Шымкент

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Шымкент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1032</id>
    <revision>
      <id>3654356</id>
      <parentid>3652693</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T05:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гульмира Айтқұл</username>
        <id>178969</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Etymology&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1374216435|Shymkent]]&quot;</comment>
      <origin>3654356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44453" sha1="bsnv1yc47qu94as87px6954vx6mm48l" xml:space="preserve">{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Шымкент
 |сурет                   = {{Photomontage
  |photo1a                 = Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |photo2a                 = Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |photo2b                 =
  |photo3a                 = Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |photo3b                 = Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg
  |photo4a                 = Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |spacing                 = 2
  |position                = center
  |color_border            = white
  |color                   = white
  |size                    = 276
  |foot_montage            = 
}}
 |әкімшілік күйі          = [[республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Shymkent logo.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 42|lat_min= 18|lat_sec=
  |lon_deg= 69|lon_min= 36|lon_sec=
  |CoordAddon=type:
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = Аудандар саны
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 аудан ([[Абай ауданы (Шымкент)|Абай]], [[Әл-Фараби ауданы|Әл-Фараби]], [[Еңбекші ауданы|Еңбекші]], [[Қаратау ауданы|Қаратау]], [[Тұран ауданы|Тұран]])
 |басшының түрi           = [[Шымкент әкімі|Әкімі]]
 |әкімі                   = [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]]
 |құрылған уақыты         = XIІ ғасыр
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Чимкент'' (орысша транскрипциясы), ''Черняев'', ''Неджикет''{{Дереккөзі келтірілмеген}}
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  1162,8&lt;ref name=&quot;Түркістан облыстық мәслихатының 2018 жылғы 5 маусымдағы кезектен тыс жиырма үшінші сессиясы&quot;&gt;[http://maslikhat.ontustik.gov.kz/news/%D0%BE%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0-32/ Түркістан облыстық мәслихатының 2018 жылғы 5 маусымдағы кезектен тыс жиырма үшінші сессиясында мынадай мәселелер қаралды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103210341/http://maslikhat.ontustik.gov.kz/news/%D0%BE%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0-32/ |date=2019-01-03 }}&lt;/ref&gt;
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 506
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 1 302 868  &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ ҚР өңірлерінің статистикасы]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2026 Сәуір
  |тығыздығы              = 1120,4
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 1,8 млн&lt;ref name=&quot;kazinform&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.inform.kz/ru/proekt-razvitiya-aglomeracii-shymkenta-obsudili-v-akimate-yuko_a3082052|title=Проект развития агломерации Шымкента обсудили в акимате ЮКО|автор=kazinform|archiveurl=https://archive.is/Rz3Lf|archivedate=2018-05-05}}&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] 68,76 %&lt;br&gt;[[өзбектер]] 17,36 %&lt;br&gt;[[орыстар]] 8,17 %&lt;br&gt;[[әзербайжандар]] 1,73 %&lt;br&gt;[[татарлар]] 0,93 %&lt;br&gt;[[түріктер]] 0,7 %&lt;br&gt;[[корейлер]] 0,59 %&lt;br&gt;[[күрдтер]] 0,32 %&lt;br&gt;[[украиндар]] 0,2 %&lt;br&gt;басқалары 1,24 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]дар, [[Христиандық|христиан]]дар
  |этнохороним            = шымкенттік
 |телефон коды            = 7252
 |пошта индекстері        = 160000
 |автомобиль коды         = 17
 |идентификатор түрі      = КАТО
 |сандық идентификаторы   = 511010000
 |ортаққордағы санаты     = Shymkent
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=kk Шымкент қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kk
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
}}
'''Шымкент''' — [[Қазақстан]]дағы [[республикалық маңызы бар қала]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.nur.kz/1738055-nazarbaev-trkistan-oblysyn-kru-turaly-zarlykka-kol-kojdy.html |title= Назарбаев Түркістан облысын құру туралы жарлыққа қол қойды |lang= kk |work= kaz.nur.kz |last= Ерубаева |first= Гүлмира |date= 2018-06-19 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt; халық саны бойынша елдегі қалалар арасынан үшінші орында.

2018 жылғы 19 маусымға дейін [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]ның орталығы болған, бұл қалада қазір 1 028 673 адам тұрады (2019).&lt;ref name=&quot;stat.gov.kz&quot;&gt;{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |title= Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны |lang= kk |work= stat.gov.kz |last= Ағаділов |first= Ғ. |date= 2019-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Шымкент Қазақстанның басқа қалаларымен салыстырғанда  халық саны бойынша 3-орында. Сонымен қатар Шымкент Қазақстанның негізгі өнеркәсіп, сауда және мәдени орталықтарының бірі болып табылады. Шымкент қаласы [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ның 2020 жылғы мәдени астанасы мәртебесіне ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/last/2020-zhyly-shymkent-kalasy-tmd-nin-madeni-astanasy-bolmak |title= 2020 жылы Шымкент қаласы ТМД-нің мәдени астанасы болмақ |lang= kk |work= inbusiness.kz |date= 2017-06-08 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt;

== Этимологиясы ==
Ғалымдар Шымкент туралы кездесетін әр түрлі тарихи деректерді атай отырып, қала атауының мағынасын «бау-бақшалы қала», «жасыл қала», «шыммен қоршалған қала» — деп түсіндіреді. Мысалы, шымға қатысты қала атауы былай деп түсіндіріледі: Шымкент [[Түркі тілдері|түркінің]] «Шым» және [[Парсы тілі|парсының]] «Кент» — қала, мекен деген сөздерінен құралған. Ал басқа түсіндірмеде қала атауы соғдының (иранның) «чиминь-чемень» яғни, көгалды, гүлденген алқап, ал бұған «Кент» сөзінің жалғануымен, «жасыл (гүлденген) қала» деген мағынаны білдіреді&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=429573&amp;simple=true# &lt;nowiki&gt;Қазақстан [Мәтін]: ұлттық энциклопедия; бас редакторы Б. Аяған; редакция алқасы: С. Әбиев [ж. б.] .- Алматы: Қазақ энциклопедиясы , 2007.– 10000 дана . – ISBN 9965-893-10-1 (9-т.), ISBN 9965-9389-8-9&lt;/nowiki&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Этимология ==

«Чимкент» атауы түркі тіліндегі «шим» (шым, көгал) және соғды тіліндегі «кент» (немесе «канд» — қала) сөздерінен шыққан (бұл түбір көршілес Ташкент атауында да кездеседі); яғни, ол сөзбе-сөз «шым үстіндегі қала» деген мағынаны білдіреді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін, қалаларға қазақша атаулар беру жөніндегі мемлекеттік науқан аясында 1993 жылы қаланың жазылуы «Шымкент» деп өзгертілді.
== Тарихы ==
Осы уақытқа дейін ғалымдардың көпшілігі қазіргі Шымкент қаласының аумағындағы қоныс мекендер XI−XII ғасырларда болған деп болжаған. Сонымен қатар Шымкенттің бұдан да ертеректе пайда болғаны жөнінде болжам бар. Бұған дәлел — археологиялық қазбалар мен құрылыс барысында табылған қабырлардың жерлеуші, мамандардың болжамы бойынша, біздің заманымызға дейінгі V–VІ ғасырларға тән.

Өткен ғасырдың басындағы қала қамалы болған жерде жақында бір еркек пен әйелдің мәйіті табылды, және ол [[Зороастризм|зороастрлық]] салтпен жерленгендігі анықталып отыр, олай болса бұл мәйітке 1500 жыл. Бірқатар археолог-ғалымдардың пікірлері бойынша, бұл жерде үлкен қорым болған, егер бұл расталса, онда қаланың пайда болған мерзімі қайта қаралуы мүмкін. Біздің заманымызға жеткен жазба деректерде Шымкент алғаш рет елді мекен ретінде парсы тарихшысы Шараф ад-Дин Әли Йаздидің (1425 жыл) біздің жыл санауымыз бойынша 1365–1366 жылдардағы [[Әмір Темір]]дің әскери жорықтары туралы жазған «[[Зафар-Наме-Ий Тимури|Зафар Наме]]» атты («Жеңіс кітабы») кітабында кездеседі.

Қандай болғанда да, қала ескі заманнан-ақ адамдардың өмір сүруіне қолайлы мекен болған. Оған ежелгі қоныстарға жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған мәдениет мұралары дәлел бола алады. Тау етегінде өзен бойындағы алқаптарда егіншілік пен жүзімдік, ал көгалды таулы жайылымдарда — мал шаруашылығы дамыған.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Көне және ортағасырлық тарихы ===
[[Сурет:Цитадель городища Шымкент.jpg|thumb|left|Ескі қала ішіндегі көне қалашығы цитаделі]]
[[Сурет:Церковь Сергия Радонежского, г. Чимкент, 19 в (cropped).jpg|thumb|left|1886 жылы салынған Радонеждік Әулие Сергей шіркеуі (2009 жылы қираған)]]
Шымкент қаласының аймағы жүздеген жылдар бойы көптеген тарихи оқиғалардың куәсі болған. Қала бірнеше рет басқыншылардың жойқын шабуылдарына ұшыраған. [[Шыңғыс хан]] жорықтарға жасақтарымен қала арқылы өтіп, ақырында Шымкент Шыңғыс хан ұрпақтарының қол астына өткен. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] және [[Алтын Орда]] хандары жүргізген соғыстардың нәтижесінде қала [[Әмір Темір]]дің қол астына кіреді. XV ғасырдың басынан Шымкент XVIII ғасырдың жартысына дейін [[Жоңғар шапқыншылығы|Жоңғар шапқыншыларының]] тонауына ұшырайды. Сансыз соғыстар мен өзара тартыстар жергілікті халықтардың өміріне қайғы-қасірет әкелгенімен, Сайрам оазисі-жер өңдеу мен бау-бақша және қол өнері өркендеген аймақ болып қала берді.

XVII ғасырда және XIX ғасырдың бірінші жартысында Шымкентті билеп алу мақсатында [[Қоқан хандығы|Қоқан]] және [[Бұхара хандығы|Бұхара]] хандықтары күрес жүргізді. 1810–1864 жылдары Шымкент [[Қоқан хандығы]]ның билігіне өтіп, хан өкілінің резиденциясы болды. Мұнда Қоқан әскерлерінің саны жағынан үлкен гарнизоны тұрақтап, қала негізінен әскери қамал ретінде пайдаланылды.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Ресей империясы ===
1864 жылы қала орыс әскерлерінің тіке шабуылымен алынды. Қазақстан мен [[Орталық Азия]]ның [[Ресей]]ге қосылуы аяқталған соң, Шымкент Жаңақоқан бағытының құрамында болып, соңынан [[Түркістан уезі]]нің, ал 1867 жылдан Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]]ның уездік қаласы болды. Осы кезден бастап Шымкент Еуропалық Ресей мен Батыс Сібірді Орта Азиямен жалғайтын, маңызды транзиттік мекенге айналды. XIX ғасырдың соңында қалада сауда-саттық дамыған: 19 мануфактуралык, 70 ұсақ-түйек дүкені, 50 шайхана, 10 [[Керуен Сарай|керуенсарай]], 9 тамақ-тандыру орны, 27 ұн дүкені, ал XX ғасырдың басында — 3 май шайқататын, 5 тері илейтін, 15 кірпіш шығаратын, 26 диірмен, 4 мақта тазалайтын, ұсақ өнеркәсіп, 15 ұстахана және 15 сабын қайнататын өндіріс орындары бар үлкен өнеркәсіп қалаға айналды.

Қала экономикасының дамуында 1883 жылы ашылған дәрі-дәрмек өндіретін сантонин (кейінгі «Химфарм» АҚ химия-фармацевтикалық зауыты) зауыты маңызды рөл атқарып, оның өнімдері экспортқа шығарылатын. Шымкент сантониносының сапасы өте жоғары болды, сондықтан ол ішкі нарықта үлкен сұранысқа ие болды. Оңтүстік Қазақстанның табиғи-климаты дермененің өсуіне қолайлы, ал дермене сантонино өндіріс жершарында өте сирек кездеседі. Сондықтан да Шымкенттің алғашқы және қазіргі таңбасында дермене бұтақшасы бейнеленген.

1914 жылы Қазақстанның [[Ресей империясы]]на қосылуының 50 жылдығына орай қалаға орыс генералы [[Михаил Григорьевич Черняев|Михаил Черняев]]тің '''Черняев''' тегі берілді. 1921 жылы қала '''Шымкент''' атауына қайта ие болды.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Кеңестік тарихы ===
XX ғасырда қала тарихының жаңа кезеңі басталды. Қала халқы елдегі үлкен өзгерістер нәтижесінде жаңа жетістіктерге жете бастады. Қалада жаңа өндіріс орындары салынып, оқу орындары мен ғылым, мәдениет ошақтары ашылды. Қала келбеті жаңа тұрғын үйлер, гүлзар, көшелері, саябақтарымен ажарлана түсті. 1930 жылдары Шымкентте қорғасын зауыты салынды. Бүл алып өндіріс орны [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы өндірілетін қорғасынның 70%-н беріп отырды. Қалада май комбинаты, шұлық және айна фабрикалары іске қосылды. 1932 жылы ауылшаруашылық авиациясының базасы құрылып, бұл [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент әуежайы]]ның негізін қалады.

[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдары Шымкент қаласы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы маңызды қалалардың біріне айналды. Соғыс жүріп жатқан аймақтардан бұл жерге елдегі бірқатар өндіріс орындары, 17 зауыт пен фабрикалар көшіріліп әкелінді. Қала [[танк]]терге қажетті қосалқы бөлшектер, снарядтар, металл, қорғасын, оптикалық қүралдар және басқа да өнімдерді өндірді. Шымкентке өсімдіктер ғылыми-зерттеу институты және Харьковтегі авиация училищесі көшірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары майдан даласында ондаған мың шымкенттіктер жаумен шай-қасып, 7 жерлесімізге Кеңес Одағының батыры атағы берілді.

Соғыстан кейінгі 1950–1980 жылдары экономика дами бастады. Қалада жаңадан ірі кәсіпорындар құрылды. Олардың ішінен мақта-қағаз комбинаты, қаракөл, цемент, гидролиз зауыттары, «Восход» тігін фабрикасы, металлқұрастыру және тұрғын үй құрылысына қажетті материалдарды өндіретін кәсіпорынды, «Электроаппарат» зауыты, ал, тамақ өнер-кәсібінен ет, сүт, сыра, салқындатылған сусындарды шығаратын кәсіпорындарды атауға болады. Химия өнеркәсібі жедел дамыды. Шымкентте фосфор, шина және мұнай өңдеу сияқты алып зауыттар салынып, Омбы–Павлодар–Шымкент мұнай құбыры тартылды. Тұрғын үй салу қарқындап жүріп жатты. Жаңа мөлтекаудандар, көшелер, даңғылдар, саябақтар, скверлер пайда болды. Білім беру, медицина және мәдениет мекемелерінің саны өсіп, спорттық-сауықтыру кешендері салынды. Кейін салынған демалыс кешені құрамында дендробақ, [[Шымкент хайуанаттар бағы|зообақ]], жасанды көл және ипподром бар.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Тәуелсіз Қазақстан ===
[[Сурет:Train-station-forecourt-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|297px|Шымкент вокзалының алдыңғы ауласы, 2021 жыл]]
2021 жылы [[National Geographic Qazaqstan (журнал)|National Geographic Qazaqstan]] жазған ақпарат бойынша тәуелсіздіктен бері Шымкентке 2,5 триллион теңге инвестиция тартылды. Шетелдік инвесторлардың көмегімен бірге жалпы сомасы 2,3 млрд АҚШ долларын құрайтын 17 жоба жүзеге асқан.&lt;ref name=&quot;natgeoqaz&quot;&gt;{{Cite web|url= https://nationalgeographic.kz/2021/11/10/shymkent-qalaj-oezgerdi/ |title= Шымкент қалай өзгерді? |lang= kk |publisher= [[National Geographic Qazaqstan (журнал)|National Geographic Qazaqstan]] |date= 2021-11-10 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt; Журнал жазуынша «келбеті түбегейлі өзгерген» бұл қалада 1991 жылғы желтоқсаннан бері 98 мектеп, 470 балабақша және 6 мемлекеттік, 21 жекеменшік аурухана ашылды. Шымкенттің әр екінші тұрғыны, оған қоса, — тәуелсіздік тумасы.&lt;ref name=&quot;natgeoqaz&quot; /&gt; [[Шымкент әкімі|Әкім]] [[Мұрат Дүйсенбекұлы Әйтенов|Мұрат Әйтенов]] сөзінше 1990 жылдардан бері Шымкент тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 10 жылға өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/last/shymkent-halykynyn-omir-suru-uzaktygy-10-zhylga-osti |title= Шымкент халқының өмір сүру ұзақтығы 10 жылға өсті |lang= kk |work= inbusiness.kz |last= Құдайберген |first= Құралай |date= 2021-06-24 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt;

== Рәміздері ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chimkent (Semirechye Oblast, 1866).gif|1866 жылғы елтаңба жобасы&lt;ref name=&quot;geraldika&quot;&gt;-{«Материалы геральдического архива В. Маркова»}-&lt;/ref&gt;
Сурет:Chimkent (Semirechye Oblast, 1909).gif|1909 жылғы 21 сәуірде бекітілген Шымкент уездік қаласының елтаңбасы&lt;ref name=&quot;geraldika&quot; /&gt;
Сурет:Шымкент.png|Шымкент бейресми эмблемасы (2008 жылғы тамыз айына дейін)&lt;ref name=&quot;geraldika3&quot;&gt;[http://geraldika.ru/symbols/6489 -{«ГЕРАЛЬДИКА.РУ»}-]&lt;/ref&gt;
Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|Шымкенттің қазіргі эмблемасы&lt;ref name=&quot;geraldika2&quot;&gt;[http://www.shymkent.gov.kz/ «Шымкент қаласы әкімшілігінің ресми сайты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818213220/http://www.shymkent.gov.kz/ |date=2008-08-18 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Халқы ==
Шымкент қаласы халқының саны:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City &amp; town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1897!! 1908!!	1913!!1939!! 1959!!	1970!!	1977!!	1979!!	1989
|-
|11 194
|17 000
|19 000
|74 000
|153 000
|247 000
|303 000
|321 535
|392 977
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1992!! 1993!! 1994!! 1995!! 1996!! 1997!! 1998!! 1999
|-
|405 500
|409 700
|411 400
|414 400
|417 900
|417 400
|419 700
|435 300
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 2000!! 2001!!	2002 !! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!!	2007!! 2008!! 2009
|-
|482 900
|502 700
|506 700
|513 100
|521 200
|526 100
|535 100
|554 600
|602 300
|615 000
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 2010!! 2011!! 2012 !! 2013!! 2015 !! 2016 !! 2019&lt;ref name=&quot;stat.gov.kz&quot; /&gt; !! 2024
|-
|629 100
|642 600
|662 300
|683 300
|858 147
|885 799
|1 028 673
|1 236 900
|}

== Әкімшілік-аумақтық бөлінісі ==
Алғаш рет қаланы аудандарға бөлу 1945 жылы енгізілді. Сол кезде Центральный, Железнодорожный және Заводской әкімшілік аудандары құрылды.&lt;ref name=&quot;АТД 1945&quot;&gt;{{Cite web |url=http://elib.nklibrary.kz/pdf/kaz_ssr/unik1.htm#akmo |title=КАЗАХСКАЯ ССР. АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОЕ ДЕЛЕНИЕ. На 1 января 1945 года. |accessdate=2017-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829134325/http://elib.nklibrary.kz/pdf/kaz_ssr/unik1.htm#akmo |archivedate=2017-08-29 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

КСРО-ның тарауы қарсаңында 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы мәліметтері бойынша қала 3 ауданнан тұрған: Абай, Еңбекші, Дзержинский (кейінірек Әл-Фараби болып өзгерген).

Қазіргі таңда Шымкент 5 әкімшілік ауданнан тұрады: [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай]], [[Еңбекші ауданы]], [[Әл-Фараби ауданы]], [[Қаратау ауданы]] және [[Тұран ауданы]].

== Саясаты ==
=== Әкімдігі ===
{{Толық мақала|Шымкент қаласының әкімдігі|Шымкент әкімі}}
[[Шымкент қалалық әкімдігі]] — [[Шымкент әкімі|Шымкент қаласы әкімі]]нің аппараты қала әкімінің қызметін басқаруды және бақылауды, оны ұйымдық, құқықтық, ақпараттық-талдау, консультативтік және материалдық-техникалық қамтамасыз етуді жүзеге асырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=[[Шымкент қаласының әкімдігі]]нің ресми сайты|accessdate=2024-10-21}}&lt;/ref&gt;

=== Мәслихаты ===
{{Толық мақала|Шымкент қаласы мәслихаты}}
[[Шымкент қаласы мәслихаты]] — Шымкент қаласының жергілікті бірпалаталы [[заң шығарушы орган]]ы, 1993 жылы құрылған. 2023 жылдан бастап мәслихат депутаттарының бір жартысы [[партиялық тізім]] бойынша сайланса, басқа жартысы [[бірмандатты округ]]терден сайланады. Мәслихат — Қазақстан заңнамасына сәйкес қала халқының еркін білдіретін және жалпы мемлекеттік мүдделерді ескере отырып, оны іске асыру үшін қажетті шараларды айқындайтын, олардың орындалуын бақылайтын өкілді орган.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-maslihat/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=[[Шымкент қаласы мәслихаты]]ның ресми сайты|accessdate=2024-10-21}}&lt;/ref&gt;

== Инвестициялық әлеуеті ==
[[Сурет:Mega Center Shymkent.jpg|thumb|left|250px|Мега Орталық Шымкент]]
2019 жылдың соңында Шымкент қаласының экономикасына 194,5 млрд. теңге инвестиция тартылды. 2019 жылы қалада жалпы құны 25,6 млрд.теңгеге 10 инвестициялық жоба жүзеге асырылып, жаңа 420 жұмыс орны ашылды. Қалада 2 индустриалды аймақ бар (Оңтүстік - 337 га және Тассай - 89 га). Индустриалды аймақтарға бөлінген жердің жалпы ауданы 426 га құрайды.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

Шымкентте жалпы құны 33 млрд. теңгені құрайтын алты инвестициялық жобамен көліктік-логистикалық аймақ құру жобасы жүзеге асырылуда. Жалпы жер көлемі 92 га құрайды.

Қалаға инвесторларды тарту мақсатында ауданы 306 гектар болатын «Жұлдыз» атты жаңа индустриалды аймақ құрылуда. Бірінші кезеңде 76 га (2020–2021), екінші кезеңде - 230 га (2021–2022) жер игеру жоспарлануда.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

Сонымен қатар, әлеуетті инвесторларды қосымша ынталандыру мақсатында аумағы 136 гектар болатын Шымкент агроөнеркәсіптік аймағын құру процесі басталды, онда көтерме және бөлшек сауда қоймалары мен ауылшаруашылық кәсіпорындары орналасатын болады. Құны 8 млрд. теңге болатын 6 инвестициялық жобаны жүзеге асыру жоспарлануда.

Сондай-ақ, қалада 427 гектар аумақта «Шымкент сити» қала құрылысы бойынша арнайы экономикалық аймағын құру жұмыстары жүргізілуде. Жобаны іске асыру барысында «Highvill» ([[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]), «Kinder World» ([[Сингапур]]), «Eryapi» ([[Түркия]]) компанияларын тарту көзделген. Жоба аясында қала экономикасына 1,5 млрд. [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] доллары көлемінде  шетелдік инвестиция тартылатын болады. Жоба қаланың 50 мың тұрғынын баспанамен қамтамасыз етуді көздейді.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

== Өнер және мәдениет ==
[[Сурет:Памятник Бауыржану Момышулы (г. Шымкент).jpg|thumb|left|Бауыржан Момышұлының ескерткіші]]
[[Сурет:Alley near Pushkin' s Library.jpg|thumb|left|Пушкин атындағы кітапханадағы аллея]]
Қалада жүзеге асырылып жатқан мәдениет саясаты Оңтүстік Қазақстанда жасайтын ұлттық мәдени-полиэтникалық қоғамдардың қалыптасқан мәдениетін, салт-дәстүрлерін, достықты, татуластықты жандандыруға бағытталған. Шымқалада қазақ, славян, өзбек, башқұрт, татар, неміс, еврей, корей, әзербайжан және басқа, барлығы 16 ұлттық мәдени орталықтар жұмыс істеуде. Олардың белсене қатысуы және қолдауымен ұлттық саясат және тұрғындардың бос уақытын ұтымды ұйымдастыру мәселелері оң шешімін тауып келеді.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

2002 жылы Шымкентте «Ардагерлер аллеясы» қайта жандандырылды. Қалада 8 саябақ пен сквер жұмыс істейді. Олардың үшеуінің негізі XIX ғасырдың ортасы мен XX ғасырдың басында қаланған. [[Шәмші Қалдаяқов]] атындағы облыстық филармония жемісті жұмыс істеуде. 3 мәдениет сарайының залдары ешқашан да бос болмайды. Үш кинотеатрда қазіргі заманның фильмдерін тамашалауға болады. Қангүй мемлекеті дәуірінің бірегей экспонаттары облыстық өлкетану мұражайында қойылған. Қалада 28 кітапхана бар.

Облыстың мәдени өміріндегі атаулы оқиға 1967 жылы қазақ және орыс драмалық театрлары ғимаратының құрылысы болды. Ол жерлерде Қазақ КСР халық әртістері [[Айша Төкебайқызы Абдуллина|Айша Абдуллина]], [[Жұмабике Серікбаева]] жұмыс істеген. 1960–1980 жылдары ақын [[Омарбай Малқаров]], халық ақындары [[Көпбай Омаров]], [[Әселхан Қалыбекова]], жазушылар [[Әбжапар Жылқышиев]], [[Нәмет Сүлейменов]], [[Уәлихан Сүлейменов]], [[Ханбибі Есенқарақызы|Ханбибі Есенқараева]], [[Олег Постников]], [[Юрий Васильевич Кунгурцев|Юрий Кунгурцев]], [[Мархабат Байғұт]] шығармашылық шарықтау кездері. Қазақ театрлық өнерінің негізін қалаушылар халық әртістері [[Хадиша Бөкеева]], [[Ғайни Хайруллина]], [[Құрманбек Жандарбеков]], ақын әрі қоғамдық қайраткер [[Мұхтар Шаханов]], композитор [[Шәмші Қалдаяқов]], жазушылар [[Федор Ермолаевич Чирва|Фёдор Чирва]] мен [[Еділбаев Жұмабек|Жұмабек Еділбаев]] біздің жерлестеріміз.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

[[Сурет:The Technology University (Shymkent).jpg|thumb|250px|[[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]]]]

Абай атындағы мәдениет және демалыс саябағы, аквабағы, техносаябағы, «Кең-баба» этнографиялық саябағы, «Nimex Land» пен «Бамзик» ойын-сауық орталықтары балалар мен үлкендердің сүйікті демалыс орындарына айналған. Әрине, қаланың солтүстік бөлігін дендробақ, зообақ, [[ипподром]]мен байланыстыратын ұзындығы 6 шақырымдай балалар темір жолының алатын орыны айрықша.

Қала аумағындағы көне қалашық пен қамалдарда археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, қала тарихы жөнінде кешен жасау қолға алынып отыр. Қалада көрнекті ғалым, мәдениет, спорт майталмандары мен халық батырларына ескерткіштер орнатылған. Облыс және қала өз жерлестерін мақтан тұтады. Мұнда тілтанушы, мүше-корреспондент [[Мәулен Балақайұлы Балақаев|Мәулен Балақаев]], геология ғылымдарының докторы [[Патшайым Тәжібаева]], түркітанушы, академик [[Ісмет Кеңесбаев]], филология ғылымдарының докторы [[Қалдыбай Бектайұлы Бектаев|Қалдыбай Бектаев]], академик [[Төлеген Тәжібайұлы Тәжібаев|Төлеген Тәжібаев]] туған.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

== Білім ==
Шымкентте 8 жоғары оқу орны бар&lt;ref&gt;[https://abiturients.kz/spisok-universitetov-kazahstana-po-gorodam/ Қазақстан қалаларындағы жоғары оқу орындарының тізімі]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:
* [[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]]
* Ө. Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті
* [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]]
* Шымкент университеті
* Орталық Азия инновациялық университеті
* Ж. Тәшенев атындағы университет
* Академик Ә. Қуатбеков атындағы Халықтар достығы университеті
* Мирас университеті

== Климаты ==
Қала орналасқан өңірдің климаты қоңыржай континенттік. Жазы ыстық, қысы біршама жылы. Жылдық орташа температура шілдеде 24°-26°С, қаңтарда 4°-6°С. Аязсыз кезеңнің ұзақтығы 187 күнге созылады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 400-500 мм. Қар жамылғысының қалыңдығы 20 см. Шымкент тау етегі аймағындағы қуаң, сұр топырақты агроклиматтық белдемде орналасқан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 
== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Shymkent city downtown.jpg|Қаланың орталығы
Сурет:Shymkent night panorama.jpg|Қаланың түнгі көрінісі
Сурет:Alley in Shymkent-city.jpg|Шымкент аллеясы
Сурет:Turkistanakaya street (Shymkent-city).jpg|Түркістан көшесі
Сурет:The ark in Shymkent-city.jpg|Шымкенттің аркадасы
Сурет:The Railway staishon The in Shymkent.jpg|Шымкент Темір жол вокзалы
Сурет:Building of the South Kazakhstan region's Administration (Shymkent).jpg|Түркістан облысының әкімшілігі
Сурет:Tauke-Khan Avenue at Night (Shymkent-city).jpg|Тәуке хан көшесінің түнгі көрінісі
Сурет:New Buildings in Kunaev's Boulevard2.jpg|Қаланың жаңа ғимараттары
Сурет:Shymkent5.jpg|Орталық әмбебап жанындағы фонтандар
Сурет:The Peace Avenue (Shymkent-city).jpg|Бейбітшілік даңғылы
Сурет:Проспект Бауыржана Момышулы, г. Шымкент.jpg|Бауыржан Момышұлы даңғылының бойындағы емендер
Сурет:Koshkar Ata river 17.jpg|Қошқаратының бір арнасы
Сурет:Koshkar Ata river.jpg|Қошқараты өзенінің негізгі ағысы
Сурет:Bridge through Badam in Shymkent.JPG|Шымкенттегі Бадам үстіндегі көпір
Сурет:Former Shymlent city administration.jpg|Бұрынғы қалалық әкімшілік ғимараты
Сурет:Philharmonic in the Shymkent1.jpg|Облыстық филармония (1886 жылы қираған ғимараттың орнына салынған)
Сурет:Building of regional hospital in Shymkent 1.jpg|Облыстық клиникалық госпиталь (19 ғ. 2-жартысында — әскери госпиталь)
Сурет:St. Nicholas Cathedral 21.jpg|Құдай Анасының Қазан белгішесінің ғибадатханасы
Сурет:French House in Shymkent.jpg|Француз үйі
&lt;/gallery&gt;

== Бауырлас қалалар ==
* {{Ту|Түркия}} [[Измир]] ([[Түркия]])
* {{Ту|Италия}} [[Гроссето]] ([[Италия]])
* {{Ту|Беларусь}} [[Могилёв]] ([[Беларусь]])
* {{Ту|Тайланд}} [[Паттайя]] ([[Тайланд]])
* {{Ту|Тәжікстан}} [[Хожант]] ([[Тәжікстан]])
* {{Ту|Англия}} [[Стивенедж]] ([[Англия]])
* {{Ту|Қытай}} [[Байинь]] ([[Қытай]])
* {{Ту|Грекия}} [[Ахарнон]] ([[Грекия]])
* {{Ту|Түркия}} [[Ескішехир]] ([[Түркия]])

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Ақпарат көздері ==
* Шымкент қаласы әкімдігінің ресми сайты [http://www.shymkent.gov.kz/kaz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806011842/http://www.shymkent.gov.kz/kaz/ |date=2012-08-06 }}
* Түркістан облысы әкімдігінің ресми сайты [http://www.ontustik.gov.kz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704135542/http://ontustik.gov.kz/ |date=2012-07-04 }}
* [http://www.e-shymkent.kz «Шымкент аймақтық порталы»]
* Подушкин Н. П. Когда родился Шымкент? // Шымкент. Историко-информационный путеводитель. Шымкент, 1998.
* ОҚО Статистика департаменті

== Сілтемелер ==
* [http://www.shymkent.gov.kz Шымкент қаласы әкімдігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818213220/http://www.shymkent.gov.kz/ |date=2008-08-18 }}
* [http://www.e-shymkent.kz Виртуалды Шымкент]

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Шымкент]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]</text>
      <sha1>bsnv1yc47qu94as87px6954vx6mm48l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654371</id>
      <parentid>3654356</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Гульмира Айтқұл|Гульмира Айтқұл]] ([[User talk:Гульмира Айтқұл|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3651264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43701" sha1="lujpz1g1zk1fhnu686gvl6pa3ohfhva" xml:space="preserve">{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Шымкент
 |сурет                   = {{Photomontage
  |photo1a                 = Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |photo2a                 = Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |photo2b                 =
  |photo3a                 = Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |photo3b                 = Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg
  |photo4a                 = Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg
  |spacing                 = 2
  |position                = center
  |color_border            = white
  |color                   = white
  |size                    = 276
  |foot_montage            = 
}}
 |әкімшілік күйі          = [[республикалық маңызы бар қала]]
 |елтаңба                 = Shymkent logo.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 42|lat_min= 18|lat_sec=
  |lon_deg= 69|lon_min= 36|lon_sec=
  |CoordAddon=type:
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = 
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = Аудандар саны
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 аудан ([[Абай ауданы (Шымкент)|Абай]], [[Әл-Фараби ауданы|Әл-Фараби]], [[Еңбекші ауданы|Еңбекші]], [[Қаратау ауданы|Қаратау]], [[Тұран ауданы|Тұран]])
 |басшының түрi           = [[Шымкент әкімі|Әкімі]]
 |әкімі                   = [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]]
 |құрылған уақыты         = XIІ ғасыр
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Чимкент'' (орысша транскрипциясы), ''Черняев'', ''Неджикет''{{Дереккөзі келтірілмеген}}
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  1162,8&lt;ref name=&quot;Түркістан облыстық мәслихатының 2018 жылғы 5 маусымдағы кезектен тыс жиырма үшінші сессиясы&quot;&gt;[http://maslikhat.ontustik.gov.kz/news/%D0%BE%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0-32/ Түркістан облыстық мәслихатының 2018 жылғы 5 маусымдағы кезектен тыс жиырма үшінші сессиясында мынадай мәселелер қаралды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103210341/http://maslikhat.ontustik.gov.kz/news/%D0%BE%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0-32/ |date=2019-01-03 }}&lt;/ref&gt;
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 506
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 1 302 868  &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/ ҚР өңірлерінің статистикасы]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2026 Сәуір
  |тығыздығы              = 1120,4
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 1,8 млн&lt;ref name=&quot;kazinform&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.inform.kz/ru/proekt-razvitiya-aglomeracii-shymkenta-obsudili-v-akimate-yuko_a3082052|title=Проект развития агломерации Шымкента обсудили в акимате ЮКО|автор=kazinform|archiveurl=https://archive.is/Rz3Lf|archivedate=2018-05-05}}&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] 68,76 %&lt;br&gt;[[өзбектер]] 17,36 %&lt;br&gt;[[орыстар]] 8,17 %&lt;br&gt;[[әзербайжандар]] 1,73 %&lt;br&gt;[[татарлар]] 0,93 %&lt;br&gt;[[түріктер]] 0,7 %&lt;br&gt;[[корейлер]] 0,59 %&lt;br&gt;[[күрдтер]] 0,32 %&lt;br&gt;[[украиндар]] 0,2 %&lt;br&gt;басқалары 1,24 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]дар, [[Христиандық|христиан]]дар
  |этнохороним            = шымкенттік
 |телефон коды            = 7252
 |пошта индекстері        = 160000
 |автомобиль коды         = 17
 |идентификатор түрі      = КАТО
 |сандық идентификаторы   = 511010000
 |ортаққордағы санаты     = Shymkent
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=kk Шымкент қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kk
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = en
}}
'''Шымкент''' — [[Қазақстан]]дағы [[республикалық маңызы бар қала]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.nur.kz/1738055-nazarbaev-trkistan-oblysyn-kru-turaly-zarlykka-kol-kojdy.html |title= Назарбаев Түркістан облысын құру туралы жарлыққа қол қойды |lang= kk |work= kaz.nur.kz |last= Ерубаева |first= Гүлмира |date= 2018-06-19 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt; халық саны бойынша елдегі қалалар арасынан үшінші орында.

2018 жылғы 19 маусымға дейін [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]ның орталығы болған, бұл қалада қазір 1 028 673 адам тұрады (2019).&lt;ref name=&quot;stat.gov.kz&quot;&gt;{{Cite web|url= https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |title= Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны |lang= kk |work= stat.gov.kz |last= Ағаділов |first= Ғ. |date= 2019-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt; Шымкент Қазақстанның басқа қалаларымен салыстырғанда  халық саны бойынша 3-орында. Сонымен қатар Шымкент Қазақстанның негізгі өнеркәсіп, сауда және мәдени орталықтарының бірі болып табылады. Шымкент қаласы [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ның 2020 жылғы мәдени астанасы мәртебесіне ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/last/2020-zhyly-shymkent-kalasy-tmd-nin-madeni-astanasy-bolmak |title= 2020 жылы Шымкент қаласы ТМД-нің мәдени астанасы болмақ |lang= kk |work= inbusiness.kz |date= 2017-06-08 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt;

== Этимологиясы ==
Ғалымдар Шымкент туралы кездесетін әр түрлі тарихи деректерді атай отырып, қала атауының мағынасын «бау-бақшалы қала», «жасыл қала», «шыммен қоршалған қала» — деп түсіндіреді. Мысалы, шымға қатысты қала атауы былай деп түсіндіріледі: Шымкент [[Түркі тілдері|түркінің]] «Шым» және [[Парсы тілі|парсының]] «Кент» — қала, мекен деген сөздерінен құралған. Ал басқа түсіндірмеде қала атауы соғдының (иранның) «чиминь-чемень» яғни, көгалды, гүлденген алқап, ал бұған «Кент» сөзінің жалғануымен, «жасыл (гүлденген) қала» деген мағынаны білдіреді&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=429573&amp;simple=true# &lt;nowiki&gt;Қазақстан [Мәтін]: ұлттық энциклопедия; бас редакторы Б. Аяған; редакция алқасы: С. Әбиев [ж. б.] .- Алматы: Қазақ энциклопедиясы , 2007.– 10000 дана . – ISBN 9965-893-10-1 (9-т.), ISBN 9965-9389-8-9&lt;/nowiki&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Осы уақытқа дейін ғалымдардың көпшілігі қазіргі Шымкент қаласының аумағындағы қоныс мекендер XI−XII ғасырларда болған деп болжаған. Сонымен қатар Шымкенттің бұдан да ертеректе пайда болғаны жөнінде болжам бар. Бұған дәлел — археологиялық қазбалар мен құрылыс барысында табылған қабырлардың жерлеуші, мамандардың болжамы бойынша, біздің заманымызға дейінгі V–VІ ғасырларға тән.

Өткен ғасырдың басындағы қала қамалы болған жерде жақында бір еркек пен әйелдің мәйіті табылды, және ол [[Зороастризм|зороастрлық]] салтпен жерленгендігі анықталып отыр, олай болса бұл мәйітке 1500 жыл. Бірқатар археолог-ғалымдардың пікірлері бойынша, бұл жерде үлкен қорым болған, егер бұл расталса, онда қаланың пайда болған мерзімі қайта қаралуы мүмкін. Біздің заманымызға жеткен жазба деректерде Шымкент алғаш рет елді мекен ретінде парсы тарихшысы Шараф ад-Дин Әли Йаздидің (1425 жыл) біздің жыл санауымыз бойынша 1365–1366 жылдардағы [[Әмір Темір]]дің әскери жорықтары туралы жазған «[[Зафар-Наме-Ий Тимури|Зафар Наме]]» атты («Жеңіс кітабы») кітабында кездеседі.

Қандай болғанда да, қала ескі заманнан-ақ адамдардың өмір сүруіне қолайлы мекен болған. Оған ежелгі қоныстарға жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған мәдениет мұралары дәлел бола алады. Тау етегінде өзен бойындағы алқаптарда егіншілік пен жүзімдік, ал көгалды таулы жайылымдарда — мал шаруашылығы дамыған.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Көне және ортағасырлық тарихы ===
[[Сурет:Цитадель городища Шымкент.jpg|thumb|left|Ескі қала ішіндегі көне қалашығы цитаделі]]
[[Сурет:Церковь Сергия Радонежского, г. Чимкент, 19 в (cropped).jpg|thumb|left|1886 жылы салынған Радонеждік Әулие Сергей шіркеуі (2009 жылы қираған)]]
Шымкент қаласының аймағы жүздеген жылдар бойы көптеген тарихи оқиғалардың куәсі болған. Қала бірнеше рет басқыншылардың жойқын шабуылдарына ұшыраған. [[Шыңғыс хан]] жорықтарға жасақтарымен қала арқылы өтіп, ақырында Шымкент Шыңғыс хан ұрпақтарының қол астына өткен. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] және [[Алтын Орда]] хандары жүргізген соғыстардың нәтижесінде қала [[Әмір Темір]]дің қол астына кіреді. XV ғасырдың басынан Шымкент XVIII ғасырдың жартысына дейін [[Жоңғар шапқыншылығы|Жоңғар шапқыншыларының]] тонауына ұшырайды. Сансыз соғыстар мен өзара тартыстар жергілікті халықтардың өміріне қайғы-қасірет әкелгенімен, Сайрам оазисі-жер өңдеу мен бау-бақша және қол өнері өркендеген аймақ болып қала берді.

XVII ғасырда және XIX ғасырдың бірінші жартысында Шымкентті билеп алу мақсатында [[Қоқан хандығы|Қоқан]] және [[Бұхара хандығы|Бұхара]] хандықтары күрес жүргізді. 1810–1864 жылдары Шымкент [[Қоқан хандығы]]ның билігіне өтіп, хан өкілінің резиденциясы болды. Мұнда Қоқан әскерлерінің саны жағынан үлкен гарнизоны тұрақтап, қала негізінен әскери қамал ретінде пайдаланылды.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Ресей империясы ===
1864 жылы қала орыс әскерлерінің тіке шабуылымен алынды. Қазақстан мен [[Орталық Азия]]ның [[Ресей]]ге қосылуы аяқталған соң, Шымкент Жаңақоқан бағытының құрамында болып, соңынан [[Түркістан уезі]]нің, ал 1867 жылдан Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]]ның уездік қаласы болды. Осы кезден бастап Шымкент Еуропалық Ресей мен Батыс Сібірді Орта Азиямен жалғайтын, маңызды транзиттік мекенге айналды. XIX ғасырдың соңында қалада сауда-саттық дамыған: 19 мануфактуралык, 70 ұсақ-түйек дүкені, 50 шайхана, 10 [[Керуен Сарай|керуенсарай]], 9 тамақ-тандыру орны, 27 ұн дүкені, ал XX ғасырдың басында — 3 май шайқататын, 5 тері илейтін, 15 кірпіш шығаратын, 26 диірмен, 4 мақта тазалайтын, ұсақ өнеркәсіп, 15 ұстахана және 15 сабын қайнататын өндіріс орындары бар үлкен өнеркәсіп қалаға айналды.

Қала экономикасының дамуында 1883 жылы ашылған дәрі-дәрмек өндіретін сантонин (кейінгі «Химфарм» АҚ химия-фармацевтикалық зауыты) зауыты маңызды рөл атқарып, оның өнімдері экспортқа шығарылатын. Шымкент сантониносының сапасы өте жоғары болды, сондықтан ол ішкі нарықта үлкен сұранысқа ие болды. Оңтүстік Қазақстанның табиғи-климаты дермененің өсуіне қолайлы, ал дермене сантонино өндіріс жершарында өте сирек кездеседі. Сондықтан да Шымкенттің алғашқы және қазіргі таңбасында дермене бұтақшасы бейнеленген.

1914 жылы Қазақстанның [[Ресей империясы]]на қосылуының 50 жылдығына орай қалаға орыс генералы [[Михаил Григорьевич Черняев|Михаил Черняев]]тің '''Черняев''' тегі берілді. 1921 жылы қала '''Шымкент''' атауына қайта ие болды.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Кеңестік тарихы ===
XX ғасырда қала тарихының жаңа кезеңі басталды. Қала халқы елдегі үлкен өзгерістер нәтижесінде жаңа жетістіктерге жете бастады. Қалада жаңа өндіріс орындары салынып, оқу орындары мен ғылым, мәдениет ошақтары ашылды. Қала келбеті жаңа тұрғын үйлер, гүлзар, көшелері, саябақтарымен ажарлана түсті. 1930 жылдары Шымкентте қорғасын зауыты салынды. Бүл алып өндіріс орны [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы өндірілетін қорғасынның 70%-н беріп отырды. Қалада май комбинаты, шұлық және айна фабрикалары іске қосылды. 1932 жылы ауылшаруашылық авиациясының базасы құрылып, бұл [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент әуежайы]]ның негізін қалады.

[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдары Шымкент қаласы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы маңызды қалалардың біріне айналды. Соғыс жүріп жатқан аймақтардан бұл жерге елдегі бірқатар өндіріс орындары, 17 зауыт пен фабрикалар көшіріліп әкелінді. Қала [[танк]]терге қажетті қосалқы бөлшектер, снарядтар, металл, қорғасын, оптикалық қүралдар және басқа да өнімдерді өндірді. Шымкентке өсімдіктер ғылыми-зерттеу институты және Харьковтегі авиация училищесі көшірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары майдан даласында ондаған мың шымкенттіктер жаумен шай-қасып, 7 жерлесімізге Кеңес Одағының батыры атағы берілді.

Соғыстан кейінгі 1950–1980 жылдары экономика дами бастады. Қалада жаңадан ірі кәсіпорындар құрылды. Олардың ішінен мақта-қағаз комбинаты, қаракөл, цемент, гидролиз зауыттары, «Восход» тігін фабрикасы, металлқұрастыру және тұрғын үй құрылысына қажетті материалдарды өндіретін кәсіпорынды, «Электроаппарат» зауыты, ал, тамақ өнер-кәсібінен ет, сүт, сыра, салқындатылған сусындарды шығаратын кәсіпорындарды атауға болады. Химия өнеркәсібі жедел дамыды. Шымкентте фосфор, шина және мұнай өңдеу сияқты алып зауыттар салынып, Омбы–Павлодар–Шымкент мұнай құбыры тартылды. Тұрғын үй салу қарқындап жүріп жатты. Жаңа мөлтекаудандар, көшелер, даңғылдар, саябақтар, скверлер пайда болды. Білім беру, медицина және мәдениет мекемелерінің саны өсіп, спорттық-сауықтыру кешендері салынды. Кейін салынған демалыс кешені құрамында дендробақ, [[Шымкент хайуанаттар бағы|зообақ]], жасанды көл және ипподром бар.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

=== Тәуелсіз Қазақстан ===
[[Сурет:Train-station-forecourt-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|297px|Шымкент вокзалының алдыңғы ауласы, 2021 жыл]]
2021 жылы [[National Geographic Qazaqstan (журнал)|National Geographic Qazaqstan]] жазған ақпарат бойынша тәуелсіздіктен бері Шымкентке 2,5 триллион теңге инвестиция тартылды. Шетелдік инвесторлардың көмегімен бірге жалпы сомасы 2,3 млрд АҚШ долларын құрайтын 17 жоба жүзеге асқан.&lt;ref name=&quot;natgeoqaz&quot;&gt;{{Cite web|url= https://nationalgeographic.kz/2021/11/10/shymkent-qalaj-oezgerdi/ |title= Шымкент қалай өзгерді? |lang= kk |publisher= [[National Geographic Qazaqstan (журнал)|National Geographic Qazaqstan]] |date= 2021-11-10 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt; Журнал жазуынша «келбеті түбегейлі өзгерген» бұл қалада 1991 жылғы желтоқсаннан бері 98 мектеп, 470 балабақша және 6 мемлекеттік, 21 жекеменшік аурухана ашылды. Шымкенттің әр екінші тұрғыны, оған қоса, — тәуелсіздік тумасы.&lt;ref name=&quot;natgeoqaz&quot; /&gt; [[Шымкент әкімі|Әкім]] [[Мұрат Дүйсенбекұлы Әйтенов|Мұрат Әйтенов]] сөзінше 1990 жылдардан бері Шымкент тұрғындарының орташа өмір сүру ұзақтығы 10 жылға өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/kz/last/shymkent-halykynyn-omir-suru-uzaktygy-10-zhylga-osti |title= Шымкент халқының өмір сүру ұзақтығы 10 жылға өсті |lang= kk |work= inbusiness.kz |last= Құдайберген |first= Құралай |date= 2021-06-24 |accessdate= 2024-10-24}}&lt;/ref&gt;

== Рәміздері ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Chimkent (Semirechye Oblast, 1866).gif|1866 жылғы елтаңба жобасы&lt;ref name=&quot;geraldika&quot;&gt;-{«Материалы геральдического архива В. Маркова»}-&lt;/ref&gt;
Сурет:Chimkent (Semirechye Oblast, 1909).gif|1909 жылғы 21 сәуірде бекітілген Шымкент уездік қаласының елтаңбасы&lt;ref name=&quot;geraldika&quot; /&gt;
Сурет:Шымкент.png|Шымкент бейресми эмблемасы (2008 жылғы тамыз айына дейін)&lt;ref name=&quot;geraldika3&quot;&gt;[http://geraldika.ru/symbols/6489 -{«ГЕРАЛЬДИКА.РУ»}-]&lt;/ref&gt;
Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|Шымкенттің қазіргі эмблемасы&lt;ref name=&quot;geraldika2&quot;&gt;[http://www.shymkent.gov.kz/ «Шымкент қаласы әкімшілігінің ресми сайты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818213220/http://www.shymkent.gov.kz/ |date=2008-08-18 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Халқы ==
Шымкент қаласы халқының саны:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City &amp; town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1897!! 1908!!	1913!!1939!! 1959!!	1970!!	1977!!	1979!!	1989
|-
|11 194
|17 000
|19 000
|74 000
|153 000
|247 000
|303 000
|321 535
|392 977
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1992!! 1993!! 1994!! 1995!! 1996!! 1997!! 1998!! 1999
|-
|405 500
|409 700
|411 400
|414 400
|417 900
|417 400
|419 700
|435 300
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 2000!! 2001!!	2002 !! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!!	2007!! 2008!! 2009
|-
|482 900
|502 700
|506 700
|513 100
|521 200
|526 100
|535 100
|554 600
|602 300
|615 000
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 2010!! 2011!! 2012 !! 2013!! 2015 !! 2016 !! 2019&lt;ref name=&quot;stat.gov.kz&quot; /&gt; !! 2024
|-
|629 100
|642 600
|662 300
|683 300
|858 147
|885 799
|1 028 673
|1 236 900
|}

== Әкімшілік-аумақтық бөлінісі ==
Алғаш рет қаланы аудандарға бөлу 1945 жылы енгізілді. Сол кезде Центральный, Железнодорожный және Заводской әкімшілік аудандары құрылды.&lt;ref name=&quot;АТД 1945&quot;&gt;{{Cite web |url=http://elib.nklibrary.kz/pdf/kaz_ssr/unik1.htm#akmo |title=КАЗАХСКАЯ ССР. АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОЕ ДЕЛЕНИЕ. На 1 января 1945 года. |accessdate=2017-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829134325/http://elib.nklibrary.kz/pdf/kaz_ssr/unik1.htm#akmo |archivedate=2017-08-29 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

КСРО-ның тарауы қарсаңында 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы мәліметтері бойынша қала 3 ауданнан тұрған: Абай, Еңбекші, Дзержинский (кейінірек Әл-Фараби болып өзгерген).

Қазіргі таңда Шымкент 5 әкімшілік ауданнан тұрады: [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай]], [[Еңбекші ауданы]], [[Әл-Фараби ауданы]], [[Қаратау ауданы]] және [[Тұран ауданы]].

== Саясаты ==
=== Әкімдігі ===
{{Толық мақала|Шымкент қаласының әкімдігі|Шымкент әкімі}}
[[Шымкент қалалық әкімдігі]] — [[Шымкент әкімі|Шымкент қаласы әкімі]]нің аппараты қала әкімінің қызметін басқаруды және бақылауды, оны ұйымдық, құқықтық, ақпараттық-талдау, консультативтік және материалдық-техникалық қамтамасыз етуді жүзеге асырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=[[Шымкент қаласының әкімдігі]]нің ресми сайты|accessdate=2024-10-21}}&lt;/ref&gt;

=== Мәслихаты ===
{{Толық мақала|Шымкент қаласы мәслихаты}}
[[Шымкент қаласы мәслихаты]] — Шымкент қаласының жергілікті бірпалаталы [[заң шығарушы орган]]ы, 1993 жылы құрылған. 2023 жылдан бастап мәслихат депутаттарының бір жартысы [[партиялық тізім]] бойынша сайланса, басқа жартысы [[бірмандатты округ]]терден сайланады. Мәслихат — Қазақстан заңнамасына сәйкес қала халқының еркін білдіретін және жалпы мемлекеттік мүдделерді ескере отырып, оны іске асыру үшін қажетті шараларды айқындайтын, олардың орындалуын бақылайтын өкілді орган.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-maslihat/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=[[Шымкент қаласы мәслихаты]]ның ресми сайты|accessdate=2024-10-21}}&lt;/ref&gt;

== Инвестициялық әлеуеті ==
[[Сурет:Mega Center Shymkent.jpg|thumb|left|250px|Мега Орталық Шымкент]]
2019 жылдың соңында Шымкент қаласының экономикасына 194,5 млрд. теңге инвестиция тартылды. 2019 жылы қалада жалпы құны 25,6 млрд.теңгеге 10 инвестициялық жоба жүзеге асырылып, жаңа 420 жұмыс орны ашылды. Қалада 2 индустриалды аймақ бар (Оңтүстік - 337 га және Тассай - 89 га). Индустриалды аймақтарға бөлінген жердің жалпы ауданы 426 га құрайды.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

Шымкентте жалпы құны 33 млрд. теңгені құрайтын алты инвестициялық жобамен көліктік-логистикалық аймақ құру жобасы жүзеге асырылуда. Жалпы жер көлемі 92 га құрайды.

Қалаға инвесторларды тарту мақсатында ауданы 306 гектар болатын «Жұлдыз» атты жаңа индустриалды аймақ құрылуда. Бірінші кезеңде 76 га (2020–2021), екінші кезеңде - 230 га (2021–2022) жер игеру жоспарлануда.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

Сонымен қатар, әлеуетті инвесторларды қосымша ынталандыру мақсатында аумағы 136 гектар болатын Шымкент агроөнеркәсіптік аймағын құру процесі басталды, онда көтерме және бөлшек сауда қоймалары мен ауылшаруашылық кәсіпорындары орналасатын болады. Құны 8 млрд. теңге болатын 6 инвестициялық жобаны жүзеге асыру жоспарлануда.

Сондай-ақ, қалада 427 гектар аумақта «Шымкент сити» қала құрылысы бойынша арнайы экономикалық аймағын құру жұмыстары жүргізілуде. Жобаны іске асыру барысында «Highvill» ([[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]), «Kinder World» ([[Сингапур]]), «Eryapi» ([[Түркия]]) компанияларын тарту көзделген. Жоба аясында қала экономикасына 1,5 млрд. [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] доллары көлемінде  шетелдік инвестиция тартылатын болады. Жоба қаланың 50 мың тұрғынын баспанамен қамтамасыз етуді көздейді.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

== Өнер және мәдениет ==
[[Сурет:Памятник Бауыржану Момышулы (г. Шымкент).jpg|thumb|left|Бауыржан Момышұлының ескерткіші]]
[[Сурет:Alley near Pushkin' s Library.jpg|thumb|left|Пушкин атындағы кітапханадағы аллея]]
Қалада жүзеге асырылып жатқан мәдениет саясаты Оңтүстік Қазақстанда жасайтын ұлттық мәдени-полиэтникалық қоғамдардың қалыптасқан мәдениетін, салт-дәстүрлерін, достықты, татуластықты жандандыруға бағытталған. Шымқалада қазақ, славян, өзбек, башқұрт, татар, неміс, еврей, корей, әзербайжан және басқа, барлығы 16 ұлттық мәдени орталықтар жұмыс істеуде. Олардың белсене қатысуы және қолдауымен ұлттық саясат және тұрғындардың бос уақытын ұтымды ұйымдастыру мәселелері оң шешімін тауып келеді.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

2002 жылы Шымкентте «Ардагерлер аллеясы» қайта жандандырылды. Қалада 8 саябақ пен сквер жұмыс істейді. Олардың үшеуінің негізі XIX ғасырдың ортасы мен XX ғасырдың басында қаланған. [[Шәмші Қалдаяқов]] атындағы облыстық филармония жемісті жұмыс істеуде. 3 мәдениет сарайының залдары ешқашан да бос болмайды. Үш кинотеатрда қазіргі заманның фильмдерін тамашалауға болады. Қангүй мемлекеті дәуірінің бірегей экспонаттары облыстық өлкетану мұражайында қойылған. Қалада 28 кітапхана бар.

Облыстың мәдени өміріндегі атаулы оқиға 1967 жылы қазақ және орыс драмалық театрлары ғимаратының құрылысы болды. Ол жерлерде Қазақ КСР халық әртістері [[Айша Төкебайқызы Абдуллина|Айша Абдуллина]], [[Жұмабике Серікбаева]] жұмыс істеген. 1960–1980 жылдары ақын [[Омарбай Малқаров]], халық ақындары [[Көпбай Омаров]], [[Әселхан Қалыбекова]], жазушылар [[Әбжапар Жылқышиев]], [[Нәмет Сүлейменов]], [[Уәлихан Сүлейменов]], [[Ханбибі Есенқарақызы|Ханбибі Есенқараева]], [[Олег Постников]], [[Юрий Васильевич Кунгурцев|Юрий Кунгурцев]], [[Мархабат Байғұт]] шығармашылық шарықтау кездері. Қазақ театрлық өнерінің негізін қалаушылар халық әртістері [[Хадиша Бөкеева]], [[Ғайни Хайруллина]], [[Құрманбек Жандарбеков]], ақын әрі қоғамдық қайраткер [[Мұхтар Шаханов]], композитор [[Шәмші Қалдаяқов]], жазушылар [[Федор Ермолаевич Чирва|Фёдор Чирва]] мен [[Еділбаев Жұмабек|Жұмабек Еділбаев]] біздің жерлестеріміз.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

[[Сурет:The Technology University (Shymkent).jpg|thumb|250px|[[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]]]]

Абай атындағы мәдениет және демалыс саябағы, аквабағы, техносаябағы, «Кең-баба» этнографиялық саябағы, «Nimex Land» пен «Бамзик» ойын-сауық орталықтары балалар мен үлкендердің сүйікті демалыс орындарына айналған. Әрине, қаланың солтүстік бөлігін дендробақ, зообақ, [[ипподром]]мен байланыстыратын ұзындығы 6 шақырымдай балалар темір жолының алатын орыны айрықша.

Қала аумағындағы көне қалашық пен қамалдарда археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, қала тарихы жөнінде кешен жасау қолға алынып отыр. Қалада көрнекті ғалым, мәдениет, спорт майталмандары мен халық батырларына ескерткіштер орнатылған. Облыс және қала өз жерлестерін мақтан тұтады. Мұнда тілтанушы, мүше-корреспондент [[Мәулен Балақайұлы Балақаев|Мәулен Балақаев]], геология ғылымдарының докторы [[Патшайым Тәжібаева]], түркітанушы, академик [[Ісмет Кеңесбаев]], филология ғылымдарының докторы [[Қалдыбай Бектайұлы Бектаев|Қалдыбай Бектаев]], академик [[Төлеген Тәжібайұлы Тәжібаев|Төлеген Тәжібаев]] туған.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

== Білім ==
Шымкентте 8 жоғары оқу орны бар&lt;ref&gt;[https://abiturients.kz/spisok-universitetov-kazahstana-po-gorodam/ Қазақстан қалаларындағы жоғары оқу орындарының тізімі]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:
* [[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]]
* Ө. Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті
* [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]]
* Шымкент университеті
* Орталық Азия инновациялық университеті
* Ж. Тәшенев атындағы университет
* Академик Ә. Қуатбеков атындағы Халықтар достығы университеті
* Мирас университеті

== Климаты ==
Қала орналасқан өңірдің климаты қоңыржай континенттік. Жазы ыстық, қысы біршама жылы. Жылдық орташа температура шілдеде 24°-26°С, қаңтарда 4°-6°С. Аязсыз кезеңнің ұзақтығы 187 күнге созылады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 400-500 мм. Қар жамылғысының қалыңдығы 20 см. Шымкент тау етегі аймағындағы қуаң, сұр топырақты агроклиматтық белдемде орналасқан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 
== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Shymkent city downtown.jpg|Қаланың орталығы
Сурет:Shymkent night panorama.jpg|Қаланың түнгі көрінісі
Сурет:Alley in Shymkent-city.jpg|Шымкент аллеясы
Сурет:Turkistanakaya street (Shymkent-city).jpg|Түркістан көшесі
Сурет:The ark in Shymkent-city.jpg|Шымкенттің аркадасы
Сурет:The Railway staishon The in Shymkent.jpg|Шымкент Темір жол вокзалы
Сурет:Building of the South Kazakhstan region's Administration (Shymkent).jpg|Түркістан облысының әкімшілігі
Сурет:Tauke-Khan Avenue at Night (Shymkent-city).jpg|Тәуке хан көшесінің түнгі көрінісі
Сурет:New Buildings in Kunaev's Boulevard2.jpg|Қаланың жаңа ғимараттары
Сурет:Shymkent5.jpg|Орталық әмбебап жанындағы фонтандар
Сурет:The Peace Avenue (Shymkent-city).jpg|Бейбітшілік даңғылы
Сурет:Проспект Бауыржана Момышулы, г. Шымкент.jpg|Бауыржан Момышұлы даңғылының бойындағы емендер
Сурет:Koshkar Ata river 17.jpg|Қошқаратының бір арнасы
Сурет:Koshkar Ata river.jpg|Қошқараты өзенінің негізгі ағысы
Сурет:Bridge through Badam in Shymkent.JPG|Шымкенттегі Бадам үстіндегі көпір
Сурет:Former Shymlent city administration.jpg|Бұрынғы қалалық әкімшілік ғимараты
Сурет:Philharmonic in the Shymkent1.jpg|Облыстық филармония (1886 жылы қираған ғимараттың орнына салынған)
Сурет:Building of regional hospital in Shymkent 1.jpg|Облыстық клиникалық госпиталь (19 ғ. 2-жартысында — әскери госпиталь)
Сурет:St. Nicholas Cathedral 21.jpg|Құдай Анасының Қазан белгішесінің ғибадатханасы
Сурет:French House in Shymkent.jpg|Француз үйі
&lt;/gallery&gt;

== Бауырлас қалалар ==
* {{Ту|Түркия}} [[Измир]] ([[Түркия]])
* {{Ту|Италия}} [[Гроссето]] ([[Италия]])
* {{Ту|Беларусь}} [[Могилёв]] ([[Беларусь]])
* {{Ту|Тайланд}} [[Паттайя]] ([[Тайланд]])
* {{Ту|Тәжікстан}} [[Хожант]] ([[Тәжікстан]])
* {{Ту|Англия}} [[Стивенедж]] ([[Англия]])
* {{Ту|Қытай}} [[Байинь]] ([[Қытай]])
* {{Ту|Грекия}} [[Ахарнон]] ([[Грекия]])
* {{Ту|Түркия}} [[Ескішехир]] ([[Түркия]])

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Ақпарат көздері ==
* Шымкент қаласы әкімдігінің ресми сайты [http://www.shymkent.gov.kz/kaz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806011842/http://www.shymkent.gov.kz/kaz/ |date=2012-08-06 }}
* Түркістан облысы әкімдігінің ресми сайты [http://www.ontustik.gov.kz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704135542/http://ontustik.gov.kz/ |date=2012-07-04 }}
* [http://www.e-shymkent.kz «Шымкент аймақтық порталы»]
* Подушкин Н. П. Когда родился Шымкент? // Шымкент. Историко-информационный путеводитель. Шымкент, 1998.
* ОҚО Статистика департаменті

== Сілтемелер ==
* [http://www.shymkent.gov.kz Шымкент қаласы әкімдігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818213220/http://www.shymkent.gov.kz/ |date=2008-08-18 }}
* [http://www.e-shymkent.kz Виртуалды Шымкент]

{{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Шымкент]]
[[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]]
[[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]]</text>
      <sha1>lujpz1g1zk1fhnu686gvl6pa3ohfhva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1725</id>
    <revision>
      <id>3654185</id>
      <parentid>3645503</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135859" sha1="khnodzue52i8o36hteg77ka7naw148o" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы           = Украина
 |Шынайы атауы            = {{lang-uk|Україна}}
 |Атау септігі            = Украина
 |Елтаңба                 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
 |Байрақ                  = Flag of Ukraine.svg
 |Ұраны                   = 
 |Әнұранның аты           = Державний Гімн України
 |Аудио                   = National anthem of Ukraine, instrumental.oga
 |Картада                 = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png
  |карта тақырыбы         = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген
 |Картада2                = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = 
  |region                 =  UA
  |CoordScale             = 5000000
 |Тілі                    = [[Украин тілі|украинша]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап&lt;/ref&gt;
 |Мемлекеттік діні        = [[Зайырлы мемлекет]]
 |Үкімет түрі             = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] 
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан
 |Астанасы                = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]]
 |Ірі қалалары            = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]]
 |Басшы қызметі           = [[Украина президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]&lt;br /&gt;[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]]
 |Басшылары               = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир  Зеленский]]&lt;br /&gt;[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]&lt;br /&gt;[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] 
 |Жер аумағы              = 603,628 
 |Жер аумағы бойынша орны = 45
 |Судың үлесі             = 7
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = {{құлдырау}} 37 860 221&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp|title=Population (by estimate) as of June 1, 2019. Average annual populations January-May 2019|website=www.ukrcensus.gov.ua|access-date=11 August 2019}}&lt;/ref&gt; {{small|([[Қырым]] мен&lt;br /&gt;[[Севастополь]]ды қоспағанда)}}
  |Халық саны бойынша орны   = 33
  |Сарап жылы                = 2024
  |Санақ бойынша халық саны  = 48,457,102
  |Санақ жылы                = 2001
  |Халық тығыздығы           = 73.8
  |Тығыздық бойынша орны     = 115
 |ЖІӨ (АҚТ)                  = {{өсім}} 408.040 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&amp;pr.y=10&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы        = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны                   = 47
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)  = {{өсім}} 9.743&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 111
 |ЖІӨ (номинал)                 = {{өсім}} 134.887 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны     = 57
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 3.220&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 128
 |АДИ                         = {{Өсім}} 0.750&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі            = 2018
 |АДИ бойынша орны            = 88
 |АДИ деңгейі                 = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы              = 
 |Валютасы                    = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]])
 |Интернет үйшіктері          = [[.ua]], [[.укр]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |ISO                         = 
 |Телефон коды                = 380&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |Уақыт белдеулері            = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]])
 |Түсініктемелер              = 
 |елтаңбаның ені              = 100px
}}
'''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]].

41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар.

1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда.

== Этимологиясы ==
«Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title=&quot;Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?&quot;|lang=en|date=2014-02-05}}&lt;/ref&gt; және краина сөзінен шыққан.

== Тарихы ==
{{Толық мақала|Украина тарихы}}
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]]

[[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.&lt;ref&gt;Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title=&quot;What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur&quot;|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}&lt;/ref&gt; [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}&lt;/ref&gt; [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}&lt;/ref&gt;

Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді.

=== Киевтің алтын ғасыры ===
{{Толық мақала|Киев Русі}}
[[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]]

[[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}&lt;/ref&gt; 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&amp;dq=kievan+rus+dir+882&amp;pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}&lt;/ref&gt; Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}&lt;/ref&gt; Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}&lt;/ref&gt;

X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.&lt;ref name=&quot;ciagov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}&lt;/ref&gt; XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}&lt;/ref&gt;

XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}&lt;/ref&gt; Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды.

=== Шетел қарамағында ===
[[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]]
{{Толық мақала|Киев воеводалығы}}
{{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша корольдігінің тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}}

1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}&lt;/ref&gt; 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&amp;dq=podolia+1430&amp;pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}&lt;/ref&gt; Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]&lt;/ref&gt;

1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша корольдігінің тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды.

=== Казак гетманщинасы ===
{{Толық мақала|Гетманщина|Запорожьелік сечь}}
[[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]]

Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;

1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды.

Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды.

[[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&amp;dq=massacre+uman+1768&amp;pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}&lt;/ref&gt; [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}&lt;/ref&gt; [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot;&gt;Remy, Johannes (2007). &quot;The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice&quot;. Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]&lt;/ref&gt; Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді.

=== XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы ===
{{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}}
[[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]]

XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's &quot;Introduction&quot; to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]].

Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}&lt;/ref&gt; Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}&lt;/ref&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты.

Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Осы жылдар украин халқы үшін бытыраңқылыққа толы еді. Танылмай кеткен түрлі мемлекеттер, соның ішінде [[Холодный Яр Республикасы]] мен [[Махновщина]] сияқтылар, құрылды, көп ұзамай ыдырады.

Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

[[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті.

=== Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина ===
[[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}&lt;/ref&gt; Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&amp;q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&amp;q=ukrainophobia+poland&amp;pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды.

Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді.

Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}&lt;/ref&gt; Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты.

Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті.

=== Екінші дүниежүзілік соғыс ===
{{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}}
[[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]]

1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.&lt;ref&gt;Wilson, 17-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Subtelny, 487-бет&lt;/ref&gt; 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,&lt;ref name=&quot;worldwars&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&amp;pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал &quot;Воєнна історія&quot; #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}&lt;/ref&gt; Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.&lt;ref&gt;Piotrowski, 352–354-беттер&lt;/ref&gt;

Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан&lt;ref name=&quot;worldwars&quot; /&gt; 7 миллионға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}&lt;/ref&gt;{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.&lt;ref&gt;Subtelny, 476-бет&lt;/ref&gt; Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.&lt;ref&gt;Magocsi, 635-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

=== Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина ===
Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}&lt;/ref&gt; 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}&lt;/ref&gt; 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}&lt;/ref&gt; бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді.

1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&amp;q=shcherbytsky+russification&amp;pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor &amp; Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}&lt;/ref&gt;

1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}&lt;/ref&gt; Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды&lt;ref&gt;Magocsi, 644-бет&lt;/ref&gt; және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.&lt;ref&gt;Magocsi, 1996, 704-бет&lt;/ref&gt; Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}&lt;/ref&gt;

=== Тәуелсіздік ===
[[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]]

[[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}&lt;/ref&gt; [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}&lt;/ref&gt; [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=41&amp;pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}&lt;/ref&gt; және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}&lt;/ref&gt; [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}&lt;/ref&gt; Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.&lt;ref&gt;Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). &quot;Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround&quot;. '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].&lt;/ref&gt; [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,&lt;ref&gt;Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 &quot;Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective&quot;]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].&lt;/ref&gt; ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен&lt;ref&gt;Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). &quot;Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees&quot;. '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]&lt;/ref&gt; және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}&lt;/ref&gt; ерекшеленді.

Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды.

1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасстағы соғыс|Донбасста ресейшіл сепаратистер құрған]], мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Фотографії загиблих воїнів у Кропивницькому.jpg|нобай|200px|[[Кропивницкий]] қаласында елді қорғау жолында қаза тапқан украиналық қорғаушылардың фотосуреттері]]
Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]]
[[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]]

Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес.

Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар.

[[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]]

Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады.

=== Климаты ===
[[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]]
Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет.

Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды.

Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді.

Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді.

=== Су ағындары мен су қоймалары ===
[[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]]
Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп.

=== Биоалуантүрлілігі ===
Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].&lt;ref&gt;Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 &quot;Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change&quot;] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]&lt;/ref&gt; Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&amp;pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chervona&quot;&gt;{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}&lt;/ref&gt; олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}&lt;/ref&gt; Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.&lt;ref name=&quot;chervona&quot; /&gt;

=== Қалалық аймақтары ===
{{Толық мақала|Украина қалалары}}
Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Украинаның ең ірі 10 қаласы
! Орны
! Туы
! Елтаңбасы
! Атауы&lt;br&gt;''Украинша атауы''
! [[Украина облыстары|Облысы]]
! Халық саны&lt;br /&gt;2022 Санақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;
! Ауданы&lt;br /&gt;(км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| 1
| [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]]
| [[Киев]]&lt;br&gt;''Київ''
| Киев
| 2,952,301
| 839
|-
| 2
| [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]]
| [[Харьков]]&lt;br&gt;''Харьків''
| [[Харьков облысы|Харьков]]
| 1,421,125
| 350
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]]
| [[Одесса]]&lt;br&gt;''Одеса''
| [[Одесса облысы|Одесса]]
| 1,010,537
| 162.42
|-
| 4
| [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]]
| [[Днепр (қала)|Днепр]]&lt;br&gt;''Дніпро''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 968,502
| 409.718
|-
| 5
| [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]]
| [[Донецк]]&lt;br&gt;''Донецьк''
| [[Донецк облысы|Донецк]]
| 901,645
| 358
|-
| 6
| [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]]
| [[Львов]]&lt;br&gt;''Львів''
| [[Львов облысы|Львов]]
| 717,273
| 148.9
|-
| 7
| [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]]
| [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]]
| [[Запорожье]]&lt;br&gt;''Запоріжжя''
| [[Запорожье облысы|Запорожье]]
| 710,052
| 334
|-
| 8
| [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]]
| [[Кривой Рог]]&lt;br&gt;''Кривій Ріг''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 603,904
| 431
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]]
| [[Севастополь]]&lt;br&gt;''Севастополь''
| Севастополь
| 479,394
| 864
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]]
| [[Николаев]]&lt;br&gt;''Миколаїв''
| [[Николаев облысы|Николаев]]
| 470,011
| 260
|-
|}

== Саясаты ==
{{Толық мақала|Украина саясаты}}
Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады.

=== Украина Конституциясы ===
{{Толық мақала|Украина конституциясы}}
[[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]]
Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды.

2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді.

=== Заң шығарушы органы ===
Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады.

=== Атқарушы билік органы ===
{{Multiple image
| width1        = 134
| image1        = President of Ukraine Volodymyr Zelenskyy on 20 April 2025 (cropped).jpg
| caption1      = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина президенті|Президент]]}}
| image2        = Корецький Сергій.webp
| width2        = 152
| caption2      = '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}}
}}
Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады.

Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді.

=== Сот билігі ===
Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады.

Мамандандырылған соттар:

* Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық)
* Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық).

Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз.

=== Саяси партиялары ===
{{main|Украина саяси партиялары}}
Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}&lt;/ref&gt; [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. 

== Экономикасы ==
{{Толық мақала|Украина экономикасы}}
[[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]]
{{Толықтыру}}
2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}&lt;/ref&gt; 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
{{Толық мақала|Украина халқы}}
[[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]]
Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл.
1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады.

[[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.&lt;ref&gt;[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&amp;Expires=1759683476&amp;Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Population of Ukraine from 1950z.svg|thumb|300px|right|Украина халқы]]
Ел халқының ұлттық  құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады.

Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп.

Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды.

Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]]
Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}&lt;/ref&gt; Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады.

[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

=== Кітапханалар ===
[[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы.

[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}&lt;/ref&gt;

=== Әдебиеті ===
{{Толық мақала|Украин әдебиеті}}
{{Multiple image
| image1        = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg
| width1        = 155
| caption1      = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859
| image2        = Lesya Ukrainka portrait.jpg
| width2        = 133
| caption2      = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]]
}}
[[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title=&quot;Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature&quot;|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt;

1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot; /&gt; Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}&lt;/ref&gt;

Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}&lt;/ref&gt; Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын.

Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot; /&gt;

=== Музыкасы ===
[[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]]

Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады.

Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.&lt;ref name=&quot;awesome&quot;&gt;{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}&lt;/ref&gt; Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&amp;pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық тамағы ===
{{Толық мақала|Украин асханасы}}
[[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]]
Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}&lt;/ref&gt; Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны.

Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

== Қазақстанмен қарым-қатынасы ==
{{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}}
1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік.

1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар.

Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге  Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды.

Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады.
 
Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр.

Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.&lt;ref&gt;География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9&lt;/ref&gt;

=== Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы ===
2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title=&quot;Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?&quot; Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты.

2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Украина
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed 
 |list          =
 |Еуропа елдері
 |Еуропа кеңесі
 |ГУАМ
 |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы
}}

[[Санат:Украина|*]]
[[Санат:Посткеңестік елдер]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]</text>
      <sha1>khnodzue52i8o36hteg77ka7naw148o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654186</id>
      <parentid>3654185</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135700" sha1="nwi6q5fcszki1vs9apvtf8q8mbbd1fj" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы           = Украина
 |Шынайы атауы            = {{lang-uk|Україна}}
 |Атау септігі            = Украина
 |Елтаңба                 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
 |Байрақ                  = Flag of Ukraine.svg
 |Ұраны                   = 
 |Әнұранның аты           = Державний Гімн України
 |Аудио                   = National anthem of Ukraine, instrumental.oga
 |Картада                 = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png
  |карта тақырыбы         = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген
 |Картада2                = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = 
  |region                 =  UA
  |CoordScale             = 5000000
 |Тілі                    = [[Украин тілі|украинша]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап&lt;/ref&gt;
 |Мемлекеттік діні        = [[Зайырлы мемлекет]]
 |Үкімет түрі             = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] 
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан
 |Астанасы                = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]]
 |Ірі қалалары            = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]]
 |Басшы қызметі           = [[Украина президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]&lt;br /&gt;[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]]
 |Басшылары               = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир  Зеленский]]&lt;br /&gt;[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]&lt;br /&gt;[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] 
 |Жер аумағы              = 603,628 
 |Жер аумағы бойынша орны = 45
 |Судың үлесі             = 7
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = {{құлдырау}} 37 860 221&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0)|title=Статистика на сайте data.imf.org. data.imf.org.|website=www.data.imf.org|access-date=8.8.2026}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны   = 
  |Сарап жылы                = 2024
  |Санақ бойынша халық саны  = 
  |Санақ жылы                = 
  |Халық тығыздығы           = 
  |Тығыздық бойынша орны     = 
 |ЖІӨ (АҚТ)                  = {{өсім}} 408.040 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&amp;pr.y=10&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы        = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны                   = 47
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)  = {{өсім}} 9.743&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 111
 |ЖІӨ (номинал)                 = {{өсім}} 134.887 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны     = 57
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 3.220&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 128
 |АДИ                         = {{Өсім}} 0.750&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі            = 2018
 |АДИ бойынша орны            = 88
 |АДИ деңгейі                 = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы              = 
 |Валютасы                    = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]])
 |Интернет үйшіктері          = [[.ua]], [[.укр]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |ISO                         = 
 |Телефон коды                = 380&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |Уақыт белдеулері            = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]])
 |Түсініктемелер              = 
 |елтаңбаның ені              = 100px
}}
'''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]].

41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар.

1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда.

== Этимологиясы ==
«Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title=&quot;Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?&quot;|lang=en|date=2014-02-05}}&lt;/ref&gt; және краина сөзінен шыққан.

== Тарихы ==
{{Толық мақала|Украина тарихы}}
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]]

[[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.&lt;ref&gt;Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title=&quot;What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur&quot;|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}&lt;/ref&gt; [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}&lt;/ref&gt; [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}&lt;/ref&gt;

Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді.

=== Киевтің алтын ғасыры ===
{{Толық мақала|Киев Русі}}
[[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]]

[[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}&lt;/ref&gt; 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&amp;dq=kievan+rus+dir+882&amp;pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}&lt;/ref&gt; Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}&lt;/ref&gt; Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}&lt;/ref&gt;

X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.&lt;ref name=&quot;ciagov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}&lt;/ref&gt; XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}&lt;/ref&gt;

XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}&lt;/ref&gt; Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды.

=== Шетел қарамағында ===
[[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]]
{{Толық мақала|Киев воеводалығы}}
{{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша корольдігінің тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}}

1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}&lt;/ref&gt; 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&amp;dq=podolia+1430&amp;pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}&lt;/ref&gt; Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]&lt;/ref&gt;

1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша корольдігінің тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды.

=== Казак гетманщинасы ===
{{Толық мақала|Гетманщина|Запорожьелік сечь}}
[[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]]

Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;

1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды.

Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды.

[[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&amp;dq=massacre+uman+1768&amp;pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}&lt;/ref&gt; [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}&lt;/ref&gt; [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot;&gt;Remy, Johannes (2007). &quot;The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice&quot;. Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]&lt;/ref&gt; Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді.

=== XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы ===
{{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}}
[[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]]

XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's &quot;Introduction&quot; to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]].

Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}&lt;/ref&gt; Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}&lt;/ref&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты.

Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Осы жылдар украин халқы үшін бытыраңқылыққа толы еді. Танылмай кеткен түрлі мемлекеттер, соның ішінде [[Холодный Яр Республикасы]] мен [[Махновщина]] сияқтылар, құрылды, көп ұзамай ыдырады.

Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

[[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті.

=== Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина ===
[[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}&lt;/ref&gt; Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&amp;q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&amp;q=ukrainophobia+poland&amp;pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды.

Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді.

Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}&lt;/ref&gt; Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты.

Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті.

=== Екінші дүниежүзілік соғыс ===
{{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}}
[[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]]

1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.&lt;ref&gt;Wilson, 17-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Subtelny, 487-бет&lt;/ref&gt; 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,&lt;ref name=&quot;worldwars&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&amp;pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал &quot;Воєнна історія&quot; #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}&lt;/ref&gt; Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.&lt;ref&gt;Piotrowski, 352–354-беттер&lt;/ref&gt;

Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан&lt;ref name=&quot;worldwars&quot; /&gt; 7 миллионға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}&lt;/ref&gt;{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.&lt;ref&gt;Subtelny, 476-бет&lt;/ref&gt; Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.&lt;ref&gt;Magocsi, 635-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

=== Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина ===
Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}&lt;/ref&gt; 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}&lt;/ref&gt; 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}&lt;/ref&gt; бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді.

1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&amp;q=shcherbytsky+russification&amp;pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor &amp; Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}&lt;/ref&gt;

1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}&lt;/ref&gt; Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды&lt;ref&gt;Magocsi, 644-бет&lt;/ref&gt; және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.&lt;ref&gt;Magocsi, 1996, 704-бет&lt;/ref&gt; Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}&lt;/ref&gt;

=== Тәуелсіздік ===
[[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]]

[[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}&lt;/ref&gt; [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}&lt;/ref&gt; [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=41&amp;pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}&lt;/ref&gt; және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}&lt;/ref&gt; [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}&lt;/ref&gt; Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.&lt;ref&gt;Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). &quot;Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround&quot;. '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].&lt;/ref&gt; [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,&lt;ref&gt;Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 &quot;Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective&quot;]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].&lt;/ref&gt; ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен&lt;ref&gt;Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). &quot;Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees&quot;. '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]&lt;/ref&gt; және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}&lt;/ref&gt; ерекшеленді.

Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды.

1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасстағы соғыс|Донбасста ресейшіл сепаратистер құрған]], мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Фотографії загиблих воїнів у Кропивницькому.jpg|нобай|200px|[[Кропивницкий]] қаласында елді қорғау жолында қаза тапқан украиналық қорғаушылардың фотосуреттері]]
Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]]
[[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]]

Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес.

Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар.

[[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]]

Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады.

=== Климаты ===
[[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]]
Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет.

Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды.

Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді.

Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді.

=== Су ағындары мен су қоймалары ===
[[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]]
Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп.

=== Биоалуантүрлілігі ===
Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].&lt;ref&gt;Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 &quot;Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change&quot;] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]&lt;/ref&gt; Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&amp;pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chervona&quot;&gt;{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}&lt;/ref&gt; олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}&lt;/ref&gt; Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.&lt;ref name=&quot;chervona&quot; /&gt;

=== Қалалық аймақтары ===
{{Толық мақала|Украина қалалары}}
Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Украинаның ең ірі 10 қаласы
! Орны
! Туы
! Елтаңбасы
! Атауы&lt;br&gt;''Украинша атауы''
! [[Украина облыстары|Облысы]]
! Халық саны&lt;br /&gt;2022 Санақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;
! Ауданы&lt;br /&gt;(км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| 1
| [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]]
| [[Киев]]&lt;br&gt;''Київ''
| Киев
| 2,952,301
| 839
|-
| 2
| [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]]
| [[Харьков]]&lt;br&gt;''Харьків''
| [[Харьков облысы|Харьков]]
| 1,421,125
| 350
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]]
| [[Одесса]]&lt;br&gt;''Одеса''
| [[Одесса облысы|Одесса]]
| 1,010,537
| 162.42
|-
| 4
| [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]]
| [[Днепр (қала)|Днепр]]&lt;br&gt;''Дніпро''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 968,502
| 409.718
|-
| 5
| [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]]
| [[Донецк]]&lt;br&gt;''Донецьк''
| [[Донецк облысы|Донецк]]
| 901,645
| 358
|-
| 6
| [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]]
| [[Львов]]&lt;br&gt;''Львів''
| [[Львов облысы|Львов]]
| 717,273
| 148.9
|-
| 7
| [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]]
| [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]]
| [[Запорожье]]&lt;br&gt;''Запоріжжя''
| [[Запорожье облысы|Запорожье]]
| 710,052
| 334
|-
| 8
| [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]]
| [[Кривой Рог]]&lt;br&gt;''Кривій Ріг''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 603,904
| 431
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]]
| [[Севастополь]]&lt;br&gt;''Севастополь''
| Севастополь
| 479,394
| 864
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]]
| [[Николаев]]&lt;br&gt;''Миколаїв''
| [[Николаев облысы|Николаев]]
| 470,011
| 260
|-
|}

== Саясаты ==
{{Толық мақала|Украина саясаты}}
Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады.

=== Украина Конституциясы ===
{{Толық мақала|Украина конституциясы}}
[[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]]
Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды.

2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді.

=== Заң шығарушы органы ===
Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады.

=== Атқарушы билік органы ===
{{Multiple image
| width1        = 134
| image1        = President of Ukraine Volodymyr Zelenskyy on 20 April 2025 (cropped).jpg
| caption1      = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина президенті|Президент]]}}
| image2        = Корецький Сергій.webp
| width2        = 152
| caption2      = '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}}
}}
Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады.

Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді.

=== Сот билігі ===
Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады.

Мамандандырылған соттар:

* Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық)
* Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық).

Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз.

=== Саяси партиялары ===
{{main|Украина саяси партиялары}}
Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}&lt;/ref&gt; [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. 

== Экономикасы ==
{{Толық мақала|Украина экономикасы}}
[[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]]
{{Толықтыру}}
2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}&lt;/ref&gt; 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
{{Толық мақала|Украина халқы}}
[[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]]
Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл.
1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады.

[[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.&lt;ref&gt;[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&amp;Expires=1759683476&amp;Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Population of Ukraine from 1950z.svg|thumb|300px|right|Украина халқы]]
Ел халқының ұлттық  құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады.

Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп.

Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды.

Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]]
Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}&lt;/ref&gt; Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады.

[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

=== Кітапханалар ===
[[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы.

[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}&lt;/ref&gt;

=== Әдебиеті ===
{{Толық мақала|Украин әдебиеті}}
{{Multiple image
| image1        = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg
| width1        = 155
| caption1      = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859
| image2        = Lesya Ukrainka portrait.jpg
| width2        = 133
| caption2      = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]]
}}
[[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title=&quot;Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature&quot;|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt;

1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot; /&gt; Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}&lt;/ref&gt;

Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}&lt;/ref&gt; Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын.

Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot; /&gt;

=== Музыкасы ===
[[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]]

Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады.

Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.&lt;ref name=&quot;awesome&quot;&gt;{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}&lt;/ref&gt; Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&amp;pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық тамағы ===
{{Толық мақала|Украин асханасы}}
[[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]]
Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}&lt;/ref&gt; Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны.

Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

== Қазақстанмен қарым-қатынасы ==
{{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}}
1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік.

1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар.

Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге  Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды.

Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады.
 
Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр.

Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.&lt;ref&gt;География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9&lt;/ref&gt;

=== Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы ===
2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title=&quot;Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?&quot; Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты.

2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Украина
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed 
 |list          =
 |Еуропа елдері
 |Еуропа кеңесі
 |ГУАМ
 |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы
}}

[[Санат:Украина|*]]
[[Санат:Посткеңестік елдер]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]</text>
      <sha1>nwi6q5fcszki1vs9apvtf8q8mbbd1fj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654187</id>
      <parentid>3654186</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135695" sha1="3whj99kpojas04rgfs1nafddt0ly6yq" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы           = Украина
 |Шынайы атауы            = {{lang-uk|Україна}}
 |Атау септігі            = Украина
 |Елтаңба                 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
 |Байрақ                  = Flag of Ukraine.svg
 |Ұраны                   = 
 |Әнұранның аты           = Державний Гімн України
 |Аудио                   = National anthem of Ukraine, instrumental.oga
 |Картада                 = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png
  |карта тақырыбы         = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген
 |Картада2                = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = 
  |region                 =  UA
  |CoordScale             = 5000000
 |Тілі                    = [[Украин тілі|украинша]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап&lt;/ref&gt;
 |Мемлекеттік діні        = [[Зайырлы мемлекет]]
 |Үкімет түрі             = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] 
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан
 |Астанасы                = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]]
 |Ірі қалалары            = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]]
 |Басшы қызметі           = [[Украина президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]&lt;br /&gt;[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]]
 |Басшылары               = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир  Зеленский]]&lt;br /&gt;[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]&lt;br /&gt;[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] 
 |Жер аумағы              = 603,628 
 |Жер аумағы бойынша орны = 45
 |Судың үлесі             = 7
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = {{құлдырау}} 32 283 000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0)|title=&quot;World Economic Outlook Database (April 2026 Edition)&quot;|website=www.imf.org|access-date=19.4.2026}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны   = 46
  |Сарап жылы                = 2026
  |Санақ бойынша халық саны  = 
  |Санақ жылы                = 
  |Халық тығыздығы           = 53.5
  |Тығыздық бойынша орны     = 156
 |ЖІӨ (АҚТ)                  = {{өсім}} 408.040 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&amp;pr.y=10&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы        = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны                   = 47
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)  = {{өсім}} 9.743&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 111
 |ЖІӨ (номинал)                 = {{өсім}} 134.887 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны     = 57
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 3.220&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 128
 |АДИ                         = {{Өсім}} 0.750&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі            = 2018
 |АДИ бойынша орны            = 88
 |АДИ деңгейі                 = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы              = 
 |Валютасы                    = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]])
 |Интернет үйшіктері          = [[.ua]], [[.укр]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |ISO                         = 
 |Телефон коды                = 380&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |Уақыт белдеулері            = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]])
 |Түсініктемелер              = 
 |елтаңбаның ені              = 100px
}}
'''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]].

41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар.

1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда.

== Этимологиясы ==
«Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title=&quot;Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?&quot;|lang=en|date=2014-02-05}}&lt;/ref&gt; және краина сөзінен шыққан.

== Тарихы ==
{{Толық мақала|Украина тарихы}}
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]]

[[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.&lt;ref&gt;Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title=&quot;What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur&quot;|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}&lt;/ref&gt; [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}&lt;/ref&gt; [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}&lt;/ref&gt;

Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді.

=== Киевтің алтын ғасыры ===
{{Толық мақала|Киев Русі}}
[[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]]

[[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}&lt;/ref&gt; 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&amp;dq=kievan+rus+dir+882&amp;pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}&lt;/ref&gt; Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}&lt;/ref&gt; Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}&lt;/ref&gt;

X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.&lt;ref name=&quot;ciagov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}&lt;/ref&gt; XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}&lt;/ref&gt;

XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}&lt;/ref&gt; Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды.

=== Шетел қарамағында ===
[[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]]
{{Толық мақала|Киев воеводалығы}}
{{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша корольдігінің тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}}

1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}&lt;/ref&gt; 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&amp;dq=podolia+1430&amp;pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}&lt;/ref&gt; Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]&lt;/ref&gt;

1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша корольдігінің тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды.

=== Казак гетманщинасы ===
{{Толық мақала|Гетманщина|Запорожьелік сечь}}
[[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]]

Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;

1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды.

Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды.

[[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&amp;dq=massacre+uman+1768&amp;pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}&lt;/ref&gt; [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}&lt;/ref&gt; [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot;&gt;Remy, Johannes (2007). &quot;The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice&quot;. Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]&lt;/ref&gt; Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді.

=== XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы ===
{{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}}
[[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]]

XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's &quot;Introduction&quot; to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]].

Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}&lt;/ref&gt; Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}&lt;/ref&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты.

Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Осы жылдар украин халқы үшін бытыраңқылыққа толы еді. Танылмай кеткен түрлі мемлекеттер, соның ішінде [[Холодный Яр Республикасы]] мен [[Махновщина]] сияқтылар, құрылды, көп ұзамай ыдырады.

Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

[[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті.

=== Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина ===
[[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}&lt;/ref&gt; Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&amp;q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&amp;q=ukrainophobia+poland&amp;pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды.

Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді.

Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}&lt;/ref&gt; Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты.

Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті.

=== Екінші дүниежүзілік соғыс ===
{{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}}
[[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]]

1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.&lt;ref&gt;Wilson, 17-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Subtelny, 487-бет&lt;/ref&gt; 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,&lt;ref name=&quot;worldwars&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&amp;pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал &quot;Воєнна історія&quot; #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}&lt;/ref&gt; Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.&lt;ref&gt;Piotrowski, 352–354-беттер&lt;/ref&gt;

Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан&lt;ref name=&quot;worldwars&quot; /&gt; 7 миллионға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}&lt;/ref&gt;{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.&lt;ref&gt;Subtelny, 476-бет&lt;/ref&gt; Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.&lt;ref&gt;Magocsi, 635-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

=== Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина ===
Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}&lt;/ref&gt; 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}&lt;/ref&gt; 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}&lt;/ref&gt; бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді.

1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&amp;q=shcherbytsky+russification&amp;pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor &amp; Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}&lt;/ref&gt;

1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}&lt;/ref&gt; Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды&lt;ref&gt;Magocsi, 644-бет&lt;/ref&gt; және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.&lt;ref&gt;Magocsi, 1996, 704-бет&lt;/ref&gt; Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}&lt;/ref&gt;

=== Тәуелсіздік ===
[[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]]

[[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}&lt;/ref&gt; [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}&lt;/ref&gt; [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=41&amp;pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}&lt;/ref&gt; және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}&lt;/ref&gt; [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}&lt;/ref&gt; Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.&lt;ref&gt;Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). &quot;Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround&quot;. '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].&lt;/ref&gt; [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,&lt;ref&gt;Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 &quot;Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective&quot;]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].&lt;/ref&gt; ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен&lt;ref&gt;Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). &quot;Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees&quot;. '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]&lt;/ref&gt; және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}&lt;/ref&gt; ерекшеленді.

Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды.

1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасстағы соғыс|Донбасста ресейшіл сепаратистер құрған]], мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Фотографії загиблих воїнів у Кропивницькому.jpg|нобай|200px|[[Кропивницкий]] қаласында елді қорғау жолында қаза тапқан украиналық қорғаушылардың фотосуреттері]]
Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]]
[[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]]

Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес.

Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар.

[[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]]

Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады.

=== Климаты ===
[[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]]
Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет.

Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды.

Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді.

Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді.

=== Су ағындары мен су қоймалары ===
[[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]]
Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп.

=== Биоалуантүрлілігі ===
Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].&lt;ref&gt;Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 &quot;Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change&quot;] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]&lt;/ref&gt; Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&amp;pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chervona&quot;&gt;{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}&lt;/ref&gt; олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}&lt;/ref&gt; Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.&lt;ref name=&quot;chervona&quot; /&gt;

=== Қалалық аймақтары ===
{{Толық мақала|Украина қалалары}}
Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Украинаның ең ірі 10 қаласы
! Орны
! Туы
! Елтаңбасы
! Атауы&lt;br&gt;''Украинша атауы''
! [[Украина облыстары|Облысы]]
! Халық саны&lt;br /&gt;2022 Санақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;
! Ауданы&lt;br /&gt;(км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| 1
| [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]]
| [[Киев]]&lt;br&gt;''Київ''
| Киев
| 2,952,301
| 839
|-
| 2
| [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]]
| [[Харьков]]&lt;br&gt;''Харьків''
| [[Харьков облысы|Харьков]]
| 1,421,125
| 350
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]]
| [[Одесса]]&lt;br&gt;''Одеса''
| [[Одесса облысы|Одесса]]
| 1,010,537
| 162.42
|-
| 4
| [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]]
| [[Днепр (қала)|Днепр]]&lt;br&gt;''Дніпро''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 968,502
| 409.718
|-
| 5
| [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]]
| [[Донецк]]&lt;br&gt;''Донецьк''
| [[Донецк облысы|Донецк]]
| 901,645
| 358
|-
| 6
| [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]]
| [[Львов]]&lt;br&gt;''Львів''
| [[Львов облысы|Львов]]
| 717,273
| 148.9
|-
| 7
| [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]]
| [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]]
| [[Запорожье]]&lt;br&gt;''Запоріжжя''
| [[Запорожье облысы|Запорожье]]
| 710,052
| 334
|-
| 8
| [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]]
| [[Кривой Рог]]&lt;br&gt;''Кривій Ріг''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 603,904
| 431
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]]
| [[Севастополь]]&lt;br&gt;''Севастополь''
| Севастополь
| 479,394
| 864
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]]
| [[Николаев]]&lt;br&gt;''Миколаїв''
| [[Николаев облысы|Николаев]]
| 470,011
| 260
|-
|}

== Саясаты ==
{{Толық мақала|Украина саясаты}}
Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады.

=== Украина Конституциясы ===
{{Толық мақала|Украина конституциясы}}
[[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]]
Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды.

2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді.

=== Заң шығарушы органы ===
Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады.

=== Атқарушы билік органы ===
{{Multiple image
| width1        = 134
| image1        = President of Ukraine Volodymyr Zelenskyy on 20 April 2025 (cropped).jpg
| caption1      = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина президенті|Президент]]}}
| image2        = Корецький Сергій.webp
| width2        = 152
| caption2      = '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}}
}}
Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады.

Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді.

=== Сот билігі ===
Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады.

Мамандандырылған соттар:

* Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық)
* Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық).

Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз.

=== Саяси партиялары ===
{{main|Украина саяси партиялары}}
Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}&lt;/ref&gt; [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. 

== Экономикасы ==
{{Толық мақала|Украина экономикасы}}
[[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]]
{{Толықтыру}}
2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}&lt;/ref&gt; 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
{{Толық мақала|Украина халқы}}
[[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]]
Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл.
1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады.

[[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.&lt;ref&gt;[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&amp;Expires=1759683476&amp;Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Population of Ukraine from 1950z.svg|thumb|300px|right|Украина халқы]]
Ел халқының ұлттық  құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады.

Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп.

Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды.

Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]]
Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}&lt;/ref&gt; Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады.

[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

=== Кітапханалар ===
[[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы.

[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}&lt;/ref&gt;

=== Әдебиеті ===
{{Толық мақала|Украин әдебиеті}}
{{Multiple image
| image1        = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg
| width1        = 155
| caption1      = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859
| image2        = Lesya Ukrainka portrait.jpg
| width2        = 133
| caption2      = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]]
}}
[[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title=&quot;Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature&quot;|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt;

1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot; /&gt; Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}&lt;/ref&gt;

Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}&lt;/ref&gt; Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын.

Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot; /&gt;

=== Музыкасы ===
[[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]]

Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады.

Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.&lt;ref name=&quot;awesome&quot;&gt;{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}&lt;/ref&gt; Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&amp;pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық тамағы ===
{{Толық мақала|Украин асханасы}}
[[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]]
Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}&lt;/ref&gt; Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны.

Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

== Қазақстанмен қарым-қатынасы ==
{{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}}
1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік.

1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар.

Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге  Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды.

Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады.
 
Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр.

Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.&lt;ref&gt;География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9&lt;/ref&gt;

=== Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы ===
2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title=&quot;Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?&quot; Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты.

2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Украина
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed 
 |list          =
 |Еуропа елдері
 |Еуропа кеңесі
 |ГУАМ
 |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы
}}

[[Санат:Украина|*]]
[[Санат:Посткеңестік елдер]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]</text>
      <sha1>3whj99kpojas04rgfs1nafddt0ly6yq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654188</id>
      <parentid>3654187</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135693" sha1="tovmi0l9lgve6g424m60ssce950pr1e" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы           = Украина
 |Шынайы атауы            = {{lang-uk|Україна}}
 |Атау септігі            = Украина
 |Елтаңба                 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
 |Байрақ                  = Flag of Ukraine.svg
 |Ұраны                   = 
 |Әнұранның аты           = Державний Гімн України
 |Аудио                   = National anthem of Ukraine, instrumental.oga
 |Картада                 = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png
  |карта тақырыбы         = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген
 |Картада2                = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = 
  |region                 =  UA
  |CoordScale             = 5000000
 |Тілі                    = [[Украин тілі|украинша]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап&lt;/ref&gt;
 |Мемлекеттік діні        = [[Зайырлы мемлекет]]
 |Үкімет түрі             = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] 
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан
 |Астанасы                = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]]
 |Ірі қалалары            = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]]
 |Басшы қызметі           = [[Украина президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]&lt;br /&gt;[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]]
 |Басшылары               = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир  Зеленский]]&lt;br /&gt;[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]&lt;br /&gt;[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] 
 |Жер аумағы              = 603,628 
 |Жер аумағы бойынша орны = 45
 |Судың үлесі             = 7
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = {{құлдырау}} 32 283 000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0)|title=&quot;World Economic Outlook Database (April 2026 Edition)&quot;|website=www.imf.org|access-date=19.4.2026}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны   = 46
  |Сарап жылы                = 2026
  |Санақ бойынша халық саны  = 
  |Санақ жылы                = 
  |Халық тығыздығы           = 53.5
  |Тығыздық бойынша орны     = 156
 |ЖІӨ (АҚТ)                  = {{өсім}} 659 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&amp;pr.y=10&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы        = 2024
 |ЖІӨ (АҚТ) орны                   = 45
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)  = {{өсім}} 19 770 &lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 113
 |ЖІӨ (номинал)                 = {{өсім}} 134.887 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны     = 57
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 3.220&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 128
 |АДИ                         = {{Өсім}} 0.750&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі            = 2018
 |АДИ бойынша орны            = 88
 |АДИ деңгейі                 = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы              = 
 |Валютасы                    = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]])
 |Интернет үйшіктері          = [[.ua]], [[.укр]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |ISO                         = 
 |Телефон коды                = 380&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |Уақыт белдеулері            = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]])
 |Түсініктемелер              = 
 |елтаңбаның ені              = 100px
}}
'''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]].

41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар.

1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда.

== Этимологиясы ==
«Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title=&quot;Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?&quot;|lang=en|date=2014-02-05}}&lt;/ref&gt; және краина сөзінен шыққан.

== Тарихы ==
{{Толық мақала|Украина тарихы}}
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]]

[[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.&lt;ref&gt;Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title=&quot;What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur&quot;|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}&lt;/ref&gt; [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}&lt;/ref&gt; [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}&lt;/ref&gt;

Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді.

=== Киевтің алтын ғасыры ===
{{Толық мақала|Киев Русі}}
[[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]]

[[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}&lt;/ref&gt; 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&amp;dq=kievan+rus+dir+882&amp;pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}&lt;/ref&gt; Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}&lt;/ref&gt; Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}&lt;/ref&gt;

X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.&lt;ref name=&quot;ciagov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}&lt;/ref&gt; XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}&lt;/ref&gt;

XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}&lt;/ref&gt; Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды.

=== Шетел қарамағында ===
[[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]]
{{Толық мақала|Киев воеводалығы}}
{{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша корольдігінің тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}}

1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}&lt;/ref&gt; 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&amp;dq=podolia+1430&amp;pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}&lt;/ref&gt; Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]&lt;/ref&gt;

1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша корольдігінің тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды.

=== Казак гетманщинасы ===
{{Толық мақала|Гетманщина|Запорожьелік сечь}}
[[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]]

Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;

1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды.

Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды.

[[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&amp;dq=massacre+uman+1768&amp;pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}&lt;/ref&gt; [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}&lt;/ref&gt; [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot;&gt;Remy, Johannes (2007). &quot;The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice&quot;. Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]&lt;/ref&gt; Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді.

=== XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы ===
{{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}}
[[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]]

XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's &quot;Introduction&quot; to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]].

Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}&lt;/ref&gt; Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}&lt;/ref&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты.

Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Осы жылдар украин халқы үшін бытыраңқылыққа толы еді. Танылмай кеткен түрлі мемлекеттер, соның ішінде [[Холодный Яр Республикасы]] мен [[Махновщина]] сияқтылар, құрылды, көп ұзамай ыдырады.

Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

[[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті.

=== Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина ===
[[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}&lt;/ref&gt; Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&amp;q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&amp;q=ukrainophobia+poland&amp;pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды.

Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді.

Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}&lt;/ref&gt; Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты.

Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті.

=== Екінші дүниежүзілік соғыс ===
{{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}}
[[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]]

1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.&lt;ref&gt;Wilson, 17-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Subtelny, 487-бет&lt;/ref&gt; 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,&lt;ref name=&quot;worldwars&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&amp;pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал &quot;Воєнна історія&quot; #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}&lt;/ref&gt; Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.&lt;ref&gt;Piotrowski, 352–354-беттер&lt;/ref&gt;

Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан&lt;ref name=&quot;worldwars&quot; /&gt; 7 миллионға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}&lt;/ref&gt;{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.&lt;ref&gt;Subtelny, 476-бет&lt;/ref&gt; Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.&lt;ref&gt;Magocsi, 635-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

=== Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина ===
Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}&lt;/ref&gt; 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}&lt;/ref&gt; 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}&lt;/ref&gt; бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді.

1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&amp;q=shcherbytsky+russification&amp;pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor &amp; Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}&lt;/ref&gt;

1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}&lt;/ref&gt; Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды&lt;ref&gt;Magocsi, 644-бет&lt;/ref&gt; және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.&lt;ref&gt;Magocsi, 1996, 704-бет&lt;/ref&gt; Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}&lt;/ref&gt;

=== Тәуелсіздік ===
[[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]]

[[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}&lt;/ref&gt; [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}&lt;/ref&gt; [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=41&amp;pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}&lt;/ref&gt; және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}&lt;/ref&gt; [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}&lt;/ref&gt; Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.&lt;ref&gt;Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). &quot;Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround&quot;. '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].&lt;/ref&gt; [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,&lt;ref&gt;Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 &quot;Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective&quot;]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].&lt;/ref&gt; ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен&lt;ref&gt;Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). &quot;Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees&quot;. '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]&lt;/ref&gt; және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}&lt;/ref&gt; ерекшеленді.

Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды.

1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасстағы соғыс|Донбасста ресейшіл сепаратистер құрған]], мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Фотографії загиблих воїнів у Кропивницькому.jpg|нобай|200px|[[Кропивницкий]] қаласында елді қорғау жолында қаза тапқан украиналық қорғаушылардың фотосуреттері]]
Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]]
[[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]]

Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес.

Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар.

[[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]]

Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады.

=== Климаты ===
[[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]]
Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет.

Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды.

Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді.

Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді.

=== Су ағындары мен су қоймалары ===
[[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]]
Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп.

=== Биоалуантүрлілігі ===
Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].&lt;ref&gt;Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 &quot;Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change&quot;] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]&lt;/ref&gt; Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&amp;pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chervona&quot;&gt;{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}&lt;/ref&gt; олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}&lt;/ref&gt; Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.&lt;ref name=&quot;chervona&quot; /&gt;

=== Қалалық аймақтары ===
{{Толық мақала|Украина қалалары}}
Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Украинаның ең ірі 10 қаласы
! Орны
! Туы
! Елтаңбасы
! Атауы&lt;br&gt;''Украинша атауы''
! [[Украина облыстары|Облысы]]
! Халық саны&lt;br /&gt;2022 Санақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;
! Ауданы&lt;br /&gt;(км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| 1
| [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]]
| [[Киев]]&lt;br&gt;''Київ''
| Киев
| 2,952,301
| 839
|-
| 2
| [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]]
| [[Харьков]]&lt;br&gt;''Харьків''
| [[Харьков облысы|Харьков]]
| 1,421,125
| 350
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]]
| [[Одесса]]&lt;br&gt;''Одеса''
| [[Одесса облысы|Одесса]]
| 1,010,537
| 162.42
|-
| 4
| [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]]
| [[Днепр (қала)|Днепр]]&lt;br&gt;''Дніпро''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 968,502
| 409.718
|-
| 5
| [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]]
| [[Донецк]]&lt;br&gt;''Донецьк''
| [[Донецк облысы|Донецк]]
| 901,645
| 358
|-
| 6
| [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]]
| [[Львов]]&lt;br&gt;''Львів''
| [[Львов облысы|Львов]]
| 717,273
| 148.9
|-
| 7
| [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]]
| [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]]
| [[Запорожье]]&lt;br&gt;''Запоріжжя''
| [[Запорожье облысы|Запорожье]]
| 710,052
| 334
|-
| 8
| [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]]
| [[Кривой Рог]]&lt;br&gt;''Кривій Ріг''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 603,904
| 431
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]]
| [[Севастополь]]&lt;br&gt;''Севастополь''
| Севастополь
| 479,394
| 864
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]]
| [[Николаев]]&lt;br&gt;''Миколаїв''
| [[Николаев облысы|Николаев]]
| 470,011
| 260
|-
|}

== Саясаты ==
{{Толық мақала|Украина саясаты}}
Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады.

=== Украина Конституциясы ===
{{Толық мақала|Украина конституциясы}}
[[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]]
Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды.

2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді.

=== Заң шығарушы органы ===
Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады.

=== Атқарушы билік органы ===
{{Multiple image
| width1        = 134
| image1        = President of Ukraine Volodymyr Zelenskyy on 20 April 2025 (cropped).jpg
| caption1      = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина президенті|Президент]]}}
| image2        = Корецький Сергій.webp
| width2        = 152
| caption2      = '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}}
}}
Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады.

Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді.

=== Сот билігі ===
Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады.

Мамандандырылған соттар:

* Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық)
* Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық).

Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз.

=== Саяси партиялары ===
{{main|Украина саяси партиялары}}
Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}&lt;/ref&gt; [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. 

== Экономикасы ==
{{Толық мақала|Украина экономикасы}}
[[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]]
{{Толықтыру}}
2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}&lt;/ref&gt; 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
{{Толық мақала|Украина халқы}}
[[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]]
Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл.
1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады.

[[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.&lt;ref&gt;[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&amp;Expires=1759683476&amp;Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Population of Ukraine from 1950z.svg|thumb|300px|right|Украина халқы]]
Ел халқының ұлттық  құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады.

Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп.

Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды.

Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]]
Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}&lt;/ref&gt; Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады.

[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

=== Кітапханалар ===
[[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы.

[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}&lt;/ref&gt;

=== Әдебиеті ===
{{Толық мақала|Украин әдебиеті}}
{{Multiple image
| image1        = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg
| width1        = 155
| caption1      = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859
| image2        = Lesya Ukrainka portrait.jpg
| width2        = 133
| caption2      = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]]
}}
[[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title=&quot;Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature&quot;|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt;

1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot; /&gt; Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}&lt;/ref&gt;

Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}&lt;/ref&gt; Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын.

Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot; /&gt;

=== Музыкасы ===
[[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]]

Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады.

Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.&lt;ref name=&quot;awesome&quot;&gt;{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}&lt;/ref&gt; Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&amp;pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық тамағы ===
{{Толық мақала|Украин асханасы}}
[[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]]
Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}&lt;/ref&gt; Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны.

Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

== Қазақстанмен қарым-қатынасы ==
{{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}}
1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік.

1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар.

Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге  Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды.

Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады.
 
Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр.

Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.&lt;ref&gt;География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9&lt;/ref&gt;

=== Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы ===
2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title=&quot;Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?&quot; Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты.

2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Украина
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed 
 |list          =
 |Еуропа елдері
 |Еуропа кеңесі
 |ГУАМ
 |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы
}}

[[Санат:Украина|*]]
[[Санат:Посткеңестік елдер]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]</text>
      <sha1>tovmi0l9lgve6g424m60ssce950pr1e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654189</id>
      <parentid>3654188</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135688" sha1="j7s882o6oypz7szihm74jdzz4al5d3t" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы           = Украина
 |Шынайы атауы            = {{lang-uk|Україна}}
 |Атау септігі            = Украина
 |Елтаңба                 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
 |Байрақ                  = Flag of Ukraine.svg
 |Ұраны                   = 
 |Әнұранның аты           = Державний Гімн України
 |Аудио                   = National anthem of Ukraine, instrumental.oga
 |Картада                 = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png
  |карта тақырыбы         = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген
 |Картада2                = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = 
  |region                 =  UA
  |CoordScale             = 5000000
 |Тілі                    = [[Украин тілі|украинша]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап&lt;/ref&gt;
 |Мемлекеттік діні        = [[Зайырлы мемлекет]]
 |Үкімет түрі             = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] 
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан
 |Астанасы                = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]]
 |Ірі қалалары            = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]]
 |Басшы қызметі           = [[Украина президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]&lt;br /&gt;[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]]
 |Басшылары               = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир  Зеленский]]&lt;br /&gt;[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]&lt;br /&gt;[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] 
 |Жер аумағы              = 603,628 
 |Жер аумағы бойынша орны = 45
 |Судың үлесі             = 7
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = {{құлдырау}} 32 283 000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0)|title=&quot;World Economic Outlook Database (April 2026 Edition)&quot;|website=www.imf.org|access-date=19.4.2026}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны   = 46
  |Сарап жылы                = 2026
  |Санақ бойынша халық саны  = 
  |Санақ жылы                = 
  |Халық тығыздығы           = 53.5
  |Тығыздық бойынша орны     = 156
 |ЖІӨ (АҚТ)                  = {{өсім}} 659 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&amp;pr.y=10&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы        = 2024
 |ЖІӨ (АҚТ) орны                   = 45
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)  = {{өсім}} 19 770 &lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 113
 |ЖІӨ (номинал)                 = {{өсім}} 190 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2024
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны     = 57
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 5710&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 118
 |АДИ                         = {{Өсім}} 0,779&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі            = 2023
 |АДИ бойынша орны            = 87
 |АДИ деңгейі                 = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы              = 
 |Валютасы                    = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]])
 |Интернет үйшіктері          = [[.ua]], [[.укр]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |ISO                         = 
 |Телефон коды                = 380&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |Уақыт белдеулері            = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]])
 |Түсініктемелер              = 
 |елтаңбаның ені              = 100px
}}
'''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]].

41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар.

1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда.

== Этимологиясы ==
«Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title=&quot;Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?&quot;|lang=en|date=2014-02-05}}&lt;/ref&gt; және краина сөзінен шыққан.

== Тарихы ==
{{Толық мақала|Украина тарихы}}
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]]

[[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.&lt;ref&gt;Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title=&quot;What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur&quot;|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}&lt;/ref&gt; [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}&lt;/ref&gt; [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}&lt;/ref&gt;

Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді.

=== Киевтің алтын ғасыры ===
{{Толық мақала|Киев Русі}}
[[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]]

[[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}&lt;/ref&gt; 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&amp;dq=kievan+rus+dir+882&amp;pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}&lt;/ref&gt; Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}&lt;/ref&gt; Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}&lt;/ref&gt;

X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.&lt;ref name=&quot;ciagov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}&lt;/ref&gt; XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}&lt;/ref&gt;

XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}&lt;/ref&gt; Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды.

=== Шетел қарамағында ===
[[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]]
{{Толық мақала|Киев воеводалығы}}
{{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша корольдігінің тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}}

1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}&lt;/ref&gt; 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&amp;dq=podolia+1430&amp;pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}&lt;/ref&gt; Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]&lt;/ref&gt;

1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша корольдігінің тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды.

=== Казак гетманщинасы ===
{{Толық мақала|Гетманщина|Запорожьелік сечь}}
[[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]]

Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;

1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды.

Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды.

[[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&amp;dq=massacre+uman+1768&amp;pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}&lt;/ref&gt; [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}&lt;/ref&gt; [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot;&gt;Remy, Johannes (2007). &quot;The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice&quot;. Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]&lt;/ref&gt; Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді.

=== XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы ===
{{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}}
[[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]]

XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's &quot;Introduction&quot; to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]].

Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}&lt;/ref&gt; Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}&lt;/ref&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты.

Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Осы жылдар украин халқы үшін бытыраңқылыққа толы еді. Танылмай кеткен түрлі мемлекеттер, соның ішінде [[Холодный Яр Республикасы]] мен [[Махновщина]] сияқтылар, құрылды, көп ұзамай ыдырады.

Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

[[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті.

=== Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина ===
[[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}&lt;/ref&gt; Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&amp;q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&amp;q=ukrainophobia+poland&amp;pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды.

Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді.

Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}&lt;/ref&gt; Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты.

Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті.

=== Екінші дүниежүзілік соғыс ===
{{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}}
[[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]]

1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.&lt;ref&gt;Wilson, 17-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Subtelny, 487-бет&lt;/ref&gt; 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,&lt;ref name=&quot;worldwars&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&amp;pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал &quot;Воєнна історія&quot; #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}&lt;/ref&gt; Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.&lt;ref&gt;Piotrowski, 352–354-беттер&lt;/ref&gt;

Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан&lt;ref name=&quot;worldwars&quot; /&gt; 7 миллионға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}&lt;/ref&gt;{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.&lt;ref&gt;Subtelny, 476-бет&lt;/ref&gt; Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.&lt;ref&gt;Magocsi, 635-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

=== Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина ===
Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}&lt;/ref&gt; 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}&lt;/ref&gt; 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}&lt;/ref&gt; бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді.

1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&amp;q=shcherbytsky+russification&amp;pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor &amp; Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}&lt;/ref&gt;

1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}&lt;/ref&gt; Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды&lt;ref&gt;Magocsi, 644-бет&lt;/ref&gt; және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.&lt;ref&gt;Magocsi, 1996, 704-бет&lt;/ref&gt; Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}&lt;/ref&gt;

=== Тәуелсіздік ===
[[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]]

[[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}&lt;/ref&gt; [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}&lt;/ref&gt; [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=41&amp;pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}&lt;/ref&gt; және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}&lt;/ref&gt; [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}&lt;/ref&gt; Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.&lt;ref&gt;Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). &quot;Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround&quot;. '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].&lt;/ref&gt; [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,&lt;ref&gt;Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 &quot;Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective&quot;]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].&lt;/ref&gt; ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен&lt;ref&gt;Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). &quot;Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees&quot;. '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]&lt;/ref&gt; және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}&lt;/ref&gt; ерекшеленді.

Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды.

1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасстағы соғыс|Донбасста ресейшіл сепаратистер құрған]], мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Фотографії загиблих воїнів у Кропивницькому.jpg|нобай|200px|[[Кропивницкий]] қаласында елді қорғау жолында қаза тапқан украиналық қорғаушылардың фотосуреттері]]
Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]]
[[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]]

Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес.

Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар.

[[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]]

Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады.

=== Климаты ===
[[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]]
Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет.

Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды.

Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді.

Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді.

=== Су ағындары мен су қоймалары ===
[[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]]
Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп.

=== Биоалуантүрлілігі ===
Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].&lt;ref&gt;Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 &quot;Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change&quot;] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]&lt;/ref&gt; Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&amp;pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chervona&quot;&gt;{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}&lt;/ref&gt; олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}&lt;/ref&gt; Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.&lt;ref name=&quot;chervona&quot; /&gt;

=== Қалалық аймақтары ===
{{Толық мақала|Украина қалалары}}
Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Украинаның ең ірі 10 қаласы
! Орны
! Туы
! Елтаңбасы
! Атауы&lt;br&gt;''Украинша атауы''
! [[Украина облыстары|Облысы]]
! Халық саны&lt;br /&gt;2022 Санақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;
! Ауданы&lt;br /&gt;(км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| 1
| [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]]
| [[Киев]]&lt;br&gt;''Київ''
| Киев
| 2,952,301
| 839
|-
| 2
| [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]]
| [[Харьков]]&lt;br&gt;''Харьків''
| [[Харьков облысы|Харьков]]
| 1,421,125
| 350
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]]
| [[Одесса]]&lt;br&gt;''Одеса''
| [[Одесса облысы|Одесса]]
| 1,010,537
| 162.42
|-
| 4
| [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]]
| [[Днепр (қала)|Днепр]]&lt;br&gt;''Дніпро''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 968,502
| 409.718
|-
| 5
| [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]]
| [[Донецк]]&lt;br&gt;''Донецьк''
| [[Донецк облысы|Донецк]]
| 901,645
| 358
|-
| 6
| [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]]
| [[Львов]]&lt;br&gt;''Львів''
| [[Львов облысы|Львов]]
| 717,273
| 148.9
|-
| 7
| [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]]
| [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]]
| [[Запорожье]]&lt;br&gt;''Запоріжжя''
| [[Запорожье облысы|Запорожье]]
| 710,052
| 334
|-
| 8
| [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]]
| [[Кривой Рог]]&lt;br&gt;''Кривій Ріг''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 603,904
| 431
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]]
| [[Севастополь]]&lt;br&gt;''Севастополь''
| Севастополь
| 479,394
| 864
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]]
| [[Николаев]]&lt;br&gt;''Миколаїв''
| [[Николаев облысы|Николаев]]
| 470,011
| 260
|-
|}

== Саясаты ==
{{Толық мақала|Украина саясаты}}
Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады.

=== Украина Конституциясы ===
{{Толық мақала|Украина конституциясы}}
[[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]]
Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды.

2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді.

=== Заң шығарушы органы ===
Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады.

=== Атқарушы билік органы ===
{{Multiple image
| width1        = 134
| image1        = President of Ukraine Volodymyr Zelenskyy on 20 April 2025 (cropped).jpg
| caption1      = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина президенті|Президент]]}}
| image2        = Корецький Сергій.webp
| width2        = 152
| caption2      = '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}}
}}
Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады.

Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді.

=== Сот билігі ===
Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады.

Мамандандырылған соттар:

* Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық)
* Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық).

Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз.

=== Саяси партиялары ===
{{main|Украина саяси партиялары}}
Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}&lt;/ref&gt; [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. 

== Экономикасы ==
{{Толық мақала|Украина экономикасы}}
[[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]]
{{Толықтыру}}
2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}&lt;/ref&gt; 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
{{Толық мақала|Украина халқы}}
[[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]]
Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл.
1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады.

[[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.&lt;ref&gt;[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&amp;Expires=1759683476&amp;Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Population of Ukraine from 1950z.svg|thumb|300px|right|Украина халқы]]
Ел халқының ұлттық  құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады.

Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп.

Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды.

Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]]
Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}&lt;/ref&gt; Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады.

[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

=== Кітапханалар ===
[[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы.

[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}&lt;/ref&gt;

=== Әдебиеті ===
{{Толық мақала|Украин әдебиеті}}
{{Multiple image
| image1        = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg
| width1        = 155
| caption1      = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859
| image2        = Lesya Ukrainka portrait.jpg
| width2        = 133
| caption2      = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]]
}}
[[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title=&quot;Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature&quot;|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt;

1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot; /&gt; Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}&lt;/ref&gt;

Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}&lt;/ref&gt; Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын.

Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot; /&gt;

=== Музыкасы ===
[[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]]

Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады.

Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.&lt;ref name=&quot;awesome&quot;&gt;{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}&lt;/ref&gt; Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&amp;pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық тамағы ===
{{Толық мақала|Украин асханасы}}
[[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]]
Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}&lt;/ref&gt; Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны.

Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

== Қазақстанмен қарым-қатынасы ==
{{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}}
1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік.

1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар.

Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге  Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды.

Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады.
 
Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр.

Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.&lt;ref&gt;География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9&lt;/ref&gt;

=== Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы ===
2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title=&quot;Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?&quot; Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты.

2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Украина
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed 
 |list          =
 |Еуропа елдері
 |Еуропа кеңесі
 |ГУАМ
 |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы
}}

[[Санат:Украина|*]]
[[Санат:Посткеңестік елдер]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]</text>
      <sha1>j7s882o6oypz7szihm74jdzz4al5d3t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654190</id>
      <parentid>3654189</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шетел қарамағында */</comment>
      <origin>3654190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135684" sha1="p61dcsxc9n3uts1totvabz6yb0jflqu" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы           = Украина
 |Шынайы атауы            = {{lang-uk|Україна}}
 |Атау септігі            = Украина
 |Елтаңба                 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
 |Байрақ                  = Flag of Ukraine.svg
 |Ұраны                   = 
 |Әнұранның аты           = Державний Гімн України
 |Аудио                   = National anthem of Ukraine, instrumental.oga
 |Картада                 = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png
  |карта тақырыбы         = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген
 |Картада2                = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = 
  |region                 =  UA
  |CoordScale             = 5000000
 |Тілі                    = [[Украин тілі|украинша]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап&lt;/ref&gt;
 |Мемлекеттік діні        = [[Зайырлы мемлекет]]
 |Үкімет түрі             = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] 
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан
 |Астанасы                = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]]
 |Ірі қалалары            = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]]
 |Басшы қызметі           = [[Украина президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]&lt;br /&gt;[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]]
 |Басшылары               = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир  Зеленский]]&lt;br /&gt;[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]&lt;br /&gt;[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] 
 |Жер аумағы              = 603,628 
 |Жер аумағы бойынша орны = 45
 |Судың үлесі             = 7
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = {{құлдырау}} 32 283 000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0)|title=&quot;World Economic Outlook Database (April 2026 Edition)&quot;|website=www.imf.org|access-date=19.4.2026}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны   = 46
  |Сарап жылы                = 2026
  |Санақ бойынша халық саны  = 
  |Санақ жылы                = 
  |Халық тығыздығы           = 53.5
  |Тығыздық бойынша орны     = 156
 |ЖІӨ (АҚТ)                  = {{өсім}} 659 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&amp;pr.y=10&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы        = 2024
 |ЖІӨ (АҚТ) орны                   = 45
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)  = {{өсім}} 19 770 &lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 113
 |ЖІӨ (номинал)                 = {{өсім}} 190 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2024
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны     = 57
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 5710&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 118
 |АДИ                         = {{Өсім}} 0,779&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі            = 2023
 |АДИ бойынша орны            = 87
 |АДИ деңгейі                 = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы              = 
 |Валютасы                    = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]])
 |Интернет үйшіктері          = [[.ua]], [[.укр]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |ISO                         = 
 |Телефон коды                = 380&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |Уақыт белдеулері            = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]])
 |Түсініктемелер              = 
 |елтаңбаның ені              = 100px
}}
'''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]].

41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар.

1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда.

== Этимологиясы ==
«Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title=&quot;Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?&quot;|lang=en|date=2014-02-05}}&lt;/ref&gt; және краина сөзінен шыққан.

== Тарихы ==
{{Толық мақала|Украина тарихы}}
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]]

[[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.&lt;ref&gt;Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title=&quot;What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur&quot;|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}&lt;/ref&gt; [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}&lt;/ref&gt; [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}&lt;/ref&gt;

Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді.

=== Киевтің алтын ғасыры ===
{{Толық мақала|Киев Русі}}
[[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]]

[[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}&lt;/ref&gt; 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&amp;dq=kievan+rus+dir+882&amp;pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}&lt;/ref&gt; Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}&lt;/ref&gt; Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}&lt;/ref&gt;

X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.&lt;ref name=&quot;ciagov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}&lt;/ref&gt; XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}&lt;/ref&gt;

XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}&lt;/ref&gt; Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды.

=== Шетел қарамағында ===
[[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша патшалығы]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]]
{{Толық мақала|Киев воеводалығы}}
{{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша патшалығының тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}}

1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}&lt;/ref&gt; 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&amp;dq=podolia+1430&amp;pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}&lt;/ref&gt; Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]&lt;/ref&gt;

1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша корольдігінің тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды.

=== Казак гетманщинасы ===
{{Толық мақала|Гетманщина|Запорожьелік сечь}}
[[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]]

Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;

1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды.

Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды.

[[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&amp;dq=massacre+uman+1768&amp;pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}&lt;/ref&gt; [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}&lt;/ref&gt; [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot;&gt;Remy, Johannes (2007). &quot;The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice&quot;. Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]&lt;/ref&gt; Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді.

=== XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы ===
{{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}}
[[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]]

XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's &quot;Introduction&quot; to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]].

Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}&lt;/ref&gt; Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}&lt;/ref&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты.

Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Осы жылдар украин халқы үшін бытыраңқылыққа толы еді. Танылмай кеткен түрлі мемлекеттер, соның ішінде [[Холодный Яр Республикасы]] мен [[Махновщина]] сияқтылар, құрылды, көп ұзамай ыдырады.

Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

[[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті.

=== Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина ===
[[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}&lt;/ref&gt; Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&amp;q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&amp;q=ukrainophobia+poland&amp;pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды.

Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді.

Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}&lt;/ref&gt; Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты.

Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті.

=== Екінші дүниежүзілік соғыс ===
{{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}}
[[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]]

1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.&lt;ref&gt;Wilson, 17-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Subtelny, 487-бет&lt;/ref&gt; 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,&lt;ref name=&quot;worldwars&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&amp;pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал &quot;Воєнна історія&quot; #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}&lt;/ref&gt; Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.&lt;ref&gt;Piotrowski, 352–354-беттер&lt;/ref&gt;

Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан&lt;ref name=&quot;worldwars&quot; /&gt; 7 миллионға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}&lt;/ref&gt;{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.&lt;ref&gt;Subtelny, 476-бет&lt;/ref&gt; Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.&lt;ref&gt;Magocsi, 635-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

=== Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина ===
Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}&lt;/ref&gt; 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}&lt;/ref&gt; 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}&lt;/ref&gt; бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді.

1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&amp;q=shcherbytsky+russification&amp;pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor &amp; Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}&lt;/ref&gt;

1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}&lt;/ref&gt; Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды&lt;ref&gt;Magocsi, 644-бет&lt;/ref&gt; және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.&lt;ref&gt;Magocsi, 1996, 704-бет&lt;/ref&gt; Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}&lt;/ref&gt;

=== Тәуелсіздік ===
[[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]]

[[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}&lt;/ref&gt; [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}&lt;/ref&gt; [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=41&amp;pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}&lt;/ref&gt; және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}&lt;/ref&gt; [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}&lt;/ref&gt; Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.&lt;ref&gt;Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). &quot;Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround&quot;. '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].&lt;/ref&gt; [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,&lt;ref&gt;Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 &quot;Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective&quot;]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].&lt;/ref&gt; ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен&lt;ref&gt;Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). &quot;Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees&quot;. '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]&lt;/ref&gt; және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}&lt;/ref&gt; ерекшеленді.

Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды.

1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасстағы соғыс|Донбасста ресейшіл сепаратистер құрған]], мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Фотографії загиблих воїнів у Кропивницькому.jpg|нобай|200px|[[Кропивницкий]] қаласында елді қорғау жолында қаза тапқан украиналық қорғаушылардың фотосуреттері]]
Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]]
[[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]]

Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес.

Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар.

[[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]]

Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады.

=== Климаты ===
[[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]]
Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет.

Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды.

Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді.

Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді.

=== Су ағындары мен су қоймалары ===
[[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]]
Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп.

=== Биоалуантүрлілігі ===
Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].&lt;ref&gt;Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 &quot;Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change&quot;] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]&lt;/ref&gt; Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&amp;pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chervona&quot;&gt;{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}&lt;/ref&gt; олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}&lt;/ref&gt; Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.&lt;ref name=&quot;chervona&quot; /&gt;

=== Қалалық аймақтары ===
{{Толық мақала|Украина қалалары}}
Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Украинаның ең ірі 10 қаласы
! Орны
! Туы
! Елтаңбасы
! Атауы&lt;br&gt;''Украинша атауы''
! [[Украина облыстары|Облысы]]
! Халық саны&lt;br /&gt;2022 Санақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;
! Ауданы&lt;br /&gt;(км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| 1
| [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]]
| [[Киев]]&lt;br&gt;''Київ''
| Киев
| 2,952,301
| 839
|-
| 2
| [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]]
| [[Харьков]]&lt;br&gt;''Харьків''
| [[Харьков облысы|Харьков]]
| 1,421,125
| 350
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]]
| [[Одесса]]&lt;br&gt;''Одеса''
| [[Одесса облысы|Одесса]]
| 1,010,537
| 162.42
|-
| 4
| [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]]
| [[Днепр (қала)|Днепр]]&lt;br&gt;''Дніпро''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 968,502
| 409.718
|-
| 5
| [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]]
| [[Донецк]]&lt;br&gt;''Донецьк''
| [[Донецк облысы|Донецк]]
| 901,645
| 358
|-
| 6
| [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]]
| [[Львов]]&lt;br&gt;''Львів''
| [[Львов облысы|Львов]]
| 717,273
| 148.9
|-
| 7
| [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]]
| [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]]
| [[Запорожье]]&lt;br&gt;''Запоріжжя''
| [[Запорожье облысы|Запорожье]]
| 710,052
| 334
|-
| 8
| [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]]
| [[Кривой Рог]]&lt;br&gt;''Кривій Ріг''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 603,904
| 431
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]]
| [[Севастополь]]&lt;br&gt;''Севастополь''
| Севастополь
| 479,394
| 864
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]]
| [[Николаев]]&lt;br&gt;''Миколаїв''
| [[Николаев облысы|Николаев]]
| 470,011
| 260
|-
|}

== Саясаты ==
{{Толық мақала|Украина саясаты}}
Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады.

=== Украина Конституциясы ===
{{Толық мақала|Украина конституциясы}}
[[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]]
Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды.

2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді.

=== Заң шығарушы органы ===
Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады.

=== Атқарушы билік органы ===
{{Multiple image
| width1        = 134
| image1        = President of Ukraine Volodymyr Zelenskyy on 20 April 2025 (cropped).jpg
| caption1      = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина президенті|Президент]]}}
| image2        = Корецький Сергій.webp
| width2        = 152
| caption2      = '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}}
}}
Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады.

Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді.

=== Сот билігі ===
Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады.

Мамандандырылған соттар:

* Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық)
* Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық).

Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз.

=== Саяси партиялары ===
{{main|Украина саяси партиялары}}
Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}&lt;/ref&gt; [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. 

== Экономикасы ==
{{Толық мақала|Украина экономикасы}}
[[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]]
{{Толықтыру}}
2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}&lt;/ref&gt; 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
{{Толық мақала|Украина халқы}}
[[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]]
Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл.
1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады.

[[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.&lt;ref&gt;[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&amp;Expires=1759683476&amp;Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Population of Ukraine from 1950z.svg|thumb|300px|right|Украина халқы]]
Ел халқының ұлттық  құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады.

Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп.

Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды.

Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]]
Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}&lt;/ref&gt; Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады.

[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

=== Кітапханалар ===
[[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы.

[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}&lt;/ref&gt;

=== Әдебиеті ===
{{Толық мақала|Украин әдебиеті}}
{{Multiple image
| image1        = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg
| width1        = 155
| caption1      = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859
| image2        = Lesya Ukrainka portrait.jpg
| width2        = 133
| caption2      = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]]
}}
[[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title=&quot;Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature&quot;|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt;

1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot; /&gt; Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}&lt;/ref&gt;

Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}&lt;/ref&gt; Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын.

Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot; /&gt;

=== Музыкасы ===
[[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]]

Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады.

Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.&lt;ref name=&quot;awesome&quot;&gt;{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}&lt;/ref&gt; Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&amp;pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық тамағы ===
{{Толық мақала|Украин асханасы}}
[[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]]
Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}&lt;/ref&gt; Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны.

Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

== Қазақстанмен қарым-қатынасы ==
{{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}}
1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік.

1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар.

Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге  Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды.

Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады.
 
Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр.

Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.&lt;ref&gt;География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9&lt;/ref&gt;

=== Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы ===
2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title=&quot;Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?&quot; Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты.

2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Украина
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed 
 |list          =
 |Еуропа елдері
 |Еуропа кеңесі
 |ГУАМ
 |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы
}}

[[Санат:Украина|*]]
[[Санат:Посткеңестік елдер]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]</text>
      <sha1>p61dcsxc9n3uts1totvabz6yb0jflqu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654191</id>
      <parentid>3654190</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шетел қарамағында */</comment>
      <origin>3654191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135682" sha1="ez9q77xa2ddglstuv7rhpvy34urmj2s" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы           = Украина
 |Шынайы атауы            = {{lang-uk|Україна}}
 |Атау септігі            = Украина
 |Елтаңба                 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
 |Байрақ                  = Flag of Ukraine.svg
 |Ұраны                   = 
 |Әнұранның аты           = Державний Гімн України
 |Аудио                   = National anthem of Ukraine, instrumental.oga
 |Картада                 = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png
  |карта тақырыбы         = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген
 |Картада2                = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = 
  |region                 =  UA
  |CoordScale             = 5000000
 |Тілі                    = [[Украин тілі|украинша]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап&lt;/ref&gt;
 |Мемлекеттік діні        = [[Зайырлы мемлекет]]
 |Үкімет түрі             = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] 
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан
 |Астанасы                = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]]
 |Ірі қалалары            = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]]
 |Басшы қызметі           = [[Украина президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]&lt;br /&gt;[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]]
 |Басшылары               = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир  Зеленский]]&lt;br /&gt;[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]&lt;br /&gt;[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] 
 |Жер аумағы              = 603,628 
 |Жер аумағы бойынша орны = 45
 |Судың үлесі             = 7
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = {{құлдырау}} 32 283 000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0)|title=&quot;World Economic Outlook Database (April 2026 Edition)&quot;|website=www.imf.org|access-date=19.4.2026}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны   = 46
  |Сарап жылы                = 2026
  |Санақ бойынша халық саны  = 
  |Санақ жылы                = 
  |Халық тығыздығы           = 53.5
  |Тығыздық бойынша орны     = 156
 |ЖІӨ (АҚТ)                  = {{өсім}} 659 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&amp;pr.y=10&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы        = 2024
 |ЖІӨ (АҚТ) орны                   = 45
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)  = {{өсім}} 19 770 &lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 113
 |ЖІӨ (номинал)                 = {{өсім}} 190 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2024
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны     = 57
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 5710&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 118
 |АДИ                         = {{Өсім}} 0,779&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі            = 2023
 |АДИ бойынша орны            = 87
 |АДИ деңгейі                 = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы              = 
 |Валютасы                    = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]])
 |Интернет үйшіктері          = [[.ua]], [[.укр]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |ISO                         = 
 |Телефон коды                = 380&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |Уақыт белдеулері            = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]])
 |Түсініктемелер              = 
 |елтаңбаның ені              = 100px
}}
'''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]].

41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар.

1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда.

== Этимологиясы ==
«Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title=&quot;Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?&quot;|lang=en|date=2014-02-05}}&lt;/ref&gt; және краина сөзінен шыққан.

== Тарихы ==
{{Толық мақала|Украина тарихы}}
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]]

[[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.&lt;ref&gt;Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title=&quot;What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur&quot;|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}&lt;/ref&gt; [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}&lt;/ref&gt; [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}&lt;/ref&gt;

Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді.

=== Киевтің алтын ғасыры ===
{{Толық мақала|Киев Русі}}
[[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]]

[[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}&lt;/ref&gt; 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&amp;dq=kievan+rus+dir+882&amp;pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}&lt;/ref&gt; Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}&lt;/ref&gt; Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}&lt;/ref&gt;

X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.&lt;ref name=&quot;ciagov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}&lt;/ref&gt; XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}&lt;/ref&gt;

XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}&lt;/ref&gt; Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды.

=== Шетел қарамағында ===
[[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша патшалығы]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]]
{{Толық мақала|Киев воеводалығы}}
{{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша патшалығының тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}}

1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}&lt;/ref&gt; 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&amp;dq=podolia+1430&amp;pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}&lt;/ref&gt; Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]&lt;/ref&gt;

1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша патшалығының тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды.

=== Казак гетманщинасы ===
{{Толық мақала|Гетманщина|Запорожьелік сечь}}
[[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]]

Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;

1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды.

Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды.

[[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&amp;dq=massacre+uman+1768&amp;pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}&lt;/ref&gt; [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}&lt;/ref&gt; [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot;&gt;Remy, Johannes (2007). &quot;The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice&quot;. Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]&lt;/ref&gt; Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді.

=== XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы ===
{{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}}
[[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]]

XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's &quot;Introduction&quot; to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]].

Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}&lt;/ref&gt; Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}&lt;/ref&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты.

Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Осы жылдар украин халқы үшін бытыраңқылыққа толы еді. Танылмай кеткен түрлі мемлекеттер, соның ішінде [[Холодный Яр Республикасы]] мен [[Махновщина]] сияқтылар, құрылды, көп ұзамай ыдырады.

Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

[[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті.

=== Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина ===
[[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}&lt;/ref&gt; Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&amp;q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&amp;q=ukrainophobia+poland&amp;pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды.

Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді.

Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}&lt;/ref&gt; Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты.

Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті.

=== Екінші дүниежүзілік соғыс ===
{{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}}
[[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]]

1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.&lt;ref&gt;Wilson, 17-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Subtelny, 487-бет&lt;/ref&gt; 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,&lt;ref name=&quot;worldwars&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&amp;pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал &quot;Воєнна історія&quot; #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}&lt;/ref&gt; Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.&lt;ref&gt;Piotrowski, 352–354-беттер&lt;/ref&gt;

Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан&lt;ref name=&quot;worldwars&quot; /&gt; 7 миллионға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}&lt;/ref&gt;{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.&lt;ref&gt;Subtelny, 476-бет&lt;/ref&gt; Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.&lt;ref&gt;Magocsi, 635-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

=== Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина ===
Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}&lt;/ref&gt; 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}&lt;/ref&gt; 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}&lt;/ref&gt; бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді.

1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&amp;q=shcherbytsky+russification&amp;pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor &amp; Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}&lt;/ref&gt;

1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}&lt;/ref&gt; Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды&lt;ref&gt;Magocsi, 644-бет&lt;/ref&gt; және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.&lt;ref&gt;Magocsi, 1996, 704-бет&lt;/ref&gt; Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}&lt;/ref&gt;

=== Тәуелсіздік ===
[[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]]

[[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}&lt;/ref&gt; [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}&lt;/ref&gt; [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=41&amp;pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}&lt;/ref&gt; және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}&lt;/ref&gt; [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}&lt;/ref&gt; Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.&lt;ref&gt;Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). &quot;Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround&quot;. '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].&lt;/ref&gt; [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,&lt;ref&gt;Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 &quot;Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective&quot;]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].&lt;/ref&gt; ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен&lt;ref&gt;Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). &quot;Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees&quot;. '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]&lt;/ref&gt; және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}&lt;/ref&gt; ерекшеленді.

Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды.

1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасстағы соғыс|Донбасста ресейшіл сепаратистер құрған]], мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Фотографії загиблих воїнів у Кропивницькому.jpg|нобай|200px|[[Кропивницкий]] қаласында елді қорғау жолында қаза тапқан украиналық қорғаушылардың фотосуреттері]]
Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]]
[[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]]

Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес.

Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар.

[[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]]

Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады.

=== Климаты ===
[[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]]
Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет.

Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды.

Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді.

Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді.

=== Су ағындары мен су қоймалары ===
[[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]]
Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп.

=== Биоалуантүрлілігі ===
Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].&lt;ref&gt;Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 &quot;Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change&quot;] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]&lt;/ref&gt; Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&amp;pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chervona&quot;&gt;{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}&lt;/ref&gt; олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}&lt;/ref&gt; Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.&lt;ref name=&quot;chervona&quot; /&gt;

=== Қалалық аймақтары ===
{{Толық мақала|Украина қалалары}}
Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Украинаның ең ірі 10 қаласы
! Орны
! Туы
! Елтаңбасы
! Атауы&lt;br&gt;''Украинша атауы''
! [[Украина облыстары|Облысы]]
! Халық саны&lt;br /&gt;2022 Санақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;
! Ауданы&lt;br /&gt;(км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| 1
| [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]]
| [[Киев]]&lt;br&gt;''Київ''
| Киев
| 2,952,301
| 839
|-
| 2
| [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]]
| [[Харьков]]&lt;br&gt;''Харьків''
| [[Харьков облысы|Харьков]]
| 1,421,125
| 350
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]]
| [[Одесса]]&lt;br&gt;''Одеса''
| [[Одесса облысы|Одесса]]
| 1,010,537
| 162.42
|-
| 4
| [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]]
| [[Днепр (қала)|Днепр]]&lt;br&gt;''Дніпро''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 968,502
| 409.718
|-
| 5
| [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]]
| [[Донецк]]&lt;br&gt;''Донецьк''
| [[Донецк облысы|Донецк]]
| 901,645
| 358
|-
| 6
| [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]]
| [[Львов]]&lt;br&gt;''Львів''
| [[Львов облысы|Львов]]
| 717,273
| 148.9
|-
| 7
| [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]]
| [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]]
| [[Запорожье]]&lt;br&gt;''Запоріжжя''
| [[Запорожье облысы|Запорожье]]
| 710,052
| 334
|-
| 8
| [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]]
| [[Кривой Рог]]&lt;br&gt;''Кривій Ріг''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 603,904
| 431
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]]
| [[Севастополь]]&lt;br&gt;''Севастополь''
| Севастополь
| 479,394
| 864
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]]
| [[Николаев]]&lt;br&gt;''Миколаїв''
| [[Николаев облысы|Николаев]]
| 470,011
| 260
|-
|}

== Саясаты ==
{{Толық мақала|Украина саясаты}}
Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады.

=== Украина Конституциясы ===
{{Толық мақала|Украина конституциясы}}
[[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]]
Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды.

2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді.

=== Заң шығарушы органы ===
Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады.

=== Атқарушы билік органы ===
{{Multiple image
| width1        = 134
| image1        = President of Ukraine Volodymyr Zelenskyy on 20 April 2025 (cropped).jpg
| caption1      = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина президенті|Президент]]}}
| image2        = Корецький Сергій.webp
| width2        = 152
| caption2      = '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}}
}}
Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады.

Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді.

=== Сот билігі ===
Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады.

Мамандандырылған соттар:

* Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық)
* Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық).

Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз.

=== Саяси партиялары ===
{{main|Украина саяси партиялары}}
Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}&lt;/ref&gt; [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. 

== Экономикасы ==
{{Толық мақала|Украина экономикасы}}
[[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]]
{{Толықтыру}}
2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}&lt;/ref&gt; 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
{{Толық мақала|Украина халқы}}
[[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]]
Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл.
1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады.

[[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.&lt;ref&gt;[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&amp;Expires=1759683476&amp;Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Population of Ukraine from 1950z.svg|thumb|300px|right|Украина халқы]]
Ел халқының ұлттық  құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады.

Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп.

Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды.

Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]]
Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}&lt;/ref&gt; Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады.

[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

=== Кітапханалар ===
[[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы.

[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}&lt;/ref&gt;

=== Әдебиеті ===
{{Толық мақала|Украин әдебиеті}}
{{Multiple image
| image1        = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg
| width1        = 155
| caption1      = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859
| image2        = Lesya Ukrainka portrait.jpg
| width2        = 133
| caption2      = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]]
}}
[[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title=&quot;Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature&quot;|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt;

1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot; /&gt; Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}&lt;/ref&gt;

Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}&lt;/ref&gt; Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын.

Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot; /&gt;

=== Музыкасы ===
[[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]]

Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады.

Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.&lt;ref name=&quot;awesome&quot;&gt;{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}&lt;/ref&gt; Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&amp;pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық тамағы ===
{{Толық мақала|Украин асханасы}}
[[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]]
Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}&lt;/ref&gt; Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны.

Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

== Қазақстанмен қарым-қатынасы ==
{{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}}
1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік.

1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар.

Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге  Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды.

Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады.
 
Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр.

Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.&lt;ref&gt;География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9&lt;/ref&gt;

=== Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы ===
2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title=&quot;Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?&quot; Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты.

2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Украина
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed 
 |list          =
 |Еуропа елдері
 |Еуропа кеңесі
 |ГУАМ
 |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы
}}

[[Санат:Украина|*]]
[[Санат:Посткеңестік елдер]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]</text>
      <sha1>ez9q77xa2ddglstuv7rhpvy34urmj2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654192</id>
      <parentid>3654191</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Казак гетманщинасы */</comment>
      <origin>3654192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135693" sha1="2ebkzni4ux2dkszefqx58f4rsn1x6rq" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы           = Украина
 |Шынайы атауы            = {{lang-uk|Україна}}
 |Атау септігі            = Украина
 |Елтаңба                 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
 |Байрақ                  = Flag of Ukraine.svg
 |Ұраны                   = 
 |Әнұранның аты           = Державний Гімн України
 |Аудио                   = National anthem of Ukraine, instrumental.oga
 |Картада                 = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png
  |карта тақырыбы         = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген
 |Картада2                = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = 
  |region                 =  UA
  |CoordScale             = 5000000
 |Тілі                    = [[Украин тілі|украинша]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап&lt;/ref&gt;
 |Мемлекеттік діні        = [[Зайырлы мемлекет]]
 |Үкімет түрі             = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] 
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан
 |Астанасы                = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]]
 |Ірі қалалары            = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]]
 |Басшы қызметі           = [[Украина президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]&lt;br /&gt;[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]]
 |Басшылары               = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир  Зеленский]]&lt;br /&gt;[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]&lt;br /&gt;[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] 
 |Жер аумағы              = 603,628 
 |Жер аумағы бойынша орны = 45
 |Судың үлесі             = 7
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = {{құлдырау}} 32 283 000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0)|title=&quot;World Economic Outlook Database (April 2026 Edition)&quot;|website=www.imf.org|access-date=19.4.2026}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны   = 46
  |Сарап жылы                = 2026
  |Санақ бойынша халық саны  = 
  |Санақ жылы                = 
  |Халық тығыздығы           = 53.5
  |Тығыздық бойынша орны     = 156
 |ЖІӨ (АҚТ)                  = {{өсім}} 659 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&amp;pr.y=10&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы        = 2024
 |ЖІӨ (АҚТ) орны                   = 45
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)  = {{өсім}} 19 770 &lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 113
 |ЖІӨ (номинал)                 = {{өсім}} 190 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2024
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны     = 57
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 5710&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 118
 |АДИ                         = {{Өсім}} 0,779&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі            = 2023
 |АДИ бойынша орны            = 87
 |АДИ деңгейі                 = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы              = 
 |Валютасы                    = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]])
 |Интернет үйшіктері          = [[.ua]], [[.укр]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |ISO                         = 
 |Телефон коды                = 380&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |Уақыт белдеулері            = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]])
 |Түсініктемелер              = 
 |елтаңбаның ені              = 100px
}}
'''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]].

41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар.

1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда.

== Этимологиясы ==
«Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title=&quot;Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?&quot;|lang=en|date=2014-02-05}}&lt;/ref&gt; және краина сөзінен шыққан.

== Тарихы ==
{{Толық мақала|Украина тарихы}}
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]]

[[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.&lt;ref&gt;Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title=&quot;What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur&quot;|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}&lt;/ref&gt; [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}&lt;/ref&gt; [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}&lt;/ref&gt;

Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді.

=== Киевтің алтын ғасыры ===
{{Толық мақала|Киев Русі}}
[[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]]

[[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}&lt;/ref&gt; 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&amp;dq=kievan+rus+dir+882&amp;pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}&lt;/ref&gt; Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}&lt;/ref&gt; Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}&lt;/ref&gt;

X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.&lt;ref name=&quot;ciagov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}&lt;/ref&gt; XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}&lt;/ref&gt;

XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}&lt;/ref&gt; Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды.

=== Шетел қарамағында ===
[[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша патшалығы]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]]
{{Толық мақала|Киев воеводалығы}}
{{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша патшалығының тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}}

1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}&lt;/ref&gt; 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&amp;dq=podolia+1430&amp;pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}&lt;/ref&gt; Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]&lt;/ref&gt;

1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша патшалығының тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды.

=== Казак гетманщинасы ===
{{Толық мақала|Казак гетмандығы|Запорожьелік сечь}}
[[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]]

Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;

1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды.

Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды.

[[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&amp;dq=massacre+uman+1768&amp;pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}&lt;/ref&gt; [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}&lt;/ref&gt; [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot;&gt;Remy, Johannes (2007). &quot;The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice&quot;. Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]&lt;/ref&gt; Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді.

=== XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы ===
{{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}}
[[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]]

XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's &quot;Introduction&quot; to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]].

Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}&lt;/ref&gt; Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}&lt;/ref&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты.

Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Осы жылдар украин халқы үшін бытыраңқылыққа толы еді. Танылмай кеткен түрлі мемлекеттер, соның ішінде [[Холодный Яр Республикасы]] мен [[Махновщина]] сияқтылар, құрылды, көп ұзамай ыдырады.

Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

[[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті.

=== Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина ===
[[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}&lt;/ref&gt; Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&amp;q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&amp;q=ukrainophobia+poland&amp;pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды.

Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді.

Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}&lt;/ref&gt; Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты.

Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті.

=== Екінші дүниежүзілік соғыс ===
{{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}}
[[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]]

1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.&lt;ref&gt;Wilson, 17-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Subtelny, 487-бет&lt;/ref&gt; 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,&lt;ref name=&quot;worldwars&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&amp;pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал &quot;Воєнна історія&quot; #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}&lt;/ref&gt; Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.&lt;ref&gt;Piotrowski, 352–354-беттер&lt;/ref&gt;

Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан&lt;ref name=&quot;worldwars&quot; /&gt; 7 миллионға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}&lt;/ref&gt;{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.&lt;ref&gt;Subtelny, 476-бет&lt;/ref&gt; Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.&lt;ref&gt;Magocsi, 635-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

=== Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина ===
Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}&lt;/ref&gt; 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}&lt;/ref&gt; 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}&lt;/ref&gt; бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді.

1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&amp;q=shcherbytsky+russification&amp;pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor &amp; Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}&lt;/ref&gt;

1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}&lt;/ref&gt; Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды&lt;ref&gt;Magocsi, 644-бет&lt;/ref&gt; және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.&lt;ref&gt;Magocsi, 1996, 704-бет&lt;/ref&gt; Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}&lt;/ref&gt;

=== Тәуелсіздік ===
[[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]]

[[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}&lt;/ref&gt; [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}&lt;/ref&gt; [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=41&amp;pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}&lt;/ref&gt; және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}&lt;/ref&gt; [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}&lt;/ref&gt; Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.&lt;ref&gt;Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). &quot;Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround&quot;. '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].&lt;/ref&gt; [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,&lt;ref&gt;Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 &quot;Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective&quot;]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].&lt;/ref&gt; ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен&lt;ref&gt;Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). &quot;Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees&quot;. '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]&lt;/ref&gt; және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}&lt;/ref&gt; ерекшеленді.

Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды.

1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасстағы соғыс|Донбасста ресейшіл сепаратистер құрған]], мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Фотографії загиблих воїнів у Кропивницькому.jpg|нобай|200px|[[Кропивницкий]] қаласында елді қорғау жолында қаза тапқан украиналық қорғаушылардың фотосуреттері]]
Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]]
[[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]]

Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес.

Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар.

[[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]]

Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады.

=== Климаты ===
[[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]]
Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет.

Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды.

Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді.

Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді.

=== Су ағындары мен су қоймалары ===
[[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]]
Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп.

=== Биоалуантүрлілігі ===
Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].&lt;ref&gt;Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 &quot;Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change&quot;] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]&lt;/ref&gt; Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&amp;pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chervona&quot;&gt;{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}&lt;/ref&gt; олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}&lt;/ref&gt; Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.&lt;ref name=&quot;chervona&quot; /&gt;

=== Қалалық аймақтары ===
{{Толық мақала|Украина қалалары}}
Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Украинаның ең ірі 10 қаласы
! Орны
! Туы
! Елтаңбасы
! Атауы&lt;br&gt;''Украинша атауы''
! [[Украина облыстары|Облысы]]
! Халық саны&lt;br /&gt;2022 Санақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;
! Ауданы&lt;br /&gt;(км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| 1
| [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]]
| [[Киев]]&lt;br&gt;''Київ''
| Киев
| 2,952,301
| 839
|-
| 2
| [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]]
| [[Харьков]]&lt;br&gt;''Харьків''
| [[Харьков облысы|Харьков]]
| 1,421,125
| 350
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]]
| [[Одесса]]&lt;br&gt;''Одеса''
| [[Одесса облысы|Одесса]]
| 1,010,537
| 162.42
|-
| 4
| [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]]
| [[Днепр (қала)|Днепр]]&lt;br&gt;''Дніпро''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 968,502
| 409.718
|-
| 5
| [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]]
| [[Донецк]]&lt;br&gt;''Донецьк''
| [[Донецк облысы|Донецк]]
| 901,645
| 358
|-
| 6
| [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]]
| [[Львов]]&lt;br&gt;''Львів''
| [[Львов облысы|Львов]]
| 717,273
| 148.9
|-
| 7
| [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]]
| [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]]
| [[Запорожье]]&lt;br&gt;''Запоріжжя''
| [[Запорожье облысы|Запорожье]]
| 710,052
| 334
|-
| 8
| [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]]
| [[Кривой Рог]]&lt;br&gt;''Кривій Ріг''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 603,904
| 431
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]]
| [[Севастополь]]&lt;br&gt;''Севастополь''
| Севастополь
| 479,394
| 864
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]]
| [[Николаев]]&lt;br&gt;''Миколаїв''
| [[Николаев облысы|Николаев]]
| 470,011
| 260
|-
|}

== Саясаты ==
{{Толық мақала|Украина саясаты}}
Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады.

=== Украина Конституциясы ===
{{Толық мақала|Украина конституциясы}}
[[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]]
Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды.

2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді.

=== Заң шығарушы органы ===
Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады.

=== Атқарушы билік органы ===
{{Multiple image
| width1        = 134
| image1        = President of Ukraine Volodymyr Zelenskyy on 20 April 2025 (cropped).jpg
| caption1      = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина президенті|Президент]]}}
| image2        = Корецький Сергій.webp
| width2        = 152
| caption2      = '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}}
}}
Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады.

Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді.

=== Сот билігі ===
Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады.

Мамандандырылған соттар:

* Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық)
* Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық).

Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз.

=== Саяси партиялары ===
{{main|Украина саяси партиялары}}
Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}&lt;/ref&gt; [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. 

== Экономикасы ==
{{Толық мақала|Украина экономикасы}}
[[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]]
{{Толықтыру}}
2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}&lt;/ref&gt; 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
{{Толық мақала|Украина халқы}}
[[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]]
Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл.
1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады.

[[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.&lt;ref&gt;[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&amp;Expires=1759683476&amp;Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Population of Ukraine from 1950z.svg|thumb|300px|right|Украина халқы]]
Ел халқының ұлттық  құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады.

Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп.

Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды.

Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]]
Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}&lt;/ref&gt; Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады.

[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

=== Кітапханалар ===
[[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы.

[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}&lt;/ref&gt;

=== Әдебиеті ===
{{Толық мақала|Украин әдебиеті}}
{{Multiple image
| image1        = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg
| width1        = 155
| caption1      = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859
| image2        = Lesya Ukrainka portrait.jpg
| width2        = 133
| caption2      = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]]
}}
[[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title=&quot;Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature&quot;|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt;

1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot; /&gt; Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}&lt;/ref&gt;

Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}&lt;/ref&gt; Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын.

Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot; /&gt;

=== Музыкасы ===
[[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]]

Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады.

Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.&lt;ref name=&quot;awesome&quot;&gt;{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}&lt;/ref&gt; Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&amp;pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық тамағы ===
{{Толық мақала|Украин асханасы}}
[[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]]
Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}&lt;/ref&gt; Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны.

Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

== Қазақстанмен қарым-қатынасы ==
{{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}}
1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік.

1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар.

Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге  Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды.

Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады.
 
Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр.

Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.&lt;ref&gt;География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9&lt;/ref&gt;

=== Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы ===
2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title=&quot;Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?&quot; Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты.

2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Украина
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed 
 |list          =
 |Еуропа елдері
 |Еуропа кеңесі
 |ГУАМ
 |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы
}}

[[Санат:Украина|*]]
[[Санат:Посткеңестік елдер]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]</text>
      <sha1>2ebkzni4ux2dkszefqx58f4rsn1x6rq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654193</id>
      <parentid>3654192</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Казак гетманщинасы */</comment>
      <origin>3654193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135725" sha1="n3sg9k5ybuydx9yvf93des60cfv6aco" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы           = Украина
 |Шынайы атауы            = {{lang-uk|Україна}}
 |Атау септігі            = Украина
 |Елтаңба                 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
 |Байрақ                  = Flag of Ukraine.svg
 |Ұраны                   = 
 |Әнұранның аты           = Державний Гімн України
 |Аудио                   = National anthem of Ukraine, instrumental.oga
 |Картада                 = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png
  |карта тақырыбы         = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген
 |Картада2                = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = 
  |region                 =  UA
  |CoordScale             = 5000000
 |Тілі                    = [[Украин тілі|украинша]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап&lt;/ref&gt;
 |Мемлекеттік діні        = [[Зайырлы мемлекет]]
 |Үкімет түрі             = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] 
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан
 |Астанасы                = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]]
 |Ірі қалалары            = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]]
 |Басшы қызметі           = [[Украина президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]&lt;br /&gt;[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]]
 |Басшылары               = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир  Зеленский]]&lt;br /&gt;[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]&lt;br /&gt;[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] 
 |Жер аумағы              = 603,628 
 |Жер аумағы бойынша орны = 45
 |Судың үлесі             = 7
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = {{құлдырау}} 32 283 000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0)|title=&quot;World Economic Outlook Database (April 2026 Edition)&quot;|website=www.imf.org|access-date=19.4.2026}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны   = 46
  |Сарап жылы                = 2026
  |Санақ бойынша халық саны  = 
  |Санақ жылы                = 
  |Халық тығыздығы           = 53.5
  |Тығыздық бойынша орны     = 156
 |ЖІӨ (АҚТ)                  = {{өсім}} 659 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&amp;pr.y=10&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы        = 2024
 |ЖІӨ (АҚТ) орны                   = 45
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)  = {{өсім}} 19 770 &lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 113
 |ЖІӨ (номинал)                 = {{өсім}} 190 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2024
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны     = 57
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 5710&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 118
 |АДИ                         = {{Өсім}} 0,779&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі            = 2023
 |АДИ бойынша орны            = 87
 |АДИ деңгейі                 = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы              = 
 |Валютасы                    = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]])
 |Интернет үйшіктері          = [[.ua]], [[.укр]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |ISO                         = 
 |Телефон коды                = 380&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |Уақыт белдеулері            = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]])
 |Түсініктемелер              = 
 |елтаңбаның ені              = 100px
}}
'''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]].

41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар.

1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда.

== Этимологиясы ==
«Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title=&quot;Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?&quot;|lang=en|date=2014-02-05}}&lt;/ref&gt; және краина сөзінен шыққан.

== Тарихы ==
{{Толық мақала|Украина тарихы}}
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]]

[[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.&lt;ref&gt;Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title=&quot;What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur&quot;|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}&lt;/ref&gt; [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}&lt;/ref&gt; [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}&lt;/ref&gt;

Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді.

=== Киевтің алтын ғасыры ===
{{Толық мақала|Киев Русі}}
[[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]]

[[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}&lt;/ref&gt; 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&amp;dq=kievan+rus+dir+882&amp;pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}&lt;/ref&gt; Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}&lt;/ref&gt; Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}&lt;/ref&gt;

X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.&lt;ref name=&quot;ciagov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}&lt;/ref&gt; XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}&lt;/ref&gt;

XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}&lt;/ref&gt; Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды.

=== Шетел қарамағында ===
[[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша патшалығы]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]]
{{Толық мақала|Киев воеводалығы}}
{{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша патшалығының тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}}

1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}&lt;/ref&gt; 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&amp;dq=podolia+1430&amp;pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}&lt;/ref&gt; Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]&lt;/ref&gt;

1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша патшалығының тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды.

=== Казак гетманщинасы ===
{{Толық мақала|Казак гетмандығы|Запорожьелік сечь}}
[[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]]

Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;

1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Казак гетмандығы|Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды.

Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды.

[[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&amp;dq=massacre+uman+1768&amp;pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}&lt;/ref&gt; [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}&lt;/ref&gt; [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot;&gt;Remy, Johannes (2007). &quot;The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice&quot;. Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]&lt;/ref&gt; Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді.

=== XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы ===
{{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}}
[[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]]

XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's &quot;Introduction&quot; to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]].

Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}&lt;/ref&gt; Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}&lt;/ref&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты.

Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Осы жылдар украин халқы үшін бытыраңқылыққа толы еді. Танылмай кеткен түрлі мемлекеттер, соның ішінде [[Холодный Яр Республикасы]] мен [[Махновщина]] сияқтылар, құрылды, көп ұзамай ыдырады.

Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

[[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті.

=== Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина ===
[[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}&lt;/ref&gt; Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&amp;q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&amp;q=ukrainophobia+poland&amp;pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды.

Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді.

Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}&lt;/ref&gt; Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты.

Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті.

=== Екінші дүниежүзілік соғыс ===
{{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}}
[[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]]

1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.&lt;ref&gt;Wilson, 17-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Subtelny, 487-бет&lt;/ref&gt; 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,&lt;ref name=&quot;worldwars&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&amp;pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал &quot;Воєнна історія&quot; #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}&lt;/ref&gt; Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.&lt;ref&gt;Piotrowski, 352–354-беттер&lt;/ref&gt;

Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан&lt;ref name=&quot;worldwars&quot; /&gt; 7 миллионға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}&lt;/ref&gt;{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.&lt;ref&gt;Subtelny, 476-бет&lt;/ref&gt; Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.&lt;ref&gt;Magocsi, 635-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

=== Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина ===
Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}&lt;/ref&gt; 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}&lt;/ref&gt; 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}&lt;/ref&gt; бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді.

1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&amp;q=shcherbytsky+russification&amp;pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor &amp; Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}&lt;/ref&gt;

1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}&lt;/ref&gt; Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды&lt;ref&gt;Magocsi, 644-бет&lt;/ref&gt; және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.&lt;ref&gt;Magocsi, 1996, 704-бет&lt;/ref&gt; Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}&lt;/ref&gt;

=== Тәуелсіздік ===
[[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]]

[[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}&lt;/ref&gt; [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}&lt;/ref&gt; [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=41&amp;pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}&lt;/ref&gt; және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}&lt;/ref&gt; [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}&lt;/ref&gt; Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.&lt;ref&gt;Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). &quot;Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround&quot;. '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].&lt;/ref&gt; [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,&lt;ref&gt;Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 &quot;Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective&quot;]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].&lt;/ref&gt; ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен&lt;ref&gt;Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). &quot;Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees&quot;. '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]&lt;/ref&gt; және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}&lt;/ref&gt; ерекшеленді.

Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды.

1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасстағы соғыс|Донбасста ресейшіл сепаратистер құрған]], мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Фотографії загиблих воїнів у Кропивницькому.jpg|нобай|200px|[[Кропивницкий]] қаласында елді қорғау жолында қаза тапқан украиналық қорғаушылардың фотосуреттері]]
Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]]
[[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]]

Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес.

Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар.

[[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]]

Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады.

=== Климаты ===
[[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]]
Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет.

Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды.

Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді.

Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді.

=== Су ағындары мен су қоймалары ===
[[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]]
Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп.

=== Биоалуантүрлілігі ===
Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].&lt;ref&gt;Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 &quot;Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change&quot;] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]&lt;/ref&gt; Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&amp;pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chervona&quot;&gt;{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}&lt;/ref&gt; олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}&lt;/ref&gt; Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.&lt;ref name=&quot;chervona&quot; /&gt;

=== Қалалық аймақтары ===
{{Толық мақала|Украина қалалары}}
Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Украинаның ең ірі 10 қаласы
! Орны
! Туы
! Елтаңбасы
! Атауы&lt;br&gt;''Украинша атауы''
! [[Украина облыстары|Облысы]]
! Халық саны&lt;br /&gt;2022 Санақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;
! Ауданы&lt;br /&gt;(км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| 1
| [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]]
| [[Киев]]&lt;br&gt;''Київ''
| Киев
| 2,952,301
| 839
|-
| 2
| [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]]
| [[Харьков]]&lt;br&gt;''Харьків''
| [[Харьков облысы|Харьков]]
| 1,421,125
| 350
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]]
| [[Одесса]]&lt;br&gt;''Одеса''
| [[Одесса облысы|Одесса]]
| 1,010,537
| 162.42
|-
| 4
| [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]]
| [[Днепр (қала)|Днепр]]&lt;br&gt;''Дніпро''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 968,502
| 409.718
|-
| 5
| [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]]
| [[Донецк]]&lt;br&gt;''Донецьк''
| [[Донецк облысы|Донецк]]
| 901,645
| 358
|-
| 6
| [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]]
| [[Львов]]&lt;br&gt;''Львів''
| [[Львов облысы|Львов]]
| 717,273
| 148.9
|-
| 7
| [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]]
| [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]]
| [[Запорожье]]&lt;br&gt;''Запоріжжя''
| [[Запорожье облысы|Запорожье]]
| 710,052
| 334
|-
| 8
| [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]]
| [[Кривой Рог]]&lt;br&gt;''Кривій Ріг''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 603,904
| 431
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]]
| [[Севастополь]]&lt;br&gt;''Севастополь''
| Севастополь
| 479,394
| 864
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]]
| [[Николаев]]&lt;br&gt;''Миколаїв''
| [[Николаев облысы|Николаев]]
| 470,011
| 260
|-
|}

== Саясаты ==
{{Толық мақала|Украина саясаты}}
Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады.

=== Украина Конституциясы ===
{{Толық мақала|Украина конституциясы}}
[[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]]
Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды.

2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді.

=== Заң шығарушы органы ===
Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады.

=== Атқарушы билік органы ===
{{Multiple image
| width1        = 134
| image1        = President of Ukraine Volodymyr Zelenskyy on 20 April 2025 (cropped).jpg
| caption1      = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина президенті|Президент]]}}
| image2        = Корецький Сергій.webp
| width2        = 152
| caption2      = '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}}
}}
Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады.

Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді.

=== Сот билігі ===
Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады.

Мамандандырылған соттар:

* Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық)
* Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық).

Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз.

=== Саяси партиялары ===
{{main|Украина саяси партиялары}}
Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}&lt;/ref&gt; [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. 

== Экономикасы ==
{{Толық мақала|Украина экономикасы}}
[[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]]
{{Толықтыру}}
2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}&lt;/ref&gt; 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
{{Толық мақала|Украина халқы}}
[[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]]
Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл.
1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады.

[[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.&lt;ref&gt;[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&amp;Expires=1759683476&amp;Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Population of Ukraine from 1950z.svg|thumb|300px|right|Украина халқы]]
Ел халқының ұлттық  құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады.

Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп.

Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды.

Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]]
Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}&lt;/ref&gt; Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады.

[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

=== Кітапханалар ===
[[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы.

[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}&lt;/ref&gt;

=== Әдебиеті ===
{{Толық мақала|Украин әдебиеті}}
{{Multiple image
| image1        = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg
| width1        = 155
| caption1      = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859
| image2        = Lesya Ukrainka portrait.jpg
| width2        = 133
| caption2      = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]]
}}
[[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title=&quot;Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature&quot;|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt;

1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot; /&gt; Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}&lt;/ref&gt;

Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}&lt;/ref&gt; Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын.

Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot; /&gt;

=== Музыкасы ===
[[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]]

Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады.

Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.&lt;ref name=&quot;awesome&quot;&gt;{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}&lt;/ref&gt; Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&amp;pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық тамағы ===
{{Толық мақала|Украин асханасы}}
[[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]]
Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}&lt;/ref&gt; Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны.

Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

== Қазақстанмен қарым-қатынасы ==
{{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}}
1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік.

1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар.

Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге  Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды.

Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады.
 
Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр.

Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.&lt;ref&gt;География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9&lt;/ref&gt;

=== Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы ===
2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title=&quot;Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?&quot; Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты.

2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Украина
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed 
 |list          =
 |Еуропа елдері
 |Еуропа кеңесі
 |ГУАМ
 |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы
}}

[[Санат:Украина|*]]
[[Санат:Посткеңестік елдер]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]</text>
      <sha1>n3sg9k5ybuydx9yvf93des60cfv6aco</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654194</id>
      <parentid>3654193</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қалалық аймақтары */</comment>
      <origin>3654194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135713" sha1="7soobccupqq98warfjfvzu7y9tk23lh" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы           = Украина
 |Шынайы атауы            = {{lang-uk|Україна}}
 |Атау септігі            = Украина
 |Елтаңба                 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
 |Байрақ                  = Flag of Ukraine.svg
 |Ұраны                   = 
 |Әнұранның аты           = Державний Гімн України
 |Аудио                   = National anthem of Ukraine, instrumental.oga
 |Картада                 = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png
  |карта тақырыбы         = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген
 |Картада2                = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = 
  |region                 =  UA
  |CoordScale             = 5000000
 |Тілі                    = [[Украин тілі|украинша]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап&lt;/ref&gt;
 |Мемлекеттік діні        = [[Зайырлы мемлекет]]
 |Үкімет түрі             = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] 
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан
 |Астанасы                = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]]
 |Ірі қалалары            = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]]
 |Басшы қызметі           = [[Украина президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]&lt;br /&gt;[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]]
 |Басшылары               = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир  Зеленский]]&lt;br /&gt;[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]&lt;br /&gt;[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] 
 |Жер аумағы              = 603,628 
 |Жер аумағы бойынша орны = 45
 |Судың үлесі             = 7
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = {{құлдырау}} 32 283 000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0)|title=&quot;World Economic Outlook Database (April 2026 Edition)&quot;|website=www.imf.org|access-date=19.4.2026}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны   = 46
  |Сарап жылы                = 2026
  |Санақ бойынша халық саны  = 
  |Санақ жылы                = 
  |Халық тығыздығы           = 53.5
  |Тығыздық бойынша орны     = 156
 |ЖІӨ (АҚТ)                  = {{өсім}} 659 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&amp;pr.y=10&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы        = 2024
 |ЖІӨ (АҚТ) орны                   = 45
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)  = {{өсім}} 19 770 &lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 113
 |ЖІӨ (номинал)                 = {{өсім}} 190 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2024
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны     = 57
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 5710&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 118
 |АДИ                         = {{Өсім}} 0,779&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі            = 2023
 |АДИ бойынша орны            = 87
 |АДИ деңгейі                 = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы              = 
 |Валютасы                    = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]])
 |Интернет үйшіктері          = [[.ua]], [[.укр]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |ISO                         = 
 |Телефон коды                = 380&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |Уақыт белдеулері            = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]])
 |Түсініктемелер              = 
 |елтаңбаның ені              = 100px
}}
'''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]].

41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар.

1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда.

== Этимологиясы ==
«Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title=&quot;Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?&quot;|lang=en|date=2014-02-05}}&lt;/ref&gt; және краина сөзінен шыққан.

== Тарихы ==
{{Толық мақала|Украина тарихы}}
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]]

[[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.&lt;ref&gt;Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title=&quot;What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur&quot;|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}&lt;/ref&gt; [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}&lt;/ref&gt; [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}&lt;/ref&gt;

Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді.

=== Киевтің алтын ғасыры ===
{{Толық мақала|Киев Русі}}
[[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]]

[[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}&lt;/ref&gt; 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&amp;dq=kievan+rus+dir+882&amp;pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}&lt;/ref&gt; Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}&lt;/ref&gt; Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}&lt;/ref&gt;

X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.&lt;ref name=&quot;ciagov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}&lt;/ref&gt; XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}&lt;/ref&gt;

XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}&lt;/ref&gt; Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды.

=== Шетел қарамағында ===
[[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша патшалығы]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]]
{{Толық мақала|Киев воеводалығы}}
{{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша патшалығының тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}}

1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}&lt;/ref&gt; 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&amp;dq=podolia+1430&amp;pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}&lt;/ref&gt; Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]&lt;/ref&gt;

1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша патшалығының тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды.

=== Казак гетманщинасы ===
{{Толық мақала|Казак гетмандығы|Запорожьелік сечь}}
[[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]]

Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;

1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Казак гетмандығы|Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды.

Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды.

[[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&amp;dq=massacre+uman+1768&amp;pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}&lt;/ref&gt; [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}&lt;/ref&gt; [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot;&gt;Remy, Johannes (2007). &quot;The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice&quot;. Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]&lt;/ref&gt; Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді.

=== XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы ===
{{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}}
[[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]]

XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's &quot;Introduction&quot; to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]].

Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}&lt;/ref&gt; Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}&lt;/ref&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты.

Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Осы жылдар украин халқы үшін бытыраңқылыққа толы еді. Танылмай кеткен түрлі мемлекеттер, соның ішінде [[Холодный Яр Республикасы]] мен [[Махновщина]] сияқтылар, құрылды, көп ұзамай ыдырады.

Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

[[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті.

=== Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина ===
[[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}&lt;/ref&gt; Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&amp;q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&amp;q=ukrainophobia+poland&amp;pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды.

Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді.

Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}&lt;/ref&gt; Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты.

Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті.

=== Екінші дүниежүзілік соғыс ===
{{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}}
[[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]]

1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.&lt;ref&gt;Wilson, 17-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Subtelny, 487-бет&lt;/ref&gt; 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,&lt;ref name=&quot;worldwars&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&amp;pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал &quot;Воєнна історія&quot; #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}&lt;/ref&gt; Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.&lt;ref&gt;Piotrowski, 352–354-беттер&lt;/ref&gt;

Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан&lt;ref name=&quot;worldwars&quot; /&gt; 7 миллионға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}&lt;/ref&gt;{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.&lt;ref&gt;Subtelny, 476-бет&lt;/ref&gt; Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.&lt;ref&gt;Magocsi, 635-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

=== Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина ===
Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}&lt;/ref&gt; 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}&lt;/ref&gt; 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}&lt;/ref&gt; бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді.

1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&amp;q=shcherbytsky+russification&amp;pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor &amp; Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}&lt;/ref&gt;

1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}&lt;/ref&gt; Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды&lt;ref&gt;Magocsi, 644-бет&lt;/ref&gt; және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.&lt;ref&gt;Magocsi, 1996, 704-бет&lt;/ref&gt; Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}&lt;/ref&gt;

=== Тәуелсіздік ===
[[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]]

[[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}&lt;/ref&gt; [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}&lt;/ref&gt; [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=41&amp;pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}&lt;/ref&gt; және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}&lt;/ref&gt; [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}&lt;/ref&gt; Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.&lt;ref&gt;Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). &quot;Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround&quot;. '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].&lt;/ref&gt; [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,&lt;ref&gt;Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 &quot;Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective&quot;]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].&lt;/ref&gt; ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен&lt;ref&gt;Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). &quot;Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees&quot;. '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]&lt;/ref&gt; және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}&lt;/ref&gt; ерекшеленді.

Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды.

1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасстағы соғыс|Донбасста ресейшіл сепаратистер құрған]], мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Фотографії загиблих воїнів у Кропивницькому.jpg|нобай|200px|[[Кропивницкий]] қаласында елді қорғау жолында қаза тапқан украиналық қорғаушылардың фотосуреттері]]
Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]]
[[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]]

Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес.

Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар.

[[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]]

Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады.

=== Климаты ===
[[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]]
Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет.

Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды.

Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді.

Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді.

=== Су ағындары мен су қоймалары ===
[[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]]
Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп.

=== Биоалуантүрлілігі ===
Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].&lt;ref&gt;Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 &quot;Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change&quot;] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]&lt;/ref&gt; Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&amp;pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chervona&quot;&gt;{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}&lt;/ref&gt; олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}&lt;/ref&gt; Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.&lt;ref name=&quot;chervona&quot; /&gt;

=== Қалалық аймақтары ===
{{Толық мақала|Украина қалалары}}
Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Украинаның ең ірі 10 қаласы
! Орны
! Туы
! Елтаңбасы
! Атауы&lt;br&gt;''Украинша атауы''
! [[Украина облыстары|Облысы]]
! Халық саны&lt;br /&gt;2022 Санақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;
! Ауданы&lt;br /&gt;(км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| 1
| [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]]
| [[Киев]]&lt;br&gt;''Київ''
| Киев
| 2,952,301
| 839
|-
| 2
| [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]]
| [[Харьков]]&lt;br&gt;''Харьків''
| [[Харьков облысы|Харьков]]
| 1,421,125
| 350
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]]
| [[Одесса]]&lt;br&gt;''Одеса''
| [[Одесса облысы|Одесса]]
| 1,010,537
| 162.42
|-
| 4
| [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]]
| [[Днепр (қала)|Днепр]]&lt;br&gt;''Дніпро''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 968,502
| 409.718
|-
| 5
| [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]]
| [[Донецк]]&lt;br&gt;''Донецьк''
| [[Донецк облысы|Донецк]]
| 901,645
| 358
|-
| 6
| [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]]
| [[Львов]]&lt;br&gt;''Львів''
| [[Львов облысы|Львов]]
| 717,273
| 148.9
|-
| 7
| [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]]
| [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]]
| [[Запорожье]]&lt;br&gt;''Запоріжжя''
| [[Запорожье облысы|Запорожье]]
| 710,052
| 334
|-
| 8
| [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]]
| [[Кривой Рог]]&lt;br&gt;''Кривій Ріг''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 603,904
| 431
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]]
| [[Ақиар]]&lt;br&gt;''Севастополь''
| Севастополь
| 479,394
| 864
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]]
| [[Николаев]]&lt;br&gt;''Миколаїв''
| [[Николаев облысы|Николаев]]
| 470,011
| 260
|-
|}

== Саясаты ==
{{Толық мақала|Украина саясаты}}
Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады.

=== Украина Конституциясы ===
{{Толық мақала|Украина конституциясы}}
[[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]]
Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды.

2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді.

=== Заң шығарушы органы ===
Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады.

=== Атқарушы билік органы ===
{{Multiple image
| width1        = 134
| image1        = President of Ukraine Volodymyr Zelenskyy on 20 April 2025 (cropped).jpg
| caption1      = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина президенті|Президент]]}}
| image2        = Корецький Сергій.webp
| width2        = 152
| caption2      = '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}}
}}
Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады.

Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді.

=== Сот билігі ===
Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады.

Мамандандырылған соттар:

* Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық)
* Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық).

Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз.

=== Саяси партиялары ===
{{main|Украина саяси партиялары}}
Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}&lt;/ref&gt; [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. 

== Экономикасы ==
{{Толық мақала|Украина экономикасы}}
[[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]]
{{Толықтыру}}
2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}&lt;/ref&gt; 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
{{Толық мақала|Украина халқы}}
[[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]]
Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл.
1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады.

[[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.&lt;ref&gt;[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&amp;Expires=1759683476&amp;Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Population of Ukraine from 1950z.svg|thumb|300px|right|Украина халқы]]
Ел халқының ұлттық  құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады.

Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп.

Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды.

Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]]
Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}&lt;/ref&gt; Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады.

[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

=== Кітапханалар ===
[[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы.

[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}&lt;/ref&gt;

=== Әдебиеті ===
{{Толық мақала|Украин әдебиеті}}
{{Multiple image
| image1        = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg
| width1        = 155
| caption1      = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859
| image2        = Lesya Ukrainka portrait.jpg
| width2        = 133
| caption2      = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]]
}}
[[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title=&quot;Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature&quot;|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt;

1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot; /&gt; Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}&lt;/ref&gt;

Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}&lt;/ref&gt; Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын.

Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot; /&gt;

=== Музыкасы ===
[[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]]

Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады.

Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.&lt;ref name=&quot;awesome&quot;&gt;{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}&lt;/ref&gt; Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&amp;pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық тамағы ===
{{Толық мақала|Украин асханасы}}
[[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]]
Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}&lt;/ref&gt; Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны.

Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

== Қазақстанмен қарым-қатынасы ==
{{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}}
1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік.

1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар.

Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге  Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды.

Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады.
 
Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр.

Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.&lt;ref&gt;География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9&lt;/ref&gt;

=== Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы ===
2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title=&quot;Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?&quot; Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты.

2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Украина
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed 
 |list          =
 |Еуропа елдері
 |Еуропа кеңесі
 |ГУАМ
 |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы
}}

[[Санат:Украина|*]]
[[Санат:Посткеңестік елдер]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]</text>
      <sha1>7soobccupqq98warfjfvzu7y9tk23lh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654195</id>
      <parentid>3654194</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:35:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қалалық аймақтары */</comment>
      <origin>3654195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135701" sha1="o1iaseflw95873uncz4szstxj7ou0k5" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы           = Украина
 |Шынайы атауы            = {{lang-uk|Україна}}
 |Атау септігі            = Украина
 |Елтаңба                 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
 |Байрақ                  = Flag of Ukraine.svg
 |Ұраны                   = 
 |Әнұранның аты           = Державний Гімн України
 |Аудио                   = National anthem of Ukraine, instrumental.oga
 |Картада                 = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png
  |карта тақырыбы         = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген
 |Картада2                = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = 
  |region                 =  UA
  |CoordScale             = 5000000
 |Тілі                    = [[Украин тілі|украинша]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап&lt;/ref&gt;
 |Мемлекеттік діні        = [[Зайырлы мемлекет]]
 |Үкімет түрі             = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] 
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан
 |Астанасы                = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]]
 |Ірі қалалары            = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]]
 |Басшы қызметі           = [[Украина президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]&lt;br /&gt;[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]]
 |Басшылары               = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир  Зеленский]]&lt;br /&gt;[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]&lt;br /&gt;[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] 
 |Жер аумағы              = 603,628 
 |Жер аумағы бойынша орны = 45
 |Судың үлесі             = 7
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = {{құлдырау}} 32 283 000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0)|title=&quot;World Economic Outlook Database (April 2026 Edition)&quot;|website=www.imf.org|access-date=19.4.2026}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны   = 46
  |Сарап жылы                = 2026
  |Санақ бойынша халық саны  = 
  |Санақ жылы                = 
  |Халық тығыздығы           = 53.5
  |Тығыздық бойынша орны     = 156
 |ЖІӨ (АҚТ)                  = {{өсім}} 659 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&amp;pr.y=10&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы        = 2024
 |ЖІӨ (АҚТ) орны                   = 45
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)  = {{өсім}} 19 770 &lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 113
 |ЖІӨ (номинал)                 = {{өсім}} 190 млрд.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2024
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны     = 57
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 5710&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 118
 |АДИ                         = {{Өсім}} 0,779&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі            = 2023
 |АДИ бойынша орны            = 87
 |АДИ деңгейі                 = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы              = 
 |Валютасы                    = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]])
 |Интернет үйшіктері          = [[.ua]], [[.укр]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |ISO                         = 
 |Телефон коды                = 380&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
 |Уақыт белдеулері            = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]])
 |Түсініктемелер              = 
 |елтаңбаның ені              = 100px
}}
'''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]].

41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар.

1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}&lt;/ref&gt; және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда.

== Этимологиясы ==
«Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title=&quot;Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?&quot;|lang=en|date=2014-02-05}}&lt;/ref&gt; және краина сөзінен шыққан.

== Тарихы ==
{{Толық мақала|Украина тарихы}}
=== Ерте тарихы ===
[[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]]

[[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.&lt;ref&gt;Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title=&quot;What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur&quot;|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}&lt;/ref&gt; [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}&lt;/ref&gt; [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}&lt;/ref&gt;

Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді.

=== Киевтің алтын ғасыры ===
{{Толық мақала|Киев Русі}}
[[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]]

[[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}&lt;/ref&gt; 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&amp;dq=kievan+rus+dir+882&amp;pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}&lt;/ref&gt; Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&amp;pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}&lt;/ref&gt; Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}&lt;/ref&gt;

X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.&lt;ref name=&quot;ciagov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}&lt;/ref&gt; [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.&lt;ref&gt;{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}&lt;/ref&gt; XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}&lt;/ref&gt;

XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}&lt;/ref&gt; Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды.

=== Шетел қарамағында ===
[[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша патшалығы]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]]
{{Толық мақала|Киев воеводалығы}}
{{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша патшалығының тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}}

1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}&lt;/ref&gt; XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}&lt;/ref&gt; 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&amp;dq=podolia+1430&amp;pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}&lt;/ref&gt; 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}&lt;/ref&gt; Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]&lt;/ref&gt;

1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша патшалығының тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды.

=== Казак гетманщинасы ===
{{Толық мақала|Казак гетмандығы|Запорожьелік сечь}}
[[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]]

Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}&lt;/ref&gt;

1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Казак гетмандығы|Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды.

Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды.

[[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&amp;dq=massacre+uman+1768&amp;pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}&lt;/ref&gt; [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}&lt;/ref&gt; [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot;&gt;Remy, Johannes (2007). &quot;The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice&quot;. Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]&lt;/ref&gt; Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді.

=== XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы ===
{{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}}
[[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]]

XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's &quot;Introduction&quot; to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]].

Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt; Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}&lt;/ref&gt; Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}&lt;/ref&gt;

[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты.

Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Осы жылдар украин халқы үшін бытыраңқылыққа толы еді. Танылмай кеткен түрлі мемлекеттер, соның ішінде [[Холодный Яр Республикасы]] мен [[Махновщина]] сияқтылар, құрылды, көп ұзамай ыдырады.

Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

[[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті.

=== Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина ===
[[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}&lt;/ref&gt; Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&amp;q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&amp;q=ukrainophobia+poland&amp;pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды.

Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді.

Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}&lt;/ref&gt; Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты.

Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті.

=== Екінші дүниежүзілік соғыс ===
{{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}}
[[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]]

1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.&lt;ref&gt;Wilson, 17-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Subtelny, 487-бет&lt;/ref&gt; 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt;

1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,&lt;ref name=&quot;worldwars&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt; Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&amp;pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал &quot;Воєнна історія&quot; #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}&lt;/ref&gt; Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.&lt;ref&gt;Piotrowski, 352–354-беттер&lt;/ref&gt;

Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан&lt;ref name=&quot;worldwars&quot; /&gt; 7 миллионға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}&lt;/ref&gt;{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.&lt;ref&gt;Subtelny, 476-бет&lt;/ref&gt; Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.&lt;ref&gt;Magocsi, 635-бет&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}&lt;/ref&gt;

=== Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина ===
Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}&lt;/ref&gt; 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}&lt;/ref&gt; 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}&lt;/ref&gt; бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді.

1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}&lt;/ref&gt; Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&amp;q=shcherbytsky+russification&amp;pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor &amp; Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}&lt;/ref&gt;

1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}&lt;/ref&gt; Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды&lt;ref&gt;Magocsi, 644-бет&lt;/ref&gt; және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.&lt;ref&gt;Magocsi, 1996, 704-бет&lt;/ref&gt; Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}&lt;/ref&gt;

=== Тәуелсіздік ===
[[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]]

[[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}&lt;/ref&gt; [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}&lt;/ref&gt; [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=41&amp;pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}&lt;/ref&gt; және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}&lt;/ref&gt; [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}&lt;/ref&gt; Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.&lt;ref&gt;Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). &quot;Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround&quot;. '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].&lt;/ref&gt; [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,&lt;ref&gt;Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 &quot;Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective&quot;]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].&lt;/ref&gt; ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен&lt;ref&gt;Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). &quot;Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees&quot;. '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]&lt;/ref&gt; және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}&lt;/ref&gt; ерекшеленді.

Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды.

1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасстағы соғыс|Донбасста ресейшіл сепаратистер құрған]], мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Фотографії загиблих воїнів у Кропивницькому.jpg|нобай|200px|[[Кропивницкий]] қаласында елді қорғау жолында қаза тапқан украиналық қорғаушылардың фотосуреттері]]
Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды.

== Географиясы ==
[[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]]
[[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]]

Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес.

Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар.

[[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]]

Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады.

=== Климаты ===
[[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]]
Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет.

Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды.

Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді.

Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді.

=== Су ағындары мен су қоймалары ===
[[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]]
Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп.

=== Биоалуантүрлілігі ===
Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].&lt;ref&gt;Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 &quot;Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change&quot;] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]&lt;/ref&gt; Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&amp;pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chervona&quot;&gt;{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}&lt;/ref&gt; олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}&lt;/ref&gt; Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.&lt;ref name=&quot;chervona&quot; /&gt;

=== Қалалық аймақтары ===
{{Толық мақала|Украина қалалары}}
Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Украинаның ең ірі 10 қаласы
! Орны
! Туы
! Елтаңбасы
! Атауы&lt;br&gt;''Украинша атауы''
! [[Украина облыстары|Облысы]]
! Халық саны&lt;br /&gt;2022 Санақ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}&lt;/ref&gt;
! Ауданы&lt;br /&gt;(км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| 1
| [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]]
| [[Киев]]&lt;br&gt;''Київ''
| Киев
| 2,952,301
| 839
|-
| 2
| [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]]
| [[Харьков]]&lt;br&gt;''Харьків''
| [[Харьков облысы|Харьков]]
| 1,421,125
| 350
|-
| 3
| [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]]
| [[Одесса]]&lt;br&gt;''Одеса''
| [[Одесса облысы|Одесса]]
| 1,010,537
| 162.42
|-
| 4
| [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]]
| [[Днепр (қала)|Днепр]]&lt;br&gt;''Дніпро''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 968,502
| 409.718
|-
| 5
| [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]]
| [[Донецк]]&lt;br&gt;''Донецьк''
| [[Донецк облысы|Донецк]]
| 901,645
| 358
|-
| 6
| [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]]
| [[Львов]]&lt;br&gt;''Львів''
| [[Львов облысы|Львов]]
| 717,273
| 148.9
|-
| 7
| [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]]
| [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]]
| [[Запорожье]]&lt;br&gt;''Запоріжжя''
| [[Запорожье облысы|Запорожье]]
| 710,052
| 334
|-
| 8
| [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]]
| [[Кривой Рог]]&lt;br&gt;''Кривій Ріг''
| [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]]
| 603,904
| 431
|-
| 9
| [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]]
| [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]]
| [[Ақиар]]&lt;br&gt;''Севастополь''
| Ақиар
| 479,394
| 864
|-
| 10
| [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]]
| [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]]
| [[Николаев]]&lt;br&gt;''Миколаїв''
| [[Николаев облысы|Николаев]]
| 470,011
| 260
|-
|}

== Саясаты ==
{{Толық мақала|Украина саясаты}}
Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады.

=== Украина Конституциясы ===
{{Толық мақала|Украина конституциясы}}
[[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]]
Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды.

2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді.

=== Заң шығарушы органы ===
Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады.

=== Атқарушы билік органы ===
{{Multiple image
| width1        = 134
| image1        = President of Ukraine Volodymyr Zelenskyy on 20 April 2025 (cropped).jpg
| caption1      = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина президенті|Президент]]}}
| image2        = Корецький Сергій.webp
| width2        = 152
| caption2      = '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]'''&lt;br&gt;{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}}
}}
Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады.

Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді.

=== Сот билігі ===
Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады.

Мамандандырылған соттар:

* Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық)
* Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық).

Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз.

=== Саяси партиялары ===
{{main|Украина саяси партиялары}}
Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}&lt;/ref&gt; [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. 

== Экономикасы ==
{{Толық мақала|Украина экономикасы}}
[[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]]
{{Толықтыру}}
2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}&lt;/ref&gt; 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
{{Толық мақала|Украина халқы}}
[[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]]
Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл.
1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады.

[[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.&lt;ref&gt;[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&amp;response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&amp;Expires=1759683476&amp;Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&amp;Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Population of Ukraine from 1950z.svg|thumb|300px|right|Украина халқы]]
Ел халқының ұлттық  құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады.

Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп.

Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды.

Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]]
Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}&lt;/ref&gt; Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады.

[[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

=== Кітапханалар ===
[[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы.

[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}&lt;/ref&gt;

=== Әдебиеті ===
{{Толық мақала|Украин әдебиеті}}
{{Multiple image
| image1        = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg
| width1        = 155
| caption1      = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859
| image2        = Lesya Ukrainka portrait.jpg
| width2        = 133
| caption2      = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]]
}}
[[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title=&quot;Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature&quot;|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}&lt;/ref&gt;

Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt; 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}&lt;/ref&gt;

1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.&lt;ref name=&quot;valuev&quot; /&gt; Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}&lt;/ref&gt;

Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}&lt;/ref&gt; Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын.

Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.&lt;ref name=&quot;britannicalit&quot; /&gt;

=== Музыкасы ===
[[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]]

Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады.

Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.&lt;ref name=&quot;awesome&quot;&gt;{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}&lt;/ref&gt; Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.&lt;ref&gt;{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&amp;pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлттық тамағы ===
{{Толық мақала|Украин асханасы}}
[[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]]
Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}&lt;/ref&gt; Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны.

Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.&lt;ref name=&quot;awesome&quot; /&gt;

== Қазақстанмен қарым-қатынасы ==
{{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}}
1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік.

1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар.

Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге  Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды.

Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады.
 
Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр.

Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.&lt;ref&gt;География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9&lt;/ref&gt;

=== Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы ===
2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title=&quot;Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?&quot; Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты.

2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Украина
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed 
 |list          =
 |Еуропа елдері
 |Еуропа кеңесі
 |ГУАМ
 |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы
}}

[[Санат:Украина|*]]
[[Санат:Посткеңестік елдер]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]</text>
      <sha1>o1iaseflw95873uncz4szstxj7ou0k5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарақалпақстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5373</id>
    <revision>
      <id>3654231</id>
      <parentid>3653669</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жоғарғы Кеңес төрағалары тізімі */</comment>
      <origin>3654231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32767" sha1="6q96u5at8shgrnyjd0l0an66sj15r86" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|Өзбекстан}}
 |Қазақша атауы   = Қарақалпақстан Республикасы
 |Шынайы атауы    = {{lang-kaa|Qaraqalpaqstan Respublikası, Қарақалпақстан Республикасы}}&lt;br /&gt;{{lang-uz|Qoraqalpogʻiston Respublikasi}}
 |Елтаңба         = Emblem of Karakalpakstan.svg 
 |Ту              = Flag of Karakalpakstan.svg
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  =Қарақалпақстан елтаңбасы 
 |Тудың аты       =Қарақалпақстан туы 
 |Ел              = 
   |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 10 |lat_sec = 
   |lon_dir = E |lon_deg = 58 |lon_min = 45 |lon_sec = 
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = [[Қарақалпақстан әнұраны]]
 |Статусы         = [[Өзбекстан]] құрамындағы республика
 |Кіреді          = [[Өзбекстан]] 
 |Енеді           = [[Өзбекстан аудандары|16 аудан]] және бір республикалық маңызы бар қала ([[Нүкіс]])
 |Астанасы        = [[Нүкіс]]
 |Ірі қаласы      = Нүкіс
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 1785 ж.
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                = [[Аманбай Тілеубайұлы Орынбаев|Аманбай Орынбаев]]
  |Басшының түрі         = [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесі|Жоғарғы Кеңес]] [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы|төрағасы]]
 |Басшысы2               = [[Қахраман Раматуллаұлы Сариев|Қахраман Сариев]]
  |Басшының түрі2        = [[Қарақалпақстан Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = [[қарақалпақ тілі]], [[өзбек тілі]]
 |Тілдері                        =
 |Тұрғыны                        = 2 057,7 мың&lt;ref&gt;{{cite web |title=Демографическая ситуация в Республике Узбекистан |url=https://stat.uz/img/news/demografiya-rus-_p84464.pdf |publisher=Statistics Agency under the President of the Republic of Uzbekistan |date=2026 |archive-date=2026-04-27 |access-date=2026-06-03 |archive-url=https://stat.uz/img/news/demografiya-rus-_p84464.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы                    = 2026
  |Пайызы                        = 
  |Халық саны бойынша орны       = 11
  |Тығыздығы                     = 12,4
  |Тығыздығы бойынша орны        = 12
  |Ұлттық құрамы                 = 
  |Конфессиялық құрамы        = 
 |Жер аумағы                     = 166 600
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 1
 |Максималды биіктігі            = 473
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Ендік                          = 
 |Бойлық                         = 
 |Карта                          =  Qaraqalpaqstan Respublikasi in Uzbekistan.svg
 |Карта ені                      = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = [[UTC+5]]
 |Аббревиатура                   = UZ-QR
 |ISO                            = UZ-QR
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 
 |Пошта индекстері               = 
 |Интернет-үйшігі                =.uz 
 |Автомобиль коды                = 23 ([[1998]]—[[2009]])&lt;br /&gt;95 — 99 ([[2009 жыл]]дан бастап)
 |Сайты                          = [https://www.karakalpakstan.uz/kk Министрлер Кеңесінің ресми сайты]&lt;br&gt;[https://joqargikenes.uz/ Жоғарғы Кеңестің ресми сайты]
 |Commons санаты                 = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
[[File:Karakalpakstan map.png|right|thumb|250px|Қарақалпақстан саяси картасы]]
'''Қарақалпақстан Республикасы''' ({{lang-kaa|Қарақалпақстан Республикасы}}; {{lang-uz|Qoraqalpogʻiston Respublikasi; Қорақалпоғистон Республикаси}}) — [[Өзбекстан]] құрамындағы егеменді республика, 2024 жылы жалпы халық саны шамамен 2 000 000 астам адам. Астанасы – [[Нүкіс]] қаласы. Қарақалпақстан [[Өзбекстан]] құрамындағы ең ірі [[Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі|аймақ]] болып келеді.

Басқа ірі қалалары — [[Қожалы|Қожаелы]], [[Қоңырат (қала)|Қоңырат]], [[Шымбай (қала)|Шымбай]] және [[Тақиятас]]. Республика 16 [[Өзбекстан аудандары|ауданға]] бөлінген.

== Географиясы ==
Республика шығысынан [[Өзбекстан]]мен, солтүстігінде және солтүстік-шығысында [[Қазақстан]]мен, оңтүстігінде және оңтүстік-батысынан [[Түрікменстан]]мен шектеседі. Жалпы жер көлемі — 165 600 шаршы шақырым.

== Халқы ==

* 2018 жылы республика халқының саны 1 842 000 адамды құрады, бұл Өзбекстан халқының шамамен 5,6%.
* 2019 жылдың сәуір айында Қарақалпақстан халқының саны 1 миллион 875 мың адамды құрады&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://karakalpakstan.uz/kk/page/show/5 |title=Қарақалпақстан Республикасының мемлекеттік үкімет порталы|access-date=2020-07-29 |archive-date=2019-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717041548/http://karakalpakstan.uz/ru/page/show/5 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.
* 2016 жылдың қаңтар-желтоқсанында туу көрсеткіші 39 427, өлім көрсеткіші 8 396&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kknews.uz/kk/1005.html|title=Қарақалпақстанда халық саны қанша?|website=Qaraqalpaqstan Xabar Agentligi|accessdate=2019-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213011133/http://kknews.uz/kk/1005.html|archivedate=2018-12-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Бұл ретте елордада 307 400 адам тұрды. 2013 жылғы ресми деректер бойынша жалпы халық саны — 1 711 800 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.uz/demographic/|title=Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике|archiveurl=https://archive.today/20120715193130/http://stat.uz/demographic/|archivedate=2012-07-15|accessdate=2011-11-18|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.uz/upload/iblock/f6f/Doimiy%20aholi%20soni.xls|title=Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике|accessdate=2014-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021105721/http://stat.uz/upload/iblock/f6f/Doimiy%20aholi%20soni.xls|archivedate=2013-10-21|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
* 2011 жылы қала халқының саны 49,8% құрады, ал облысқа ауылдарды кенттерге жалпы өзбектік жаппай көшіру әсер еткен жоқ (2008 жылы қала тұрғындары Қарақалпақстан тұрғындарының 48,5% құрады).

Өзбекстан Республикасының [[Украина]]дағы елшілігінің сайтында&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uzbekistan.org.ua/ru/uzbekistan/administrativnye-rajony.html|title=Узбекистан → Административные районы|publisher=Өзбекстан Республикасының Украинадағы елшілігі|accessdate=2016-04-15|archive-date=2020-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630134800/http://www.uzbekistan.org.ua/ru/uzbekistan/administrativnye-rajony.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; «Қарақалпақстанда негізінен өзбектер (32,8%) және қарақалпақтар (32,1%) тұрады» делінген.

Bradley Mayhew (2007) деректері бойынша жалпы халық саны 1 200 000 деп есептелді, оның ішінде қарақалпақтар 400 000-ға жуық, өзбектер 400 000-ға жуық, қазақтар 300 000-ға жуық болды, бұл (жуық шамамен) 1989 жылғы санақ деректеріне сәйкес келеді (өзбектер — 398 000, қарақалпақтар – 389 000, қазақтар – 319 000).

Тәуелсіз Өзбекстанда жалпы халық санағы ешқашан жүргізілмеген, қазіргі халықты тіркеуді АХАТ органдары жүргізеді.

Этникалық құрамы туралы ақпаратты жалпы ел бойынша ресми статистика органдары жариялайды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://stat.uz/ru/ofitsialnaya-statistika/demografiya-i-trud/demograficheskie-pokazateli/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |title=ӨЗБЕКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙ |accessdate=2019-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190411075958/https://stat.uz/ru/ofitsialnaya-statistika/demografiya-i-trud/demograficheskie-pokazateli/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |archivedate=2019-04-11 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинети жанындағы Ұлтаралық байланыслар және шет елдермен достық байланыстар жөніндегі комитетінің ресми сайтында Қарақалпақстандағы аз ұлттардың саны (2017 жылдың 1 қаңтарындағы мәлімдеме) бойынша мынадай мәлімет жарияланды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389583851-8b2d630f-5c64 |title=Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинеті қарамағындағы Ұлтаралық қатынастар және шетелдермен достық байланыстар жөніндегі комитетінің ресми сайты |accessdate=2020-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191202143712/http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389583851-8b2d630f-5c64 |archivedate=2019-12-02 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;:
* қазақтар — 292 395 адам
* кәрістер — 6 526 адам
* немістер — 10 470 адам
* түрікмендер — 96 264 адам
* украиндар — 1 104 адам

1926-1989 жылдардағы Бүкілодақтық халық санағы бойынша Қарақалпақстан халқының саны мен ұлттық құрамының құбылысы.

{| class=&quot;wikitable sortable standard&quot;										
! Ұлты ||&lt;small&gt;1926&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1572 1926 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. РКФСР аймақтары бойынша халықтың ұлттық құрамы (Қазақ АКСР, Қарақалпақ АО)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229004650/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1572 |date=2014-12-29 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   % ||   &lt;small&gt;1939&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=43&amp;gor=3&amp;Submit=OK 1939 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. Одақтас республикалар облыстарының қала және ауыл тұрғындарының ұлты мен жынысы бойынша бөлінуі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605120640/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=43&amp;gor=3&amp;Submit=OK |date=2016-06-05 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   % ||   &lt;small&gt;1959&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_59.php?reg=44 1959 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының (РКФСР-дан басқа) қала және ауыл халқы жынысы мен ұлты бойынша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605122345/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_59.php?reg=44 |date=2016-06-05 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   % ||   &lt;small&gt;1970&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_70.php?reg=44 1970 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының (РКФСР-дан басқа) қала және ауыл халқы жынысы мен ұлты бойынша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605112756/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_70.php?reg=44 |date=2016-06-05 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   % ||   &lt;small&gt;1979&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_79.php?reg=48 1979 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының (РКФСР-дан басқа) қала және ауыл халқы жынысы мен ұлты бойынша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605114712/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_79.php?reg=48 |date=2016-06-05 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   % ||   &lt;small&gt;1989&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_89.php?reg=44 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының қала және ауыл тұрғындарының жынысы мен ұлты бойынша бөлінуі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425204644/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_89.php?reg=44 |date=2016-04-25 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   %
|-																								
| Барлығы || align=&quot;right&quot; | 304 539 || align=&quot;right&quot; | 100,00 % || align=&quot;right&quot; | 469 702 || align=&quot;right&quot; | 100,00 % || align=&quot;right&quot; | 510 101 || align=&quot;right&quot; | 100,00 % || align=&quot;right&quot; | 702 264 || align=&quot;right&quot; | 100,00 % || align=&quot;right&quot; | 905 500 || align=&quot;right&quot; | 100,00 % || align=&quot;right&quot; | 1 212 207 || align=&quot;right&quot; | 100,00 %
|-																								
| [[Өзбектер|өзбектер]] || align=&quot;right&quot; | 84 099 || align=&quot;right&quot; | 27,62 % || align=&quot;right&quot; | 116 054 || align=&quot;right&quot; | 24,71 % || align=&quot;right&quot; | 146 783 || align=&quot;right&quot; | 28,78 % || align=&quot;right&quot; | 212 597 || align=&quot;right&quot; | 30,27 % || align=&quot;right&quot; | 285 400 || align=&quot;right&quot; | 31,52 % || align=&quot;right&quot; | 397 826 || align=&quot;right&quot; | 32,82 %
|-																								
| [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] || align=&quot;right&quot; | 116 125 || align=&quot;right&quot; | 38,13 % || align=&quot;right&quot; | 158 615 || align=&quot;right&quot; | 33,77 % || align=&quot;right&quot; | 155 999 || align=&quot;right&quot; | 30,58 % || align=&quot;right&quot; | 217 505 || align=&quot;right&quot; | 30,97 % || align=&quot;right&quot; | 281 809 || align=&quot;right&quot; | 31,12 % || align=&quot;right&quot; | 389 146 || align=&quot;right&quot; | 32,10 %
|-																								
| [[Қазақтар|қазақтар]] || align=&quot;right&quot; | 85 782 || align=&quot;right&quot; | 28,17 % || align=&quot;right&quot; | 129 677 || align=&quot;right&quot; | 27,61 % || align=&quot;right&quot; | 133 844 || align=&quot;right&quot; | 26,24 % || align=&quot;right&quot; | 186 038 || align=&quot;right&quot; | 26,49 % || align=&quot;right&quot; | 243 926 || align=&quot;right&quot; | 26,94 % || align=&quot;right&quot; | 318 739 || align=&quot;right&quot; | 26,29 %
|-																								
| [[Түрікмендер|түрікмендер]] || align=&quot;right&quot; | 9686 || align=&quot;right&quot; | 3,18 % || align=&quot;right&quot; | 23 259 || align=&quot;right&quot; | 4,95 % || align=&quot;right&quot; | 29 225 || align=&quot;right&quot; | 5,73 % || align=&quot;right&quot; | 37 547 || align=&quot;right&quot; | 5,35 % || align=&quot;right&quot; | 48 655 || align=&quot;right&quot; | 5,37 % || align=&quot;right&quot; | 60 244 || align=&quot;right&quot; | 4,97 %
|-																								
| [[Орыстар|орыстар]] || align=&quot;right&quot; | 4924 || align=&quot;right&quot; | 1,62 % || align=&quot;right&quot; | 24 969 || align=&quot;right&quot; | 5,32 % || align=&quot;right&quot; | 22 966 || align=&quot;right&quot; | 4,50 % || align=&quot;right&quot; | 25 165 || align=&quot;right&quot; | 3,58 % || align=&quot;right&quot; | 21 287 || align=&quot;right&quot; | 2,35 % || align=&quot;right&quot; | 19 846 || align=&quot;right&quot; | 1,64 %
|-																								
| [[Корейлер|кәрістер]] || align=&quot;right&quot; | || align=&quot;right&quot; | || align=&quot;right&quot; | 7347 || align=&quot;right&quot; | 1,56 % || align=&quot;right&quot; | 9956 || align=&quot;right&quot; | 1,95 % || align=&quot;right&quot; | 8958 || align=&quot;right&quot; | 1,28 % || align=&quot;right&quot; | 8081 || align=&quot;right&quot; | 0,89 % || align=&quot;right&quot; | 9174 || align=&quot;right&quot; | 0,76 %
|-																								
| [[Татарлар|татарлар]] || align=&quot;right&quot; | 884 || align=&quot;right&quot; | 0,29 % || align=&quot;right&quot; | 4162 || align=&quot;right&quot; | 0,89 % || align=&quot;right&quot; | 6177 || align=&quot;right&quot; | 1,21 % || align=&quot;right&quot; | 7619 || align=&quot;right&quot; | 1,08 % || align=&quot;right&quot; | 7617 || align=&quot;right&quot; | 0,84 % || align=&quot;right&quot; | 7767 || align=&quot;right&quot; | 0,64 %
|-																								
| [[Украиндар|украиндар]] || align=&quot;right&quot; | 621 || align=&quot;right&quot; | 0,20 % || align=&quot;right&quot; | 3130 || align=&quot;right&quot; | 0,67 % || align=&quot;right&quot; | 2201 || align=&quot;right&quot; | 0,43 % || align=&quot;right&quot; | 2316 || align=&quot;right&quot; | 0,33 % || align=&quot;right&quot; | 2005 || align=&quot;right&quot; | 0,22 % || align=&quot;right&quot; | 2271 || align=&quot;right&quot; | 0,19 %
|-																								
| [[Башқұрттар|башқұрттар]] || align=&quot;right&quot; | 29 || align=&quot;right&quot; | 0,01 % || align=&quot;right&quot; | 381 || align=&quot;right&quot; | 0,08 % || align=&quot;right&quot; | 571 || align=&quot;right&quot; | 0,11 % || align=&quot;right&quot; | 854 || align=&quot;right&quot; | 0,12 % || align=&quot;right&quot; | 920 || align=&quot;right&quot; | 0,10 % || align=&quot;right&quot; | 1090 || align=&quot;right&quot; | 0,09 %
|-																								
| [[Қырғыздар|қырғыздар]] || align=&quot;right&quot; | 277 || align=&quot;right&quot; | 0,09 % || align=&quot;right&quot; | 181 || align=&quot;right&quot; | 0,04 % || align=&quot;right&quot; | 177 || align=&quot;right&quot; | 0,03 % || align=&quot;right&quot; | 400 || align=&quot;right&quot; | 0,06 % || align=&quot;right&quot; | 1955 || align=&quot;right&quot; | 0,22 % || align=&quot;right&quot; | 867 || align=&quot;right&quot; | 0,07 %
|-																								
| [[Молдовандар|молдавандар]] || align=&quot;right&quot; | 10 || align=&quot;right&quot; | 0,00 % || align=&quot;right&quot; | 16 || align=&quot;right&quot; | 0,00 % || align=&quot;right&quot; | || align=&quot;right&quot; | || align=&quot;right&quot; | 57 || align=&quot;right&quot; | 0,01 % || align=&quot;right&quot; | 343 || align=&quot;right&quot; | 0,04 % || align=&quot;right&quot; | 632 || align=&quot;right&quot; | 0,05 %
|-																								
| [[Беларустар|беларустар]] || align=&quot;right&quot; | 30 || align=&quot;right&quot; | 0,01 % || align=&quot;right&quot; | 214 || align=&quot;right&quot; | 0,05 % || align=&quot;right&quot; | 328 || align=&quot;right&quot; | 0,06 % || align=&quot;right&quot; | 517 || align=&quot;right&quot; | 0,07 % || align=&quot;right&quot; | 852 || align=&quot;right&quot; | 0,09 % || align=&quot;right&quot; | 567 || align=&quot;right&quot; | 0,05 %
|-																								
| басқалары || align=&quot;right&quot; | 2072 || align=&quot;right&quot; | 0,68 % || align=&quot;right&quot; | 1697 || align=&quot;right&quot; | 0,36 % || align=&quot;right&quot; | 1874 || align=&quot;right&quot; | 0,37 % || align=&quot;right&quot; | 2691 || align=&quot;right&quot; | 0,38 % || align=&quot;right&quot; | 2650 || align=&quot;right&quot; | 0,29 % || align=&quot;right&quot; | 4038 || align=&quot;right&quot; | 0,33 %
|}

== Табиғи байлықтары ==
Қарақалпақстан Республикасында табиғи [[газ]], [[гранит]], мұнай, бетонит, каолин, мәрмәр және тағы басқа қазба байлық көздері бар.

[[Арал теңізі]] атырабында газ бен мұнай шығады, бірақ бұл қорлар әлі игерілмеген, сондықтан пайдаланылмайды.

[[Қаратау]] немесе Сұлтан Уәйіс баба жотасында алтын көздері бар.

== Ауыл шаруашылығы ==
[[Мақта]] мен [[күріш]] — ең көп егілетін дақылдар. Республикада мүйізді ірі қара, түйе, ұсақ мал, оның ішінде қаракөл қойын өсіру кең тараған.

== Әкімшілік-аумақтық бөлінісі ==
Қарақалпақстан Республикасы өзінің әкiмшiлiк-аумақтық құрылысы мәселелерiн дербес шешедi. Қарақалпақстанның әкімшілік орталығы – [[Нүкіс]] қаласы.
=== Тарихы ===
1931 жылы [[Қарақалпақ автономиялы облысы|Қарақалпақ АО]] 11 ауданға бөлінді:
* Қараөзек, орталығы — Қараөзек қыстағы;
* Кегейлі, орталығы — Нүкіс қыстағы (Кегейлі қыстағы);
* Қыпшақ, орталығы — Қыпшақ қыстағы;
* Қоңырат, орталығы — Қоңырат ауылы;
* Мойнақ, орталығы — Мойнақ ауылы;
* Тамды, орталығы — Тамдыбұлақ ауылы;
* Тақтакөпір, орталығы — Тақтакөпір қыстағы;
* Төрткөл, орталығы — Төрткөл қаласы (Шурахан ауылы);
* Қожалы, орталығы — Қожалы ауылы;
* Шымбай, орталығы — Шымбай қаласы;
* Шабаз, орталығы — Шейх Абаз қыстағы.

1936 жылы Куйбышев ауданы құрылды. 1943 жылы [[Тамды ауданы]] [[Бұхара облысы|Бұхара облысының]] құрамына қосылды.

1950 жылы Шоманай ауданы, 1952 жылы Кеңес ауданы құрылды. 1957 жылы аудандарды ірілендіру басталды. Бірінші болып Кеңес және Қыпшақ аудандары жойылды.

Сол жылы Әмудария ауданы құрылып, Шабаз ауданы Бируни деп өзгертілді. 1959 жылы Қараөзяк және Куйбышев аудандары таратылды.

1963 жылы Бируни, Қоңырат, Мойнақ, Тақтакөпір және Шоманай аудандары таратылды.

Дәл осы кезде Мойнақ өндірістік ауданы құрылды, бірақ келесі жылы «қарапайым» ауданға айналды.

1964 жылы аудандар санының біртіндеп көбеюі басталды. Сонымен, 1964 жылы Бируни және Қоңырат аудандары, 1965 жылы – Тақтакөпір, 1967 жылы – Шоманай, 1968 жылы – Нүкіс, 1970 жылы – Ленинабат (қазіргі Қаңлыкөл), 1975 жылы – Қараөзяк, 1977 жылы – Елуқала, 1979 ж. Бозатау ауданы құрылды.

Бозатау ауданы 1988 жылы таратылып, 1990 жылы қайта қалпына келтірілді. 2004 жылы аудан қайтадан таратылды. Ол 2019 жылы қайта құрылды. 2017 жылы 9 тамызда [[Қожалы ауданы|Қожалы ауданының]] бір бөлігінен [[Тақиятас ауданы]] құрылды.

=== Қазіргі әкімшілік бөлінісі ===
[[Сурет:Республика Каракалпакстан.jpg|thumb|right|200px|Қарақалпақстан әкімшілік бөлінісі]]
Қарақалпақстан Республикасында 16 ауданға және әкімшілік статусы аудан статусына теңестірілген республикалық маңызы бар Нүкіс қаласына бөлінген, 12 қала және 25 қалалық елді мекен бар. Әрбір аудандағы мемлекеттік билікті хәкім ұсынады.

Қазіргі әкімшілік бөлінісі:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Аудан
! [[Өзбек тілі|Өзбекше]]&lt;br&gt;атауы
! [[Қарақалпақ тілі|Қарақалпақша]]&lt;br&gt;атауы
! Әкімшілік&lt;br&gt;орталығы
! Ауданы,&lt;br&gt;мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! 2014 ж. 1 қаңтардағы&lt;br&gt;тұрғындар саны,&lt;br&gt;мың адам
! 2019 ж. 1 қаңтардағы&lt;br&gt;тұрғындар саны,&lt;br&gt;мың адам&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.gov.uz/ru/datasets/2004|deadlink=yes|title=Қарақалпақстан Республикасы халқының саны туралы мәлімет}}&lt;/ref&gt;
!2019 ж. 1 қаңтардағы
Халық тығыздығы ''(адам)'',
''(1 км²)''
|-
|1
|[[Нүкіс]] қ.
|''Nukus''
|''Nókis''
|
|0,22
|295,2
|315,1
|1432,2
|-
| 2
| [[Әмудария ауданы|Әмудария]]
|''Amudaryo''
|''A'miwda'rya''
| [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]]
| 1,02
| 179,1
| 195,2
|191,4
|-
| 3
| [[Беруни ауданы|Беруни]]
|''Beruniy''
|''Beruniy''
|[[Беруни (қала)|Беруни]]
| 3,95
| 170,3
| 187,6
|47,5
|-
|4
|[[Бозатау ауданы|Бозатау]]
|''Boʻzatov''
|''Bozataw''
|[[Қазанкеткен]]
| 2,04
| —
| 21,6
|21,0
|-
| 5
| [[Қаңлыкөл ауданы|Қаңлыкөл]]
|''Qanlikoʻl''
|''Qanlıkól''
| [[Қаңлыкөл]]
| 0,74
| 46,9
| 50,3
|68,0
|-
| 6
| [[Қараөзек ауданы|Қараөзек]]
|''Qoraoʻzak''
|''Qaraózek''
| [[Қараөзек (Қараөзек ауданы)|Қараөзек]]
| 5,89
| 49,6
| 52,4
|8,9
|-
| 7
| [[Кегейлі ауданы|Кегейлі]]
|''Kegeyli''
|''Kegeyli''
| [[Кегейлі]]
| 0,92
| —
| 77,2
|83,5
|-
| 8
| [[Қоңырат ауданы|Қоңырат]]
|''Qoʻng’irot''
|''Qońırat''
| [[Қоңырат (қала)|Қоңырат]]
| 76,0
| 120,1
| 128,3
|1,7
|-
| 9
| [[Мойнақ ауданы|Мойнақ]]
|''Moʻynoq''
|''Moynaq''
| [[Мойнақ (қала)|Мойнақ]]
| 37,88
| 29,4
| 31,3
|0,8
|-
| 10
| [[Нүкіс ауданы|Нүкіс]]
|''Nukus''
|''Nókis''
| [[Ақмаңғыт]]
| 0,94
| 44,4
| 49,1
|52,2
|-
|11 
| [[Тақиятас ауданы|Тақиятас]]
|''Taxiatosh''
|''Taqıyatas''
| [[Тақиятас]]
| 0,18
| —
| 72,8
|404,4
|-
| 12
| [[Тақтакөпір ауданы|Тақтакөпір]]
|''Taxtakoʻpir''
|''Taxtakópir''
| [[Тақтакөпір]]
| 21,12
| 38,7
| 39,9
|1,9
|-
| 13
| [[Төрткөл ауданы|Төрткөл]]
|''Toʻrtkoʻl''
|''Tórtkúl''
|[[Төрткөл (Қарақалпақстан)|Төрткөл]]
| 7,48
| 192,6
| 210,3
|28,1
|-
| 14
| [[Қожалы ауданы|Қожалы]]
|''Xoʻjayli''
|''Xojeli''
| [[Қожалы]]
| 0,55
| —
| 121,2
|220,4
|-
| 15
| [[Шымбай ауданы|Шымбай]]
|''Chimboy''
|''Shımbay''
| [[Шымбай (қала)|Шымбай]]
| 1,44
| 108,3
| 111,3
|36,3
|-
| 16
|[[Шоманай ауданы|Шоманай]]
|''Shumanoy''
|''Shomanay''
|[[Шоманай]]
| 0,78
| 53,1
| 55,6
|71,3
|-
| 17
|[[Елуқала ауданы|Елуқала]]
|''Ellikqalʼa''
|''Ellikqala''
|[[Бостан (Қарақалпақстан)|Бостан]]
| 5,42
| 140,5
| 156,0
|28,8
|}

== Энергетика ==
[[Тахияташ электр станциясы]] және [[Түйемойын электр станциясы]] жұмыс істейді.

== Қарақалпақстан ЖОО ==
*[[Қарақалпақ мемлекеттік университеті]]
*[[Қарақалпақ медицина университеті]]
*[[Нүкіс мемлекеттік педагогикалық институты]]
*[[Ташкент ақпараттық технологиялар университеті|Ташкент ақпараттық технологиялар университетінің]] Нүкіс филиалы
*[[Ташкент мемлекеттік аграрлық университеті|Ташкент мемлекеттік аграрлық университетінің]] филиалы
*Мемлекеттік өнер және мәдениет институтының филиалы

== [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесі|Жоғарғы Кеңес]] [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы|төрағалары]] тізімі ==
# [[Тұрсын Алламбергенқызы Ешімбетова]] (1990–1991)
# [[Дәулетбай Нұратдинұлы Шәмшетов]] (ақпан–қараша 1991)
# [[Уббанияз Әшірбекұлы Әшірбеков]] (1991–1997)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://evrazia.org/article/2531 |title=ЕВРАЗИЯ — Марип Кунградский: Украинские события разбудили все каракалпакские диаспоры&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-04-27 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204014315/http://evrazia.org/article/2531 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nrm.uz/contentf?doc=463081_ukaz_prezidenta_respubliki_uzbekistan_ot_23_12_1994_g_n_up-1027_o_vvedenii_v_deystvie_polojeniya_o_pasportnoy_sisteme_v_respublike_uzbekistan&amp;products=1_vse_zakonodatelstvo_uzbekistana |title=Указ Президента Республики Узбекистан от 23.12.1994 г. N УП-1027 «О введении в действие Положения о паспортной системе в Республике Узбекистан» {{!}} Паспортно-визовая система {{!}}…&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-04-27 |archive-date=2021-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424032712/https://nrm.uz/contentf?doc=463081_ukaz_prezidenta_respubliki_uzbekistan_ot_23_12_1994_g_n_up-1027_o_vvedenii_v_deystvie_polojeniya_o_pasportnoy_sisteme_v_respublike_uzbekistan&amp;products=1_vse_zakonodatelstvo_uzbekistana |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
# [[Темір Камалұлы Камалов]] (1997–2002)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://procella.ru/index.php?do=person&amp;view=22893 |title=procella.ru is for sale&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-04-27 |archive-date=2017-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917064607/http://procella.ru/index.php?do=person&amp;view=22893 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
# [[Мұса Тәжетдинұлы Ерниязов]] (2002–2020)
# [[Мұрат Қалибекұлы Камалов]] (2020&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://isrs.uz/ru/ozbekiston-yangiliklari/joqorgi-kengesga-rais-saylandi|title=Избран Председатель Жокаргы Кенеса {{!}} Институт стратегических и межрегиональных исследований при Президенте Республики Узбекистан|website=isrs.uz|access-date=2021-03-29|archive-date=2021-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427114556/http://isrs.uz/ru/ozbekiston-yangiliklari/joqorgi-kengesga-rais-saylandi|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;–2022)
# [[Аманбай Тілеубайұлы Орынбаев]] (2022–)&lt;ref&gt;[https://joqargikenes.uz/uz/jo-ar-i-ke-es-basli-i Jo‘qorg‘i Kenges Raisi] (өзбекше) Жоғарғы Кеңес төрағасы. 2.10.2022&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
{{ТҮРКСОЙ}}

[[Санат:Қарақалпақстан]]</text>
      <sha1>6q96u5at8shgrnyjd0l0an66sj15r86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654232</id>
      <parentid>3654231</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:41:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3654232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32828" sha1="fiubf0k4ntfumahft1zeasm2wbiarji" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|Өзбекстан}}
 |Қазақша атауы   = Қарақалпақстан Республикасы
 |Шынайы атауы    = {{lang-kaa|Qaraqalpaqstan Respublikası, Қарақалпақстан Республикасы}}&lt;br /&gt;{{lang-uz|Qoraqalpogʻiston Respublikasi}}
 |Елтаңба         = Emblem of Karakalpakstan.svg 
 |Ту              = Flag of Karakalpakstan.svg
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  =Қарақалпақстан елтаңбасы 
 |Тудың аты       =Қарақалпақстан туы 
 |Ел              = 
   |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 10 |lat_sec = 
   |lon_dir = E |lon_deg = 58 |lon_min = 45 |lon_sec = 
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = [[Қарақалпақстан әнұраны]]
 |Статусы         = [[Өзбекстан]] құрамындағы республика
 |Кіреді          = [[Өзбекстан]] 
 |Енеді           = [[Өзбекстан аудандары|16 аудан]] және бір республикалық маңызы бар қала ([[Нүкіс]])
 |Астанасы        = [[Нүкіс]]
 |Ірі қаласы      = Нүкіс
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 1785 ж.
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                = [[Аманбай Тілеубайұлы Орынбаев|Аманбай Орынбаев]]
  |Басшының түрі         = [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесі|Жоғарғы Кеңес]] [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы|төрағасы]]
 |Басшысы2               = [[Қахраман Раматуллаұлы Сариев|Қахраман Сариев]]
  |Басшының түрі2        = [[Қарақалпақстан Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = [[қарақалпақ тілі]], [[өзбек тілі]]
 |Тілдері                        =
 |Тұрғыны                        = 2 057,7 мың&lt;ref&gt;{{cite web |title=Демографическая ситуация в Республике Узбекистан |url=https://stat.uz/img/news/demografiya-rus-_p84464.pdf |publisher=Statistics Agency under the President of the Republic of Uzbekistan |date=2026 |archive-date=2026-04-27 |access-date=2026-06-03 |archive-url=https://stat.uz/img/news/demografiya-rus-_p84464.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы                    = 2026
  |Пайызы                        = 
  |Халық саны бойынша орны       = 11
  |Тығыздығы                     = 12,4
  |Тығыздығы бойынша орны        = 12
  |Ұлттық құрамы                 = 
  |Конфессиялық құрамы        = 
 |Жер аумағы                     = 166 600
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 1
 |Максималды биіктігі            = 473
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Ендік                          = 
 |Бойлық                         = 
 |Карта                          =  Qaraqalpaqstan Respublikasi in Uzbekistan.svg
 |Карта ені                      = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = [[UTC+5]]
 |Аббревиатура                   = UZ-QR
 |ISO                            = UZ-QR
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 
 |Пошта индекстері               = 
 |Интернет-үйшігі                =.uz 
 |Автомобиль коды                = 23 ([[1998]]—[[2009]])&lt;br /&gt;95 — 99 ([[2009 жыл]]дан бастап)
 |Сайты                          = [https://www.karakalpakstan.uz/kk Министрлер Кеңесінің ресми сайты]&lt;br&gt;[https://joqargikenes.uz/ Жоғарғы Кеңестің ресми сайты]
 |Commons санаты                 = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
[[File:Karakalpakstan map.png|right|thumb|250px|Қарақалпақстан саяси картасы]]
'''Қарақалпақстан Республикасы''' ({{lang-kaa|Қарақалпақстан Республикасы}}; {{lang-uz|Qoraqalpogʻiston Respublikasi; Қорақалпоғистон Республикаси}}) — [[Өзбекстан]] құрамындағы егеменді республика, 2024 жылы жалпы халық саны шамамен 2 000 000 астам адам. Астанасы – [[Нүкіс]] қаласы. Қарақалпақстан [[Өзбекстан]] құрамындағы ең ірі [[Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі|аймақ]] болып келеді.

Басқа ірі қалалары — [[Қожалы|Қожаелы]], [[Қоңырат (қала)|Қоңырат]], [[Шымбай (қала)|Шымбай]] және [[Тақиятас]]. Республика 16 [[Өзбекстан аудандары|ауданға]] бөлінген.

== Географиясы ==
Республика шығысынан [[Өзбекстан]]мен, солтүстігінде және солтүстік-шығысында [[Қазақстан]]мен, оңтүстігінде және оңтүстік-батысынан [[Түрікменстан]]мен шектеседі. Жалпы жер көлемі — 165 600 шаршы шақырым.

== Халқы ==

* 2018 жылы республика халқының саны 1 842 000 адамды құрады, бұл Өзбекстан халқының шамамен 5,6%.
* 2019 жылдың сәуір айында Қарақалпақстан халқының саны 1 миллион 875 мың адамды құрады&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://karakalpakstan.uz/kk/page/show/5 |title=Қарақалпақстан Республикасының мемлекеттік үкімет порталы|access-date=2020-07-29 |archive-date=2019-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717041548/http://karakalpakstan.uz/ru/page/show/5 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.
* 2016 жылдың қаңтар-желтоқсанында туу көрсеткіші 39 427, өлім көрсеткіші 8 396&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kknews.uz/kk/1005.html|title=Қарақалпақстанда халық саны қанша?|website=Qaraqalpaqstan Xabar Agentligi|accessdate=2019-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213011133/http://kknews.uz/kk/1005.html|archivedate=2018-12-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Бұл ретте елордада 307 400 адам тұрды. 2013 жылғы ресми деректер бойынша жалпы халық саны — 1 711 800 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.uz/demographic/|title=Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике|archiveurl=https://archive.today/20120715193130/http://stat.uz/demographic/|archivedate=2012-07-15|accessdate=2011-11-18|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.uz/upload/iblock/f6f/Doimiy%20aholi%20soni.xls|title=Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике|accessdate=2014-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021105721/http://stat.uz/upload/iblock/f6f/Doimiy%20aholi%20soni.xls|archivedate=2013-10-21|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
* 2011 жылы қала халқының саны 49,8% құрады, ал облысқа ауылдарды кенттерге жалпы өзбектік жаппай көшіру әсер еткен жоқ (2008 жылы қала тұрғындары Қарақалпақстан тұрғындарының 48,5% құрады).

Өзбекстан Республикасының [[Украина]]дағы елшілігінің сайтында&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uzbekistan.org.ua/ru/uzbekistan/administrativnye-rajony.html|title=Узбекистан → Административные районы|publisher=Өзбекстан Республикасының Украинадағы елшілігі|accessdate=2016-04-15|archive-date=2020-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630134800/http://www.uzbekistan.org.ua/ru/uzbekistan/administrativnye-rajony.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; «Қарақалпақстанда негізінен өзбектер (32,8%) және қарақалпақтар (32,1%) тұрады» делінген.

Bradley Mayhew (2007) деректері бойынша жалпы халық саны 1 200 000 деп есептелді, оның ішінде қарақалпақтар 400 000-ға жуық, өзбектер 400 000-ға жуық, қазақтар 300 000-ға жуық болды, бұл (жуық шамамен) 1989 жылғы санақ деректеріне сәйкес келеді (өзбектер — 398 000, қарақалпақтар – 389 000, қазақтар – 319 000).

Тәуелсіз Өзбекстанда жалпы халық санағы ешқашан жүргізілмеген, қазіргі халықты тіркеуді АХАТ органдары жүргізеді.

Этникалық құрамы туралы ақпаратты жалпы ел бойынша ресми статистика органдары жариялайды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://stat.uz/ru/ofitsialnaya-statistika/demografiya-i-trud/demograficheskie-pokazateli/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |title=ӨЗБЕКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙ |accessdate=2019-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190411075958/https://stat.uz/ru/ofitsialnaya-statistika/demografiya-i-trud/demograficheskie-pokazateli/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |archivedate=2019-04-11 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинети жанындағы Ұлтаралық байланыслар және шет елдермен достық байланыстар жөніндегі комитетінің ресми сайтында Қарақалпақстандағы аз ұлттардың саны (2017 жылдың 1 қаңтарындағы мәлімдеме) бойынша мынадай мәлімет жарияланды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389583851-8b2d630f-5c64 |title=Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинеті қарамағындағы Ұлтаралық қатынастар және шетелдермен достық байланыстар жөніндегі комитетінің ресми сайты |accessdate=2020-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191202143712/http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389583851-8b2d630f-5c64 |archivedate=2019-12-02 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;:
* қазақтар — 292 395 адам
* кәрістер — 6 526 адам
* немістер — 10 470 адам
* түрікмендер — 96 264 адам
* украиндар — 1 104 адам

1926-1989 жылдардағы Бүкілодақтық халық санағы бойынша Қарақалпақстан халқының саны мен ұлттық құрамының құбылысы.

{| class=&quot;wikitable sortable standard&quot;										
! Ұлты ||&lt;small&gt;1926&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1572 1926 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. РКФСР аймақтары бойынша халықтың ұлттық құрамы (Қазақ АКСР, Қарақалпақ АО)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229004650/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1572 |date=2014-12-29 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   % ||   &lt;small&gt;1939&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=43&amp;gor=3&amp;Submit=OK 1939 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. Одақтас республикалар облыстарының қала және ауыл тұрғындарының ұлты мен жынысы бойынша бөлінуі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605120640/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=43&amp;gor=3&amp;Submit=OK |date=2016-06-05 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   % ||   &lt;small&gt;1959&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_59.php?reg=44 1959 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының (РКФСР-дан басқа) қала және ауыл халқы жынысы мен ұлты бойынша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605122345/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_59.php?reg=44 |date=2016-06-05 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   % ||   &lt;small&gt;1970&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_70.php?reg=44 1970 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының (РКФСР-дан басқа) қала және ауыл халқы жынысы мен ұлты бойынша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605112756/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_70.php?reg=44 |date=2016-06-05 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   % ||   &lt;small&gt;1979&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_79.php?reg=48 1979 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының (РКФСР-дан басқа) қала және ауыл халқы жынысы мен ұлты бойынша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605114712/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_79.php?reg=48 |date=2016-06-05 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   % ||   &lt;small&gt;1989&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_89.php?reg=44 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының қала және ауыл тұрғындарының жынысы мен ұлты бойынша бөлінуі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425204644/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_89.php?reg=44 |date=2016-04-25 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   %
|-																								
| Барлығы || align=&quot;right&quot; | 304 539 || align=&quot;right&quot; | 100,00 % || align=&quot;right&quot; | 469 702 || align=&quot;right&quot; | 100,00 % || align=&quot;right&quot; | 510 101 || align=&quot;right&quot; | 100,00 % || align=&quot;right&quot; | 702 264 || align=&quot;right&quot; | 100,00 % || align=&quot;right&quot; | 905 500 || align=&quot;right&quot; | 100,00 % || align=&quot;right&quot; | 1 212 207 || align=&quot;right&quot; | 100,00 %
|-																								
| [[Өзбектер|өзбектер]] || align=&quot;right&quot; | 84 099 || align=&quot;right&quot; | 27,62 % || align=&quot;right&quot; | 116 054 || align=&quot;right&quot; | 24,71 % || align=&quot;right&quot; | 146 783 || align=&quot;right&quot; | 28,78 % || align=&quot;right&quot; | 212 597 || align=&quot;right&quot; | 30,27 % || align=&quot;right&quot; | 285 400 || align=&quot;right&quot; | 31,52 % || align=&quot;right&quot; | 397 826 || align=&quot;right&quot; | 32,82 %
|-																								
| [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] || align=&quot;right&quot; | 116 125 || align=&quot;right&quot; | 38,13 % || align=&quot;right&quot; | 158 615 || align=&quot;right&quot; | 33,77 % || align=&quot;right&quot; | 155 999 || align=&quot;right&quot; | 30,58 % || align=&quot;right&quot; | 217 505 || align=&quot;right&quot; | 30,97 % || align=&quot;right&quot; | 281 809 || align=&quot;right&quot; | 31,12 % || align=&quot;right&quot; | 389 146 || align=&quot;right&quot; | 32,10 %
|-																								
| [[Қазақтар|қазақтар]] || align=&quot;right&quot; | 85 782 || align=&quot;right&quot; | 28,17 % || align=&quot;right&quot; | 129 677 || align=&quot;right&quot; | 27,61 % || align=&quot;right&quot; | 133 844 || align=&quot;right&quot; | 26,24 % || align=&quot;right&quot; | 186 038 || align=&quot;right&quot; | 26,49 % || align=&quot;right&quot; | 243 926 || align=&quot;right&quot; | 26,94 % || align=&quot;right&quot; | 318 739 || align=&quot;right&quot; | 26,29 %
|-																								
| [[Түрікмендер|түрікмендер]] || align=&quot;right&quot; | 9686 || align=&quot;right&quot; | 3,18 % || align=&quot;right&quot; | 23 259 || align=&quot;right&quot; | 4,95 % || align=&quot;right&quot; | 29 225 || align=&quot;right&quot; | 5,73 % || align=&quot;right&quot; | 37 547 || align=&quot;right&quot; | 5,35 % || align=&quot;right&quot; | 48 655 || align=&quot;right&quot; | 5,37 % || align=&quot;right&quot; | 60 244 || align=&quot;right&quot; | 4,97 %
|-																								
| [[Орыстар|орыстар]] || align=&quot;right&quot; | 4924 || align=&quot;right&quot; | 1,62 % || align=&quot;right&quot; | 24 969 || align=&quot;right&quot; | 5,32 % || align=&quot;right&quot; | 22 966 || align=&quot;right&quot; | 4,50 % || align=&quot;right&quot; | 25 165 || align=&quot;right&quot; | 3,58 % || align=&quot;right&quot; | 21 287 || align=&quot;right&quot; | 2,35 % || align=&quot;right&quot; | 19 846 || align=&quot;right&quot; | 1,64 %
|-																								
| [[Корейлер|кәрістер]] || align=&quot;right&quot; | || align=&quot;right&quot; | || align=&quot;right&quot; | 7347 || align=&quot;right&quot; | 1,56 % || align=&quot;right&quot; | 9956 || align=&quot;right&quot; | 1,95 % || align=&quot;right&quot; | 8958 || align=&quot;right&quot; | 1,28 % || align=&quot;right&quot; | 8081 || align=&quot;right&quot; | 0,89 % || align=&quot;right&quot; | 9174 || align=&quot;right&quot; | 0,76 %
|-																								
| [[Татарлар|татарлар]] || align=&quot;right&quot; | 884 || align=&quot;right&quot; | 0,29 % || align=&quot;right&quot; | 4162 || align=&quot;right&quot; | 0,89 % || align=&quot;right&quot; | 6177 || align=&quot;right&quot; | 1,21 % || align=&quot;right&quot; | 7619 || align=&quot;right&quot; | 1,08 % || align=&quot;right&quot; | 7617 || align=&quot;right&quot; | 0,84 % || align=&quot;right&quot; | 7767 || align=&quot;right&quot; | 0,64 %
|-																								
| [[Украиндар|украиндар]] || align=&quot;right&quot; | 621 || align=&quot;right&quot; | 0,20 % || align=&quot;right&quot; | 3130 || align=&quot;right&quot; | 0,67 % || align=&quot;right&quot; | 2201 || align=&quot;right&quot; | 0,43 % || align=&quot;right&quot; | 2316 || align=&quot;right&quot; | 0,33 % || align=&quot;right&quot; | 2005 || align=&quot;right&quot; | 0,22 % || align=&quot;right&quot; | 2271 || align=&quot;right&quot; | 0,19 %
|-																								
| [[Башқұрттар|башқұрттар]] || align=&quot;right&quot; | 29 || align=&quot;right&quot; | 0,01 % || align=&quot;right&quot; | 381 || align=&quot;right&quot; | 0,08 % || align=&quot;right&quot; | 571 || align=&quot;right&quot; | 0,11 % || align=&quot;right&quot; | 854 || align=&quot;right&quot; | 0,12 % || align=&quot;right&quot; | 920 || align=&quot;right&quot; | 0,10 % || align=&quot;right&quot; | 1090 || align=&quot;right&quot; | 0,09 %
|-																								
| [[Қырғыздар|қырғыздар]] || align=&quot;right&quot; | 277 || align=&quot;right&quot; | 0,09 % || align=&quot;right&quot; | 181 || align=&quot;right&quot; | 0,04 % || align=&quot;right&quot; | 177 || align=&quot;right&quot; | 0,03 % || align=&quot;right&quot; | 400 || align=&quot;right&quot; | 0,06 % || align=&quot;right&quot; | 1955 || align=&quot;right&quot; | 0,22 % || align=&quot;right&quot; | 867 || align=&quot;right&quot; | 0,07 %
|-																								
| [[Молдовандар|молдавандар]] || align=&quot;right&quot; | 10 || align=&quot;right&quot; | 0,00 % || align=&quot;right&quot; | 16 || align=&quot;right&quot; | 0,00 % || align=&quot;right&quot; | || align=&quot;right&quot; | || align=&quot;right&quot; | 57 || align=&quot;right&quot; | 0,01 % || align=&quot;right&quot; | 343 || align=&quot;right&quot; | 0,04 % || align=&quot;right&quot; | 632 || align=&quot;right&quot; | 0,05 %
|-																								
| [[Беларустар|беларустар]] || align=&quot;right&quot; | 30 || align=&quot;right&quot; | 0,01 % || align=&quot;right&quot; | 214 || align=&quot;right&quot; | 0,05 % || align=&quot;right&quot; | 328 || align=&quot;right&quot; | 0,06 % || align=&quot;right&quot; | 517 || align=&quot;right&quot; | 0,07 % || align=&quot;right&quot; | 852 || align=&quot;right&quot; | 0,09 % || align=&quot;right&quot; | 567 || align=&quot;right&quot; | 0,05 %
|-																								
| басқалары || align=&quot;right&quot; | 2072 || align=&quot;right&quot; | 0,68 % || align=&quot;right&quot; | 1697 || align=&quot;right&quot; | 0,36 % || align=&quot;right&quot; | 1874 || align=&quot;right&quot; | 0,37 % || align=&quot;right&quot; | 2691 || align=&quot;right&quot; | 0,38 % || align=&quot;right&quot; | 2650 || align=&quot;right&quot; | 0,29 % || align=&quot;right&quot; | 4038 || align=&quot;right&quot; | 0,33 %
|}

== Табиғи байлықтары ==
Қарақалпақстан Республикасында табиғи [[газ]], [[гранит]], мұнай, бетонит, каолин, мәрмәр және тағы басқа қазба байлық көздері бар.

[[Арал теңізі]] атырабында газ бен мұнай шығады, бірақ бұл қорлар әлі игерілмеген, сондықтан пайдаланылмайды.

[[Қаратау]] немесе Сұлтан Уәйіс баба жотасында алтын көздері бар.

== Ауыл шаруашылығы ==
[[Мақта]] мен [[күріш]] — ең көп егілетін дақылдар. Республикада мүйізді ірі қара, түйе, ұсақ мал, оның ішінде қаракөл қойын өсіру кең тараған.

== Әкімшілік-аумақтық бөлінісі ==
Қарақалпақстан Республикасы өзінің әкiмшiлiк-аумақтық құрылысы мәселелерiн дербес шешедi. Қарақалпақстанның әкімшілік орталығы – [[Нүкіс]] қаласы.
=== Тарихы ===
1931 жылы [[Қарақалпақ автономиялы облысы|Қарақалпақ АО]] 11 ауданға бөлінді:
* Қараөзек, орталығы — Қараөзек қыстағы;
* Кегейлі, орталығы — Нүкіс қыстағы (Кегейлі қыстағы);
* Қыпшақ, орталығы — Қыпшақ қыстағы;
* Қоңырат, орталығы — Қоңырат ауылы;
* Мойнақ, орталығы — Мойнақ ауылы;
* Тамды, орталығы — Тамдыбұлақ ауылы;
* Тақтакөпір, орталығы — Тақтакөпір қыстағы;
* Төрткөл, орталығы — Төрткөл қаласы (Шурахан ауылы);
* Қожалы, орталығы — Қожалы ауылы;
* Шымбай, орталығы — Шымбай қаласы;
* Шабаз, орталығы — Шейх Абаз қыстағы.

1936 жылы Куйбышев ауданы құрылды. 1943 жылы [[Тамды ауданы]] [[Бұхара облысы|Бұхара облысының]] құрамына қосылды.

1950 жылы Шоманай ауданы, 1952 жылы Кеңес ауданы құрылды. 1957 жылы аудандарды ірілендіру басталды. Бірінші болып Кеңес және Қыпшақ аудандары жойылды.

Сол жылы Әмудария ауданы құрылып, Шабаз ауданы Бируни деп өзгертілді. 1959 жылы Қараөзяк және Куйбышев аудандары таратылды.

1963 жылы Бируни, Қоңырат, Мойнақ, Тақтакөпір және Шоманай аудандары таратылды.

Дәл осы кезде Мойнақ өндірістік ауданы құрылды, бірақ келесі жылы «қарапайым» ауданға айналды.

1964 жылы аудандар санының біртіндеп көбеюі басталды. Сонымен, 1964 жылы Бируни және Қоңырат аудандары, 1965 жылы – Тақтакөпір, 1967 жылы – Шоманай, 1968 жылы – Нүкіс, 1970 жылы – Ленинабат (қазіргі Қаңлыкөл), 1975 жылы – Қараөзяк, 1977 жылы – Елуқала, 1979 ж. Бозатау ауданы құрылды.

Бозатау ауданы 1988 жылы таратылып, 1990 жылы қайта қалпына келтірілді. 2004 жылы аудан қайтадан таратылды. Ол 2019 жылы қайта құрылды. 2017 жылы 9 тамызда [[Қожалы ауданы|Қожалы ауданының]] бір бөлігінен [[Тақиятас ауданы]] құрылды.

=== Қазіргі әкімшілік бөлінісі ===
[[Сурет:Республика Каракалпакстан.jpg|thumb|right|200px|Қарақалпақстан әкімшілік бөлінісі]]
Қарақалпақстан Республикасында 16 ауданға және әкімшілік статусы аудан статусына теңестірілген республикалық маңызы бар Нүкіс қаласына бөлінген, 12 қала және 25 қалалық елді мекен бар. Әрбір аудандағы мемлекеттік билікті хәкім ұсынады.

Қазіргі әкімшілік бөлінісі:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Аудан
! [[Өзбек тілі|Өзбекше]]&lt;br&gt;атауы
! [[Қарақалпақ тілі|Қарақалпақша]]&lt;br&gt;атауы
! Әкімшілік&lt;br&gt;орталығы
! Ауданы,&lt;br&gt;мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! 2014 ж. 1 қаңтардағы&lt;br&gt;тұрғындар саны,&lt;br&gt;мың адам
! 2019 ж. 1 қаңтардағы&lt;br&gt;тұрғындар саны,&lt;br&gt;мың адам&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.gov.uz/ru/datasets/2004|deadlink=yes|title=Қарақалпақстан Республикасы халқының саны туралы мәлімет}}&lt;/ref&gt;
!2019 ж. 1 қаңтардағы
Халық тығыздығы ''(адам)'',
''(1 км²)''
|-
|1
|[[Нүкіс]] қ.
|''Nukus''
|''Nókis''
|
|0,22
|295,2
|315,1
|1432,2
|-
| 2
| [[Әмудария ауданы|Әмудария]]
|''Amudaryo''
|''A'miwda'rya''
| [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]]
| 1,02
| 179,1
| 195,2
|191,4
|-
| 3
| [[Беруни ауданы|Беруни]]
|''Beruniy''
|''Beruniy''
|[[Беруни (қала)|Беруни]]
| 3,95
| 170,3
| 187,6
|47,5
|-
|4
|[[Бозатау ауданы|Бозатау]]
|''Boʻzatov''
|''Bozataw''
|[[Қазанкеткен]]
| 2,04
| —
| 21,6
|21,0
|-
| 5
| [[Қаңлыкөл ауданы|Қаңлыкөл]]
|''Qanlikoʻl''
|''Qanlıkól''
| [[Қаңлыкөл]]
| 0,74
| 46,9
| 50,3
|68,0
|-
| 6
| [[Қараөзек ауданы|Қараөзек]]
|''Qoraoʻzak''
|''Qaraózek''
| [[Қараөзек (Қараөзек ауданы)|Қараөзек]]
| 5,89
| 49,6
| 52,4
|8,9
|-
| 7
| [[Кегейлі ауданы|Кегейлі]]
|''Kegeyli''
|''Kegeyli''
| [[Кегейлі]]
| 0,92
| —
| 77,2
|83,5
|-
| 8
| [[Қоңырат ауданы|Қоңырат]]
|''Qoʻng’irot''
|''Qońırat''
| [[Қоңырат (қала)|Қоңырат]]
| 76,0
| 120,1
| 128,3
|1,7
|-
| 9
| [[Мойнақ ауданы|Мойнақ]]
|''Moʻynoq''
|''Moynaq''
| [[Мойнақ (қала)|Мойнақ]]
| 37,88
| 29,4
| 31,3
|0,8
|-
| 10
| [[Нүкіс ауданы|Нүкіс]]
|''Nukus''
|''Nókis''
| [[Ақмаңғыт]]
| 0,94
| 44,4
| 49,1
|52,2
|-
|11 
| [[Тақиятас ауданы|Тақиятас]]
|''Taxiatosh''
|''Taqıyatas''
| [[Тақиятас]]
| 0,18
| —
| 72,8
|404,4
|-
| 12
| [[Тақтакөпір ауданы|Тақтакөпір]]
|''Taxtakoʻpir''
|''Taxtakópir''
| [[Тақтакөпір]]
| 21,12
| 38,7
| 39,9
|1,9
|-
| 13
| [[Төрткөл ауданы|Төрткөл]]
|''Toʻrtkoʻl''
|''Tórtkúl''
|[[Төрткөл (Қарақалпақстан)|Төрткөл]]
| 7,48
| 192,6
| 210,3
|28,1
|-
| 14
| [[Қожалы ауданы|Қожалы]]
|''Xoʻjayli''
|''Xojeli''
| [[Қожалы]]
| 0,55
| —
| 121,2
|220,4
|-
| 15
| [[Шымбай ауданы|Шымбай]]
|''Chimboy''
|''Shımbay''
| [[Шымбай (қала)|Шымбай]]
| 1,44
| 108,3
| 111,3
|36,3
|-
| 16
|[[Шоманай ауданы|Шоманай]]
|''Shumanoy''
|''Shomanay''
|[[Шоманай]]
| 0,78
| 53,1
| 55,6
|71,3
|-
| 17
|[[Елуқала ауданы|Елуқала]]
|''Ellikqalʼa''
|''Ellikqala''
|[[Бостан (Қарақалпақстан)|Бостан]]
| 5,42
| 140,5
| 156,0
|28,8
|}

== Энергетика ==
[[Тахияташ электр станциясы]] және [[Түйемойын электр станциясы]] жұмыс істейді.

== Қарақалпақстан ЖОО ==
*[[Қарақалпақ мемлекеттік университеті]]
*[[Қарақалпақ медицина университеті]]
*[[Нүкіс мемлекеттік педагогикалық институты]]
*[[Ташкент ақпараттық технологиялар университеті|Ташкент ақпараттық технологиялар университетінің]] Нүкіс филиалы
*[[Ташкент мемлекеттік аграрлық университеті|Ташкент мемлекеттік аграрлық университетінің]] филиалы
*Мемлекеттік өнер және мәдениет институтының филиалы

== [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесі|Жоғарғы Кеңес]] [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы|төрағалары]] тізімі ==
# [[Тұрсын Алламбергенқызы Ешімбетова]] (1990–1991)
# [[Дәулетбай Нұратдинұлы Шәмшетов]] (ақпан–қараша 1991)
# [[Уббанияз Әшірбекұлы Әшірбеков]] (1991–1997)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://evrazia.org/article/2531 |title=ЕВРАЗИЯ — Марип Кунградский: Украинские события разбудили все каракалпакские диаспоры&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-04-27 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204014315/http://evrazia.org/article/2531 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nrm.uz/contentf?doc=463081_ukaz_prezidenta_respubliki_uzbekistan_ot_23_12_1994_g_n_up-1027_o_vvedenii_v_deystvie_polojeniya_o_pasportnoy_sisteme_v_respublike_uzbekistan&amp;products=1_vse_zakonodatelstvo_uzbekistana |title=Указ Президента Республики Узбекистан от 23.12.1994 г. N УП-1027 «О введении в действие Положения о паспортной системе в Республике Узбекистан» {{!}} Паспортно-визовая система {{!}}…&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-04-27 |archive-date=2021-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424032712/https://nrm.uz/contentf?doc=463081_ukaz_prezidenta_respubliki_uzbekistan_ot_23_12_1994_g_n_up-1027_o_vvedenii_v_deystvie_polojeniya_o_pasportnoy_sisteme_v_respublike_uzbekistan&amp;products=1_vse_zakonodatelstvo_uzbekistana |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
# [[Темір Камалұлы Камалов]] (1997–2002)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://procella.ru/index.php?do=person&amp;view=22893 |title=procella.ru is for sale&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-04-27 |archive-date=2017-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917064607/http://procella.ru/index.php?do=person&amp;view=22893 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
# [[Мұса Тәжетдинұлы Ерниязов]] (2002–2020)
# [[Мұрат Қалибекұлы Камалов]] (2020&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://isrs.uz/ru/ozbekiston-yangiliklari/joqorgi-kengesga-rais-saylandi|title=Избран Председатель Жокаргы Кенеса {{!}} Институт стратегических и межрегиональных исследований при Президенте Республики Узбекистан|website=isrs.uz|access-date=2021-03-29|archive-date=2021-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427114556/http://isrs.uz/ru/ozbekiston-yangiliklari/joqorgi-kengesga-rais-saylandi|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;–2022)
# [[Аманбай Тілеубайұлы Орынбаев]] (2022–)&lt;ref&gt;[https://joqargikenes.uz/uz/jo-ar-i-ke-es-basli-i Jo‘qorg‘i Kenges Raisi] (өзбекше) Жоғарғы Кеңес төрағасы. 2.10.2022&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақ-қарақалпақ қатынастары]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
{{ТҮРКСОЙ}}

[[Санат:Қарақалпақстан]]</text>
      <sha1>fiubf0k4ntfumahft1zeasm2wbiarji</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654250</id>
      <parentid>3654232</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3654250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32888" sha1="0ro8sqwo5st336y54v51fuavuob3r5y" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|Өзбекстан}}
 |Қазақша атауы   = Қарақалпақстан Республикасы
 |Шынайы атауы    = {{lang-kaa|Qaraqalpaqstan Respublikası, Қарақалпақстан Республикасы}}&lt;br /&gt;{{lang-uz|Qoraqalpogʻiston Respublikasi}}
 |Елтаңба         = Emblem of Karakalpakstan.svg 
 |Ту              = Flag of Karakalpakstan.svg
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  =Қарақалпақстан елтаңбасы 
 |Тудың аты       =Қарақалпақстан туы 
 |Ел              = 
   |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 10 |lat_sec = 
   |lon_dir = E |lon_deg = 58 |lon_min = 45 |lon_sec = 
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = [[Қарақалпақстан әнұраны]]
 |Статусы         = [[Өзбекстан]] құрамындағы республика
 |Кіреді          = [[Өзбекстан]] 
 |Енеді           = [[Өзбекстан аудандары|16 аудан]] және бір республикалық маңызы бар қала ([[Нүкіс]])
 |Астанасы        = [[Нүкіс]]
 |Ірі қаласы      = Нүкіс
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 1785 ж.
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                = [[Аманбай Тілеубайұлы Орынбаев|Аманбай Орынбаев]]
  |Басшының түрі         = [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесі|Жоғарғы Кеңес]] [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы|төрағасы]]
 |Басшысы2               = [[Қахраман Раматуллаұлы Сариев|Қахраман Сариев]]
  |Басшының түрі2        = [[Қарақалпақстан Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесі]]нің төрағасы
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = [[қарақалпақ тілі]], [[өзбек тілі]]
 |Тілдері                        =
 |Тұрғыны                        = 2 057,7 мың&lt;ref&gt;{{cite web |title=Демографическая ситуация в Республике Узбекистан |url=https://stat.uz/img/news/demografiya-rus-_p84464.pdf |publisher=Statistics Agency under the President of the Republic of Uzbekistan |date=2026 |archive-date=2026-04-27 |access-date=2026-06-03 |archive-url=https://stat.uz/img/news/demografiya-rus-_p84464.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы                    = 2026
  |Пайызы                        = 
  |Халық саны бойынша орны       = 11
  |Тығыздығы                     = 12,4
  |Тығыздығы бойынша орны        = 12
  |Ұлттық құрамы                 = 
  |Конфессиялық құрамы        = 
 |Жер аумағы                     = 166 600
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 1
 |Максималды биіктігі            = 473
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Ендік                          = 
 |Бойлық                         = 
 |Карта                          =  Qaraqalpaqstan Respublikasi in Uzbekistan.svg
 |Карта ені                      = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = [[UTC+5]]
 |Аббревиатура                   = UZ-QR
 |ISO                            = UZ-QR
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 
 |Пошта индекстері               = 
 |Интернет-үйшігі                =.uz 
 |Автомобиль коды                = 23 ([[1998]]—[[2009]])&lt;br /&gt;95 — 99 ([[2009 жыл]]дан бастап)
 |Сайты                          = [https://www.karakalpakstan.uz/kk Министрлер Кеңесінің ресми сайты]&lt;br&gt;[https://joqargikenes.uz/ Жоғарғы Кеңестің ресми сайты]
 |Commons санаты                 = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
[[File:Karakalpakstan map.png|right|thumb|250px|Қарақалпақстан саяси картасы]]
'''Қарақалпақстан Республикасы''' ({{lang-kaa|Қарақалпақстан Республикасы}}; {{lang-uz|Qoraqalpogʻiston Respublikasi; Қорақалпоғистон Республикаси}}) — [[Өзбекстан]] құрамындағы егеменді республика, 2024 жылы жалпы халық саны шамамен 2 000 000 астам адам. Астанасы – [[Нүкіс]] қаласы. Қарақалпақстан [[Өзбекстан]] құрамындағы ең ірі [[Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі|аймақ]] болып келеді.

Басқа ірі қалалары — [[Қожалы|Қожаелы]], [[Қоңырат (қала)|Қоңырат]], [[Шымбай (қала)|Шымбай]] және [[Тақиятас]]. Республика 16 [[Өзбекстан аудандары|ауданға]] бөлінген.

== Географиясы ==
Республика шығысынан [[Өзбекстан]]мен, солтүстігінде және солтүстік-шығысында [[Қазақстан]]мен, оңтүстігінде және оңтүстік-батысынан [[Түрікменстан]]мен шектеседі. Жалпы жер көлемі — 165 600 шаршы шақырым.

== Халқы ==

* 2018 жылы республика халқының саны 1 842 000 адамды құрады, бұл Өзбекстан халқының шамамен 5,6%.
* 2019 жылдың сәуір айында Қарақалпақстан халқының саны 1 миллион 875 мың адамды құрады&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://karakalpakstan.uz/kk/page/show/5 |title=Қарақалпақстан Республикасының мемлекеттік үкімет порталы|access-date=2020-07-29 |archive-date=2019-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717041548/http://karakalpakstan.uz/ru/page/show/5 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.
* 2016 жылдың қаңтар-желтоқсанында туу көрсеткіші 39 427, өлім көрсеткіші 8 396&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kknews.uz/kk/1005.html|title=Қарақалпақстанда халық саны қанша?|website=Qaraqalpaqstan Xabar Agentligi|accessdate=2019-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213011133/http://kknews.uz/kk/1005.html|archivedate=2018-12-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Бұл ретте елордада 307 400 адам тұрды. 2013 жылғы ресми деректер бойынша жалпы халық саны — 1 711 800 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.uz/demographic/|title=Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике|archiveurl=https://archive.today/20120715193130/http://stat.uz/demographic/|archivedate=2012-07-15|accessdate=2011-11-18|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.uz/upload/iblock/f6f/Doimiy%20aholi%20soni.xls|title=Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике|accessdate=2014-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021105721/http://stat.uz/upload/iblock/f6f/Doimiy%20aholi%20soni.xls|archivedate=2013-10-21|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
* 2011 жылы қала халқының саны 49,8% құрады, ал облысқа ауылдарды кенттерге жалпы өзбектік жаппай көшіру әсер еткен жоқ (2008 жылы қала тұрғындары Қарақалпақстан тұрғындарының 48,5% құрады).

Өзбекстан Республикасының [[Украина]]дағы елшілігінің сайтында&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uzbekistan.org.ua/ru/uzbekistan/administrativnye-rajony.html|title=Узбекистан → Административные районы|publisher=Өзбекстан Республикасының Украинадағы елшілігі|accessdate=2016-04-15|archive-date=2020-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630134800/http://www.uzbekistan.org.ua/ru/uzbekistan/administrativnye-rajony.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; «Қарақалпақстанда негізінен өзбектер (32,8%) және қарақалпақтар (32,1%) тұрады» делінген.

Bradley Mayhew (2007) деректері бойынша жалпы халық саны 1 200 000 деп есептелді, оның ішінде қарақалпақтар 400 000-ға жуық, өзбектер 400 000-ға жуық, қазақтар 300 000-ға жуық болды, бұл (жуық шамамен) 1989 жылғы санақ деректеріне сәйкес келеді (өзбектер — 398 000, қарақалпақтар – 389 000, қазақтар – 319 000).

Тәуелсіз Өзбекстанда жалпы халық санағы ешқашан жүргізілмеген, қазіргі халықты тіркеуді АХАТ органдары жүргізеді.

Этникалық құрамы туралы ақпаратты жалпы ел бойынша ресми статистика органдары жариялайды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://stat.uz/ru/ofitsialnaya-statistika/demografiya-i-trud/demograficheskie-pokazateli/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |title=ӨЗБЕКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙ |accessdate=2019-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190411075958/https://stat.uz/ru/ofitsialnaya-statistika/demografiya-i-trud/demograficheskie-pokazateli/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |archivedate=2019-04-11 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинети жанындағы Ұлтаралық байланыслар және шет елдермен достық байланыстар жөніндегі комитетінің ресми сайтында Қарақалпақстандағы аз ұлттардың саны (2017 жылдың 1 қаңтарындағы мәлімдеме) бойынша мынадай мәлімет жарияланды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389583851-8b2d630f-5c64 |title=Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинеті қарамағындағы Ұлтаралық қатынастар және шетелдермен достық байланыстар жөніндегі комитетінің ресми сайты |accessdate=2020-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191202143712/http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389583851-8b2d630f-5c64 |archivedate=2019-12-02 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;:
* қазақтар — 292 395 адам
* кәрістер — 6 526 адам
* немістер — 10 470 адам
* түрікмендер — 96 264 адам
* украиндар — 1 104 адам

1926-1989 жылдардағы Бүкілодақтық халық санағы бойынша Қарақалпақстан халқының саны мен ұлттық құрамының құбылысы.

{| class=&quot;wikitable sortable standard&quot;										
! Ұлты ||&lt;small&gt;1926&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1572 1926 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. РКФСР аймақтары бойынша халықтың ұлттық құрамы (Қазақ АКСР, Қарақалпақ АО)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229004650/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1572 |date=2014-12-29 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   % ||   &lt;small&gt;1939&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=43&amp;gor=3&amp;Submit=OK 1939 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. Одақтас республикалар облыстарының қала және ауыл тұрғындарының ұлты мен жынысы бойынша бөлінуі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605120640/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=43&amp;gor=3&amp;Submit=OK |date=2016-06-05 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   % ||   &lt;small&gt;1959&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_59.php?reg=44 1959 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының (РКФСР-дан басқа) қала және ауыл халқы жынысы мен ұлты бойынша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605122345/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_59.php?reg=44 |date=2016-06-05 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   % ||   &lt;small&gt;1970&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_70.php?reg=44 1970 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының (РКФСР-дан басқа) қала және ауыл халқы жынысы мен ұлты бойынша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605112756/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_70.php?reg=44 |date=2016-06-05 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   % ||   &lt;small&gt;1979&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_79.php?reg=48 1979 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының (РКФСР-дан басқа) қала және ауыл халқы жынысы мен ұлты бойынша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605114712/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_79.php?reg=48 |date=2016-06-05 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   % ||   &lt;small&gt;1989&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_89.php?reg=44 1989 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары облыстарының қала және ауыл тұрғындарының жынысы мен ұлты бойынша бөлінуі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425204644/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_89.php?reg=44 |date=2016-04-25 }} Демоскоп&lt;/ref&gt;(адам)&lt;/small&gt; ||   %
|-																								
| Барлығы || align=&quot;right&quot; | 304 539 || align=&quot;right&quot; | 100,00 % || align=&quot;right&quot; | 469 702 || align=&quot;right&quot; | 100,00 % || align=&quot;right&quot; | 510 101 || align=&quot;right&quot; | 100,00 % || align=&quot;right&quot; | 702 264 || align=&quot;right&quot; | 100,00 % || align=&quot;right&quot; | 905 500 || align=&quot;right&quot; | 100,00 % || align=&quot;right&quot; | 1 212 207 || align=&quot;right&quot; | 100,00 %
|-																								
| [[Өзбектер|өзбектер]] || align=&quot;right&quot; | 84 099 || align=&quot;right&quot; | 27,62 % || align=&quot;right&quot; | 116 054 || align=&quot;right&quot; | 24,71 % || align=&quot;right&quot; | 146 783 || align=&quot;right&quot; | 28,78 % || align=&quot;right&quot; | 212 597 || align=&quot;right&quot; | 30,27 % || align=&quot;right&quot; | 285 400 || align=&quot;right&quot; | 31,52 % || align=&quot;right&quot; | 397 826 || align=&quot;right&quot; | 32,82 %
|-																								
| [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] || align=&quot;right&quot; | 116 125 || align=&quot;right&quot; | 38,13 % || align=&quot;right&quot; | 158 615 || align=&quot;right&quot; | 33,77 % || align=&quot;right&quot; | 155 999 || align=&quot;right&quot; | 30,58 % || align=&quot;right&quot; | 217 505 || align=&quot;right&quot; | 30,97 % || align=&quot;right&quot; | 281 809 || align=&quot;right&quot; | 31,12 % || align=&quot;right&quot; | 389 146 || align=&quot;right&quot; | 32,10 %
|-																								
| [[Қазақтар|қазақтар]] || align=&quot;right&quot; | 85 782 || align=&quot;right&quot; | 28,17 % || align=&quot;right&quot; | 129 677 || align=&quot;right&quot; | 27,61 % || align=&quot;right&quot; | 133 844 || align=&quot;right&quot; | 26,24 % || align=&quot;right&quot; | 186 038 || align=&quot;right&quot; | 26,49 % || align=&quot;right&quot; | 243 926 || align=&quot;right&quot; | 26,94 % || align=&quot;right&quot; | 318 739 || align=&quot;right&quot; | 26,29 %
|-																								
| [[Түрікмендер|түрікмендер]] || align=&quot;right&quot; | 9686 || align=&quot;right&quot; | 3,18 % || align=&quot;right&quot; | 23 259 || align=&quot;right&quot; | 4,95 % || align=&quot;right&quot; | 29 225 || align=&quot;right&quot; | 5,73 % || align=&quot;right&quot; | 37 547 || align=&quot;right&quot; | 5,35 % || align=&quot;right&quot; | 48 655 || align=&quot;right&quot; | 5,37 % || align=&quot;right&quot; | 60 244 || align=&quot;right&quot; | 4,97 %
|-																								
| [[Орыстар|орыстар]] || align=&quot;right&quot; | 4924 || align=&quot;right&quot; | 1,62 % || align=&quot;right&quot; | 24 969 || align=&quot;right&quot; | 5,32 % || align=&quot;right&quot; | 22 966 || align=&quot;right&quot; | 4,50 % || align=&quot;right&quot; | 25 165 || align=&quot;right&quot; | 3,58 % || align=&quot;right&quot; | 21 287 || align=&quot;right&quot; | 2,35 % || align=&quot;right&quot; | 19 846 || align=&quot;right&quot; | 1,64 %
|-																								
| [[Корейлер|кәрістер]] || align=&quot;right&quot; | || align=&quot;right&quot; | || align=&quot;right&quot; | 7347 || align=&quot;right&quot; | 1,56 % || align=&quot;right&quot; | 9956 || align=&quot;right&quot; | 1,95 % || align=&quot;right&quot; | 8958 || align=&quot;right&quot; | 1,28 % || align=&quot;right&quot; | 8081 || align=&quot;right&quot; | 0,89 % || align=&quot;right&quot; | 9174 || align=&quot;right&quot; | 0,76 %
|-																								
| [[Татарлар|татарлар]] || align=&quot;right&quot; | 884 || align=&quot;right&quot; | 0,29 % || align=&quot;right&quot; | 4162 || align=&quot;right&quot; | 0,89 % || align=&quot;right&quot; | 6177 || align=&quot;right&quot; | 1,21 % || align=&quot;right&quot; | 7619 || align=&quot;right&quot; | 1,08 % || align=&quot;right&quot; | 7617 || align=&quot;right&quot; | 0,84 % || align=&quot;right&quot; | 7767 || align=&quot;right&quot; | 0,64 %
|-																								
| [[Украиндар|украиндар]] || align=&quot;right&quot; | 621 || align=&quot;right&quot; | 0,20 % || align=&quot;right&quot; | 3130 || align=&quot;right&quot; | 0,67 % || align=&quot;right&quot; | 2201 || align=&quot;right&quot; | 0,43 % || align=&quot;right&quot; | 2316 || align=&quot;right&quot; | 0,33 % || align=&quot;right&quot; | 2005 || align=&quot;right&quot; | 0,22 % || align=&quot;right&quot; | 2271 || align=&quot;right&quot; | 0,19 %
|-																								
| [[Башқұрттар|башқұрттар]] || align=&quot;right&quot; | 29 || align=&quot;right&quot; | 0,01 % || align=&quot;right&quot; | 381 || align=&quot;right&quot; | 0,08 % || align=&quot;right&quot; | 571 || align=&quot;right&quot; | 0,11 % || align=&quot;right&quot; | 854 || align=&quot;right&quot; | 0,12 % || align=&quot;right&quot; | 920 || align=&quot;right&quot; | 0,10 % || align=&quot;right&quot; | 1090 || align=&quot;right&quot; | 0,09 %
|-																								
| [[Қырғыздар|қырғыздар]] || align=&quot;right&quot; | 277 || align=&quot;right&quot; | 0,09 % || align=&quot;right&quot; | 181 || align=&quot;right&quot; | 0,04 % || align=&quot;right&quot; | 177 || align=&quot;right&quot; | 0,03 % || align=&quot;right&quot; | 400 || align=&quot;right&quot; | 0,06 % || align=&quot;right&quot; | 1955 || align=&quot;right&quot; | 0,22 % || align=&quot;right&quot; | 867 || align=&quot;right&quot; | 0,07 %
|-																								
| [[Молдовандар|молдавандар]] || align=&quot;right&quot; | 10 || align=&quot;right&quot; | 0,00 % || align=&quot;right&quot; | 16 || align=&quot;right&quot; | 0,00 % || align=&quot;right&quot; | || align=&quot;right&quot; | || align=&quot;right&quot; | 57 || align=&quot;right&quot; | 0,01 % || align=&quot;right&quot; | 343 || align=&quot;right&quot; | 0,04 % || align=&quot;right&quot; | 632 || align=&quot;right&quot; | 0,05 %
|-																								
| [[Беларустар|беларустар]] || align=&quot;right&quot; | 30 || align=&quot;right&quot; | 0,01 % || align=&quot;right&quot; | 214 || align=&quot;right&quot; | 0,05 % || align=&quot;right&quot; | 328 || align=&quot;right&quot; | 0,06 % || align=&quot;right&quot; | 517 || align=&quot;right&quot; | 0,07 % || align=&quot;right&quot; | 852 || align=&quot;right&quot; | 0,09 % || align=&quot;right&quot; | 567 || align=&quot;right&quot; | 0,05 %
|-																								
| басқалары || align=&quot;right&quot; | 2072 || align=&quot;right&quot; | 0,68 % || align=&quot;right&quot; | 1697 || align=&quot;right&quot; | 0,36 % || align=&quot;right&quot; | 1874 || align=&quot;right&quot; | 0,37 % || align=&quot;right&quot; | 2691 || align=&quot;right&quot; | 0,38 % || align=&quot;right&quot; | 2650 || align=&quot;right&quot; | 0,29 % || align=&quot;right&quot; | 4038 || align=&quot;right&quot; | 0,33 %
|}

== Табиғи байлықтары ==
Қарақалпақстан Республикасында табиғи [[газ]], [[гранит]], мұнай, бетонит, каолин, мәрмәр және тағы басқа қазба байлық көздері бар.

[[Арал теңізі]] атырабында газ бен мұнай шығады, бірақ бұл қорлар әлі игерілмеген, сондықтан пайдаланылмайды.

[[Қаратау]] немесе Сұлтан Уәйіс баба жотасында алтын көздері бар.

== Ауыл шаруашылығы ==
[[Мақта]] мен [[күріш]] — ең көп егілетін дақылдар. Республикада мүйізді ірі қара, түйе, ұсақ мал, оның ішінде қаракөл қойын өсіру кең тараған.

== Әкімшілік-аумақтық бөлінісі ==
Қарақалпақстан Республикасы өзінің әкiмшiлiк-аумақтық құрылысы мәселелерiн дербес шешедi. Қарақалпақстанның әкімшілік орталығы – [[Нүкіс]] қаласы.
=== Тарихы ===
1931 жылы [[Қарақалпақ автономиялы облысы|Қарақалпақ АО]] 11 ауданға бөлінді:
* Қараөзек, орталығы — Қараөзек қыстағы;
* Кегейлі, орталығы — Нүкіс қыстағы (Кегейлі қыстағы);
* Қыпшақ, орталығы — Қыпшақ қыстағы;
* Қоңырат, орталығы — Қоңырат ауылы;
* Мойнақ, орталығы — Мойнақ ауылы;
* Тамды, орталығы — Тамдыбұлақ ауылы;
* Тақтакөпір, орталығы — Тақтакөпір қыстағы;
* Төрткөл, орталығы — Төрткөл қаласы (Шурахан ауылы);
* Қожалы, орталығы — Қожалы ауылы;
* Шымбай, орталығы — Шымбай қаласы;
* Шабаз, орталығы — Шейх Абаз қыстағы.

1936 жылы Куйбышев ауданы құрылды. 1943 жылы [[Тамды ауданы]] [[Бұхара облысы|Бұхара облысының]] құрамына қосылды.

1950 жылы Шоманай ауданы, 1952 жылы Кеңес ауданы құрылды. 1957 жылы аудандарды ірілендіру басталды. Бірінші болып Кеңес және Қыпшақ аудандары жойылды.

Сол жылы Әмудария ауданы құрылып, Шабаз ауданы Бируни деп өзгертілді. 1959 жылы Қараөзяк және Куйбышев аудандары таратылды.

1963 жылы Бируни, Қоңырат, Мойнақ, Тақтакөпір және Шоманай аудандары таратылды.

Дәл осы кезде Мойнақ өндірістік ауданы құрылды, бірақ келесі жылы «қарапайым» ауданға айналды.

1964 жылы аудандар санының біртіндеп көбеюі басталды. Сонымен, 1964 жылы Бируни және Қоңырат аудандары, 1965 жылы – Тақтакөпір, 1967 жылы – Шоманай, 1968 жылы – Нүкіс, 1970 жылы – Ленинабат (қазіргі Қаңлыкөл), 1975 жылы – Қараөзяк, 1977 жылы – Елуқала, 1979 ж. Бозатау ауданы құрылды.

Бозатау ауданы 1988 жылы таратылып, 1990 жылы қайта қалпына келтірілді. 2004 жылы аудан қайтадан таратылды. Ол 2019 жылы қайта құрылды. 2017 жылы 9 тамызда [[Қожалы ауданы|Қожалы ауданының]] бір бөлігінен [[Тақиятас ауданы]] құрылды.

=== Қазіргі әкімшілік бөлінісі ===
[[Сурет:Республика Каракалпакстан.jpg|thumb|right|200px|Қарақалпақстан әкімшілік бөлінісі]]
Қарақалпақстан Республикасында 16 ауданға және әкімшілік статусы аудан статусына теңестірілген республикалық маңызы бар Нүкіс қаласына бөлінген, 12 қала және 25 қалалық елді мекен бар. Әрбір аудандағы мемлекеттік билікті хәкім ұсынады.

Қазіргі әкімшілік бөлінісі:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Аудан
! [[Өзбек тілі|Өзбекше]]&lt;br&gt;атауы
! [[Қарақалпақ тілі|Қарақалпақша]]&lt;br&gt;атауы
! Әкімшілік&lt;br&gt;орталығы
! Ауданы,&lt;br&gt;мың км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! 2014 ж. 1 қаңтардағы&lt;br&gt;тұрғындар саны,&lt;br&gt;мың адам
! 2019 ж. 1 қаңтардағы&lt;br&gt;тұрғындар саны,&lt;br&gt;мың адам&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.gov.uz/ru/datasets/2004|deadlink=yes|title=Қарақалпақстан Республикасы халқының саны туралы мәлімет}}&lt;/ref&gt;
!2019 ж. 1 қаңтардағы
Халық тығыздығы ''(адам)'',
''(1 км²)''
|-
|1
|[[Нүкіс]] қ.
|''Nukus''
|''Nókis''
|
|0,22
|295,2
|315,1
|1432,2
|-
| 2
| [[Әмудария ауданы|Әмудария]]
|''Amudaryo''
|''A'miwda'rya''
| [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]]
| 1,02
| 179,1
| 195,2
|191,4
|-
| 3
| [[Беруни ауданы|Беруни]]
|''Beruniy''
|''Beruniy''
|[[Беруни (қала)|Беруни]]
| 3,95
| 170,3
| 187,6
|47,5
|-
|4
|[[Бозатау ауданы|Бозатау]]
|''Boʻzatov''
|''Bozataw''
|[[Қазанкеткен]]
| 2,04
| —
| 21,6
|21,0
|-
| 5
| [[Қаңлыкөл ауданы|Қаңлыкөл]]
|''Qanlikoʻl''
|''Qanlıkól''
| [[Қаңлыкөл]]
| 0,74
| 46,9
| 50,3
|68,0
|-
| 6
| [[Қараөзек ауданы|Қараөзек]]
|''Qoraoʻzak''
|''Qaraózek''
| [[Қараөзек (Қараөзек ауданы)|Қараөзек]]
| 5,89
| 49,6
| 52,4
|8,9
|-
| 7
| [[Кегейлі ауданы|Кегейлі]]
|''Kegeyli''
|''Kegeyli''
| [[Кегейлі]]
| 0,92
| —
| 77,2
|83,5
|-
| 8
| [[Қоңырат ауданы|Қоңырат]]
|''Qoʻng’irot''
|''Qońırat''
| [[Қоңырат (қала)|Қоңырат]]
| 76,0
| 120,1
| 128,3
|1,7
|-
| 9
| [[Мойнақ ауданы|Мойнақ]]
|''Moʻynoq''
|''Moynaq''
| [[Мойнақ (қала)|Мойнақ]]
| 37,88
| 29,4
| 31,3
|0,8
|-
| 10
| [[Нүкіс ауданы|Нүкіс]]
|''Nukus''
|''Nókis''
| [[Ақмаңғыт]]
| 0,94
| 44,4
| 49,1
|52,2
|-
|11 
| [[Тақиятас ауданы|Тақиятас]]
|''Taxiatosh''
|''Taqıyatas''
| [[Тақиятас]]
| 0,18
| —
| 72,8
|404,4
|-
| 12
| [[Тақтакөпір ауданы|Тақтакөпір]]
|''Taxtakoʻpir''
|''Taxtakópir''
| [[Тақтакөпір]]
| 21,12
| 38,7
| 39,9
|1,9
|-
| 13
| [[Төрткөл ауданы|Төрткөл]]
|''Toʻrtkoʻl''
|''Tórtkúl''
|[[Төрткөл (Қарақалпақстан)|Төрткөл]]
| 7,48
| 192,6
| 210,3
|28,1
|-
| 14
| [[Қожалы ауданы|Қожалы]]
|''Xoʻjayli''
|''Xojeli''
| [[Қожалы]]
| 0,55
| —
| 121,2
|220,4
|-
| 15
| [[Шымбай ауданы|Шымбай]]
|''Chimboy''
|''Shımbay''
| [[Шымбай (қала)|Шымбай]]
| 1,44
| 108,3
| 111,3
|36,3
|-
| 16
|[[Шоманай ауданы|Шоманай]]
|''Shumanoy''
|''Shomanay''
|[[Шоманай]]
| 0,78
| 53,1
| 55,6
|71,3
|-
| 17
|[[Елуқала ауданы|Елуқала]]
|''Ellikqalʼa''
|''Ellikqala''
|[[Бостан (Қарақалпақстан)|Бостан]]
| 5,42
| 140,5
| 156,0
|28,8
|}

== Энергетика ==
[[Тахияташ электр станциясы]] және [[Түйемойын электр станциясы]] жұмыс істейді.

== Қарақалпақстан ЖОО ==
*[[Қарақалпақ мемлекеттік университеті]]
*[[Қарақалпақ медицина университеті]]
*[[Нүкіс мемлекеттік педагогикалық институты]]
*[[Ташкент ақпараттық технологиялар университеті|Ташкент ақпараттық технологиялар университетінің]] Нүкіс филиалы
*[[Ташкент мемлекеттік аграрлық университеті|Ташкент мемлекеттік аграрлық университетінің]] филиалы
*Мемлекеттік өнер және мәдениет институтының филиалы

== [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесі|Жоғарғы Кеңес]] [[Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы|төрағалары]] тізімі ==
# [[Тұрсын Алламбергенқызы Ешімбетова]] (1990–1991)
# [[Дәулетбай Нұратдинұлы Шәмшетов]] (ақпан–қараша 1991)
# [[Уббанияз Әшірбекұлы Әшірбеков]] (1991–1997)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://evrazia.org/article/2531 |title=ЕВРАЗИЯ — Марип Кунградский: Украинские события разбудили все каракалпакские диаспоры&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-04-27 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204014315/http://evrazia.org/article/2531 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nrm.uz/contentf?doc=463081_ukaz_prezidenta_respubliki_uzbekistan_ot_23_12_1994_g_n_up-1027_o_vvedenii_v_deystvie_polojeniya_o_pasportnoy_sisteme_v_respublike_uzbekistan&amp;products=1_vse_zakonodatelstvo_uzbekistana |title=Указ Президента Республики Узбекистан от 23.12.1994 г. N УП-1027 «О введении в действие Положения о паспортной системе в Республике Узбекистан» {{!}} Паспортно-визовая система {{!}}…&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-04-27 |archive-date=2021-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424032712/https://nrm.uz/contentf?doc=463081_ukaz_prezidenta_respubliki_uzbekistan_ot_23_12_1994_g_n_up-1027_o_vvedenii_v_deystvie_polojeniya_o_pasportnoy_sisteme_v_respublike_uzbekistan&amp;products=1_vse_zakonodatelstvo_uzbekistana |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
# [[Темір Камалұлы Камалов]] (1997–2002)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://procella.ru/index.php?do=person&amp;view=22893 |title=procella.ru is for sale&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-04-27 |archive-date=2017-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917064607/http://procella.ru/index.php?do=person&amp;view=22893 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
# [[Мұса Тәжетдинұлы Ерниязов]] (2002–2020)
# [[Мұрат Қалибекұлы Камалов]] (2020&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://isrs.uz/ru/ozbekiston-yangiliklari/joqorgi-kengesga-rais-saylandi|title=Избран Председатель Жокаргы Кенеса {{!}} Институт стратегических и межрегиональных исследований при Президенте Республики Узбекистан|website=isrs.uz|access-date=2021-03-29|archive-date=2021-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427114556/http://isrs.uz/ru/ozbekiston-yangiliklari/joqorgi-kengesga-rais-saylandi|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;–2022)
# [[Аманбай Тілеубайұлы Орынбаев]] (2022–)&lt;ref&gt;[https://joqargikenes.uz/uz/jo-ar-i-ke-es-basli-i Jo‘qorg‘i Kenges Raisi] (өзбекше) Жоғарғы Кеңес төрағасы. 2.10.2022&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақ-қарақалпақ қатынастары]]
* [[Қазақстандағы қарақалпақтар]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
{{ТҮРКСОЙ}}

[[Санат:Қарақалпақстан]]</text>
      <sha1>0ro8sqwo5st336y54v51fuavuob3r5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бақшасарай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11743</id>
    <revision>
      <id>3654204</id>
      <parentid>3188601</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:56:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5242" sha1="cl19dxnlwekcfabnye3g4x6i9rcyohl" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Бақшасарай
 |шынайы атауы            = {{lang-crh|Bağçasaray}}
 |сурет                   = Bahtšisarai palee.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA Bakhchysarai.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 10 
  |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 51|lon_sec = 39
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = Бақшасарай ауданы
 |кестедегі аудан         = Бақшасарай ауданы
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Қала әкімшілігінің басшысы
 |басшысы                 = Скобликов Дмитрий Сергеевич
 |құрылған уақыты         = 1532
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 29,285
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 300 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 26 090
  |санақ жылы             = 2021
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = қырым татарлары, орыстар, украиндар
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 298400 — 298408
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Bakhchisaray
 |сайты                   = https://bahchisaray.rk.gov.ru/
 |сайт тілі               = ru
}}
'''Бақшасарай''' ({{lang-crh|Bağçasaray}}; {{lang-tr|Bahçesaray}}; {{lang-ru|Бахчисарáй}}; {{lang-uk|Бахчисарáй}}) — Украинадағы Қырым облысындағы қала, Бақшасарай ауданының әкімшілік орталығы, темір жол стансасы. Симферополь-Севастополь тас жолы бойына орналасқан. [[Қырым|Қырым түбегінде]] орналасқан.

[[Қырым хандығы]] мен [[Қырым Халық Республикасы|Қырым Халық Республикасының]] елордасы болған.

== Тарихы ==
[[Қырым хандығы]]ның елордасы болған қала.

14 ғасырында әсем қаласына айналған. Сол кезде Бақшасарайда ханның сарайы, әйгілі фонтан (шашырытқыш, хауыз), көптеген [[мешіт]], [[медресе]]лер, Чуфут-қала деген қамалы салынған еді. Қалада 2000 үйіндей болған.

[[1736]] жылының маусымында орыс әскерлерінің шабуылынан қаланың бір бөлігі өрттеніп қалды.

Саламат Гирей ІІ кезінде қалаға даңқы қайтарылды, Бақшасарайда кітапхана ашылды. Қырымның Ресейге кіргеннен соң Бақшасарай әскери гарнизонның мекені болып кетті.

Қаланың көркі [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкинның]] «Бахчисарайский фонтан» поэмасында бейнеленген. Қазіргі уақытта Бақшасарай ауданының орталығы,

Украинаның субъекті болған [[Қырым Аутономиялық Республикасы]]ның қалаларының бірі.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей қалалары]]
[[Санат:Қырым қалалары]]</text>
      <sha1>cl19dxnlwekcfabnye3g4x6i9rcyohl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654205</id>
      <parentid>3654204</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5447" sha1="no9tm74s4jyqm1cmhvriliuntih1i0b" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Бақшасарай
 |шынайы атауы            = {{lang-crh|Bağçasaray}}
 |сурет                   = {{Photomontage
| photo1a = Bahtšisarai-Khaani palee Krimmis.jpg
| photo2a = Bakhchisarai Palace2.jpg
| photo2b = Bakhchysarai 04-14 img15 Palace Grand Mosque.jpg
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA Bakhchysarai.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 10 
  |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 51|lon_sec = 39
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = Бақшасарай ауданы
 |кестедегі аудан         = Бақшасарай ауданы
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Қала әкімшілігінің басшысы
 |басшысы                 = Скобликов Дмитрий Сергеевич
 |құрылған уақыты         = 1532
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 29,285
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 300 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 26 090
  |санақ жылы             = 2021
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = қырым татарлары, орыстар, украиндар
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 298400 — 298408
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Bakhchisaray
 |сайты                   = https://bahchisaray.rk.gov.ru/
 |сайт тілі               = ru
}}
'''Бақшасарай''' ({{lang-crh|Bağçasaray}}; {{lang-tr|Bahçesaray}}; {{lang-ru|Бахчисарáй}}; {{lang-uk|Бахчисарáй}}) — Украинадағы Қырым облысындағы қала, Бақшасарай ауданының әкімшілік орталығы, темір жол стансасы. Симферополь-Севастополь тас жолы бойына орналасқан. [[Қырым|Қырым түбегінде]] орналасқан.

[[Қырым хандығы]] мен [[Қырым Халық Республикасы|Қырым Халық Республикасының]] елордасы болған.

== Тарихы ==
[[Қырым хандығы]]ның елордасы болған қала.

14 ғасырында әсем қаласына айналған. Сол кезде Бақшасарайда ханның сарайы, әйгілі фонтан (шашырытқыш, хауыз), көптеген [[мешіт]], [[медресе]]лер, Чуфут-қала деген қамалы салынған еді. Қалада 2000 үйіндей болған.

[[1736]] жылының маусымында орыс әскерлерінің шабуылынан қаланың бір бөлігі өрттеніп қалды.

Саламат Гирей ІІ кезінде қалаға даңқы қайтарылды, Бақшасарайда кітапхана ашылды. Қырымның Ресейге кіргеннен соң Бақшасарай әскери гарнизонның мекені болып кетті.

Қаланың көркі [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкинның]] «Бахчисарайский фонтан» поэмасында бейнеленген. Қазіргі уақытта Бақшасарай ауданының орталығы,

Украинаның субъекті болған [[Қырым Аутономиялық Республикасы]]ның қалаларының бірі.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей қалалары]]
[[Санат:Қырым қалалары]]</text>
      <sha1>no9tm74s4jyqm1cmhvriliuntih1i0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берлин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13896</id>
    <revision>
      <id>3654444</id>
      <parentid>3496545</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9155" sha1="32l6o30pu34wyuzzr4cyc0jjz1rupjk" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Берлин
 |шынайы атауы            = {{lang-de|Berlin}}
 |сурет                   = {{Фотомонтаж|position=center
| photo1a = Aerial view of Berlin (32881394137).jpg
| photo2a = Brandenburger Tor abends.jpg
| photo2b = Berliner Dom, Westfassade, Nacht, 160309, ako.jpg
| photo3a = Schloss Charlottenburg zur blauen Stunde.jpg
| photo3b = Siegessäule-Berlin-Tiergarten.jpg
| photo4a = Berlin 20140726 6.jpg
| photo4b = Hochhäuser am Potsdamer Platz, Berlin, 160606, ako.jpg
| photo5a = Panorama Gendarmenmarkt-Berlin-Huntke-2008.jpg
| size = 280
| spacing = 0
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Германия
 |елтаңба                 = DEU Berlin COA.svg
 |ту                      = Flag of Berlin.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec = 12
  |lon_dir = E|lon_deg = 13|lon_min = 24|lon_sec = 18
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 0
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жері
 |аймағы                  = Берлин
 |кестедегі аймақ         = Берлин
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 12 округ, 96 аудан
 |басшының түрi           = Бургомистр
 |басшысы                 = [[Kai Wegner]]&lt;ref&gt;[https://www.berlin.de/rbmskzl/regierender-buergermeister/ Берлин қаласының бургомистер ресми сайты]&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты         = 1237
 |алғашқы дерек           = 1170 жыл
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы            = 
 |жер аумағы             = 891,85
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 34
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}} 3 700 577
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 4088
  |шоғырлануы             = 6 177 535
  |ұлттық құрамы          = немістер — 71,3 %,&lt;br&gt; шетелдіктер — 28,7 % (2023)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/publikationen/stat_berichte/2019/SB_A01-05-00_2018h02_BE.pdf |title=Einwohnerinnen und Einwohner im Land Berlin am 31. Dezember 2018 |website=Statistik Berlin Brandenburg |accessdate=2019-07-23 }}&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = берлиндік, берлиндіктер
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +49 30
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 10115–14199
 |автомобиль коды         = B
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Berlin
 |сайты                   = http://berlin.de/
 |сайт тілі               = de
}}
[[Сурет:Berlin Rotes Rathaus B.JPG|оңға|320px|thumb|Берлин, Кызыл ратуша, Сенат орыны]]
[[Сурет:Fernsehturm und Humboldt Universitaet.jpg|оңға|280px|thumb|Сол жакта атақты Гумбольдт университеті]]
'''Берлин''' ({{lang-de|Berlin}} {{IPA|[bɛɐ̯ˈliːn]}}, {{audio|De-Berlin.ogg|айтылуы}}) — [[Германия]] астанасы. Берлин қаласы [[Шпрее]] өзенінің сол жағалауында орналасқан. Орта ғасырларда Берлин [[Бранденбург]]тің маңызды сауда орталығына айналды. 1486 жылы [[Гогенцоллерндер]]дің резиденциясына айналды. 1871 жылы ол [[Герман империясы|Герман империясының]] астанасына айналды. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстан]] соң Берлин керемет көркейіп, көріктене түсті. [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстан]] кейін ол қатты қирады. 1961 жылы [[Берлин қабырғасы]] тұрғызылып, қала Шығыс және Батыс бөліктерге бөлінді. 1991 жылы [[Бундестаг]]тың шешімімен Берлин [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] астанасына айналды.

Қалада шамамен 3,8 млн халық тұрады. Олардың төрт жүз мыңнан астамы 182 елден келген шетелдік азаматтар. Берлин Германиядағы ең үлкен қала. Ол 892 км² аумақты алып жатыр. Екінші дүниежүзілік соғыста қирап қалған қала адам танымастай өзгерді. Берлинде газет-журнал басатын жаңа технологиямен жабдықталған 10 баспахана бар. Қала [[Еуропа]]дағы маңызды қаржы және сауда орталықтарының бірі.

Қаладағы төрт университетте жүз мыңнан астам студент оқиды. Сондай-ақ әртүрлі мамандар дайындайтын он институт, 50–ден астам ғылыми-зерттеу институттары бар, онда 50 мың адам жұмыс істейді. Жалпы Германия мәдениетке ерекше көңіл бөледі. Қалада 200-ден астам жекеменшік сурет галереясы, 150 театр бар. Бірқатар филармониялық оркестр жұмыс істейді. Қалада жыл бойы түрлі мәдени шаралар өтеді. Мысалы, ақпан айында [[Берлин халықаралық кинофестивалі|халықаралық кинофестиваль]], мамырда театр фестивалін өткізу ежелгі дәстүр. Ал маусым айында халықаралық әдеби фестиваль өткізіледі. Берлинде қонақ үйлер мен мейрамханалар көп. Қала Еуропадағы танымал туристік бағыттардың бірі саналады. Берлин Германияның 16 федералдық жерінің бірі (қала-жер мәртебесіне ие). Мұнда федералдық билік органдары – [[Бундестаг]], [[Бундесрат]] және федералдық үкімет орналасқан; қаланың басты нышандарына [[Бранденбург қақпасы]] мен [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстаг ғимараты]] жатады.

== Галерея ==
&lt;gallery caption=&quot;Берлиннің көрнекті тарихи жерлері&quot; gallery=&quot;&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:View from the bridge, Berlin, Germany (6048949834).jpg|Берлин кафедрал соборы Шпрее озен жагасында
Сурет:Berlin Reichstagsgebaeude dk1199.jpg|Рейхстаг
File:Berlin Brandenburger Tor Abend.jpg|Бранденбург қақпасы
Сурет:Berlin - Friedrichstadt Palast3.jpg|Фридрихштадт Сарайы
&lt;/gallery&gt;
[[File:Cityscape Berlin.jpg|1000px|thumb|Берлин панорамасы, сол жактан - туы бар Рейхстаг, Park Inn мейманханасы, Халықаралық сауда орталығы, телемунара, Кафедрал, Кызыл ратуша, Бранденбург қақпасы]].

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{geo-stub}}
{{Германия жерлері}}
{{Еуропа елордалары}}
{{Жазғы ОО астаналары}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Германия қалалары]]
[[Санат:Көшірілген елордалар]]
[[Санат:Берлин]]
[[Санат:Германияның миллонер қалалары]]</text>
      <sha1>32l6o30pu34wyuzzr4cyc0jjz1rupjk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654445</id>
      <parentid>3654444</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9364" sha1="eekvcwwfy4l9aux4ytnqxq398f9o1qd" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Берлин
 |шынайы атауы            = {{lang-de|Berlin}}
 |сурет                   = {{Фотомонтаж|position=center
| photo1a = Aerial view of Berlin (32881394137).jpg
| photo2a = Brandenburger Tor abends.jpg
| photo2b = Berliner Dom, Westfassade, Nacht, 160309, ako.jpg
| photo3a = Schloss Charlottenburg zur blauen Stunde.jpg
| photo3b = Siegessäule-Berlin-Tiergarten.jpg
| photo4a = Berlin 20140726 6.jpg
| photo4b = Hochhäuser am Potsdamer Platz, Berlin, 160606, ako.jpg
| photo5a = Panorama Gendarmenmarkt-Berlin-Huntke-2008.jpg
| size = 280
| spacing = 0
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Германия
 |елтаңба                 = DEU Berlin COA.svg
 |ту                      = Flag of Berlin.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec = 12
  |lon_dir = E|lon_deg = 13|lon_min = 24|lon_sec = 18
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 0
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жері
 |аймағы                  = Берлин
 |кестедегі аймақ         = Берлин
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 12 округ, 96 аудан
 |басшының түрi           = Бургомистр
 |басшысы                 = [[Kai Wegner]]&lt;ref&gt;[https://www.berlin.de/rbmskzl/regierender-buergermeister/ Берлин қаласының бургомистер ресми сайты]&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты         = 1237
 |алғашқы дерек           = 1170 жыл
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы            = 
 |жер аумағы             = 891,85
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 34
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}} 3 700 577
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 4088
  |шоғырлануы             = 6 177 535
  |ұлттық құрамы          = немістер — 71,3 %,&lt;br&gt; шетелдіктер — 28,7 % (2023)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/publikationen/stat_berichte/2024/SB_A01-05-00_2023h02_BE.pdf |title=Bevölkerung in Berlin am 31. Dezember 2023 nach Staatsangehörigkeit |website=Statistik Berlin Brandenburg |access-date=2024-08-08 |archive-date=2024-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605133558/https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/publikationen/stat_berichte/2024/SB_A01-05-00_2023h02_BE.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = берлиндік, берлиндіктер
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +49 30
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 10115–14199
 |автомобиль коды         = B
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Berlin
 |сайты                   = http://berlin.de/
 |сайт тілі               = de
}}
[[Сурет:Berlin Rotes Rathaus B.JPG|оңға|320px|thumb|Берлин, Кызыл ратуша, Сенат орыны]]
[[Сурет:Fernsehturm und Humboldt Universitaet.jpg|оңға|280px|thumb|Сол жакта атақты Гумбольдт университеті]]
'''Берлин''' ({{lang-de|Berlin}} {{IPA|[bɛɐ̯ˈliːn]}}, {{audio|De-Berlin.ogg|айтылуы}}) — [[Германия]] астанасы. Берлин қаласы [[Шпрее]] өзенінің сол жағалауында орналасқан. Орта ғасырларда Берлин [[Бранденбург]]тің маңызды сауда орталығына айналды. 1486 жылы [[Гогенцоллерндер]]дің резиденциясына айналды. 1871 жылы ол [[Герман империясы|Герман империясының]] астанасына айналды. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстан]] соң Берлин керемет көркейіп, көріктене түсті. [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстан]] кейін ол қатты қирады. 1961 жылы [[Берлин қабырғасы]] тұрғызылып, қала Шығыс және Батыс бөліктерге бөлінді. 1991 жылы [[Бундестаг]]тың шешімімен Берлин [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] астанасына айналды.

Қалада шамамен 3,8 млн халық тұрады. Олардың төрт жүз мыңнан астамы 182 елден келген шетелдік азаматтар. Берлин Германиядағы ең үлкен қала. Ол 892 км² аумақты алып жатыр. Екінші дүниежүзілік соғыста қирап қалған қала адам танымастай өзгерді. Берлинде газет-журнал басатын жаңа технологиямен жабдықталған 10 баспахана бар. Қала [[Еуропа]]дағы маңызды қаржы және сауда орталықтарының бірі.

Қаладағы төрт университетте жүз мыңнан астам студент оқиды. Сондай-ақ әртүрлі мамандар дайындайтын он институт, 50–ден астам ғылыми-зерттеу институттары бар, онда 50 мың адам жұмыс істейді. Жалпы Германия мәдениетке ерекше көңіл бөледі. Қалада 200-ден астам жекеменшік сурет галереясы, 150 театр бар. Бірқатар филармониялық оркестр жұмыс істейді. Қалада жыл бойы түрлі мәдени шаралар өтеді. Мысалы, ақпан айында [[Берлин халықаралық кинофестивалі|халықаралық кинофестиваль]], мамырда театр фестивалін өткізу ежелгі дәстүр. Ал маусым айында халықаралық әдеби фестиваль өткізіледі. Берлинде қонақ үйлер мен мейрамханалар көп. Қала Еуропадағы танымал туристік бағыттардың бірі саналады. Берлин Германияның 16 федералдық жерінің бірі (қала-жер мәртебесіне ие). Мұнда федералдық билік органдары – [[Бундестаг]], [[Бундесрат]] және федералдық үкімет орналасқан; қаланың басты нышандарына [[Бранденбург қақпасы]] мен [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстаг ғимараты]] жатады.

== Галерея ==
&lt;gallery caption=&quot;Берлиннің көрнекті тарихи жерлері&quot; gallery=&quot;&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:View from the bridge, Berlin, Germany (6048949834).jpg|Берлин кафедрал соборы Шпрее озен жагасында
Сурет:Berlin Reichstagsgebaeude dk1199.jpg|Рейхстаг
File:Berlin Brandenburger Tor Abend.jpg|Бранденбург қақпасы
Сурет:Berlin - Friedrichstadt Palast3.jpg|Фридрихштадт Сарайы
&lt;/gallery&gt;
[[File:Cityscape Berlin.jpg|1000px|thumb|Берлин панорамасы, сол жактан - туы бар Рейхстаг, Park Inn мейманханасы, Халықаралық сауда орталығы, телемунара, Кафедрал, Кызыл ратуша, Бранденбург қақпасы]].

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{geo-stub}}
{{Германия жерлері}}
{{Еуропа елордалары}}
{{Жазғы ОО астаналары}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Германия қалалары]]
[[Санат:Көшірілген елордалар]]
[[Санат:Берлин]]
[[Санат:Германияның миллонер қалалары]]</text>
      <sha1>eekvcwwfy4l9aux4ytnqxq398f9o1qd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654446</id>
      <parentid>3654445</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9241" sha1="t2c2devx2azmbz50ythya0z2ua9cmjc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Берлин
 |шынайы атауы            = {{lang-de|Berlin}}
 |сурет                   = {{Фотомонтаж|position=center
| photo1a = Aerial view of Berlin (32881394137).jpg
| photo2a = Brandenburger Tor abends.jpg
| photo2b = Berliner Dom, Westfassade, Nacht, 160309, ako.jpg
| photo3a = Schloss Charlottenburg zur blauen Stunde.jpg
| photo3b = Siegessäule-Berlin-Tiergarten.jpg
| photo4a = Berlin 20140726 6.jpg
| photo4b = Hochhäuser am Potsdamer Platz, Berlin, 160606, ako.jpg
| photo5a = Panorama Gendarmenmarkt-Berlin-Huntke-2008.jpg
| size = 280
| spacing = 0
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Германия
 |елтаңба                 = DEU Berlin COA.svg
 |ту                      = Flag of Berlin.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec = 12
  |lon_dir = E|lon_deg = 13|lon_min = 24|lon_sec = 18
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 0
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жері
 |аймағы                  = Берлин
 |кестедегі аймақ         = Берлин
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 12 округ, 96 аудан
 |басшының түрi           = Басқарушы бургомистр
 |басшысы                 = Кай Вегнер
 |құрылған уақыты         = 1237
 |алғашқы дерек           = 1170 жыл
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы            = 
 |жер аумағы             = 891,85
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 34
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}} 3 700 577
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 4088
  |шоғырлануы             = 6 177 535
  |ұлттық құрамы          = немістер — 71,3 %,&lt;br&gt; шетелдіктер — 28,7 % (2023)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/publikationen/stat_berichte/2024/SB_A01-05-00_2023h02_BE.pdf |title=Bevölkerung in Berlin am 31. Dezember 2023 nach Staatsangehörigkeit |website=Statistik Berlin Brandenburg |access-date=2024-08-08 |archive-date=2024-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605133558/https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/publikationen/stat_berichte/2024/SB_A01-05-00_2023h02_BE.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = берлиндік, берлиндіктер
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +49 30
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 10115–14199
 |автомобиль коды         = B
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Berlin
 |сайты                   = http://berlin.de/
 |сайт тілі               = de
}}
[[Сурет:Berlin Rotes Rathaus B.JPG|оңға|320px|thumb|Берлин, Кызыл ратуша, Сенат орыны]]
[[Сурет:Fernsehturm und Humboldt Universitaet.jpg|оңға|280px|thumb|Сол жакта атақты Гумбольдт университеті]]
'''Берлин''' ({{lang-de|Berlin}} {{IPA|[bɛɐ̯ˈliːn]}}, {{audio|De-Berlin.ogg|айтылуы}}) — [[Германия]] астанасы. Берлин қаласы [[Шпрее]] өзенінің сол жағалауында орналасқан. Орта ғасырларда Берлин [[Бранденбург]]тің маңызды сауда орталығына айналды. 1486 жылы [[Гогенцоллерндер]]дің резиденциясына айналды. 1871 жылы ол [[Герман империясы|Герман империясының]] астанасына айналды. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстан]] соң Берлин керемет көркейіп, көріктене түсті. [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстан]] кейін ол қатты қирады. 1961 жылы [[Берлин қабырғасы]] тұрғызылып, қала Шығыс және Батыс бөліктерге бөлінді. 1991 жылы [[Бундестаг]]тың шешімімен Берлин [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] астанасына айналды.

Қалада шамамен 3,8 млн халық тұрады. Олардың төрт жүз мыңнан астамы 182 елден келген шетелдік азаматтар. Берлин Германиядағы ең үлкен қала. Ол 892 км² аумақты алып жатыр. Екінші дүниежүзілік соғыста қирап қалған қала адам танымастай өзгерді. Берлинде газет-журнал басатын жаңа технологиямен жабдықталған 10 баспахана бар. Қала [[Еуропа]]дағы маңызды қаржы және сауда орталықтарының бірі.

Қаладағы төрт университетте жүз мыңнан астам студент оқиды. Сондай-ақ әртүрлі мамандар дайындайтын он институт, 50–ден астам ғылыми-зерттеу институттары бар, онда 50 мың адам жұмыс істейді. Жалпы Германия мәдениетке ерекше көңіл бөледі. Қалада 200-ден астам жекеменшік сурет галереясы, 150 театр бар. Бірқатар филармониялық оркестр жұмыс істейді. Қалада жыл бойы түрлі мәдени шаралар өтеді. Мысалы, ақпан айында [[Берлин халықаралық кинофестивалі|халықаралық кинофестиваль]], мамырда театр фестивалін өткізу ежелгі дәстүр. Ал маусым айында халықаралық әдеби фестиваль өткізіледі. Берлинде қонақ үйлер мен мейрамханалар көп. Қала Еуропадағы танымал туристік бағыттардың бірі саналады. Берлин Германияның 16 федералдық жерінің бірі (қала-жер мәртебесіне ие). Мұнда федералдық билік органдары – [[Бундестаг]], [[Бундесрат]] және федералдық үкімет орналасқан; қаланың басты нышандарына [[Бранденбург қақпасы]] мен [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстаг ғимараты]] жатады.

== Галерея ==
&lt;gallery caption=&quot;Берлиннің көрнекті тарихи жерлері&quot; gallery=&quot;&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:View from the bridge, Berlin, Germany (6048949834).jpg|Берлин кафедрал соборы Шпрее озен жагасында
Сурет:Berlin Reichstagsgebaeude dk1199.jpg|Рейхстаг
File:Berlin Brandenburger Tor Abend.jpg|Бранденбург қақпасы
Сурет:Berlin - Friedrichstadt Palast3.jpg|Фридрихштадт Сарайы
&lt;/gallery&gt;
[[File:Cityscape Berlin.jpg|1000px|thumb|Берлин панорамасы, сол жактан - туы бар Рейхстаг, Park Inn мейманханасы, Халықаралық сауда орталығы, телемунара, Кафедрал, Кызыл ратуша, Бранденбург қақпасы]].

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{geo-stub}}
{{Германия жерлері}}
{{Еуропа елордалары}}
{{Жазғы ОО астаналары}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Германия қалалары]]
[[Санат:Көшірілген елордалар]]
[[Санат:Берлин]]
[[Санат:Германияның миллонер қалалары]]</text>
      <sha1>t2c2devx2azmbz50ythya0z2ua9cmjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лондон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15970</id>
    <revision>
      <id>3654460</id>
      <parentid>3539359</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17073" sha1="nj8li4zrptncqzdr0vikf2m85egeblh" xml:space="preserve">{{Елді мекен 
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Лондон
 |шынайы атауы            = {{lang-en|London}}
 |сурет                   = London Montage 2016.png
 |сурет атауы             = Сағат тілімен, жоғардағы сол бұрыштан бастап: [[Биг-Бен]], [[Әулие Павл соборы]], [[Букингем сарайы]], [[Лондонның көзі]], [[Трафальгар алаңы]], [[Тауэр көпірі]]
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Ұлыбритания
 |елтаңба                 = Coat of Arms of The City of London.svg
 |ту                      = Flag of the City of London.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 125
  |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 30|lat_sec = 26
  |lon_dir = W|lon_deg = 00|lon_min = 07|lon_sec = 39
  |CoordAddon             = type:city(7500000)_region:GB
  |CoordScale             = 100000
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 200
 |аймақ картасының өлшемi = 0
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Ұлыбритания елдері{{!}}Аймақ
 |аймағы                  = Англия
 |кестедегі аймақ         = Англия
 |аудан түрі              = Англия аймақтары{{!}}Аймақ
 |ауданы                  = Үлкен Лондон
 |кестедегі аудан         = Үлкен Лондон
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = [[Сити (Лондон)|Сити]] және [[Лондон бюросы|32 аудан]]
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = [[Садық Хан]]
 |құрылған уақыты         = 47&lt;ref&gt;[http://archaeologydataservice.ac.uk/archives/view/no1poultry_molas_2007/ Number 1 Poultry (ONE 94), Museum of London Archaeology, 2013]. Archaeology Data Service, The University of York.&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = [[Лондиниум]], Августа, Лунденвик, Лунденбурх
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1572
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 22
 |климаты                 = қоңыр салқын
 |ресми тілі              = ағылшын 
  |тұрғыны               = {{өсім}} 10,1 млн
  |санақ жылы             = 2024
  |тығыздығы              = 5667
  |шоғырлануы             = {{өсім}} 14 075 652 (2016)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/uk-agglo.php|title=The population of all agglomerations in the United Kindom with a population of 45,000 or more}}&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = ақтар 59,8 % (оның ішінде британдар 44,9 %),&lt;br&gt; азиаттар 18,4 %,&lt;br&gt; қаралар 13,3 %,&lt;br&gt; аралас 5 %,&lt;br&gt; басқалары 3,4 %
  |конфессионалдық құрамы = христиандар 48,4 %,&lt;br&gt; мұсылмандар 12,4 %,&lt;br&gt; индуисттер 5,1 %,&lt;br&gt; иудейлер 1,8 %, сикхтер 1,5 %,&lt;br&gt; атеисттер 20,7 %
  |этнохороним            = лондондық, лондондықтар
 |уақыт белдеуі           = 0
 |DST = бар 
 |телефон коды            = +44 20
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = E, EC, N, NW, SE, SW, W, WC, BR, CM, CR, DA, EN, HA, IG, KT, RM, SM, TN, TW, UB, WD
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = London
 |сайты                   = http://www.london.gov.uk/
 |сайт тілі               = en
}}
'''Лондон''' ({{lang-en|London}} {{Audio-IPA|En-uk-London.ogg|[ˈlʌndən]}}) — [[Ұлыбритания|Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Құрама Патшалығы]]ның қаласы және астанасы. Британ аралдарындағы ең үлкен қала. Еуропадағы ең ірі урбандық аймақ. Аумағы 1706,8 км². Халқы 8 млн. адамнан асады және халқы санынан әлемде 18-нші орында. Бұл көрсеткіш [[Еуропа]]да 2-ші болып табылады.

Лондон нөлдік немесе [[Бастапқы меридиан|Гринвич Меридианы]] үстінде орналасқан. Лондон [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]]н қабылдап [[Олимпиада ойындары]]ң 3 рет қожайыны болуда. 

Лондон әлемдегі өнер, сауда, білім және ғылым, сән, қаржы, кәсіптік қызмет, денсаулық сақтау, зерттеу және даму, туризм және көлік салалары бойынша жетекші жаһандық қала болып табылады. Қалада әлемдік деңгейдегі [[Хитроу]] әуежайы және [[Темза]] өзенінің жағасында әлемдегі ең үлкен өзен порттарының бірі орналасқан.

== Халқы ==
Қала өз маңайын қосқанда алуан түрлі [[дін]] және [[мәдениет]]терді қамтитын 300-ден аса әр тілдерде сөйлейтін әр-түрлі ұлт өкілдерімен жұрттанған.
{|align=&quot;center&quot;
|-
|align=&quot;center&quot;|'''Халық саны&lt;br /&gt;&lt;small&gt;1801—2015 жылдары, млн адам&lt;/small&gt;'''&lt;ref&gt;По данным переписей, подробнее см.: {{cite web|url=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_page.jsp?data_theme=T_POP&amp;data_cube=N_TOT_POP&amp;u_id=10097836&amp;c_id=10001043&amp;add=N|title=Statistics of the population of London from 1801 to 2001|publisher=???|accessdate=2012-9-1|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOkjH8AG|archivedate=2012-10-14}}&lt;/ref&gt;
|-
|&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:canvas value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:300 height:200
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late

ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:canvas

BarData=
  bar:1801 text:1801
  bar:1851 text:1851
  bar:1901 text:1901
  bar:1939 text:1939
  bar:1981 text:1981
  bar:2001 text:2001
  bar:2011 text:2011
  bar:2013 text:2013
  bar:2015 text:2015

PlotData=
  color:barra     width:15 anchor:till align:center shift:(0,5)
  bar:1801     from:0 till:101 text:1,0
  bar:1851     from:0 till:229 text:2,3
  bar:1901     from:0 till:623 text:6,2
  bar:1939     from:0 till:860 text:8,6
  bar:1981     from:0 till:661 text:6,6
  bar:2001     from:0 till:717 text:7,1
  bar:2011     from:0 till:817 text:8,2
  bar:2013     from:0 till:888 text:10,0
  bar:2015     from:0 till:911 text:4,761

TextData=
  pos:(10,196) fontsize:XS text:
  pos:(145,1) fontsize:XS text:
  pos:(30,15) fontsize:S text:
  pos:(25,49) fontsize:S text:
  pos:(25,83) fontsize:S text:
  pos:(25,115) fontsize:S text:
  pos:(25,148) fontsize:S text:

&lt;/timeline&gt;
|}

{| align=&quot;center&quot;
!Этникалық топтар, 2011 жыл
|-
|&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:280 height:auto barincrement:30
PlotArea = left:100 top:0 right:0 bottom:0
AlignBars = late

Period = from:1 till:45
TimeAxis = orientation:horizontal

BarData=
  bar:1 text:Ақ нәсілді британдықтар
  bar:2 text:Басқа ақ нәсілділер
  bar:3 text:Азиялықтар
  bar:4 text:Қара нәсілділер
  bar:5 text:Басқада топтар

PlotData=
  color:green width:15
  bar:1 from:start till:44.9
  bar:2 from:start till:14.8
  bar:3 from:start till: 16.9
  bar:4 from:start till:7.0
  bar:5 from:start till: 2.1

TextData=
  fontsize:9 textcolor:black
  pos:(180,108) text:&quot;45 %&quot; textcolor:white
  pos:(180,84) text:15 %
  pos:(180,59)  text:17 %
  pos:(180,35)  text:7 %
  pos:(180,11)  text:2 %
&lt;/timeline&gt;
|}
[[2011 жыл]]дағы санақ бойынша лондондықтардың 45% ақ нәсілді британдықтарға, тағыда 15% - басқа да ақ нәсілділерге жатқызды. 61% азаматтар Англияда, ал 37% - Ұлыбританиядан тыс жерде дүниеге келген. Олардың ішінде 3 пайызы Үндістанда, 2 пайызы Польшада дүниеге келген.

== Климаты ==
Лондондағы климат [[қоңыржай белдеу]]дің ішіндегі қоңыржай теңізді климат болып табылады. Лондонның қысы жұмсақ, жазы жылы болып келеді. Қаңтардағы орташа температура қиыр солтүстік шығыстың өзінде 3,5°С-тан төмен түспесе, ал оңтүстік батыста 5,5°С-қа жетеді, мұнда өсімдіктер бүкіл жыл бойы өседі. Оңтүстік батыстан келетін жылы теңіз ауасы қысқы температураны көтергенмен күшті желдер мен штормдар болатын құбылмалы және жауын-шашынды ауа райын қалыптастырған. Шығыс пен солт.-шығыстан суық ауа жеткен кезде аязды ауа райы ұзақ мерзімге орнығады. Қыста ел аумағына қар біркелкі түспейді, қар жамылғысы шамалы уақыт қана сақталады. Англияның оңтүстігінде, әсіресе, оңтүстік батысында қар өте сирек түседі. Шығыс аудандарындағы қыс неғұрлым суық және құрғақтау. Жазы салыстырмалы түрде салқын.
Ең жылы айы — шілде: ортатәуліктік ауа температурасы ең көп дегенде 22,5°C құрайды. Қауіпті температура жаздың шілде тамыз айларында орнайды ([[2003]] жылдың [[1 тамыз|тамызында]] температура 37°C дейін көтерілген).

{{Қаланың ауа райы
 | Жер_ілік = Лондон
 | Дерекнама = [http://climate-charts.com/Locations/u/UK03776.php World Climate], [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=591059&amp;cityname=City-of-London-England-United-Kingdom Weatherbase], [http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/03772.htm Ауа райы және Климат]

| Қаң_ор = 5.0       | Қаң_ор_ж-ш = 56
 | Ақп_ор = 4.9       | Ақп_ор_ж-ш = 41
 | Нау_ор = 7.1       | Нау_ор_ж-ш = 42
 | Сәу_ор = 9.2       | Сәу_ор_ж-ш = 42
 | Мам_ор = 12.6       | Мам_ор_ж-ш = 51
 | Мау_ор = 15.6       | Мау_ор_ж-ш = 45
 | Шіл_ор = 17.9       | Шіл_ор_ж-ш = 44
 | Там_ор = 17.6       | Там_ор_ж-ш = 49
 | Қыр_ор = 14.9       | Қыр_ор_ж-ш = 48
 | Қаз_ор = 11.4       | Қаз_ор_ж-ш = 69
 | Қар_ор = 7.7       | Қар_ор_ж-ш = 57
 | Жел_ор = 5.3       | Жел_ор_ж-ш = 55
 | Жыл_ор = 10.8       | Жыл_ор_ж-ш = 599

 | Қаң_ор_мин = 2.4    | Қаң_ор_макс = 7.7
 | Ақп_ор_мин =2.1     | Ақп_ор_макс = 8.0
 | Нау_ор_мин =4.0     | Нау_ор_макс = 29.4
 | Сәу_ор_мин =21.9     | Сәу_ор_макс = 10.9
 | Мам_ор_мин =8.3     | Мам_ор_макс = 17.3
 | Мау_ор_мин =11.3     | Мау_ор_макс = 20.4
 | Шіл_ор_мин = 13.4    | Шіл_ор_макс = 22.9
 | Там_ор_мин = 13.3    | Там_ор_макс = 22.5
 | Қыр_ор_мин =11.1     | Қыр_ор_макс = 19.2
 | Қаз_ор_мин = 8.2    | Қаз_ор_макс = 14.9
 | Қар_ор_мин = 4.8    | Қар_ор_макс = 10.7
 | Жел_ор_мин = 2.6    | Жел_ор_макс = 7.9
 | Жыл_ор_мин =7.2     | Жыл_ор_макс = 14.7

 | Қаң_а_мин = -16.6     | Қаң_а_макс = 14.9
 | Ақп_а_мин = -16.1     | Ақп_а_макс = 18.5
 | Нау_а_мин = -11.1     | Нау_а_макс = 22.2
 | Сәу_а_мин = 15     | Сәу_а_макс = 40
 | Мам_а_мин = -2.4     | Мам_а_макс = 30.6
 | Мау_а_мин = 1.4      | Мау_а_макс = 34.3
 | Шіл_а_мин = 2.4     | Шіл_а_макс = 35.0
 | Там_а_мин = 0.2     | Там_а_макс = 37.3
 | Қыр_а_мин = -0.4     | Қыр_а_макс = 33.4
 | Қаз_а_мин = -5.7     | Қаз_а_макс = 28.2
 | Қар_а_мин = -9.1     | Қар_а_макс = 18.9
 | Жел_а_мин = -16.1     | Жел_а_макс = 15.2
 | Жыл_а_мин = -16.6     | Жыл_а_макс = 37.3
}}

== Лондон аудандары ==
Үлкен Лондон  [[сити]]лерден және 32 ауданнан (оның ішіндегі 13 Ішкі Лондонда  және 19 Сыртқы Лондонда орналасқан):
[[Сурет:London-boroughs.svg|290px|left]]
{|
|-valign=&quot;top&quot;
|width=&quot;33%&quot;|
# Сити
# Вестминстер
# Кенсингтон және Челси
# Хаммерсмит және Фулем
# Вандсворт
# Ламбет
# Саутуарк
# Тауэр-Хэмлетс
# Хакни
# Излингтон
# Камден
|width=&quot;33%&quot;|
# &lt;li value=&quot;12&quot;&gt; Брент
# Илинг
# Хаунслоу
# Ричмонд
# Кингстон
# Мертон 
# Саттон 
# Кройдон 
# Бромли
# Луишем
# Гринвич
|width=&quot;33%&quot;|
# &lt;li value=&quot;23&quot;&gt; Бексли
# Хейверинг
# Баркинг және Дагенхэм
# Редбридж
# Ньюхэм
# Уолтем-Форест
# Харинги
# Энфилд 
# Барнет 
# Харроу
# Хиллингдон
|}

==Метро==
Хаммерсмит-энд-Сити ({{lang-en|Hammersmith &amp; City}}) [[бағыт]]ы — Хаммерсмит және Баркинг бекеттерінің арасында салынған лондондық [[метро]]политен бағыты. [[Дүние жүзі]]ндегі ең алғашқы метро болып табылады. Әлемдегі ең ескі жерасты [[темір жол]] болып табылатын, өзінің құрамында Лондодағы Фаррингдон және Паддингтон бекеттерінің арасындағы 1863 жылдың 10 қаңтарнан бастап жолаушының қозғалысы үшін ашық, ең ескі жерасты өткелігі бар.

Бағыт жолаушылар тасымалдау санын ескергенде, лондондық жерасты теміржолы 12 бағыттың арасында 10 орын алады.

== Көрікті жерлері ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Лондон көрікті жерлері&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;subcaption&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:South facade of St Paul's Cathedral 2011 1.jpg|thumb|150px|Лондондағы [[Әулие Павл соборы]]]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Tower of London, Traitors Gate.jpg|thumb|150px|[[Тауэрс бекінісі]]]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Buckingham Palace, London - April 2009.jpg|thumb|200px|[[Букингем сарайы]]]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Cmglee Tower Bridge tall ship.jpg|thumb|200px|[[Тауэр көпірі]]]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:The_London's_Gherkin.JPG|thumb|200px|Зәулім ғимараттардың бірі — [[30 St Mary Axe]]]]
|}

==Лондонның панорамадағы көрінісі==
{{wide image|London 360 from St Paul's Cathedral - Sept 2007.jpg|1000px|&lt;center&gt;Әулие Павл соборының Алтын Галереясынан түсірілген Лондонның [[Панорама]]сы&lt;/center&gt;}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Жазғы ОО астаналары}}

[[Санат:Лондон|*]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]</text>
      <sha1>nj8li4zrptncqzdr0vikf2m85egeblh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кёльн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17067</id>
    <revision>
      <id>3654452</id>
      <parentid>3466295</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4814" sha1="3fb7ft18ow35i7ctf37vnagb5hqahsb" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Кёльн 
 |шынайы атауы            = {{lang-de|Stadt Köln}}
 |сурет                   = Kranhäuser Cologne, April 2018 -01.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Koeln COA.svg 
 |ту                      = Flagge Köln.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=56 |lat_sec=32 
  |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=57 |lon_sec=28 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |кестедегі аймақ         = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Линденталь 
 |кестедегі аудан         = Линденталь (аудан){{!}}Линденталь 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 9 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Юрген Ротерс 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 405,15 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 37,5-118,04 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 1 025 523
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 2 656
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 02 21 ,0 22 03,0 22 32,0 22 33 
 |пошта индексі           = 50441-51149 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = K 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 05 3 15 000 
 |ортаққордағы санаты     = Cologne 
 |сайты                   = http://www.stadt-koeln.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Кёльн''' ({{lang-de|Köln}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Кёльн (округ)|Кёльн]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Линденталь (аудан)|Линденталь]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1007119 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html Amtliche Bevölkerungszahlen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729073506/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html |date=2011-07-29 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 405,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''05 3 15 000''. Қаланың басшысы — Юрген Ротерс.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 9 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.stadt-koeln.de/ Ресми сайты]
{{NorthRhineWestphalia-geo-stub}}

[[Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия елді мекендері]]</text>
      <sha1>3fb7ft18ow35i7ctf37vnagb5hqahsb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654454</id>
      <parentid>3654452</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4886" sha1="qju9xjtl8n792txz70opxjss85x06tr" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Кёльн 
 |шынайы атауы            = {{lang-de|Stadt Köln}}
 |сурет                   = Kranhäuser Cologne, April 2018 -01.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Koeln COA.svg 
 |ту                      = Flagge Köln.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=56 |lat_sec=32 
  |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=57 |lon_sec=28 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |кестедегі аймақ         = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Линденталь 
 |кестедегі аудан         = Линденталь (аудан){{!}}Линденталь 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 9 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Юрген Ротерс 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 405,15 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 37,5-118,04 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 1 025 523
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 2 656
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = немістер — 84 %,&lt;br /&gt; басқа ұлттар — 16 % (2011)
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 02 21 ,0 22 03,0 22 32,0 22 33 
 |пошта индексі           = 50441-51149 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = K 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 05 3 15 000 
 |ортаққордағы санаты     = Cologne 
 |сайты                   = http://www.stadt-koeln.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Кёльн''' ({{lang-de|Köln}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Кёльн (округ)|Кёльн]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Линденталь (аудан)|Линденталь]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1007119 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html Amtliche Bevölkerungszahlen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729073506/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html |date=2011-07-29 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 405,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''05 3 15 000''. Қаланың басшысы — Юрген Ротерс.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 9 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.stadt-koeln.de/ Ресми сайты]
{{NorthRhineWestphalia-geo-stub}}

[[Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия елді мекендері]]</text>
      <sha1>qju9xjtl8n792txz70opxjss85x06tr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654455</id>
      <parentid>3654454</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5010" sha1="7pk31ta7x31505pavsmkgiaewvphvbz" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Кёльн 
 |шынайы атауы            = {{lang-de|Stadt Köln}}
 |сурет                   = Kranhäuser Cologne, April 2018 -01.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Koeln COA.svg 
 |ту                      = Flagge Köln.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=56 |lat_sec=32 
  |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=57 |lon_sec=28 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |кестедегі аймақ         = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Линденталь 
 |кестедегі аудан         = Линденталь (аудан){{!}}Линденталь 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 9 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Юрген Ротерс 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 405,15 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 37,5-118,04 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс
  |тұрғыны                = {{өсім}} 1 025 523
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 2 656
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = немістер — 84 %,&lt;br /&gt; басқа ұлттар — 16 % (2011)
  |конфессионалдық құрамы = католиктер — 38 %,&lt;br /&gt; протестанттар ― 17 %,&lt;br /&gt; басқалары — 45 % (2011)
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 02 21 ,0 22 03,0 22 32,0 22 33 
 |пошта индексі           = 50441-51149 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = K 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 05 3 15 000 
 |ортаққордағы санаты     = Cologne 
 |сайты                   = http://www.stadt-koeln.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Кёльн''' ({{lang-de|Köln}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Кёльн (округ)|Кёльн]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Линденталь (аудан)|Линденталь]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1007119 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html Amtliche Bevölkerungszahlen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729073506/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html |date=2011-07-29 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 405,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''05 3 15 000''. Қаланың басшысы — Юрген Ротерс.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 9 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.stadt-koeln.de/ Ресми сайты]
{{NorthRhineWestphalia-geo-stub}}

[[Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия елді мекендері]]</text>
      <sha1>7pk31ta7x31505pavsmkgiaewvphvbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654457</id>
      <parentid>3654455</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5314" sha1="0oaln1fkr7auv9imolqpzdh7rwh2epw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Кёльн 
 |шынайы атауы            = {{lang-de|Stadt Köln}}
 |сурет                   = Kranhäuser Cologne, April 2018 -01.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Koeln COA.svg 
 |ту                      = Flagge Köln.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=56 |lat_sec=32 
  |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=57 |lon_sec=28 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |кестедегі аймақ         = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Линденталь 
 |кестедегі аудан         = Линденталь (аудан){{!}}Линденталь 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 9 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Юрген Ротерс 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 405,15 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 37,5-118,04 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс
  |тұрғыны                = {{өсім}} 1 025 523
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 2 656
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = немістер — 84 %,&lt;br /&gt; басқа ұлттар — 16 % (2011)
  |конфессионалдық құрамы = католиктер — 38 %,&lt;br /&gt; протестанттар ― 17 %,&lt;br /&gt; басқалары — 45 % (2011)
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 221, 2232, 2233, 2234, 2236, 2203
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 51149, 50667, 50668, 50670, 50672, 50674, 50677, 50676, 50678, 50679, 50765, 50767, 50733, 50735, 50737, 50739, 50823, 50825, 50827, 50829, 50833, 50858, 50859, 50931, 50935, 50937, 50939, 50968, 50969, 50996, 50997, 50999, 51061, 51063, 51065, 51067, 51069, 51103, 51105, 51107, 51109, 51143, 51145 және 51147
 |автомобиль коды         = K 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 05 3 15 000 
 |ортаққордағы санаты     = Cologne 
 |сайты                   = http://www.stadt-koeln.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Кёльн''' ({{lang-de|Köln}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Кёльн (округ)|Кёльн]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Линденталь (аудан)|Линденталь]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1007119 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html Amtliche Bevölkerungszahlen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729073506/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html |date=2011-07-29 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 405,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''05 3 15 000''. Қаланың басшысы — Юрген Ротерс.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 9 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.stadt-koeln.de/ Ресми сайты]
{{NorthRhineWestphalia-geo-stub}}

[[Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия елді мекендері]]</text>
      <sha1>0oaln1fkr7auv9imolqpzdh7rwh2epw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654458</id>
      <parentid>3654457</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:16:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5472" sha1="92j5r1htvu9u006mwsgils964avllyx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Кёльн 
 |шынайы атауы            = {{lang-de|Stadt Köln}}
 |сурет                   = Kranhäuser Cologne, April 2018 -01.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Koeln COA.svg 
 |ту                      = Flagge Köln.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=56 |lat_sec=32 
  |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=57 |lon_sec=28 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |кестедегі аймақ         = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Линденталь 
 |кестедегі аудан         = Линденталь (аудан){{!}}Линденталь 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 9 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Юрген Ротерс 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 405,15 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 37,5-118,04 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс
  |тұрғыны                = {{өсім}} 1 025 523
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 2 656
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = немістер — 84 %,&lt;br /&gt; басқа ұлттар — 16 % (2011)
  |конфессионалдық құрамы = католиктер — 38 %,&lt;br /&gt; протестанттар ― 17 %,&lt;br /&gt; басқалары — 45 % (2011)
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 221, 2232, 2233, 2234, 2236, 2203
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 51149, 50667, 50668, 50670, 50672, 50674, 50677, 50676, 50678, 50679, 50765, 50767, 50733, 50735, 50737, 50739, 50823, 50825, 50827, 50829, 50833, 50858, 50859, 50931, 50935, 50937, 50939, 50968, 50969, 50996, 50997, 50999, 51061, 51063, 51065, 51067, 51069, 51103, 51105, 51107, 51109, 51143, 51145 және 51147
 |автомобиль коды         = K 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 05 3 15 000 
 |ортаққордағы санаты     = Cologne 
 |сайты                   = http://www.stadt-koeln.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Кёльн''' ({{lang-de|Köln}} {{Audio-IPA|Köln Aussprache.ogg|/kœln/}}, [[Рипуарлық диалект|рип.]] ''Kölle'' {{Audio-IPA|Koelle.ogg|[ˈkœlə]}}, {{lang-la|Colonia}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Кёльн (округ)|Кёльн]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Линденталь (аудан)|Линденталь]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1007119 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html Amtliche Bevölkerungszahlen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729073506/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html |date=2011-07-29 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 405,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''05 3 15 000''. Қаланың басшысы — Юрген Ротерс.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 9 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.stadt-koeln.de/ Ресми сайты]
{{NorthRhineWestphalia-geo-stub}}

[[Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия елді мекендері]]</text>
      <sha1>92j5r1htvu9u006mwsgils964avllyx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мюнхен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17096</id>
    <revision>
      <id>3654450</id>
      <parentid>3612149</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8135" sha1="t75nnvapshomyw0vbn8rikn471fsym3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Мюнхен 
 |шынайы атауы            = München 
 |сурет                   = Munich montage.png 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU München COA.svg 
 |ту                      = Flag of Munich (striped).svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=08 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=34 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Еркін қала 
 |кестедегі аудан         = Еркін қала (аудан){{!}}Еркін қала 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = Обер-Бургомистер
 |басшысы                  = [[Дитер Райтер]]&lt;ref&gt;https://www.muenchen.de/rathaus/Stadtpolitik/Stadtspitze.html&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 310,43 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 519 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс
  |тұрғыны                = 1 505 005
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 4713
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = немістер — 79 %,&lt;br /&gt; басқа ұлттар — 21 % (2011)
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = +49 89
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 80331-81929
 |автомобиль коды         = M және MUC
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 1 62 000 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.muenchen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Мюнхен''' ({{lang-de|München}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. Германияның оңтүстігіндегіндегі [[Изар]] өзеңіндегі қала. Ауданға кірмейтін қала (аудан) ({{lang-de|Еркінkreisfreie қалаStadt}}). Бір уақытта Баварияның астанасы және [[Жоғарғы Бавария]] ауданының орталығы.
 
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1548319 адамды құрайды (31 желтоқсан 2017 жыл). Алып жатқан жер аумағы 310,43 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 1 62 000''. Қаланың басшысы — [[Дитер Райтер]].

==Тарихы==
[[File:Antiquarium, Münchner Residenz.jpg|thumbnail|280px|right|Резиденцтің Ренессанс кезеңіндегі ''Антикауариумы'']]
===Орта ғасырлар===
 
===Жаңа уақыт===
 
===Веймар республикасы===
 
===Нацисттік Германия кезеңі===
 
===Соғыстан кейінгі кезең===

==Әкімшілік-аумақтық бөлінісі==
[[Сурет:München - Stadtbezirke (Karte).png|250px|нобай|Мюнхеннің әкімшілік бөлінісі]]
1992-1996 жылдарды административті реформаның арқасында аудандар саны 41-ден 25-к шейін түсті. Қазір Мюнхен 25 ауданға бөлінеді ({{lang-de|Bezirk}}).
{|
| colspan=&quot;2&quot; |
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; |
# Альтштадт-Леэль ({{lang-de|Altstadt-Lehel}})
# Людвигсфорштадт-Изарфорштадт ({{lang-de|Ludwigsvorstadt-Isarvorstadt}})
# Максфорштадт ({{lang-de|Maxvorstadt}})
# Швабинг-Вест ({{lang-de|Schwabing-West}})
# Ау-Хайдхаузен ({{lang-de|Au-Haidhausen}})
# Зендлинг ({{lang-de|Sendling}})
# Зендлинг-Вестпарк ({{lang-de|Sendling-Westpark}})
# Шванталерхёэ ({{lang-de|Schwanthalerhöhe}})
# Нойхаузен-Нимфенбург ({{lang-de|Neuhausen-Nymphenburg}})
# Мозах ({{lang-de|Moosach}})
# Мильбертсхофен-Ам Харт ({{lang-de|Milbertshofen-Am Hart}})
# Швабинг-Фрайман ({{lang-de|Schwabing-Freimann}})
# [[Богенхаузен]] ({{lang-de|Bogenhausen}})
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; |
&lt;ol start=14&gt;
&lt;li&gt; Берг ам Лайм ({{lang-de|Berg am Laim}})
&lt;li&gt; Трудеринг-Рим ({{lang-de|Trudering-Riem}})
&lt;li&gt; Рамерсдорф-Перлах ({{lang-de|Ramersdorf-Perlach}})
&lt;li&gt; Обергизинг-Фазангартен ({{lang-de|Obergiesing-Fasangarten}})
&lt;li&gt; Унтергизинг-Харлахинг ({{lang-de|Untergiesing-Harlaching}})
&lt;li&gt; Талькирхен-Оберзендлинг-Форстенрид-Фюрстенрид-Зольн ({{lang-de|Thalkirchen-Obersendling-Forstenried-Fürstenried-Solln}})
&lt;li&gt; Хадерн ({{lang-de|Hadern}})
&lt;li&gt; Пазинг-Оберменцинг ({{lang-de|Pasing-Obermenzing}})
&lt;li&gt; Аубинг-Лоххаузен-Лангвид ({{lang-de|Aubing-Lochhausen-Langwied}})
&lt;li&gt; Алах-Унтерменцинг ({{lang-de|Allach-Untermenzing}})
&lt;li&gt; Фельдмохинг-Хазенбергль ({{lang-de|Feldmoching-Hasenbergl}})
&lt;li&gt; Лайм ({{lang-de|Laim}})
&lt;/ol&gt;
|}
 
==Бауырлас қалалар==
Мюнхенда 8 [[бауырлас қала]] бар.
Олардың тізімі:
* [[Эдинбург]], [[Ұлыбритания]] (1954 жылдан бастап)
* [[Верона]], [[Италия]] (1960 17 наурыздан бастап)
* [[Бордо]], [[Франция]] (1964 30 мамырдан бастап)
* [[Саппоро]], [[Жапония]] (1972 28 тамыздан бастап)
* [[Цинциннати]], [[АҚШ]] (1989 19 қырқүекінен бастап)
* [[Киев]], [[Украина]] (1989 6 қарашадан бастап)
* [[Мәскеу]], [[Ресей]] (1995 жылдан бастап)
* [[Хараре]], [[Зимбабве]] (1996 жылдан бастап)
 
==Астраномияда==
* Мюнхеннің құрметіне 1897 жылы ашылған [[(428) Монахия]] астероиды аталған

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.muenchen.de/ Ресми сайты]

{{Бавария аудандары}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]
[[Санат:Германия қалалары]]</text>
      <sha1>t75nnvapshomyw0vbn8rikn471fsym3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654451</id>
      <parentid>3654450</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8147" sha1="513jeo7mlvgwemsogwa4nj60hz4qaos" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Мюнхен 
 |шынайы атауы            = {{lang-de|München}} 
 |сурет                   = Munich montage.png 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU München COA.svg 
 |ту                      = Flag of Munich (striped).svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=08 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=34 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Еркін қала 
 |кестедегі аудан         = Еркін қала (аудан){{!}}Еркін қала 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = Обер-Бургомистер
 |басшысы                  = [[Дитер Райтер]]&lt;ref&gt;https://www.muenchen.de/rathaus/Stadtpolitik/Stadtspitze.html&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 310,43 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 519 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс
  |тұрғыны                = 1 505 005
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 4713
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = немістер — 79 %,&lt;br /&gt; басқа ұлттар — 21 % (2011)
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = +49 89
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 80331-81929
 |автомобиль коды         = M және MUC
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 1 62 000 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.muenchen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Мюнхен''' ({{lang-de|München}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. Германияның оңтүстігіндегіндегі [[Изар]] өзеңіндегі қала. Ауданға кірмейтін қала (аудан) ({{lang-de|Еркінkreisfreie қалаStadt}}). Бір уақытта Баварияның астанасы және [[Жоғарғы Бавария]] ауданының орталығы.
 
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1548319 адамды құрайды (31 желтоқсан 2017 жыл). Алып жатқан жер аумағы 310,43 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 1 62 000''. Қаланың басшысы — [[Дитер Райтер]].

==Тарихы==
[[File:Antiquarium, Münchner Residenz.jpg|thumbnail|280px|right|Резиденцтің Ренессанс кезеңіндегі ''Антикауариумы'']]
===Орта ғасырлар===
 
===Жаңа уақыт===
 
===Веймар республикасы===
 
===Нацисттік Германия кезеңі===
 
===Соғыстан кейінгі кезең===

==Әкімшілік-аумақтық бөлінісі==
[[Сурет:München - Stadtbezirke (Karte).png|250px|нобай|Мюнхеннің әкімшілік бөлінісі]]
1992-1996 жылдарды административті реформаның арқасында аудандар саны 41-ден 25-к шейін түсті. Қазір Мюнхен 25 ауданға бөлінеді ({{lang-de|Bezirk}}).
{|
| colspan=&quot;2&quot; |
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; |
# Альтштадт-Леэль ({{lang-de|Altstadt-Lehel}})
# Людвигсфорштадт-Изарфорштадт ({{lang-de|Ludwigsvorstadt-Isarvorstadt}})
# Максфорштадт ({{lang-de|Maxvorstadt}})
# Швабинг-Вест ({{lang-de|Schwabing-West}})
# Ау-Хайдхаузен ({{lang-de|Au-Haidhausen}})
# Зендлинг ({{lang-de|Sendling}})
# Зендлинг-Вестпарк ({{lang-de|Sendling-Westpark}})
# Шванталерхёэ ({{lang-de|Schwanthalerhöhe}})
# Нойхаузен-Нимфенбург ({{lang-de|Neuhausen-Nymphenburg}})
# Мозах ({{lang-de|Moosach}})
# Мильбертсхофен-Ам Харт ({{lang-de|Milbertshofen-Am Hart}})
# Швабинг-Фрайман ({{lang-de|Schwabing-Freimann}})
# [[Богенхаузен]] ({{lang-de|Bogenhausen}})
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; |
&lt;ol start=14&gt;
&lt;li&gt; Берг ам Лайм ({{lang-de|Berg am Laim}})
&lt;li&gt; Трудеринг-Рим ({{lang-de|Trudering-Riem}})
&lt;li&gt; Рамерсдорф-Перлах ({{lang-de|Ramersdorf-Perlach}})
&lt;li&gt; Обергизинг-Фазангартен ({{lang-de|Obergiesing-Fasangarten}})
&lt;li&gt; Унтергизинг-Харлахинг ({{lang-de|Untergiesing-Harlaching}})
&lt;li&gt; Талькирхен-Оберзендлинг-Форстенрид-Фюрстенрид-Зольн ({{lang-de|Thalkirchen-Obersendling-Forstenried-Fürstenried-Solln}})
&lt;li&gt; Хадерн ({{lang-de|Hadern}})
&lt;li&gt; Пазинг-Оберменцинг ({{lang-de|Pasing-Obermenzing}})
&lt;li&gt; Аубинг-Лоххаузен-Лангвид ({{lang-de|Aubing-Lochhausen-Langwied}})
&lt;li&gt; Алах-Унтерменцинг ({{lang-de|Allach-Untermenzing}})
&lt;li&gt; Фельдмохинг-Хазенбергль ({{lang-de|Feldmoching-Hasenbergl}})
&lt;li&gt; Лайм ({{lang-de|Laim}})
&lt;/ol&gt;
|}
 
==Бауырлас қалалар==
Мюнхенда 8 [[бауырлас қала]] бар.
Олардың тізімі:
* [[Эдинбург]], [[Ұлыбритания]] (1954 жылдан бастап)
* [[Верона]], [[Италия]] (1960 17 наурыздан бастап)
* [[Бордо]], [[Франция]] (1964 30 мамырдан бастап)
* [[Саппоро]], [[Жапония]] (1972 28 тамыздан бастап)
* [[Цинциннати]], [[АҚШ]] (1989 19 қырқүекінен бастап)
* [[Киев]], [[Украина]] (1989 6 қарашадан бастап)
* [[Мәскеу]], [[Ресей]] (1995 жылдан бастап)
* [[Хараре]], [[Зимбабве]] (1996 жылдан бастап)
 
==Астраномияда==
* Мюнхеннің құрметіне 1897 жылы ашылған [[(428) Монахия]] астероиды аталған

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.muenchen.de/ Ресми сайты]

{{Бавария аудандары}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]
[[Санат:Германия қалалары]]</text>
      <sha1>513jeo7mlvgwemsogwa4nj60hz4qaos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22915</id>
    <revision>
      <id>3654294</id>
      <parentid>3652989</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T16:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-49164-63|~2026-49164-63]] ([[User talk:~2026-49164-63|т]]) өңдемелерінен [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3569370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12007" sha1="gr7olujjlf0ho63xz31ns958jr3kzix" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = Sarsen Amanzholov.jpeg
 |Сурет ені              = 250px
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 27.12.1903
 |Туған жері           = [[Егінсу (Абай облысы)|Егінсу ауылы]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] (қазіргі [[Абай облысы]]), [[Үржар ауданы]]
 |Қайтыс болған күні     = 28.01.1958
 |Қайтыс болған жері     = [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |Азаматтығы             = [[Сурет:Flag of Russia.svg|24px]] [[Ресей империясы]] &lt;br /&gt; {{USSR}}
 |Ғылыми аясы            = [[Лингвистика]] 
 |Жұмыс орны             = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі        = 
 |Ғылыми атағы           = 
 |Альма-матер            = [[Өзбекстан Ұлттық Университеті|Ортаазиялық мемлекеттік университет]] 
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = [[түркітану]], қазақ лингвистикасының негізін қалаушы
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}
'''Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов''' ([[27 желтоқсан]] [[1903 жыл|1903]], [[Абай облысы]], [[Үржар ауданы]], [[Егінсу (Абай облысы)|Егінсу]] ауылы – [[28 қаңтар]] [[1958 жыл|1958]], [[Алматы]]) – Қазақ филологиясының көрнекті қайраткері, қазақ тіл білімінің негізін салушылардың бірі, белгілі түрколог, филология ғылымдарының докторы (1948), [[профессор]] (1948), Қазақ КСР [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|ғылым академиясының]] корреспондент мүшесі (1954). 1937 жылдан КОКП мүшесі.

Найман тайпасы [[Терістаңбалы (ру)]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Х.М. Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}&lt;/ref&gt;

Орта Азия мемлекеттік унверситеті педагогика факультетінің қазақ тілі мен әдебиеті бөлімін бітірген (1930). Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1931 жылы ҚазПИ-де оқытушы, 20 жылдай қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі болды. 1934–36 ж. Қазақтың ұлт мәдениетін зерттеу институтының директоры, ғыл. хатшысы қызметтерін атқарды. 1937–42 ж. КСРО Ғылым Академиясы Қазақстан бөлімшесінің тіл және әдебиет секторын басқарды, 1946–58 ж. Қазақстан Ғылым Академиясы Тіл және әдебиет институтында бөлім меңгерушісі болды.&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;

Аманжолов жалпы тіл білімі мен қазақ тіл білімінің теория негізін қалыптастыруда А. Байтұрсынов, [[Жұбанов|Қ. Жұбанов]] бастаған ғыл. жұмысты ілгері жалғастырды. Ол жазған қазақ тілі оқулықтары мен бағдарламалары ана тілін оқытуды ғыл. жолға қоюға елеулі ықпал етті. Аманжолов қазіргі қолданыстағы кириллицаға негізделген қазақ жазуын жасады.Сонымен қатар халық ауыз әдебиеті нұсқаларын жинап, әдеби тіл тарихын зерттеумен айналысты. «Қазақ диалектологиясының негізгі мәселелері» деген доктор диссертациясында қазақтың әдеби тілі мен қазақ тілінің диалектілік негізін, оның қалыптасу тарихын, дамуын жан-жақты зерттеді, диалектілердің түркі тілдермен жақындығын, ру-тайпа халық тілінің байланысын, даму жүйесін анықтады. Оның бұл еңбегі қазақ диалектологиясының тіл білімінің бір саласы болып қалыптасуына негіз болды.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

Аманжолов жалпы тіл біліміндегі синтаксис мәселелерін: сөйлемге берілген анықтамаларды, сөйлем мүшелерінің табиғатын, сөйлеудің синтаксистік құрылымын, сөйлеу мен ойлау арасындағы қарым-қатынасты зерттеді. Ол сөз таптарының сөйлем мүшесі болу шарттары, сөйлемнің элементтері мен дәнекерлері, интонация, оқшау сөздер, шақ пен жаққа қатысты [[синтаксис]]тік категориялар, құрмалас сөйлемнің пайда болу жолдары, [[Үйірлі Мүше|үйірлі мүше]] жайында тың қорытындылар жасады. Құрмалас сөйлемнің «аралас құрмалас» деген түрін енгізді. Аманжолов – қазақ тілі ғылымының теориясын қалыптастырған, оны практикамен байланыстырған алғашқы тілші ғалымдардың бірі. «Қазақстанның 15 жылдығы» құрмет белгісімен (1935), жауынгерлік медальдармен (1945) марапатталған.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;
 
Аманжолов қазақ диалектологиясының негізін салды. Тілдегі диалектілік ерекшеліктерді жинап-зерттеуді (1937-38) ұйымдастырып, диалектілердін даму сипаты, айырым белгілері, тайпалық тілдермен байланысы, үлттық өдеби тілдің диалектілік негізі сияқты аса күрделі мәселелерге тұжырым жасады. Диалектілерге халық, тіл тарихы түрғысынан қарап, олардың қоғамдық сипатын ашты. Қазақтың халық тілі мен әдеби тілінің өзекті мөселелерін зерттеп, соны пікірлер айтты. Ұлттық жазба әдеби тіл тарихын ХӀХ-ғасырдың 2-жартысынан бастап, Абайдың халық тілін пайдаланудағы шеберлігін, сөз қолданудағы жаңа үлгісін талдап көрсетті. &quot;Вопросы диалектологии и истории казахского языка&quot; (1959) атты монографиясы түркология саласындагы елеулі табыстардың бірі ретінде бағаланды.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;

== Шығармалары: ==
* ІV жылдық тіл кітабы, А, [[1932]]; 
* Қазақ Совет фольклоры, А., [[1935]];
* Қазақ тілінің грамматикасы, І б. (фонетика мен морфология), А., [[1938]], [[1939]], [[1940]];
* Қазақ тілінің грамматикасы, ІІ б. (синтаксис), А., [[1939]], [[1997]]; 
* Орыс алфавитіне негізделген қазақтың жаңа алфавиті мен орфографиясы, А., [[1940]]; 
* Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы, І б., А., 1950, 1994; Русско-казахский словарь в 2-х т., А., [[1946]]; 
* Вопросы диалектологии и истории казахского языка, А., [[1959]], 1997; Қазақ тілі теориясының негіздері, А., 2002; Тіл және жазу, Өскемен, 2005.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер==
*[http://orkeniet.vkgu.kz/rus/now002.shtm Өркениет - Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080901145012/http://orkeniet.vkgu.kz/rus/now002.shtm |date=2008-09-01 }}
*[http://www.inform.kz/kaz/article/1212857 Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305072330/http://www.inform.kz/kaz/article/1212857 |date=2016-03-05 }}
*[http://www.kazpravda.kz/print.php?lang=rus&amp;chapter=1001032800 Статья «Неутомимый исследователь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927000621/http://www.kazpravda.kz/print.php?lang=rus&amp;chapter=1001032800 |date=2007-09-27 }}
*[http://turkology.tk/library/272‎ Аманжолов Сарсен Аманжолович на turkology.tk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161217132623/http://turkology.tk/library/272%E2%80%8E |date=2016-12-17 }}

{{wikify}}

[[Санат:Ұлан ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Түркітанушылар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары]]
[[Санат:КСРО тілтанушылары]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>gr7olujjlf0ho63xz31ns958jr3kzix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йод</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23763</id>
    <revision>
      <id>3654417</id>
      <parentid>3495111</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Құдайбергенова Айнагүл</username>
        <id>182658</id>
      </contributor>
      <origin>3654417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7638" sha1="85arhfeawid9rnr83fqguxl18msjkb2" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент|нөмірі=53|тор параметрлері=a=7,18 b=4,71 c=9,81&lt;ref&gt;|балқу температурасы=113,5 °C|қайнау температурасы=184,35 °C|балқу жылуы=15,52 (I—I)|булану жылуы=41,95 (I—I)|жылусыйымдылығы=54,44|молярлық көлем=25,7|тор құрылымы=Орторомбалық|Тор құрылымы=Орторомбалық|c/a қатынас=-|фаза=Қатты дене|жылуөткізгіштік=(0,45)|CAS тіркелу нөмірі=7553-56-2|қб қысымы 1=260|қб қысымы 100=309|қб қысымы 10=282|қб қысымы 1 k=342|қб қысымы 10 k=381|қб қысымы 100 k=457|тығыздық=4,93|иондалу энергиясы 3=3180|үсті=[[Бром|Br]]|конфигурация=[Kr] 4d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt;5s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;5p&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;|асты=[[Астат|At]]|символ=I|сыртқы түрі=жылтыр металл сұр қатты, қара / күлгін сұйықтық, күлгін газ|атауы=Йод|топ=17|период=5|блок=p|атомдық масса=126.90447(3)|электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 18, 7|иондалу энергиясы 2=1845.9|атом радиусы=140|ковалентті радиус=139±3|Ван-дер-Ваальс радиусы=198|ион радиусы=(+7e) 50 (-1e) 220|электртерістілігі=2,66|электродты потенциал=+0,535 В|Электродты потенциал=+0,535 В|тотығу дәрежелері=−1, +1, +3, +4, +5, +6, +7|иондалу энергиясы 1=1008.4|сурет=Sample of iodine.jpg|тип=[[Галогендер]]}}[[Сурет:Iodine.svg|thumb|100px|Йод ''I''|солға]]
'''Йод''' ([[Латын тілі|латын]]. ''Iodum''; '''I''') — [[элемент]]тердің [[периодтық жүйе]]сінің [[VІІ]] тобындағы [[химия|химиялық элемент]]. [[Галогендер]] тобына жатады, ат. м. 126,9; ат. н. 53; тығыздығы 4,93 г/см³; балқу t 113,6 °С; қайнау t 184,35 °С. 

== Тарихы ==
Йодты [[1811]] ж. француз химигі Б.Куртуа ашқан. 

== Қасиеттері ==
Табиғатта тұрақты бір [[изотоп]]ы бар (¹²⁷I), бос күйінде кездеспейді. Қара сұр түсті, күлгін жылтыр, өткір иісті. [[Лаутарит]], [[дитцент минералдары]]нда, [[мұхит]] суы, [[мұнай]] кендеріндегі ілеспе суда, [[балдырлар]]да кездеседі. Суда нашар, органикалық еріткіште ([[спирт]], [[эфир]], [[күкірткөміртек]], [[хлороформ]]) жақсы ериді. 

Көптеген [[металдар]]мен және [[сутек]]пен жоғары [[температура]]да әрекеттеседі. [[Сілті]]мен әрекеттесіп йодатты [[тұз]] түзеді, [[тотықтырғыш]], [[тотықсыздандырғыш]] сипат көрсетеді. Йод мұнайдағы ілеспе судан [[хлор]]мен, [[натрий нитраты]]мен немесе [[қышқыл]] қатынасатын [[марганец]] қос тотығымен тотықтыру арқылы өндіреді. 

== Биологиялық рөлі ==
Йод адам және басқа тірі организмдер үшін маңызды микроэлемент болып саналады. Ал кейбір суда өмір сүретін балдырлар ішінде көп йод сақтайды. Қалыпты ересек адам үшін йодтың керек күндік дозасы шамамен 0,15 мг болып саналады.

== Қолданылуы ==
* Йод және оның қосылыстары [[медицина]]да теріні дезинфекциялау үшін қолданылады;
* металл өндіруде ([[титан]], [[циркон]], [[гафний]]);
* фотосурет өңдейтін химиялық [[реактив]] жасауда;
* органикалық синтезде қолданылады;
* Йодтың кейбір радиоактивтік изотоптары медицинада [[Қалқанша без|қалқанша безінің]] ауруларын емдеуде қолданылады;

[[Адам]] организмінде Йодтың жетіспеушілігі [[қалқанша безі|қалқанша бездің]] ұлғаюына, [[бұғақ ауруы]]на шалдықтырады.

== Қауыптілігі ==
Йод жәй түрінде у болып саналады.Йодтың жартылай өлетін дозасы - 3 грамм. Егер адам иодпен тыныс алса бас ауруы, жөтелуі, тағыда [[өкпе ісінуі]] болуы мүмкін. Ал егер йод адам организмінің ішіне кірсе, одна синдромдар одан әрі қаттырақ болуы мүмкін, егер сол кезде адамды емдемесе, онда адам өлуі мүмкін.
{{Менделеевтің периодтық кестесі}}
Йодтың негізгі ерекшеліктері
Йод (I) — химиялық элемент, периодтық жүйедегі 53-нөмірлі элемент.
Ол галогендер тобына жатады. Бұл топқа фтор, хлор, бром және астат та кіреді.
Йод — қалыпты жағдайда қою күлгін-қара түсті, жылтыр кристалл зат.
Оның ерекше қасиеті — қыздырғанда тікелей буға айналуы (сублимация). Йод буының түсі күлгін болады.
Йодтың өзіне тән өткір иісі бар.
Суда нашар ериді, бірақ кейбір органикалық еріткіштерде жақсы ериді.
Йод химиялық реакцияларға қатысып, әртүрлі йодидтер мен басқа қосылыстар түзеді.
Табиғатта йод көбіне жеке күйінде емес, қосылыстар құрамында кездеседі. Ол теңіз суында, теңіз балдырларында және кейбір минералдарда болады.
Йодтың адам ағзасы үшін маңызы зор. Ол қалқанша безінің гормондарын түзуге қажет.
Йод жетіспесе, қалқанша безінің қызметі бұзылып, зоб сияқты мәселелер пайда болуы мүмкін.
Күнделікті өмірде йод тапшылығының алдын алу үшін йодталған ас тұзы қолданылады.
Йодтың спирттегі ерітіндісі бұрыннан антисептик ретінде кең қолданылып келеді.

Қызықты дерек: Йодтың атауы ежелгі грек тіліндегі ioeidēs — «күлгін түсті» деген сөзден шыққан. Бұл оның қыздырған кезде түзетін күлгін буына байланысты.
{{wikify}}

[[Санат:Химиялық элементтер]]
[[Санат:Иод]]


{{Chem-stub}}</text>
      <sha1>85arhfeawid9rnr83fqguxl18msjkb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654420</id>
      <parentid>3654417</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Құдайбергенова Айнагүл</username>
        <id>182658</id>
      </contributor>
      <origin>3654420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7639" sha1="jnt0tb6c623uxg3z13xbgl8nkb7ydcm" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент|нөмірі=53|тор параметрлері=a=7,18 b=4,71 c=9,81&lt;ref&gt;|балқу температурасы=113,5 °C|қайнау температурасы=184,35 °C|балқу жылуы=15,52 (I—I)|булану жылуы=41,95 (I—I)|жылусыйымдылығы=54,44|молярлық көлем=25,7|тор құрылымы=Орторомбалық|Тор құрылымы=Орторомбалық|c/a қатынас=-|фаза=Қатты дене|жылуөткізгіштік=(0,45)|CAS тіркелу нөмірі=7553-56-2|қб қысымы 1=260|қб қысымы 100=309|қб қысымы 10=282|қб қысымы 1 k=342|қб қысымы 10 k=381|қб қысымы 100 k=457|тығыздық=4,93|иондалу энергиясы 3=3180|үсті=[[Бром|Br]]|конфигурация=[Kr] 4d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt;5s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;5p&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;|асты=[[Астат|At]]|символ=I|сыртқы түрі=жылтыр металл сұр қатты, қара / күлгін сұйықтық, күлгін газ|атауы=Йод|топ=17|период=5|блок=p|атомдық масса=126.90447(3)|электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 18, 7|иондалу энергиясы 2=1845.9|атом радиусы=140|ковалентті радиус=139±3|Ван-дер-Ваальс радиусы=198|ион радиусы=(+7e) 50 (-1e) 220|электртерістілігі=2,66|электродты потенциал=+0,535 В|Электродты потенциал=+0,535 В|тотығу дәрежелері=−1, +1, +3, +4, +5, +6, +7|иондалу энергиясы 1=1008.4|сурет=Sample of iodine.jpg|тип=[[Галогендер]]}}[[Сурет:Iodine.svg|thumb|100px|Йод ''I''|солға]]
'''Йод''' ([[Латын тілі|латын]]. ''Iodum''; '''I''') — [[элемент]]тердің [[периодтық жүйе]]сінің [[VІІ]] тобындағы [[химия|химиялық элемент]]. [[Галогендер]] тобына жатады, ат. м. 126,9; ат. н. 53; тығыздығы 4,93 г/см³; балқу t 113,6 °С; қайнау t 184,35 °С. 

== Тарихы ==
Йодты [[1811]] ж. француз химигі Б.Куртуа ашқан. 

== Қасиеттері ==
Табиғатта тұрақты бір [[изотоп]]ы бар (¹²⁷I), бос күйінде кездеспейді. Қара сұр түсті, күлгін жылтыр, өткір иісті. [[Лаутарит]], [[дитцент минералдары]]нда, [[мұхит]] суы, [[мұнай]] кендеріндегі ілеспе суда, [[балдырлар]]да кездеседі. Суда нашар, органикалық еріткіште ([[спирт]], [[эфир]], [[күкірткөміртек]], [[хлороформ]]) жақсы ериді. 

Көптеген [[металдар]]мен және [[сутек]]пен жоғары [[температура]]да әрекеттеседі. [[Сілті]]мен әрекеттесіп йодатты [[тұз]] түзеді, [[тотықтырғыш]], [[тотықсыздандырғыш]] сипат көрсетеді. Йод мұнайдағы ілеспе судан [[хлор]]мен, [[натрий нитраты]]мен немесе [[қышқыл]] қатынасатын [[марганец]] қос тотығымен тотықтыру арқылы өндіреді. 

== Биологиялық рөлі ==
Йод адам және басқа тірі организмдер үшін маңызды микроэлемент болып саналады. Ал кейбір суда өмір сүретін балдырлар ішінде көп йод сақтайды. Қалыпты ересек адам үшін йодтың керек күндік дозасы шамамен 0,15 мг болып саналады.

== Қолданылуы ==
* Йод және оның қосылыстары [[медицина]]да теріні дезинфекциялау үшін қолданылады;
* металл өндіруде ([[титан]], [[циркон]], [[гафний]]);
* фотосурет өңдейтін химиялық [[реактив]] жасауда;
* органикалық синтезде қолданылады;
* Йодтың кейбір радиоактивтік изотоптары медицинада [[Қалқанша без|қалқанша безінің]] ауруларын емдеуде қолданылады;

[[Адам]] организмінде Йодтың жетіспеушілігі [[қалқанша безі|қалқанша бездің]] ұлғаюына, [[бұғақ ауруы]]на шалдықтырады.

== Қауыптілігі ==
Йод жәй түрінде у болып саналады.Йодтың жартылай өлетін дозасы - 3 грамм. Егер адам иодпен тыныс алса бас ауруы, жөтелуі, тағыда [[өкпе ісінуі]] болуы мүмкін. Ал егер йод адам организмінің ішіне кірсе, одна синдромдар одан әрі қаттырақ болуы мүмкін, егер сол кезде адамды емдемесе, онда адам өлуі мүмкін.
{{Менделеевтің периодтық кестесі}}
Йодтың негізгі ерекшеліктері:
Йод (I) — химиялық элемент, периодтық жүйедегі 53-нөмірлі элемент.
Ол галогендер тобына жатады. Бұл топқа фтор, хлор, бром және астат та кіреді.
Йод — қалыпты жағдайда қою күлгін-қара түсті, жылтыр кристалл зат.
Оның ерекше қасиеті — қыздырғанда тікелей буға айналуы (сублимация). Йод буының түсі күлгін болады.
Йодтың өзіне тән өткір иісі бар.
Суда нашар ериді, бірақ кейбір органикалық еріткіштерде жақсы ериді.
Йод химиялық реакцияларға қатысып, әртүрлі йодидтер мен басқа қосылыстар түзеді.
Табиғатта йод көбіне жеке күйінде емес, қосылыстар құрамында кездеседі. Ол теңіз суында, теңіз балдырларында және кейбір минералдарда болады.
Йодтың адам ағзасы үшін маңызы зор. Ол қалқанша безінің гормондарын түзуге қажет.
Йод жетіспесе, қалқанша безінің қызметі бұзылып, зоб сияқты мәселелер пайда болуы мүмкін.
Күнделікті өмірде йод тапшылығының алдын алу үшін йодталған ас тұзы қолданылады.
Йодтың спирттегі ерітіндісі бұрыннан антисептик ретінде кең қолданылып келеді.

Қызықты дерек: Йодтың атауы ежелгі грек тіліндегі ioeidēs — «күлгін түсті» деген сөзден шыққан. Бұл оның қыздырған кезде түзетін күлгін буына байланысты.
{{wikify}}

[[Санат:Химиялық элементтер]]
[[Санат:Иод]]


{{Chem-stub}}</text>
      <sha1>jnt0tb6c623uxg3z13xbgl8nkb7ydcm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грамм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26903</id>
    <revision>
      <id>3654486</id>
      <parentid>2043625</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Құдайбергенова Айнагүл</username>
        <id>182658</id>
      </contributor>
      <origin>3654486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2858" sha1="qkyz9al2a3qolzofls11vto2n2omrva" xml:space="preserve">'''Грамм'''({{lang-fr|gramme}} - салмақтың өлшемі), г – [[масса]]ның бірліктердің СГС жүйесіндегі негізгі, ал бірліктердің халықаралық жүйесіндегі ([[СИ]]) үлестік (0,001 кг) бірлігі. 1 г (0,2%-ға дейінгі дәлдікпен) – тығыздығы ең жоғары болатын темпаратура.&lt;ref&gt;Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;
 Граммның шығу тарихы
Грамм — массаны өлшейтін өлшем бірлігі. Оның белгіленуі — г (g).
«Грамм» атауы ежелгі гректің «gramma» сөзінен шыққан. Ол шамамен «жазылған нәрсе», «кішкентай салмақ» деген мағыналарды білдірген.
Қазіргі граммның негізі XVIII ғасырдың соңында Францияда қалыптасты.
1795 жылы Францияда метрлік өлшем жүйесі қабылданғанда, грамм 1 текше сантиметр судың массасына байланысты анықталды (су 4 °C температурада болғандағы жағдай негізге алынды).
Бастапқыда грамм массаның негізгі бірлігі ретінде қарастырылғанымен, кейін метрлік жүйеде килограмм негізгі практикалық масса бірлігі болды.
1 грамм = 0,001 килограмм, яғни 1 кг = 1000 г.
Грамм қазіргі SI (Халықаралық бірліктер жүйесінде) жеке негізгі бірлік емес. SI жүйесіндегі негізгі масса бірлігі — килограмм, ал грамм одан туындайтын бірлік.

💡 Қызықты дерек: «грамм» сөзінен көптеген басқа өлшем атаулары жасалған: килограмм — 1000 грамм, миллиграмм — 0,001 грамм, микрограмм — 0,000001 грамм.

Қысқаша қорытынды: грамм метрлік жүйе қалыптасқан кезде Францияда XVIII ғасырдың соңында пайда болып, кейін бүкіл әлемде кең таралған масса өлшеміне айналды.
==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;
 
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өлшеу техникасы]]</text>
      <sha1>qkyz9al2a3qolzofls11vto2n2omrva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654488</id>
      <parentid>3654486</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Құдайбергенова Айнагүл</username>
        <id>182658</id>
      </contributor>
      <origin>3654488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2870" sha1="ejjj70nywdc7j7s9yeeu481kq6i1fbk" xml:space="preserve">'''Грамм'''({{lang-fr|gramme}} - салмақтың өлшемі), г – [[масса]]ның бірліктердің СГС жүйесіндегі негізгі, ал бірліктердің халықаралық жүйесіндегі ([[СИ]]) үлестік (0,001 кг) бірлігі. 1 г (0,2%-ға дейінгі дәлдікпен) – тығыздығы ең жоғары болатын темпаратура.&lt;ref&gt;Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;
''' Граммның шығу тарихы'''
Грамм — массаны өлшейтін өлшем бірлігі. Оның белгіленуі — г (g).
«Грамм» атауы ежелгі гректің «gramma» сөзінен шыққан. Ол шамамен «жазылған нәрсе», «кішкентай салмақ» деген мағыналарды білдірген.
Қазіргі граммның негізі XVIII ғасырдың соңында Францияда қалыптасты.
1795 жылы Францияда метрлік өлшем жүйесі қабылданғанда, грамм 1 текше сантиметр судың массасына байланысты анықталды (су 4 °C температурада болғандағы жағдай негізге алынды).
Бастапқыда грамм массаның негізгі бірлігі ретінде қарастырылғанымен, кейін метрлік жүйеде килограмм негізгі практикалық масса бірлігі болды.
1 грамм = 0,001 килограмм, яғни 1 кг = 1000 г.
Грамм қазіргі SI (Халықаралық бірліктер жүйесінде) жеке негізгі бірлік емес. SI жүйесіндегі негізгі масса бірлігі — килограмм, ал грамм одан туындайтын бірлік.

💡 '''Қызықты дерек:''' «грамм» сөзінен көптеген басқа өлшем атаулары жасалған: килограмм — 1000 грамм, миллиграмм — 0,001 грамм, микрограмм — 0,000001 грамм.

Қысқаша қорытынды: грамм метрлік жүйе қалыптасқан кезде Францияда XVIII ғасырдың соңында пайда болып, кейін бүкіл әлемде кең таралған масса өлшеміне айналды.
==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;
 
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өлшеу техникасы]]</text>
      <sha1>ejjj70nywdc7j7s9yeeu481kq6i1fbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654490</id>
      <parentid>3654488</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Құдайбергенова Айнагүл</username>
        <id>182658</id>
      </contributor>
      <origin>3654490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2878" sha1="snq69lteywf5vh82tk31bmuwbz0mi3n" xml:space="preserve">'''Грамм'''({{lang-fr|gramme}} - салмақтың өлшемі), г – [[масса]]ның бірліктердің СГС жүйесіндегі негізгі, ал бірліктердің халықаралық жүйесіндегі ([[СИ]]) үлестік (0,001 кг) бірлігі. 1 г (0,2%-ға дейінгі дәлдікпен) – тығыздығы ең жоғары болатын темпаратура.&lt;ref&gt;Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;
   
    ''' Граммның шығу тарихы'''
Грамм — массаны өлшейтін өлшем бірлігі. Оның белгіленуі — г (g).
«Грамм» атауы ежелгі гректің «gramma» сөзінен шыққан. Ол шамамен «жазылған нәрсе», «кішкентай салмақ» деген мағыналарды білдірген.
Қазіргі граммның негізі XVIII ғасырдың соңында Францияда қалыптасты.
1795 жылы Францияда метрлік өлшем жүйесі қабылданғанда, грамм 1 текше сантиметр судың массасына байланысты анықталды (су 4 °C температурада болғандағы жағдай негізге алынды).
Бастапқыда грамм массаның негізгі бірлігі ретінде қарастырылғанымен, кейін метрлік жүйеде килограмм негізгі практикалық масса бірлігі болды.
1 грамм = 0,001 килограмм, яғни 1 кг = 1000 г.
Грамм қазіргі SI (Халықаралық бірліктер жүйесінде) жеке негізгі бірлік емес. SI жүйесіндегі негізгі масса бірлігі — килограмм, ал грамм одан туындайтын бірлік.

💡 '''Қызықты дерек:''' «грамм» сөзінен көптеген басқа өлшем атаулары жасалған: килограмм — 1000 грамм, миллиграмм — 0,001 грамм, микрограмм — 0,000001 грамм.

Қысқаша қорытынды: грамм метрлік жүйе қалыптасқан кезде Францияда XVIII ғасырдың соңында пайда болып, кейін бүкіл әлемде кең таралған масса өлшеміне айналды.
==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;
 
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өлшеу техникасы]]</text>
      <sha1>snq69lteywf5vh82tk31bmuwbz0mi3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ кілемі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29126</id>
    <revision>
      <id>3654351</id>
      <parentid>3171726</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T04:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49580-31</username>
        <id>185648</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ кілем қате</comment>
      <origin>3654351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6623" sha1="0gj188omryklwx5z4iclwinwa3q3yaw" xml:space="preserve">'''Қазақ кілемі''', қазақы кілем – ұлттық үй [[жиhаз]]ы. Кілемнің [[қазақ]]тар тұрмысында көп тұтылатын түрлері  тоқылу ерекшелігіне (түкті, тықыр, барақ), өндірілген орнына ([[Алматы]] кілемі), тоқылған материалына (жібек, масаты, қалы), ру үлгілеріне (адай кілемі, қоңырат кілемі, керей үлгі, найман үлгі), ою-өрнегі мен түріне (қос, үш, бес гүлді кілем), қосалқы белгілеріне (шашақты кілем, шашақсыз, ақалы) қарай бөлінеді. [[Қазба]] жұмыстары арқылы белгілі болған байырғы [[сақ]], [[ғұн]], [[үйсін]] кілемдерінің тоқылу, көркемделу тәсілдері мен негізгі пайдаланған ою-өрнектері Қазақ кілемі үлгілерімен өте ұқсас. Қазақ кілемі ндегідей қызыл, сары, ақ, қара, аспанкөк түстерді басым қолданған ежелгі кілем үлгілерінің қазіргі үлгіден айырмашылығы – өз дәуірінің [[әдет]] [[ғұрпы]]н, салт-жорасы мен кәсібін бейнелегенінде. Ал [[ою-өрнек]]тің көптеген түрлері (қошқар мүйіз, т.б.) негізгі бітімін бұзбай әлі күнге дейін қолданылып келеді. Қазақ кілемі үлгілері мен басқа да түркі халықтары кілем үлгілері арасындағы ұқсастықты ортақ тарихи бастаумен негіздеуге болады, сондай-ақ, көршілес халықтар арасындағы мәдениет алмасуымен де тығыз байланысты. Қазақстанның оңт. облыстары мен [[Арқа]]да түкті, тықыр, араб кілем тоқу, [[Семей]] облысында кілем кестелеу дамыған. Қазақ кілемі нің түкті және тықыр түрлерінде негізгі үлкен гүлдері “күмбез”, жиектеріндегі текшелі өрнектері “қорған” деп аталып, оны қуалай күлгін түсті “су” өрнегі жүргізіледі. Бұл зәулім күмбезді, тас қамалды қорғанның сыртын қуалай су жүргізілген қаланы тұспалдап бейнелеуден шыққан. Кейде ортаңғы гүл-күмбездердің орнына “түлкі ілген бүркіт”, басқа да жан-жануарлар, табиғат көрінісі бейнеленеді. Геометриялық өрнектер өте басым, ішінара “көгеріс” өрнектер қолданылады. 
Түксіз Қазақ кілемі дерін тоқудың да бірнеше тәсілі бар. Олардың көп тараған түрі – арабы Қазақ кілемідер. Ондағы ең басты өрнектерді “араби” деп атайды. Жіңішке және жалпақ өрнекті белдеулерді шебер алмастырып отыру арқылы арабы кілемнің әсем суреті құралады. Орта тұсы шаршылармен немесе ромбылық әшекейлермен безендірілген түрін шаршы кілем деп атайды. Орталық бөлігіне ұдайы алмастырылып тұратын түсті белдеулер орналасқан, ал олардың ортасында алуан түсті жіптерді қайта әдіптеу арқылы орындалған сатылы өрнектер салынған түрін тақта кілем деп атайды. Түксіз кілемнің оюларында қошқар мүйіз, құс тұмсық, ботакөз, тұмар, тарақ нұсқалар мол кездеседі. Кейде қазақ оюына онша тән емес, Орталық Азия халықтары қол өнерінен ауысқан өрнектер де ұшырасады.
Кілем өрнегінде, әсіресе, қызыл фонға қара, көк, сары және ақ түсті өрнектер көбірек жүргізіледі немесе негізгі бір түстің бір-біріне жақын бірнеше өңдері де қолданылады. Мысалы, қызыл, алқызыл, қызылкүрең түстер. Қазақ кілемі өрнектерінің ішінде зооморфтық оюлар да көп. Мысалы, “сыңар мүйіз”, “иттабан”, “көбелек”. Мұнымен бірге геом. өрнектер де кездеседі. Қазақ тұрмысында: масаты кілем, жібек кілем, тықыр кілем, қалы кілем, қара кілем, бұхар кілем, терме кілем, түрікмен кілем, парсы кілем, алаша кілем, шешенгүл кілем, жолақ кілем, шатыргүл кілем, мәскеугүл кілем, мақпал кілем, қараман түр, талас кілемі, ақтаңлақ кілем, шашақты кілем түрлері көп тараған. [[Қазақстан]]да тоқылатын кілемдердің түрлері де, атаулары да өте көп, көне заман деректерінде де олар осы күнгі атаулармен аталған. Бұл кілем тоқудың дәстүр сабақтастығын үзбей келе жатқан, терең тарихы бар өнер екендігін дәлелдейді. [[Қолөнер]] шеберлері кілем үлгілерінде ұлттық [[ою-өрнек]]термен қатар қазіргі заман тынысын, өмір шындығын бейнелейтін жаңа түр тапты.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;
	

== Дереккөздер &lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақ кілемі]]


{{stub}}</text>
      <sha1>0gj188omryklwx5z4iclwinwa3q3yaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парламент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30872</id>
    <revision>
      <id>3654429</id>
      <parentid>3568708</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халықаралық парламент */</comment>
      <origin>3654429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7889" sha1="olcrnci5d4yoz1i3jpfpo876qzrws6r" xml:space="preserve">[[File:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|thumb|right|200px|Британ парламенті ғимараты]]
'''Парламент''' ({{lang-la|parlare}} – сөйлеу, {{lang-en| parlіament}}) – мемлекеттік биліктің ең жоғарғы өкілдік органы&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;, өкілдік сайлау [[заң]] органы.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

Алғаш 13 ғасырда [[Англия]]да, 17 – 18 ғасырларда Еуропа елдерінде құрылды. Қазір әлем елдерінің басым көпшілігінде бар. Кейбір елдерде басқаша аталады: Ресейде Мемл. Дума, АҚШ-та [[Конгресс]], [[Сирияда]] Ұлттық кеңес, Исландияда Альтинг, Моңғолияда Ұлы хурал, т.с.с. Парламенттің кең өкілетті, шектеулі өкілетті, кеңесші түрлері болады. Алдыңғы екі түрі өз елдерінің саяси-құқықтық механизмінде ортаңғы орын алады. Кеңесші парламенттер абсолюттік монархия елдеріне ([[Кувейт]], [[БАӘ]]) тән. Парламент бір немесе екі (жоғары және төмен) палатадан тұрады. Екі палаталы етіп құру Парламентті кәсіпқойландыру мақсатынан туындады. Жоғары палата төмен палаталық әр аймақтан сайланған халық өкілдерінің аймақтық мүдделерін тоғыстыру, асыра сілтеушілігін тежеу, мәселелерді жалпымемлекеттік тұрғыда қарастыру үшін пайда болған. Палаталар сайлау, тағайындау (көбіне жоғары палата) немесе лауазымға байланысты палатадан орын алу жолымен құрылады. Тіпті [[Ұлыбританияда]] 1999 жылға дейін лордтар палатасындағы орындар мұрагерлікпен беріліп отырды. Орта есеппен төмен палаталар 4 – 5 жылға 400 – 600, жоғарғылары 6 – 9 жылға 100 – 300 депутаттан құралады. Әр палатаның өзіндік өкілеттіктері болады. Белгілі бір мәселелерді екі палатаның бірлескен отырысында шешеді. Парламенттің басты қызметі [http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/212-zan.html заң] шығару және үкімет пен басқа да мемлекеттік билік органдарының қызметін бақылау болып табылады. Бақылаушылық қызметі лауазымды тұлғалардың есебін тыңдау, жұмысын тексеру, халықаралық шарттарды мақұлдаудан көрініс табады. Сонымен қатар Парламенттің әкімшілік-басқарушылық (мысалы, жоғары лауазымдарға тағайындау және босату), соттық (импичмент жариялау, рақымшылық жасау) және құрылтайшылық (мемлекеттік институттар құру) өкілеттігі де болады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы  7 т,&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;source2&quot;&gt;К.Айтхожин&lt;/ref&gt;
==Парламент сайлауы==

Қазіргі заманғы демократиялық Парламент палаталарының бірі, тікелей халықпен сайлануын талап етеді. Парламентке сайлау түрлі бағыттағы саяси партияларда көрініс табатын қоғамдағы көңіл-күйдің индикаторы болып табылады.

Әдетте, көпшілік дауыс жинаған партия немесе коалиция үкіметті құрады. Сайлау үнемі, әдетте, 4-5 жылда бір рет өткізіледі.
==Парламент құрамы==

Парламент мүшелері Парламенттің төменгі палатасы үшін депутаттар және жоғарғы палата үшін сенаторлар деп аталады.Әдетте парламентке 300-500 мүше кіреді, бірақ олардың саны әртүрлі болуы мүмкін (бірнеше ондықтан 2-3 мыңға дейін). Парламент бір немесе екі Палатадан тұруы мүмкін. Екі палаталы Парламентте, әдетте, палаталардың бірі жоғарғы, екіншісі — төменгі.

Мәселен, [[Ұлыбритания]]да Парламенттің жоғарғы палатасы-[[Лордтар палатасы]], төменгі-қауым Палатасы, [[Ресей]]де-[[Федерация Кеңесі]] мен [[Мемлекеттік Дума]], [[Қазақстан]]да-[[Парламент Сенаты]] мен [[Парламент Мәжілісі]],[[АҚШ]] — та-Сенат пен Өкілдер Палатасы. Әдетте, жоғарғы палата төменгі палатадан аз демократиялық жолмен қалыптасады.
==Халықаралық парламент==
Парламенттің айқындамасына жататын бірқатар халықаралық органдар бар. Әдетте, олар қандай да бір халықаралық ұйымның құрылымында жұмыс істейді. Мұндай органдар тікелей халық сайлай алады, бірақ көбінесе ұлттық парламенттердің өкілдерінен құралады. Заңнамалық жиналысқа бүкілхалықтық сайлау [[Еуропа одағы|Еуропалық одақ]]та, [[Андия]] кеңесінде, [[Орталық Америка]] Парламентінде бар; [[Араб]] Парламенті және [[Ресей]] мен [[Беларусь]] Одағының Парламенттік Ассамблеясы жоспарланып отыр.

Парламент өкілдерінен тұратын Парламенттік Ассамблея, атап айтқанда, [[Еуроп]]а, [[НАТО]], [[ЕҚЫҰ]], [[ТМД]] кеңесінде бар. [[Женева]]да [[Парламентаралық Одақ]] — әлем парламенттері қауымдастығы жұмыс істейді.  [[2008]] жылы Стамбулда түркітілдес елдердің Парламенттік Ассамблеясы құрылды.

==Тағы қараңыз==
* [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Республикасы Парламенті]]
* [[Дүние жүзі парламенттерінің тізімі]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Заң шығарушы орган]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>olcrnci5d4yoz1i3jpfpo876qzrws6r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654430</id>
      <parentid>3654429</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халықаралық парламент */</comment>
      <origin>3654430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7904" sha1="qqe5k2fdiz6v5a25zni3ltl8yj9qmgo" xml:space="preserve">[[File:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|thumb|right|200px|Британ парламенті ғимараты]]
'''Парламент''' ({{lang-la|parlare}} – сөйлеу, {{lang-en| parlіament}}) – мемлекеттік биліктің ең жоғарғы өкілдік органы&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;, өкілдік сайлау [[заң]] органы.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

Алғаш 13 ғасырда [[Англия]]да, 17 – 18 ғасырларда Еуропа елдерінде құрылды. Қазір әлем елдерінің басым көпшілігінде бар. Кейбір елдерде басқаша аталады: Ресейде Мемл. Дума, АҚШ-та [[Конгресс]], [[Сирияда]] Ұлттық кеңес, Исландияда Альтинг, Моңғолияда Ұлы хурал, т.с.с. Парламенттің кең өкілетті, шектеулі өкілетті, кеңесші түрлері болады. Алдыңғы екі түрі өз елдерінің саяси-құқықтық механизмінде ортаңғы орын алады. Кеңесші парламенттер абсолюттік монархия елдеріне ([[Кувейт]], [[БАӘ]]) тән. Парламент бір немесе екі (жоғары және төмен) палатадан тұрады. Екі палаталы етіп құру Парламентті кәсіпқойландыру мақсатынан туындады. Жоғары палата төмен палаталық әр аймақтан сайланған халық өкілдерінің аймақтық мүдделерін тоғыстыру, асыра сілтеушілігін тежеу, мәселелерді жалпымемлекеттік тұрғыда қарастыру үшін пайда болған. Палаталар сайлау, тағайындау (көбіне жоғары палата) немесе лауазымға байланысты палатадан орын алу жолымен құрылады. Тіпті [[Ұлыбританияда]] 1999 жылға дейін лордтар палатасындағы орындар мұрагерлікпен беріліп отырды. Орта есеппен төмен палаталар 4 – 5 жылға 400 – 600, жоғарғылары 6 – 9 жылға 100 – 300 депутаттан құралады. Әр палатаның өзіндік өкілеттіктері болады. Белгілі бір мәселелерді екі палатаның бірлескен отырысында шешеді. Парламенттің басты қызметі [http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/212-zan.html заң] шығару және үкімет пен басқа да мемлекеттік билік органдарының қызметін бақылау болып табылады. Бақылаушылық қызметі лауазымды тұлғалардың есебін тыңдау, жұмысын тексеру, халықаралық шарттарды мақұлдаудан көрініс табады. Сонымен қатар Парламенттің әкімшілік-басқарушылық (мысалы, жоғары лауазымдарға тағайындау және босату), соттық (импичмент жариялау, рақымшылық жасау) және құрылтайшылық (мемлекеттік институттар құру) өкілеттігі де болады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы  7 т,&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;source2&quot;&gt;К.Айтхожин&lt;/ref&gt;
==Парламент сайлауы==

Қазіргі заманғы демократиялық Парламент палаталарының бірі, тікелей халықпен сайлануын талап етеді. Парламентке сайлау түрлі бағыттағы саяси партияларда көрініс табатын қоғамдағы көңіл-күйдің индикаторы болып табылады.

Әдетте, көпшілік дауыс жинаған партия немесе коалиция үкіметті құрады. Сайлау үнемі, әдетте, 4-5 жылда бір рет өткізіледі.
==Парламент құрамы==

Парламент мүшелері Парламенттің төменгі палатасы үшін депутаттар және жоғарғы палата үшін сенаторлар деп аталады.Әдетте парламентке 300-500 мүше кіреді, бірақ олардың саны әртүрлі болуы мүмкін (бірнеше ондықтан 2-3 мыңға дейін). Парламент бір немесе екі Палатадан тұруы мүмкін. Екі палаталы Парламентте, әдетте, палаталардың бірі жоғарғы, екіншісі — төменгі.

Мәселен, [[Ұлыбритания]]да Парламенттің жоғарғы палатасы-[[Лордтар палатасы]], төменгі-қауым Палатасы, [[Ресей]]де-[[Федерация Кеңесі]] мен [[Мемлекеттік Дума]], [[Қазақстан]]да-[[Парламент Сенаты]] мен [[Парламент Мәжілісі]],[[АҚШ]] — та-Сенат пен Өкілдер Палатасы. Әдетте, жоғарғы палата төменгі палатадан аз демократиялық жолмен қалыптасады.
==Халықаралық парламент==
Парламенттің айқындамасына жататын бірқатар халықаралық органдар бар. Әдетте, олар қандай да бір халықаралық ұйымның құрылымында жұмыс істейді. Мұндай органдар тікелей халық сайлай алады, бірақ көбінесе ұлттық парламенттердің өкілдерінен құралады. Заңнамалық жиналысқа бүкілхалықтық сайлау [[Еуропа одағы|Еуропалық одақ]]та, [[Андия]] кеңесінде, [[Орталық Америка]] Парламентінде бар; [[Арабтар|Араб]] Парламенті және [[Ресей]] мен [[Беларусь]] Одағының Парламенттік Ассамблеясы жоспарланып отыр.

Парламент өкілдерінен тұратын Парламенттік Ассамблея, атап айтқанда, [[Еуроп]]а, [[НАТО]], [[ЕҚЫҰ]], [[ТМД]] кеңесінде бар. [[Женева]]да [[Парламентаралық Одақ]] — әлем парламенттері қауымдастығы жұмыс істейді.  [[2008]] жылы Стамбулда түркітілдес елдердің Парламенттік Ассамблеясы құрылды.

==Тағы қараңыз==
* [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Республикасы Парламенті]]
* [[Дүние жүзі парламенттерінің тізімі]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Заң шығарушы орган]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>qqe5k2fdiz6v5a25zni3ltl8yj9qmgo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654431</id>
      <parentid>3654430</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халықаралық парламент */</comment>
      <origin>3654431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7995" sha1="6ufa66v8omx5j3dhhkyjhrh5cksgd8x" xml:space="preserve">[[File:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|thumb|right|200px|Британ парламенті ғимараты]]
'''Парламент''' ({{lang-la|parlare}} – сөйлеу, {{lang-en| parlіament}}) – мемлекеттік биліктің ең жоғарғы өкілдік органы&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;, өкілдік сайлау [[заң]] органы.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

Алғаш 13 ғасырда [[Англия]]да, 17 – 18 ғасырларда Еуропа елдерінде құрылды. Қазір әлем елдерінің басым көпшілігінде бар. Кейбір елдерде басқаша аталады: Ресейде Мемл. Дума, АҚШ-та [[Конгресс]], [[Сирияда]] Ұлттық кеңес, Исландияда Альтинг, Моңғолияда Ұлы хурал, т.с.с. Парламенттің кең өкілетті, шектеулі өкілетті, кеңесші түрлері болады. Алдыңғы екі түрі өз елдерінің саяси-құқықтық механизмінде ортаңғы орын алады. Кеңесші парламенттер абсолюттік монархия елдеріне ([[Кувейт]], [[БАӘ]]) тән. Парламент бір немесе екі (жоғары және төмен) палатадан тұрады. Екі палаталы етіп құру Парламентті кәсіпқойландыру мақсатынан туындады. Жоғары палата төмен палаталық әр аймақтан сайланған халық өкілдерінің аймақтық мүдделерін тоғыстыру, асыра сілтеушілігін тежеу, мәселелерді жалпымемлекеттік тұрғыда қарастыру үшін пайда болған. Палаталар сайлау, тағайындау (көбіне жоғары палата) немесе лауазымға байланысты палатадан орын алу жолымен құрылады. Тіпті [[Ұлыбританияда]] 1999 жылға дейін лордтар палатасындағы орындар мұрагерлікпен беріліп отырды. Орта есеппен төмен палаталар 4 – 5 жылға 400 – 600, жоғарғылары 6 – 9 жылға 100 – 300 депутаттан құралады. Әр палатаның өзіндік өкілеттіктері болады. Белгілі бір мәселелерді екі палатаның бірлескен отырысында шешеді. Парламенттің басты қызметі [http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/212-zan.html заң] шығару және үкімет пен басқа да мемлекеттік билік органдарының қызметін бақылау болып табылады. Бақылаушылық қызметі лауазымды тұлғалардың есебін тыңдау, жұмысын тексеру, халықаралық шарттарды мақұлдаудан көрініс табады. Сонымен қатар Парламенттің әкімшілік-басқарушылық (мысалы, жоғары лауазымдарға тағайындау және босату), соттық (импичмент жариялау, рақымшылық жасау) және құрылтайшылық (мемлекеттік институттар құру) өкілеттігі де болады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы  7 т,&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;source2&quot;&gt;К.Айтхожин&lt;/ref&gt;
==Парламент сайлауы==

Қазіргі заманғы демократиялық Парламент палаталарының бірі, тікелей халықпен сайлануын талап етеді. Парламентке сайлау түрлі бағыттағы саяси партияларда көрініс табатын қоғамдағы көңіл-күйдің индикаторы болып табылады.

Әдетте, көпшілік дауыс жинаған партия немесе коалиция үкіметті құрады. Сайлау үнемі, әдетте, 4-5 жылда бір рет өткізіледі.
==Парламент құрамы==

Парламент мүшелері Парламенттің төменгі палатасы үшін депутаттар және жоғарғы палата үшін сенаторлар деп аталады.Әдетте парламентке 300-500 мүше кіреді, бірақ олардың саны әртүрлі болуы мүмкін (бірнеше ондықтан 2-3 мыңға дейін). Парламент бір немесе екі Палатадан тұруы мүмкін. Екі палаталы Парламентте, әдетте, палаталардың бірі жоғарғы, екіншісі — төменгі.

Мәселен, [[Ұлыбритания]]да Парламенттің жоғарғы палатасы-[[Лордтар палатасы]], төменгі-қауым Палатасы, [[Ресей]]де-[[Федерация Кеңесі]] мен [[Мемлекеттік Дума]], [[Қазақстан]]да-[[Парламент Сенаты]] мен [[Парламент Мәжілісі]],[[АҚШ]] — та-Сенат пен Өкілдер Палатасы. Әдетте, жоғарғы палата төменгі палатадан аз демократиялық жолмен қалыптасады.
==Халықаралық парламент==
Парламенттің айқындамасына жататын бірқатар халықаралық органдар бар. Әдетте, олар қандай да бір халықаралық ұйымның құрылымында жұмыс істейді. Мұндай органдар тікелей халық сайлай алады, бірақ көбінесе ұлттық парламенттердің өкілдерінен құралады. Заңнамалық жиналысқа бүкілхалықтық сайлау [[Еуропа одағы|Еуропалық одақ]]та, [[Андия]] кеңесінде, [[Орталық Америка]] Парламентінде бар; [[Арабтар|Араб]] Парламенті және [[Ресей]] мен [[Беларусь]] Одағының Парламенттік Ассамблеясы жоспарланып отыр.

Парламент өкілдерінен тұратын Парламенттік Ассамблея, атап айтқанда, [[Еуроп]]а, [[НАТО]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]], [[ТМД]] кеңесінде бар. [[Женева]]да [[Парламентаралық Одақ]] — әлем парламенттері қауымдастығы жұмыс істейді.  [[2008]] жылы Стамбулда түркітілдес елдердің Парламенттік Ассамблеясы құрылды.

==Тағы қараңыз==
* [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Республикасы Парламенті]]
* [[Дүние жүзі парламенттерінің тізімі]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Заң шығарушы орган]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>6ufa66v8omx5j3dhhkyjhrh5cksgd8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654432</id>
      <parentid>3654431</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халықаралық парламент */</comment>
      <origin>3654432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8056" sha1="amkeg1o9haufc2e7bqnrbfat30wfwb3" xml:space="preserve">[[File:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|thumb|right|200px|Британ парламенті ғимараты]]
'''Парламент''' ({{lang-la|parlare}} – сөйлеу, {{lang-en| parlіament}}) – мемлекеттік биліктің ең жоғарғы өкілдік органы&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;, өкілдік сайлау [[заң]] органы.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

Алғаш 13 ғасырда [[Англия]]да, 17 – 18 ғасырларда Еуропа елдерінде құрылды. Қазір әлем елдерінің басым көпшілігінде бар. Кейбір елдерде басқаша аталады: Ресейде Мемл. Дума, АҚШ-та [[Конгресс]], [[Сирияда]] Ұлттық кеңес, Исландияда Альтинг, Моңғолияда Ұлы хурал, т.с.с. Парламенттің кең өкілетті, шектеулі өкілетті, кеңесші түрлері болады. Алдыңғы екі түрі өз елдерінің саяси-құқықтық механизмінде ортаңғы орын алады. Кеңесші парламенттер абсолюттік монархия елдеріне ([[Кувейт]], [[БАӘ]]) тән. Парламент бір немесе екі (жоғары және төмен) палатадан тұрады. Екі палаталы етіп құру Парламентті кәсіпқойландыру мақсатынан туындады. Жоғары палата төмен палаталық әр аймақтан сайланған халық өкілдерінің аймақтық мүдделерін тоғыстыру, асыра сілтеушілігін тежеу, мәселелерді жалпымемлекеттік тұрғыда қарастыру үшін пайда болған. Палаталар сайлау, тағайындау (көбіне жоғары палата) немесе лауазымға байланысты палатадан орын алу жолымен құрылады. Тіпті [[Ұлыбританияда]] 1999 жылға дейін лордтар палатасындағы орындар мұрагерлікпен беріліп отырды. Орта есеппен төмен палаталар 4 – 5 жылға 400 – 600, жоғарғылары 6 – 9 жылға 100 – 300 депутаттан құралады. Әр палатаның өзіндік өкілеттіктері болады. Белгілі бір мәселелерді екі палатаның бірлескен отырысында шешеді. Парламенттің басты қызметі [http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/212-zan.html заң] шығару және үкімет пен басқа да мемлекеттік билік органдарының қызметін бақылау болып табылады. Бақылаушылық қызметі лауазымды тұлғалардың есебін тыңдау, жұмысын тексеру, халықаралық шарттарды мақұлдаудан көрініс табады. Сонымен қатар Парламенттің әкімшілік-басқарушылық (мысалы, жоғары лауазымдарға тағайындау және босату), соттық (импичмент жариялау, рақымшылық жасау) және құрылтайшылық (мемлекеттік институттар құру) өкілеттігі де болады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы  7 т,&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;source2&quot;&gt;К.Айтхожин&lt;/ref&gt;
==Парламент сайлауы==

Қазіргі заманғы демократиялық Парламент палаталарының бірі, тікелей халықпен сайлануын талап етеді. Парламентке сайлау түрлі бағыттағы саяси партияларда көрініс табатын қоғамдағы көңіл-күйдің индикаторы болып табылады.

Әдетте, көпшілік дауыс жинаған партия немесе коалиция үкіметті құрады. Сайлау үнемі, әдетте, 4-5 жылда бір рет өткізіледі.
==Парламент құрамы==

Парламент мүшелері Парламенттің төменгі палатасы үшін депутаттар және жоғарғы палата үшін сенаторлар деп аталады.Әдетте парламентке 300-500 мүше кіреді, бірақ олардың саны әртүрлі болуы мүмкін (бірнеше ондықтан 2-3 мыңға дейін). Парламент бір немесе екі Палатадан тұруы мүмкін. Екі палаталы Парламентте, әдетте, палаталардың бірі жоғарғы, екіншісі — төменгі.

Мәселен, [[Ұлыбритания]]да Парламенттің жоғарғы палатасы-[[Лордтар палатасы]], төменгі-қауым Палатасы, [[Ресей]]де-[[Федерация Кеңесі]] мен [[Мемлекеттік Дума]], [[Қазақстан]]да-[[Парламент Сенаты]] мен [[Парламент Мәжілісі]],[[АҚШ]] — та-Сенат пен Өкілдер Палатасы. Әдетте, жоғарғы палата төменгі палатадан аз демократиялық жолмен қалыптасады.
==Халықаралық парламент==
Парламенттің айқындамасына жататын бірқатар халықаралық органдар бар. Әдетте, олар қандай да бір халықаралық ұйымның құрылымында жұмыс істейді. Мұндай органдар тікелей халық сайлай алады, бірақ көбінесе ұлттық парламенттердің өкілдерінен құралады. Заңнамалық жиналысқа бүкілхалықтық сайлау [[Еуропа одағы|Еуропалық одақ]]та, [[Андия]] кеңесінде, [[Орталық Америка]] Парламентінде бар; [[Арабтар|Араб]] Парламенті және [[Ресей]] мен [[Беларусь]] Одағының Парламенттік Ассамблеясы жоспарланып отыр.

Парламент өкілдерінен тұратын Парламенттік Ассамблея, атап айтқанда, [[Еуроп]]а, [[НАТО]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]], [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] кеңесінде бар. [[Женева]]да [[Парламентаралық Одақ]] — әлем парламенттері қауымдастығы жұмыс істейді.  [[2008]] жылы Стамбулда түркітілдес елдердің Парламенттік Ассамблеясы құрылды.

==Тағы қараңыз==
* [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Республикасы Парламенті]]
* [[Дүние жүзі парламенттерінің тізімі]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Заң шығарушы орган]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>amkeg1o9haufc2e7bqnrbfat30wfwb3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654433</id>
      <parentid>3654432</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халықаралық парламент */</comment>
      <origin>3654433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8069" sha1="kukomkevshfdht0ofjvk17imonbu2r9" xml:space="preserve">[[File:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|thumb|right|200px|Британ парламенті ғимараты]]
'''Парламент''' ({{lang-la|parlare}} – сөйлеу, {{lang-en| parlіament}}) – мемлекеттік биліктің ең жоғарғы өкілдік органы&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;, өкілдік сайлау [[заң]] органы.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

Алғаш 13 ғасырда [[Англия]]да, 17 – 18 ғасырларда Еуропа елдерінде құрылды. Қазір әлем елдерінің басым көпшілігінде бар. Кейбір елдерде басқаша аталады: Ресейде Мемл. Дума, АҚШ-та [[Конгресс]], [[Сирияда]] Ұлттық кеңес, Исландияда Альтинг, Моңғолияда Ұлы хурал, т.с.с. Парламенттің кең өкілетті, шектеулі өкілетті, кеңесші түрлері болады. Алдыңғы екі түрі өз елдерінің саяси-құқықтық механизмінде ортаңғы орын алады. Кеңесші парламенттер абсолюттік монархия елдеріне ([[Кувейт]], [[БАӘ]]) тән. Парламент бір немесе екі (жоғары және төмен) палатадан тұрады. Екі палаталы етіп құру Парламентті кәсіпқойландыру мақсатынан туындады. Жоғары палата төмен палаталық әр аймақтан сайланған халық өкілдерінің аймақтық мүдделерін тоғыстыру, асыра сілтеушілігін тежеу, мәселелерді жалпымемлекеттік тұрғыда қарастыру үшін пайда болған. Палаталар сайлау, тағайындау (көбіне жоғары палата) немесе лауазымға байланысты палатадан орын алу жолымен құрылады. Тіпті [[Ұлыбританияда]] 1999 жылға дейін лордтар палатасындағы орындар мұрагерлікпен беріліп отырды. Орта есеппен төмен палаталар 4 – 5 жылға 400 – 600, жоғарғылары 6 – 9 жылға 100 – 300 депутаттан құралады. Әр палатаның өзіндік өкілеттіктері болады. Белгілі бір мәселелерді екі палатаның бірлескен отырысында шешеді. Парламенттің басты қызметі [http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/212-zan.html заң] шығару және үкімет пен басқа да мемлекеттік билік органдарының қызметін бақылау болып табылады. Бақылаушылық қызметі лауазымды тұлғалардың есебін тыңдау, жұмысын тексеру, халықаралық шарттарды мақұлдаудан көрініс табады. Сонымен қатар Парламенттің әкімшілік-басқарушылық (мысалы, жоғары лауазымдарға тағайындау және босату), соттық (импичмент жариялау, рақымшылық жасау) және құрылтайшылық (мемлекеттік институттар құру) өкілеттігі де болады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы  7 т,&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;source2&quot;&gt;К.Айтхожин&lt;/ref&gt;
==Парламент сайлауы==

Қазіргі заманғы демократиялық Парламент палаталарының бірі, тікелей халықпен сайлануын талап етеді. Парламентке сайлау түрлі бағыттағы саяси партияларда көрініс табатын қоғамдағы көңіл-күйдің индикаторы болып табылады.

Әдетте, көпшілік дауыс жинаған партия немесе коалиция үкіметті құрады. Сайлау үнемі, әдетте, 4-5 жылда бір рет өткізіледі.
==Парламент құрамы==

Парламент мүшелері Парламенттің төменгі палатасы үшін депутаттар және жоғарғы палата үшін сенаторлар деп аталады.Әдетте парламентке 300-500 мүше кіреді, бірақ олардың саны әртүрлі болуы мүмкін (бірнеше ондықтан 2-3 мыңға дейін). Парламент бір немесе екі Палатадан тұруы мүмкін. Екі палаталы Парламентте, әдетте, палаталардың бірі жоғарғы, екіншісі — төменгі.

Мәселен, [[Ұлыбритания]]да Парламенттің жоғарғы палатасы-[[Лордтар палатасы]], төменгі-қауым Палатасы, [[Ресей]]де-[[Федерация Кеңесі]] мен [[Мемлекеттік Дума]], [[Қазақстан]]да-[[Парламент Сенаты]] мен [[Парламент Мәжілісі]],[[АҚШ]] — та-Сенат пен Өкілдер Палатасы. Әдетте, жоғарғы палата төменгі палатадан аз демократиялық жолмен қалыптасады.
==Халықаралық парламент==
Парламенттің айқындамасына жататын бірқатар халықаралық органдар бар. Әдетте, олар қандай да бір халықаралық ұйымның құрылымында жұмыс істейді. Мұндай органдар тікелей халық сайлай алады, бірақ көбінесе ұлттық парламенттердің өкілдерінен құралады. Заңнамалық жиналысқа бүкілхалықтық сайлау [[Еуропа одағы|Еуропалық одақ]]та, [[Андия]] кеңесінде, [[Орталық Америка]] Парламентінде бар; [[Арабтар|Араб]] Парламенті және [[Ресей]] мен [[Беларусь]] Одағының Парламенттік Ассамблеясы жоспарланып отыр.

Парламент өкілдерінен тұратын Парламенттік Ассамблея, атап айтқанда, [[Еуроп]]а, [[НАТО]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]], [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] кеңесінде бар. [[Женева]]да [[Парламентаралық Одақ]] — әлем парламенттері қауымдастығы жұмыс істейді. [[2008 жыл|2008 жылы]] Ыстанбұлда түркітілдес елдердің Парламенттік Ассамблеясы құрылды.

==Тағы қараңыз==
* [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Республикасы Парламенті]]
* [[Дүние жүзі парламенттерінің тізімі]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Заң шығарушы орган]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>kukomkevshfdht0ofjvk17imonbu2r9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654434</id>
      <parentid>3654433</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:50:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Парламент құрамы */</comment>
      <origin>3654434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8070" sha1="m5ya6g937ajv7roweldposewix1y2jz" xml:space="preserve">[[File:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|thumb|right|200px|Британ парламенті ғимараты]]
'''Парламент''' ({{lang-la|parlare}} – сөйлеу, {{lang-en| parlіament}}) – мемлекеттік биліктің ең жоғарғы өкілдік органы&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;, өкілдік сайлау [[заң]] органы.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

Алғаш 13 ғасырда [[Англия]]да, 17 – 18 ғасырларда Еуропа елдерінде құрылды. Қазір әлем елдерінің басым көпшілігінде бар. Кейбір елдерде басқаша аталады: Ресейде Мемл. Дума, АҚШ-та [[Конгресс]], [[Сирияда]] Ұлттық кеңес, Исландияда Альтинг, Моңғолияда Ұлы хурал, т.с.с. Парламенттің кең өкілетті, шектеулі өкілетті, кеңесші түрлері болады. Алдыңғы екі түрі өз елдерінің саяси-құқықтық механизмінде ортаңғы орын алады. Кеңесші парламенттер абсолюттік монархия елдеріне ([[Кувейт]], [[БАӘ]]) тән. Парламент бір немесе екі (жоғары және төмен) палатадан тұрады. Екі палаталы етіп құру Парламентті кәсіпқойландыру мақсатынан туындады. Жоғары палата төмен палаталық әр аймақтан сайланған халық өкілдерінің аймақтық мүдделерін тоғыстыру, асыра сілтеушілігін тежеу, мәселелерді жалпымемлекеттік тұрғыда қарастыру үшін пайда болған. Палаталар сайлау, тағайындау (көбіне жоғары палата) немесе лауазымға байланысты палатадан орын алу жолымен құрылады. Тіпті [[Ұлыбританияда]] 1999 жылға дейін лордтар палатасындағы орындар мұрагерлікпен беріліп отырды. Орта есеппен төмен палаталар 4 – 5 жылға 400 – 600, жоғарғылары 6 – 9 жылға 100 – 300 депутаттан құралады. Әр палатаның өзіндік өкілеттіктері болады. Белгілі бір мәселелерді екі палатаның бірлескен отырысында шешеді. Парламенттің басты қызметі [http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/212-zan.html заң] шығару және үкімет пен басқа да мемлекеттік билік органдарының қызметін бақылау болып табылады. Бақылаушылық қызметі лауазымды тұлғалардың есебін тыңдау, жұмысын тексеру, халықаралық шарттарды мақұлдаудан көрініс табады. Сонымен қатар Парламенттің әкімшілік-басқарушылық (мысалы, жоғары лауазымдарға тағайындау және босату), соттық (импичмент жариялау, рақымшылық жасау) және құрылтайшылық (мемлекеттік институттар құру) өкілеттігі де болады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы  7 т,&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;source2&quot;&gt;К.Айтхожин&lt;/ref&gt;
==Парламент сайлауы==

Қазіргі заманғы демократиялық Парламент палаталарының бірі, тікелей халықпен сайлануын талап етеді. Парламентке сайлау түрлі бағыттағы саяси партияларда көрініс табатын қоғамдағы көңіл-күйдің индикаторы болып табылады.

Әдетте, көпшілік дауыс жинаған партия немесе коалиция үкіметті құрады. Сайлау үнемі, әдетте, 4-5 жылда бір рет өткізіледі.
==Парламент құрамы==

Парламент мүшелері Парламенттің төменгі палатасы үшін депутаттар және жоғарғы палата үшін сенаторлар деп аталады.Әдетте парламентке 300-500 мүше кіреді, бірақ олардың саны әртүрлі болуы мүмкін (бірнеше ондықтан 2-3 мыңға дейін). Парламент бір немесе екі Палатадан тұруы мүмкін. Екі палаталы Парламентте, әдетте, палаталардың бірі жоғарғы, екіншісі — төменгі.

Мәселен, [[Ұлыбритания]]да Парламенттің жоғарғы палатасы-[[Лордтар палатасы]], төменгі-қауым Палатасы, [[Ресей]]де-[[Федерация Кеңесі]] мен [[Мемлекеттік дума]], [[Қазақстан]]да-[[Парламент Сенаты]] мен [[Парламент Мәжілісі]],[[АҚШ]] — та-Сенат пен Өкілдер Палатасы. Әдетте, жоғарғы палата төменгі палатадан аз демократиялық жолмен қалыптасады.

==Халықаралық парламент==
Парламенттің айқындамасына жататын бірқатар халықаралық органдар бар. Әдетте, олар қандай да бір халықаралық ұйымның құрылымында жұмыс істейді. Мұндай органдар тікелей халық сайлай алады, бірақ көбінесе ұлттық парламенттердің өкілдерінен құралады. Заңнамалық жиналысқа бүкілхалықтық сайлау [[Еуропа одағы|Еуропалық одақ]]та, [[Андия]] кеңесінде, [[Орталық Америка]] Парламентінде бар; [[Арабтар|Араб]] Парламенті және [[Ресей]] мен [[Беларусь]] Одағының Парламенттік Ассамблеясы жоспарланып отыр.

Парламент өкілдерінен тұратын Парламенттік Ассамблея, атап айтқанда, [[Еуроп]]а, [[НАТО]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]], [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] кеңесінде бар. [[Женева]]да [[Парламентаралық Одақ]] — әлем парламенттері қауымдастығы жұмыс істейді. [[2008 жыл|2008 жылы]] Ыстанбұлда түркітілдес елдердің Парламенттік Ассамблеясы құрылды.

==Тағы қараңыз==
* [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Республикасы Парламенті]]
* [[Дүние жүзі парламенттерінің тізімі]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Заң шығарушы орган]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>m5ya6g937ajv7roweldposewix1y2jz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фтор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31854</id>
    <revision>
      <id>3654422</id>
      <parentid>3603261</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Құдайбергенова Айнагүл</username>
        <id>182658</id>
      </contributor>
      <origin>3654422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8007" sha1="2jtz0q0cyru1yzyhahp8weuwyixeyxc" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент|нөмірі=9|қб қысымы 100 k=85|балқу температурасы=(F2) 53,48 К (-219,67 °C, -363,41 °F)|қайнау температурасы=(F2) 85,03 К (-188,11 °C, -306,60 °F)|молярлық көлем=Cp: 31 Дж / (моль·К)[5] (21,1°C кезінде)|қб қысымы 1=38|қб қысымы 10=44|қб қысымы 100=50|қб қысымы 1 k=58|қб қысымы 10 k=69|К сыни межелі=144,4|фаза=Газ|балқу жылуы=(F - F) 0,5104|булану жылуы=(F - F) 6,544|жылусыйымдылығы=31,34|сыни межелі МПа=5,215|тор құрылымы=моноклиндік ({{math / α}} - фтор); кубтық ({{math / β}}-фтор)|Тор құрылымы=моноклиндік ({{math / α}} - фтор); кубтық ({{math / β}}-фтор)|тор параметрлері={{math|α}}-фтор: {{nobr|1={{math|β}} = 102,088(18)°}}; {{nobr|1={{math|''a''}} = 5,4780(12) Å}}; {{nobr|1={{math|''b''}} = 3,2701(7) Å}}; {{nobr|1={{math|''c''}} = 7,2651(17) Å}}.&lt;br&gt;{{math|β}}-фтор: {{nobr|1={{math|''a''}} = 5,5314(15)}}|жылуөткізгіштік=0,028|CAS тіркелу нөмірі=7782-41-4|тығыздық=1,696|Ван-дер-Ваальс радиусы=135 пм|асты=[[Хлор|Cl]]|электртерістілігі=3,98|символ=F|сыртқы түрі=Сары сұйықтық (криогендік температурада), түссіз газ (қалың қабаттарда — жасыл-сары, қалыпты және стандартты жағдайларда)|атауы=Фтор|атомдық масса=18,998403163(6)|конфигурация=[He] 2s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2p&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;|атом радиусы=73|ковалентті радиус=64|ион радиусы=(−1e)133|электродты потенциал=2,87 В|иондалу энергиясы 3=6147|Электродты потенциал=2,87 В|тотығу дәрежелері=−1, 0|иондалу энергиясы 1=1680,0 (17,41)|топ=17|период=2|блок=p|сурет=Liquid fluorine tighter crop.jpg|электрондық қабықшасы=2, 7|иондалу энергиясы 2=3374|сурет анықтамасы=Сұйық фтор|тип=[[Галогендер]]}}[[Сурет:Fluorine.svg|thumb|100px|Фтор F|солға]]
'''Фтор''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Fluorum''; '''F''') — элементтердің [[Элементтердің периодтық жүйесі|периодтық жүйесінің]] VII тобындағы химиялық элемент, ат. н. 9, ат. м. 18,998; [[галогендер]] тобына жатады.

Табиғатта тұрақты бір [[изотоп]]ы және жасанды жолмен алынған 5 радиоактивті изотопы бар. Фторды бос күйінде алғаш француз химигі [[Анри Муассан|А.Муассан]] алған (1886). Оның улылығы сондай — Фторды алумен айналысқан көптеген химик-ғалымдар (Г.Дэви, Т.Нокс, Д.Никлес, П.Луйэ) қаза тауып, ал А.Муассон мен Г.Нокс мүгедек болып қалған. Фтордың Жер қыртысындағы салмақ мөлшелері 6,25°10–2%, әр түрлі тау жыныстары мен тұзды құмдар құрамында шашыраңқы түрде кездеседі. 

Оның маңызды қосылыстарына: [[флюорит]], [[криолит]], [[топаз]] жатады. Фтордың ерігіш қосылыстары суда ([[өзен]] суында 0,00002%, [[мұхит]] суында 0,0001%), Са&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;(РО&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;F қосылысы организмдердің тісі мен сүйегінде (0,02%) болады. Қалыпты жағдайда Фтор солғын сары түсті, өткір иісті, улы газ, балқу t –219,61°С, қайнау t =188°С. Фтор молекуласы екі атомнан тұрады (F&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;). Тотығу дәрежесі –1, өте активті, қалыпты температураның өзінде көптеген элементтермен, оның ішінде [[азот]] және ауыр инертті газдармен ([[Гелий|He]], [[Неон|Ne]], [[Аргон|Ar-нан]] басқа) әрекеттесіп, фторидтер түзеді. Фтордың маңызды қосылысы [[фторсутек]], судағы ерітіндісі фторсутек қышқылы деп аталады ([[Фтор қосылыстары|қ. Фтор қосылыстары]]). 

Фтор органикалық заттармен әрекеттесіп, фтор-органикалық қосылыстар түзеді. Фторды балқытылған фторидтерін немесе фторлы сутекті [[электролиз]]деу арқылы алады. Ол фтор - органикалық қосылыс синтезінде фторлаушы реагент ретінде, т.б. пайдаланады. Фтор — өсімдіктер мен жануарлар организмінің тұрақты құрамдас бөлігі.

Фторды алудың өнеркәсіптік тәсілі [[флюорит]] кендерін өндіру мен байытуды, күкіртқышқылды олардың концентратының сусыз HF түзуімен ыдырауын және оның электролиттік ыдырауын қамтиды.

Фторды зертханалық алу үшін кейбір қосылыстардың ыдырауы қолданылады, бірақ олардың барлығы табиғатта жеткілікті мөлшерде кездеседі және оларды еркін фтордың көмегімен алады.

{{Менделеевтің периодтық кестесі}}
Фтордың негізгі ерекшеліктері

Фтор (F) — химиялық элемент, периодтық жүйедегі 9-нөмірлі элемент.
Ол галогендер тобына жатады.
Қалыпты жағдайда фтор — бозғылт сары түсті газ.
Фтор — ең белсенді химиялық элементтердің бірі, басқа заттармен өте оңай әрекеттеседі.
Оның электртерістілігі ең жоғары элемент болып саналады.
Фтор табиғатта таза күйінде кездеспейді, көбінесе минералдар құрамында болады.
Фтор қосылыстарының бірі — фторидтер. Олар тіс эмалінің беріктігін сақтауға көмектеседі.
Аз мөлшердегі фтор қосылыстары ауыз қуысының гигиенасында және тіс пасталарында қолданылады.
Фтордың кейбір қосылыстары өнеркәсіпте, соның ішінде шыны, металл және химиялық өнімдер өндіруде пайдаланылады.
Таза фтор өте улы және қауіпті, сондықтан онымен жұмыс істеу арнайы қауіпсіздік шараларын талап етеді.

💡 Қызықты дерек: Фтордың химиялық белсенділігі соншалық жоғары, ол көптеген элементтермен, тіпті кейбір асыл металдармен де реакцияға түсе алады.
[[Санат:Химиялық элементтер]]
[[Санат:Галогендер]]
[[Санат:Фтор]]</text>
      <sha1>2jtz0q0cyru1yzyhahp8weuwyixeyxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бор (элемент)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42764</id>
    <revision>
      <id>3654443</id>
      <parentid>3603500</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Құдайбергенова Айнагүл</username>
        <id>182658</id>
      </contributor>
      <origin>3654443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6711" sha1="n340o2c7lmiheu8nka6ba5mo52kxw35" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент|тип=Металлоидтар|қайнау температурасы=4 138 [[Кельвин|K]] (3865 °C)|блок=p|период=2|жылуөткізгіштік=27,4|Дебай температурасы=1250|c/a қатынас=0,576|тор параметрлері={{math|''a''}}=10,17; α=65,18|Тор құрылымы=ромбоэдрлік|тор құрылымы=ромбоэдрлік|молярлық көлем=4,6|жылусыйымдылығы=11,09|булану жылуы=504,5|балқу жылуы=23,60|сурет=Boron R105.jpg|балқу температурасы=2 348 [[Кельвин|K]]|нөмірі=5|тығыздық=2,34|иондалу энергиясы 1=800,2(8,29)|тотығу дәрежелері=-3; 0; +3|электртерістілігі=2,04|ион радиусы=23 (+3e)|ковалентті радиус=84±3|атом радиусы=90|конфигурация=[He] 2s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt; 2p&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;1&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;|атомдық масса=(10,806; 10,821)|атауы=Бор|сыртқы түрі=Қарақошқыл немесе қара зат|символ=B|асты=[[Алюминий|Al]]|топ=13|қб қысымы 1=2348|қб қысымы 10 k=3545|қб қысымы 1 k=3141|қб қысымы 100=2822|қб қысымы 10=2562|иондалу энергиясы 2=2427.1|CAS тіркеу нөмірі=7440-42-8|Моос қаттылығы=~9.5|фаза=Қатты дене|иондалу энергиясы 3=3659.7|Ван-дер-Ваальс радиусы=192|электрондық қабықшасы=2, 3|қб қысымы 100 k=4072}}
[[Сурет:Boron.svg|солға|нобай|187x187 нүкте|Бор ''B'']]
'''Бор''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Borum''; '''B''') — элементтердің периодты жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 5, ат. м. 10,84; қара сұр түсті кристалды немесе аморфты зат (өте таза Бор түссіз). Табиғи Бордың тұрақты екі изотопы бар: ¹⁰В (19%) және ¹¹В (81%).

== Тарихы ==
Борды алғаш рет 1808 ж. француз химиктері [[Жозеф Луи-Гей Люссак|Ж. Гей-Люссак]] пен [[Луи Жак Тенар|Л. Тенар]] бор ангидридін металл калиймен тотықсыздандыру арқылы алған. 

== Табиғатта таралу ==
Жер қыртысындағы үлес салмағы 3•10&lt;sup&gt;–4&lt;/sup&gt;%. Бор табиғатта тек қосылыстар құрамында (бор қышқылы H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;BO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, бура Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;O•10H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) кездеседі. Қазақстанда бор кендері, [[ашарит]], [[борацит]], [[гидроборацит]], пандермит, т.б. минералдар түрінде кездеседі. Таза кристалды Бордың тығыздығы 2,3 г/см³, балқу t 2075 °C, қайнау t 3860 °C, қаттылығы жағынан алмаздан кейін екінші орында.

== Қасиеттері ==
Кристалды Бор — шала өткізгіш. Қалыпты жағдайда электр тогын нашар өткізеді, бірақ 800 °С-қа дейін қыздырғанда оның электр өткізгіштігі артады. Бор комплексті қосылыстар түзуге бейім, көпшілік қосылыстарында үш валентті. Борды 700 °С-қа дейін қыздырғанда Бор ангидриді (В&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;О&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), ал оны суда еріткенде [[бор қышқылы]] (Н&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;ВО&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) түзіледі. 

Бор қышқылының тұздарын бораттар деп атайды. 900 °С-тан жоғары қыздырғанда Бор [[азот]]пен бор нитридін (ВN), көмірмен бор карбидін (В&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;С), металдармен боридтер түзеді. Бjhды таза күйінде бор ангидридін (В&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;О&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) тотықсыздандыру арқылы алады. Бор және оның қосылыстары — диэлектриктер мен шала өткізгіш заттар ретінде және ядролық реакторларда, медициналық препараттар, полимерлер алуға қолданылады.

== Дереккөздер&lt;/span&gt; ==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

{{Менделеевтің периодтық кестесі}}

Неліктен кейбір адам бор жейді?   Адамның бор жеуге құмар болуы бірнеше себептен болуы мүмкін:

🧠 Пика (pica) — тағамға жатпайтын заттарды жеуге деген тұрақты құштарлық. Бор жеу соның бір көрінісі болуы мүмкін.
🩸 Темір тапшылығы — кей адамдарда темір жетіспеген кезде бор, мұз, топырақ сияқты заттарға ерекше құмарлық пайда болады.
🧂 Минерал тапшылығы да ықпал етуі мүмкін, бірақ бор жеу міндетті түрде кальций жетіспейтінін білдірмейді.
🤰 Жүктілік кезінде гормондық өзгерістерге байланысты тағамға жатпайтын заттарға құмарлық пайда болуы мүмкін.
😟 Кейде стресс, әдет немесе психологиялық факторлар әсер етеді.

Борды үнемі жеу қауіпсіз емес. Оның құрамында ағзаға зиянды қоспалар болуы мүмкін, ал көп мөлшері асқазан-ішек жолына қиындық туғызуы ықтимал.

Егер бор жеуге деген құмарлық жиі немесе қатты байқалса, қандағы гемоглобин мен ферритин деңгейін тексерту үшін дәрігерге қаралған дұрыс.
{{wikify}}

[[Санат:Химиялық элементтер]]


{{Chem-stub}}</text>
      <sha1>n340o2c7lmiheu8nka6ba5mo52kxw35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Миссури (айрық)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45032</id>
    <revision>
      <id>3654297</id>
      <parentid>2817599</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T16:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nurken [[Миссури]] бетін [[Миссури (айрық)]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>2817599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="441" sha1="7rfz8ug9fvxubijayu84tuoapnfxa2g" xml:space="preserve">'''Миссу́ри''' ({{lang-en|Missouri}}):

* [[Миссури (тайпа)]] — [[үндістер]] [[тайпа]]сы.
* [[Миссури (штат)]] — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] штаты.
* [[Миссури (өзен)]] — [[Солтүстік Америка]]дағы [[өзен]].
* [[Миссури (үстірт)]] — Солтүстік Америкадағы [[үстірт]].
{{айрық}}</text>
      <sha1>7rfz8ug9fvxubijayu84tuoapnfxa2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баренц теңізі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47215</id>
    <revision>
      <id>3654383</id>
      <parentid>2639303</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T07:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Құдайбергенова Айнагүл</username>
        <id>182658</id>
      </contributor>
      <origin>3654383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7705" sha1="mutz9mnac8ykp0ucddib1cpi0u5wdli" xml:space="preserve">{{Теңіз
 |Атауы             = Баренц теңізі
  |Төл атауы        = 
 |Сурет             = Barents Sea map ru.svg
  |Сурет тақырыбы   = 
 |Координаттары     = 71/N/41/E
  |CoordScale       = 
 |Ел       = 
 |Мұхит    = 
 |Ауданы         = 1 424 000
 |Көлемі         = 282 мың
 |Жағалау сызығының ұзындығы   = 
 |Тереңдігі   = 600
  |Орташа тереңдігі      = 222
 |Суды жинау ауданы      = 
 |Ортаққордағы санаты    = Barents Sea
|Позициялық карта       = Ресей
}}
'''Баренц теңізі''' ({{lang-no|Barentshavet}}, [[1853]] жылға дейін  '''Мурман теңізі''', ''Мурман'') — [[Солтүстік Мұзды мұхит]]тың шеткі теңізі. [[Голландия]]ның теңіз саяхатшысы В.[[Баренц]]тің құрметіне аталған. [[Еуропа]]ның солтүстік жағалауы мен [[Шпицберген]], [[Франц-Иосиф жері]], [[Жаңа Жер]] аралдарымен шектесіп, [[Ресей]] мен [[Норвегия]] жағалауларын шаяды.  [[Вайгач]] және Кальгучев  аралдары аралығындағы оңтүстік-батыс бөлігі '''Печора теңізі''' деп аталады.  [[Бұғаз]]дар арқылы [[Кар тауы|Кар тауларымен]], [[Ақ теңіз]]бен жалғасады. 

Теңіз құрылықтық шельфте орналасқан. Аумағы1424 мың км², көпшілік бөлігінің тереңдігі 360 — 400 м, ең терең жері — 600 м. [[Жағалау]]ы қатты тілімделген, биік жартасты (фьордтар), тек шығысындағы [[Канин түбегі]] аз тілімделіп, жайпақ келген. Негізгі шығанақтары: [[Порсангер-фьорд]], [[Варангер-фьорд]], [[Мотов]], [[Кола түбегі|Кола]], [[Печора]] және [[Чеш. Аралдары]] аз, ең үлкені — теңіздің оңтүстігіндегі [[Колгуев аралы]]. Теңізге [[Печора]] және [[Индига]] өзендері құяды. [[Атлант мұхиты]]ның жылы ағысы әсерінен теңіздің оңтүстік-батыс бөлігі қатпайды, ақпан айында суының жоғарғы қабатының температурасы 3—5°С. Солтүстік-батысы мен солтүстік-шығысында [[мұз]] әдетте жыл бойы жатады, тек кейбір жылдары ғана теңіз мұздан толығымен арылады. Теңіздің тұздылығы 32—35‰. Баренц теңізінде жарты тәуліктік [[су]] толысуы байқалады, Кола түбегі жағасында оның көтерілу биіктігі 6,1 м-ге жетеді.  

Баренц теңізі көлік және балық шаруашылығы үшін үлкен маңызға ие. Балықтың 114 тен астам түрі кездеседі. Теңізде балық аулау кәсібі ([[треска]], [[майшабақ]], пикша, [[сайда]], [[теңіз алабұғасы]], [[камбала]]) пальтус  және кеме қатынасы жақсы дамыған. 

Негізгі порттары: 
* [[Варде]] (Норвегия), 
* [[Мурманск]] (Ресей), т.б.&lt;br /&gt;
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Петсамо оның жалғыз мұз қатпайтын порты болғандықтан, Баренц теңізіне шығу үшін [[Финляндия]]ның да құзыры болды. Радиактивті қалдықтарды өңдейтін норвег зауыттарының қызметіне байланысты теңіздің радиактивті лайлануы шешілуі қиын мәселеге айналып отыр. Соңғы уақытта Баренц теңізінің Шпицбергенге қарайғы теңіз шельфі Ресей Федерациясы мен Норвегия арасында аумақтық даулардың нысанына айналып отыр&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том&lt;/ref&gt;.
🌊 Баренц теңізі — Солтүстік Мұзды мұхиттың бөлігі. Ол Еуропаның солтүстігінде, Норвегия мен Ресейдің жағалаулары арасында орналасқан.
🧭 Атауы голландиялық теңізші Виллем Баренцтің құрметіне қойылған. Ол XVI ғасырдың соңында Арктикаға бірнеше экспедиция жасаған.
🧊 Қызығы — теңіз толықтай мұз болып қатпайды. Атлант мұхитынан келетін жылы ағыстардың арқасында оның оңтүстік-батыс бөлігі қыста да салыстырмалы түрде мұзсыз болады.
🐋 Теңізде жануарлар әлемі бай: ақ аю, морж, итбалықтардың бірнеше түрі, киттер және көптеген теңіз құстары кездеседі.
🐟 Балық шаруашылығы өте маңызды. Баренц теңізі треска, пикша, мойва және басқа да кәсіптік балықтарға бай.
🏝️ Мұнда архипелагтар бар. Соның ішінде Шпицберген (Свальбард), Франц-Иосиф Жері және Жаңа Жер аралдары ерекше танымал.
🌡️ Арктика үшін теңіз салыстырмалы түрде жылы. Бұл жерде климатқа Атлант мұхитынан келетін жылы су массалары қатты әсер етеді.
🧪 Теңіз түбінде мұнай мен газ қорлары бар. Сондықтан Баренц теңізі энергетикалық тұрғыдан да стратегиялық маңызды аймақ саналады.
🌌 Солтүстік шұғыласын көруге болады. Қыстың қараңғы әрі ұзақ түндерінде бұл аймақ табиғи жарық құбылысын бақылауға қолайлы.
🗺️ Теңіздің ауданы шамамен 1,4 млн км², яғни Қазақстан аумағынан сәл ғана үлкен.

Ең қызық фактілердің бірі: Баренц теңізі Арктикада орналасқанымен, оның оңтүстік-батыс бөлігіне Атланттың жылы сулары үздіксіз келіп тұрады. Сондықтан оны «мұзды аймақтағы салыстырмалы жылы теңіз» деуге болады.

[[Сурет:Вид с маяка на Белое и Баренцево море.jpg|750px|]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Солтүстік Мұзды мұхит теңіздері]]
[[Санат:Баренц теңізі]]
[[Санат:Ресей теңіздері]]

{{бастама}}
{{уики}}</text>
      <sha1>mutz9mnac8ykp0ucddib1cpi0u5wdli</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654399</id>
      <parentid>3654383</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] ([[User talk:Құдайбергенова Айнагүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2639303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5025" sha1="krm8eqwh8ui2byarvrbba9vd0c2uvlx" xml:space="preserve">{{Теңіз
 |Атауы             = Баренц теңізі
  |Төл атауы        = 
 |Сурет             = Barents Sea map ru.svg
  |Сурет тақырыбы   = 
 |Координаттары     = 71/N/41/E
  |CoordScale       = 
 |Ел       = 
 |Мұхит    = 
 |Ауданы         = 1 424 000
 |Көлемі         = 282 мың
 |Жағалау сызығының ұзындығы   = 
 |Тереңдігі   = 600
  |Орташа тереңдігі      = 222
 |Суды жинау ауданы      = 
 |Ортаққордағы санаты    = Barents Sea
|Позициялық карта       = Ресей
}}
'''Баренц теңізі''' ({{lang-no|Barentshavet}}, [[1853]] жылға дейін  '''Мурман теңізі''', ''Мурман'') — [[Солтүстік Мұзды мұхит]]тың шеткі теңізі. [[Голландия]]ның теңіз саяхатшысы В.[[Баренц]]тің құрметіне аталған. [[Еуропа]]ның солтүстік жағалауы мен [[Шпицберген]], [[Франц-Иосиф жері]], [[Жаңа Жер]] аралдарымен шектесіп, [[Ресей]] мен [[Норвегия]] жағалауларын шаяды.  [[Вайгач]] және Кальгучев  аралдары аралығындағы оңтүстік-батыс бөлігі '''Печора теңізі''' деп аталады.  [[Бұғаз]]дар арқылы [[Кар тауы|Кар тауларымен]], [[Ақ теңіз]]бен жалғасады. 

Теңіз құрылықтық шельфте орналасқан. Аумағы1424 мың км², көпшілік бөлігінің тереңдігі 360 — 400 м, ең терең жері — 600 м. [[Жағалау]]ы қатты тілімделген, биік жартасты (фьордтар), тек шығысындағы [[Канин түбегі]] аз тілімделіп, жайпақ келген. Негізгі шығанақтары: [[Порсангер-фьорд]], [[Варангер-фьорд]], [[Мотов]], [[Кола түбегі|Кола]], [[Печора]] және [[Чеш. Аралдары]] аз, ең үлкені — теңіздің оңтүстігіндегі [[Колгуев аралы]]. Теңізге [[Печора]] және [[Индига]] өзендері құяды. [[Атлант мұхиты]]ның жылы ағысы әсерінен теңіздің оңтүстік-батыс бөлігі қатпайды, ақпан айында суының жоғарғы қабатының температурасы 3—5°С. Солтүстік-батысы мен солтүстік-шығысында [[мұз]] әдетте жыл бойы жатады, тек кейбір жылдары ғана теңіз мұздан толығымен арылады. Теңіздің тұздылығы 32—35‰. Баренц теңізінде жарты тәуліктік [[су]] толысуы байқалады, Кола түбегі жағасында оның көтерілу биіктігі 6,1 м-ге жетеді.  

Баренц теңізі көлік және балық шаруашылығы үшін үлкен маңызға ие. Балықтың 114 тен астам түрі кездеседі. Теңізде балық аулау кәсібі ([[треска]], [[майшабақ]], пикша, [[сайда]], [[теңіз алабұғасы]], [[камбала]]) пальтус  және кеме қатынасы жақсы дамыған. 

Негізгі порттары: 
* [[Варде]] (Норвегия), 
* [[Мурманск]] (Ресей), т.б.&lt;br /&gt;
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Петсамо оның жалғыз мұз қатпайтын порты болғандықтан, Баренц теңізіне шығу үшін [[Финляндия]]ның да құзыры болды. Радиактивті қалдықтарды өңдейтін норвег зауыттарының қызметіне байланысты теңіздің радиактивті лайлануы шешілуі қиын мәселеге айналып отыр. Соңғы уақытта Баренц теңізінің Шпицбергенге қарайғы теңіз шельфі Ресей Федерациясы мен Норвегия арасында аумақтық даулардың нысанына айналып отыр&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том&lt;/ref&gt;.

[[Сурет:Вид с маяка на Белое и Баренцево море.jpg|750px|]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Солтүстік Мұзды мұхит теңіздері]]
[[Санат:Баренц теңізі]]
[[Санат:Ресей теңіздері]]

{{бастама}}
{{уики}}</text>
      <sha1>krm8eqwh8ui2byarvrbba9vd0c2uvlx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Штампылау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48932</id>
    <revision>
      <id>3654478</id>
      <parentid>2893805</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Құдайбергенова Айнагүл</username>
        <id>182658</id>
      </contributor>
      <origin>3654478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2466" sha1="cvcr2pa27ijv4ya6ls9nyrzcndbqepo" xml:space="preserve">[[Сурет:Power_press_animation.gif|thumb|right|200px|]]
'''Штампылау''' — материалды [[штамп]] арқылы пластикалық деформалау арқылы өңдеу. Өңделетін дайындаманың немесе тетіктің пішініне, күрделілігіне, материалының күйіне, өңдеу сериялылығына және өңдеудің технол. ерекшеліктеріне қарай Штампылау көлемдік Штампылау және теміртабақ Штампылау болып жіктеледі. Штампылауды ашық және жабық штамптармен орындайды. Штампыланатын тетіктің пішіні мен атқаратын қызметіне қойылатын талаптарға қарай оларды иінді және гидравлик. престерде, көлденең соғу машиналарында өңдейді.
   Штампылаудың басты қағидаты — материалды қысым арқылы пластикалық деформациялап, оған қажетті пішін мен өлшем беру.

Яғни, дайындама арнайы штамптың (қалыптың) арасына орналастырылып, күш түсіру нәтижесінде қажетті бұйым алынады.
   Негізгі қағидаттары:

материалды кесу, ию, созу немесе сығу арқылы өңдеу;
дайындаманың пішінін штамптың қуысына сәйкес өзгерту;
өңдеу кезінде материалдың пластикалық қасиетін пайдалану;
дайын бөлшектің өлшемі мен пішінінің дәлдігін қамтамасыз ету.

Қысқаша айтқанда: штампылаудың басты қағидаты — металды қысыммен пластикалық деформациялау арқылы қажетті пішін алу.
== Дереккөздер ==
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
{{wikify}}
{{Металлургия}}

[[Санат:Металлургия]]</text>
      <sha1>cvcr2pa27ijv4ya6ls9nyrzcndbqepo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51006</id>
    <revision>
      <id>3654396</id>
      <parentid>1980422</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T08:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mheidegger</username>
        <id>1111</id>
      </contributor>
      <comment>сурет</comment>
      <origin>3654396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2535" sha1="mvurfwv1vz2dvo26mx9zgi5s2p9ztns" xml:space="preserve">[[Сурет:Sarysu Factory.jpg|thumb|right|300px|Сарысу байыту фабрикасы]]
'''Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы''' – [[1904 жыл|1904 жылы]] [[Лондон|Лондонда]] ағылшын-француз және орыс кәсіпкерлері құрған. Қоғам жұмысының шарттарын патша үкіметі [[1907 жыл|1907 жылда]] бекітті. Қоғам Спасск-Вознесенск және Успен мыс кеніштері мен Спасск мыс қорыту заутын, [[Саран]] және [[Қарағанды]] көмір кендері мен 2 темір кенішін біріктірді. Қоғамды ірі шетел капиталистері Н.Фелл ([[төраға]]), Ж.Карно, т.б. басқарды. [[1907 жыл|1907 жылға]] таяу Спасск мыс қорыту заутында жылына 5 мың тонн мыс өндірілді. 1908 жылы ұзындығы 40 км [[Қарағанды]] – Спасск тар табанды т. ж. салынып, ол заутты Қарағанды көмір кенімен жалғастырды. 1913 жылға таяу 5065 т мыс, яғни Ресейде өндірілген барлық мыстың 15,8%-ы өндірілді. Мыс кентасы негізінен Нілдідегі Успен кенішінен әкелінді. [[1916 жыл|1916 жылы]] Успен кенішінің солтстік-шығысындағы [[Жақсы Сарысу]] өзеннің бойында тәулігіне 100 тонн кентас беретін Сарысу байыту фабрикасы іске қосылды. [[1903 жыл|1903 жылы]] Спасск заутындағы кеніштер мен көмір кендерінде жұмысшылардың саны 1033-ке жетіп, олардың ішінде 552 орыс, 481 қазақ болды. [[1918 жыл]] 11 мамырда РКФСР ХКК-нің “Спасск мыс қорыту зауытын ұлт меншігіне беру туралы” қаулысымен қоғамның жұмысы тоқтатылды.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;
=Пайдаланған сілтеме=
 &lt;references/&gt; 
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Акционерлік қоғамдар]]
[[Санат:Лондон қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]]</text>
      <sha1>mvurfwv1vz2dvo26mx9zgi5s2p9ztns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маврлар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57133</id>
    <revision>
      <id>3654330</id>
      <parentid>3178211</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T18:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3654330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6035" sha1="m55mvfjubhwai0spce94z12jbb4poak" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Маврлар
|төл атауы  = мавритания арабтары, бейдан
|сурет      = Adrar-Mother&amp;daughter.JPG
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 3 млн. астам
|аймақ      = 
|аймақ1     = {{Байрақ|Мавритания}}
|саны1      = 2,7 млн.
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = {{Байрақ|Марокко}}
|саны2      = 1 млн.
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = {{Байрақ|Нигерия}}
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = {{Байрақ|Батыс Сахара}}
|саны4      = 400 000
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = {{Байрақ|Мали}}
|саны5      = 360 000
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = {{Байрақ|Гамбия}}
|саны6      = 25 000
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[араб тілі]], [[француз тілі]]
|діні       = [[суннизм]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}

'''Маврлар''' (''мавритания арабтары'', ''бейдан'') — [[Мавритания]]ның негізхі халқы (2,7 млн ​​адам; 2010, бағалау). Олар сондай-ақ [[Батыс Сахара]]да (400 мың адам), [[Марокко]]ның оңтүстігінде (1 миллион адамға дейін), [[Мали]]дің солтүстігінде (360 мың адам), [[Сенегал]]да (130 мың адам), [[Гамбия]]да (25 мың адам) тұрады.&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2151527&lt;/ref&gt;

== Тілі ==
Олар [[араб тілі]]нің [[диалект]]ісінде сөйлейді (хасания).&lt;ref&gt;МАВРЫ https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/81397/%D0%9C%D0%90%D0%92%D0%A0%D0%AB&lt;/ref&gt;
[[Француз тілі]] де кең тараған.

== Діні ==
Сенушілер – [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]].&lt;ref&gt;Мавры https://megabook.ru/article/%D0%9C%D0%B0%D0%B2%D1%80%D1%8B&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі маврлардың ата-бабаларына гетулдар мен санхадждар кіретін берберлер жатады. Бұл тайпалар жиі қоныс аударды, бұл олардың Солтүстік-Батыс Африкаға таралуына ықпал етті. Олар соғысқұмар болғандықтан, бейбіт халықты оңай басып алды. Әскери жорықтар ұзақ уақыт бойы жалғасты және 11 ғасырда берберлерге Альморавид патшалығын құруға мүмкіндік берді. Ол жалпы исламданумен сипатталды, 14 ғасырда осында келген араб тайпаларының енуімен айтарлықтай күшейді.
Соның нәтижесінде аумақты толық арабтандыру орын алды.&lt;ref&gt;Наталья Кошина Мавры (мавританцы) — странные традиции потомков воинственного народа
Источник: https://travelask.ru/articles/mavry-mavritantsy-strannye-traditsii-potomkov-voinstvennogo-naroda {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230716053901/https://travelask.ru/articles/mavry-mavritantsy-strannye-traditsii-potomkov-voinstvennogo-naroda |date=2023-07-16 }}&lt;/ref&gt;

== Кәсібі ==
Маврлар көшпелі [[мал шаруашылығы]]мен, [[егіншілік]]пен айналысады. Сұраныспен жұмыс істейтін немесе өнімін саудаға шығаратын қолөнершілер касталары (маллемин, игауэн) қалыптасқан.

== Өмір салты ==
Гриоттар (гауэн) мен қолөнершілердің (маллемин) жабық касталары бар. Туыстық есеп матрилиндікболып табылады. Некені ата-аналары атастырады, төлемге мал береді.

Үйлері тастан немесе саздан қаланады, қабырғалары бітеу және ішкі ауласы бар. Батыс Мавританияда үй қабырғасын бедерлі таспен қалау қалыптасқан. 

Ер адамдары буфалы шалбар, сандалдар киеді, мойындарына терімен қапталған тұмар тағады, ал әйелдерінің киімдері басы мен денесін тұтастай жабатын мата, сондай-ақ олар әр түрлі әшекейлер тағады.&lt;ref&gt;народы мира / Мавры (Африка) http://www.etnolog.ru/people.php?id=MVRA&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}} 
[[Санат:Мавритания халықтары]]
[[Санат:Батыс Сахара халықтары]]
[[Санат:Марокко халықтары]]
[[Санат:Мали халықтары]]
[[Санат:Сенегал халықтары]]
[[Санат:Гамбия халықтары]]</text>
      <sha1>m55mvfjubhwai0spce94z12jbb4poak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ-қалмақ қатынастары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98678</id>
    <revision>
      <id>3654389</id>
      <parentid>3590748</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T08:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19933" sha1="ltxi4sn7c2y5ei1xfmww9zikdir6hvx" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қалмақ қатынастары
|Сурет = Алашская автономия.jpg
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қалмақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}

===Еділдің төменгі сағасында Қалмақ хандығының күшеюі===
Кіші жүз қазақтарымен оның солтүстік-батысында шектесетін аралық мемлекет Қалмақ хандығы еді. Олар бұл жаққа сонау алыстағы Жоңғариядан қоныс аударып келген болатын. ''Торғауыттардан, хошауыттардан'' және басқа да тайпалардан тұратын ойрат одағы [[17 ғ.|XVII ғасырдың]] бас кезінде өзара қырқыса бастады.

Сөйтіп [[1628]] жылы [[торғауыттар]] қазақ даласы арқылы батысқа қарай жөңкіле көшті, [[Тобыл]] мен [[Жайық]]тың жоғарғы сағасын басып өтіп, Еділ бойына дейін жетті. Олар содан бастап ''Еділ қалмақтары'' деп аталды. Қалмақтардың негізгі көшіп-қонып жүретін аумағы төменгі Еділ бойы болды. Қалмақ хандығының күш-қуаты артып, шырқау биікке көтерілген шағы Аюке ханның тұсы еді.

Ол жекелеген қалмақ билеушілерінің өз алдарына бөлініп кетуге тырысқан сеператистік әрекеттерін басып-жаншып, Ресейге жартылай тәуелді мемлекет құра
білді. Еділ қалмақтарының билеушісі [[Далай-лама]]дан хан лауазымы мен хан мөрін алды.

Осы бір көшпелі мемлекеттің негізгі міндеті Ресейдің оңтүстіктегі шептерін көшпелі халықтардың, соның ішінде қазақтардың да шабуылынан қорғау болатын. Мәселен, [[1697]] жылы орыс патшасы I Петр Аюкеге [[Ресей]]дің шығыстағы шептерін қорғауды ресми түрде міндеттеді. [[Еділ]] қалмақтары [[Ресей империясы]]ның көптеген басқыншылық жорықтарына белсене қатыса бастады.

[[Аюке хан]] [[Петр І|I Петр]] патшаның қолдауын ашықтан-ашық пайдаланды. Жақсы қаруланған және жауынгерлік қабілеті мол [[армия]] құрған қалмақтар қазақтарға туыс ноғайларды тас-талқан етіп женді. [[Қалмақтар]] [[башқұрттар]]ды туып-өскен ежелгі атамекенінен ығыстырып, қуып шығу саясатын ұстанды. Олар [[Дағыстан]]ға да, Кабардаға да жорықтар жасап тұрды.

Тіпті [[Қырым хандығы]]на, [[Осман империясы]]на және [[Франция]]ға қарсы соғыстарға да қатысты. Қалмақтар оқтын-оқтын кубаньдықтар мен түркімендерге, қазақтарға да шабуыл жасап тұрды.

===Қазақ-қалмақ қарым-қатынастарының қалыптасу ерекшеліктері===
Қазақтар мен Еділ қалмақтарының [[қарым-қатынас]]ы барынша қарама-қайшы әрі шиеленісті еді. Патша үкіметіне қарсы бірлескен жорықтар жасаған кездер де болды. Әбілқайыр хан Еділ қалмақтарының билеушілерімен қыз алып, қыз берісіп, әулеттік құдалар болуға әрекет жасап көрді. [[Қазақтар]]дың қалмақ жеріндегі мал жайылымдарына өтуінің мүмкіндігі туралы келіссөздер де жүргізілді.

Сонымен қатар көшпелі екі көрші елдің ашықтан-ашық өзара қақтығыстары мен өзара шабуылдары да жиі-жиі болып тұрды. Ондай оқиғалар барымталап мал алып кетумен, тұтқындар алумен, халықты қырып-жоюмен жалғасатын. Мұның өзі Еділ қалмақтарының [[Жоңғария]]да тұрған кезінде басталған шиеленісті қақтығыстардың жалғасы мен салдарлары болатын.

[[Әбілқайыр хан|Әбілқайыр]] [[1723]] жылғы қыркүйектің бас кезінде қазақтар мен қарақалпақтардың 20 мың қолдық әскерін бастап, Еділ қалмақтарына жорық жасап кайтты. Аталмыш жорық жоңғар қaлмақтары мен Еділ қалмақтарының арасында әскери одақты болдырмау мақсатын көздеді.

[[1726]] жылы Әбілқайыр 10 мың қол әскерімен [[Еділ]] калмақтарына жаңадан жорық жасады. Ол жорық өзара келісім жасасумен аяқталды. Патша үкіметі бұл екі халыктың өзара қарым-қатынасында Ресейдің билеп-төстеуіне қарсы қосыла қимыл жасауына жол бермеуге тырысып бақты. Тап осындай максат көздеген патша кейде бұл екі халықты бір-біріне өшіктіріп, өзара қақтығыстарға айдап салып отырды.

Сол кездегі үкімет құжаттарының бірінде былай деп жазылған болатын: {{cquote|''Егер қалмақтар бізге қарсы қандай да бір қарсылық жасай қалатындай болса, онда оларға қарсы қырғыздырды (қазақтарды) және керісінше, қалмақтарды — оларға қарсы айдап салуымыз керек''}}.

===Қазақтардың 1771 жылғы «Шаңды жорыққа» қатысуы=== 
[[18 ғ.|XVIII ғасырдың]] екінші жартысында Қалмақ ұлыстарындағы әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдай әлдеқайда нашарлап кетті. Патша үкіметінің қалмақ халқын отаршылық езгімен қанауы күшейе түсті.

Қалмақтардың құқықтары елеулі түрде шектелді. Мал жайылымы жетіспеді. Қалмақтардың бір бөлігіне [[Христиан Діні|христиан дінін]] күштеп қабылдату саясаты жүргізілді. Олар Ресей армиясына жыл сайын әскери жасақтар беріп тұруға міндетті болды. Ресейдің көптеген басқыншылық соғыстары кезінде қыруар қалмақ қырылып қалды.

[[Қытай]] Жоңғария мемлекетін тас-талқан етіп жеңгеннен кейін Еділ қалмақтарына олардың ежелгі атамекені, тарихи отаны қаңырап бос қалды деген хабар жетті. Қалмақтардың арасында шығыстағы отанына қайту жоспары пайда болды. Қалмақтарды ежелгі отанына қайтару жөнінде үгіт жүргізуді [[Әмірсана]]ның жақын серігі [[Шерен]] басқарды.

[[1770]] жылдың күзінде қалмақтар өздерінің атамекеніне қайтадан қоныс аударуы туралы Қытай өкімет билігімен келісіп алды. Еділ қалмақтарының бір бөлігі лама дінбасыларының белсенді араласуымен Жоңғарияға қайта көшу жөніндегі үгітіне қатты иланды.

[[1771]] жылдың қаңтарында жалпы саны 180 мың адам болатын қалмақтар Қытайдың шебіне көшіп кетуге әрекет жасады, Еділдің оң жақ аймағында 60 мыңдай қалмақ қалды. Олар Еділдің сол жақ аймағына өте алмады. Өйткені күн жылып, өзеннің мұзы өте жұқарып кеткен еді. Қалмақгардың ұлы көшінің қозғалу бағыты тағы да Қазақстан аумағы арқылы өтетін болды. Қалмақтар әмірші [[Убаши]]дің бастауымен көшіп келе жатты. Қоныс аударушы қалмақтардың іс-әрекеті патша үкіметінің жоспарына қарама-қайшы келді.

Өйткені ол салық төлеп отырған халықтан айырылып қалды. Оның үстіне, қалмақтардың үлгісі өлкенің өзге халықтарына келеңсіз әсер етті. Жайық казактары қалмақтардың соңына түсіп, көштің бетін кері қайтарудан үзілді-кесілді бас тартты.

[[Орынбор]] казактары тарапынан да белсенді қимыл жасала қойған жоқ. Міне, тап сол кезде патша үкіметі, [[қазақтар]] мен [[қалмақтар]]дың көптен бері созылып келе жатқан дәстүрлі өзара дұшпандық қарым-қатынаста екендігін пайдалана қойды. Қалмақтар Жайық өзеніне жақындап келе бергенде Орынбор [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|Неплюев]] [[Нұралы хан]]ға олар қазақтарға шабуыл жасау үшін келе жатыр деген хабар берді.

Оның үстіне, Неплюев қазақтарға патша үкіметінің атынан қалмақтарға қарсы шайқасқа шығып, қан майданда олжаға түскен қалмақтардың бүкіл дүние-мүлкіне ие болу құқығына уәде берді.

Қазақтарға қойылған бірден-бір шарт қалмақ көшінің бетін бұрып, кешегі көшіп-қонып жүрген жеріне қайтару болды. Тап осындай ұсынысты Орта жүз қазақтарына да жасады. Қазақтардың мұндай ұсынысты зор ықыласпен қабылдап, қалмақтардан олардың бұдан бұрынғы жасаған бүкіл шабуылдары үшін барынша күш-жігер жұмсап, кек алу себебі әбден табиғи нәрсе еді.

[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]]дің жерлерін басып өтпек болған қалмақтар қазақтардың әскери жасақтарынан қатты соққы жеді. Қалмақтармен болған қанды шайкастарға іс жүзінде қазақтардың хандары, сұлтандары түгелдей дерлік белсене қатысты. Олар: [[Абылай хан|Абылай]], Нұралы, [[Сұлтанбет]], [[Әбілпейіз]], [[Ұрыс хан|Орыс]], Ералы және басқалары еді. Қалмақтар, жауынгерлік қабілеті күшті 40 мың қолы бар әскері болғанына қарамай, қазақтардан үсті-үстіне жеңіліске ұшырады.

Қалмақтардың бір бөлігін [[Сағыз (өзен)|Сағыз өзені]] бойында Айшуақ сұлтанның жасағы қырып салды. [[Мұғалжар тауы]]на таяу жердегі [[Ор]], [[Ұжым]] өзендері бойында шегініп бара жатқан қалмақтарға Нұралы ханның жасақтары да күшті шабуыл жасады.

Қалмақтарға Абылай, Сұлтанбет және Әбілпейіз сұлтандардың қолдары да есеңгірете соққы береді. Қалмақтармен болған шайқастарға [[Ұлы жүз]] қазақтарының күштері де қатысты. Қазақтар ата дұшпанның малын, мүлкін олжалап, адамдарын тұтқынға алып қалумен болды.

Қазақтардың қалмақтармен ең ірі шайқасы [[Жем (өзен)|Жем өзенінің]] бойында өтті. Балқаш көлінің жағасында да қанды қырғын болды. Қалмақтар Мойынты өзенінің бойына тоқтап, біраз аялдамақшы болып еді, бірақ Абылай бастаған 50 мың адамдық жасақ әбден әлсіреп қажыған қалмақтарды қоршап алды.

Бұл жолғы шайқасқа Нұралы хан, Сұлтанбет, Орыс және [[Әділ сұлтан]]дардың қолдары қатысты. Қалмақтарға алатау қырғыздары да ойсырата соққы берді.

Бұл орасан зор оқиға қазақ тарихында ''«Шаңды жорық»'' деген атпен қалды. Алыстағы Жоңғарияны армандаған қалмақтардың өз атамекеніне шағын бір бөлігі ғана жетті. Олардың көпшілігі қазақтармен шайқас кезінде қаза тапты. Қалмақтардың Шыңжаңға аман жеткен қалдығы шағын-шағын топтарға бөлініп, шекара күзеті қызметіне алынды.

Соғыстың зардабын қазақтар да аз шеккен жоқ. Мың-мыңдаған қазақ сарбаздары қанды шайқастар болған майдан далаларында қаза тапты. Олар өз Отанының тәуелсіздігі, қазақ халқының бостандығы жолында құрбан болды. Қазақ жауынгерлері қалмақтардан олардың бұрынғы кездердегі жаугершілік шапқыншылығы үшін кек қайтарды.

Өздерінің туып-өскен атамекенін зұлым жаудан қорғауда ерлігімен аты шыққан батырлар халықтың есінде мәңгі сақталып қалды. Олар: 
* ''[[Баян батыр|Баян]]'',
* ''[[Жәнібек Бердәулетұлы|Жәнібек]]'',
* ''Үйсінбай'',
* ''[[Байғозы Наймантайұлы|Байғозы]]'',
* ''Оразымбет'',
* ''[[Елшібек батыр|Елшібек]]'',
* ''[[Райымбек батыр|Райымбек]]'' батырлар және басқалары.

[[Шоқан Уәлиханов]] мынадай бір жағдайды суреттеп жазады: {{cquote|''Даладағы үңгірлердің бірінде қалмақтар жайғасады. Үңгірдің кіре берісінде алыстан оқ ататын мылтығы бар қалмак мергені отырады. Бірнеше жауынгері қаза тапқан қазақтар үңгірдегі қалмақтарға таяу баруға жүрексінеді. Осы кезде сіргелі руынан шыққан Елшібек батыр суырыла алға шығып, жауға қарай желе жортып таяу келеді де кенет атына қамшы басып, құйындата шауып жетеді, Қалмактың мергені атқан оқ босқа кетеді. Осы кезде қазақ батыры әбжілдік танытып, жау мергенін қылышпен шауып өлтіреді''}}.

===Қазақтардың қалмақтарды жеңуінің тарихи маңызы===
Жоңғарияға қайта көшіп бара жатқан Еділ қалмақтарымен болған ''«Шаңды жорық»'' кезіндегі шайқастарда қазақтар қол жеткізген жеңістің тарихи маңызы зор болды. Қазақ халқы Еділ қалмақтарының тарапынан іс жүзінде ұдайы жасалып келген жорықтар мен шабуылдан бір-жолата құтылды.

[[Кіші жүз]] қазақтарының [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасындағы бұрыннан көшіп-қонып жүрген атамекеніне қайта қоныстануының үміті қайта пайда болды. Қалмақтарға ойсырата соққы берудің нәтижесінде қазақтар [[Тарбағатай]] жері мен [[Іле]] өзенінің бойын өздерінде сақтап қала алды.

Ақырында, қалмақтарға енді ес жия алмайтындай етіп есеңгірете соққы беру арқылы екі жүз жылдай дерлік уақыт бойы жауынгер жоңғар қалмақтарымен арадағы жойқын соғыс аяқталды. Қазақтар ойрат тайпаларының олардың көп жылдар бойы жасаған шабуылдары мен жорықтары үшін кек алды. Қалмақтармен соғыста қазақтар керемет табандылық танытты, батырлық пен бұқаралық жаппай ерліктің ғажайып үлгілерін көрсетті. Сонымен қатар бұл сұрапыл соғыс халықтар арасындағы жауласудың ешкімге де ешқандай жақсылық алып келмейтінін айқын көрсетіп берді.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамүра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы.ISBN 9965-34-816-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Kz-hist-stub}}{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>ltxi4sn7c2y5ei1xfmww9zikdir6hvx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654390</id>
      <parentid>3654389</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T08:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19894" sha1="iso426r5xifqm9tm9jhmjgv5q4pkmmd" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қалмақ қатынастары
|Сурет = 
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қалмақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}

===Еділдің төменгі сағасында Қалмақ хандығының күшеюі===
Кіші жүз қазақтарымен оның солтүстік-батысында шектесетін аралық мемлекет Қалмақ хандығы еді. Олар бұл жаққа сонау алыстағы Жоңғариядан қоныс аударып келген болатын. ''Торғауыттардан, хошауыттардан'' және басқа да тайпалардан тұратын ойрат одағы [[17 ғ.|XVII ғасырдың]] бас кезінде өзара қырқыса бастады.

Сөйтіп [[1628]] жылы [[торғауыттар]] қазақ даласы арқылы батысқа қарай жөңкіле көшті, [[Тобыл]] мен [[Жайық]]тың жоғарғы сағасын басып өтіп, Еділ бойына дейін жетті. Олар содан бастап ''Еділ қалмақтары'' деп аталды. Қалмақтардың негізгі көшіп-қонып жүретін аумағы төменгі Еділ бойы болды. Қалмақ хандығының күш-қуаты артып, шырқау биікке көтерілген шағы Аюке ханның тұсы еді.

Ол жекелеген қалмақ билеушілерінің өз алдарына бөлініп кетуге тырысқан сеператистік әрекеттерін басып-жаншып, Ресейге жартылай тәуелді мемлекет құра
білді. Еділ қалмақтарының билеушісі [[Далай-лама]]дан хан лауазымы мен хан мөрін алды.

Осы бір көшпелі мемлекеттің негізгі міндеті Ресейдің оңтүстіктегі шептерін көшпелі халықтардың, соның ішінде қазақтардың да шабуылынан қорғау болатын. Мәселен, [[1697]] жылы орыс патшасы I Петр Аюкеге [[Ресей]]дің шығыстағы шептерін қорғауды ресми түрде міндеттеді. [[Еділ]] қалмақтары [[Ресей империясы]]ның көптеген басқыншылық жорықтарына белсене қатыса бастады.

[[Аюке хан]] [[Петр І|I Петр]] патшаның қолдауын ашықтан-ашық пайдаланды. Жақсы қаруланған және жауынгерлік қабілеті мол [[армия]] құрған қалмақтар қазақтарға туыс ноғайларды тас-талқан етіп женді. [[Қалмақтар]] [[башқұрттар]]ды туып-өскен ежелгі атамекенінен ығыстырып, қуып шығу саясатын ұстанды. Олар [[Дағыстан]]ға да, Кабардаға да жорықтар жасап тұрды.

Тіпті [[Қырым хандығы]]на, [[Осман империясы]]на және [[Франция]]ға қарсы соғыстарға да қатысты. Қалмақтар оқтын-оқтын кубаньдықтар мен түркімендерге, қазақтарға да шабуыл жасап тұрды.

===Қазақ-қалмақ қарым-қатынастарының қалыптасу ерекшеліктері===
Қазақтар мен Еділ қалмақтарының [[қарым-қатынас]]ы барынша қарама-қайшы әрі шиеленісті еді. Патша үкіметіне қарсы бірлескен жорықтар жасаған кездер де болды. Әбілқайыр хан Еділ қалмақтарының билеушілерімен қыз алып, қыз берісіп, әулеттік құдалар болуға әрекет жасап көрді. [[Қазақтар]]дың қалмақ жеріндегі мал жайылымдарына өтуінің мүмкіндігі туралы келіссөздер де жүргізілді.

Сонымен қатар көшпелі екі көрші елдің ашықтан-ашық өзара қақтығыстары мен өзара шабуылдары да жиі-жиі болып тұрды. Ондай оқиғалар барымталап мал алып кетумен, тұтқындар алумен, халықты қырып-жоюмен жалғасатын. Мұның өзі Еділ қалмақтарының [[Жоңғария]]да тұрған кезінде басталған шиеленісті қақтығыстардың жалғасы мен салдарлары болатын.

[[Әбілқайыр хан|Әбілқайыр]] [[1723]] жылғы қыркүйектің бас кезінде қазақтар мен қарақалпақтардың 20 мың қолдық әскерін бастап, Еділ қалмақтарына жорық жасап кайтты. Аталмыш жорық жоңғар қaлмақтары мен Еділ қалмақтарының арасында әскери одақты болдырмау мақсатын көздеді.

[[1726]] жылы Әбілқайыр 10 мың қол әскерімен [[Еділ]] калмақтарына жаңадан жорық жасады. Ол жорық өзара келісім жасасумен аяқталды. Патша үкіметі бұл екі халыктың өзара қарым-қатынасында Ресейдің билеп-төстеуіне қарсы қосыла қимыл жасауына жол бермеуге тырысып бақты. Тап осындай максат көздеген патша кейде бұл екі халықты бір-біріне өшіктіріп, өзара қақтығыстарға айдап салып отырды.

Сол кездегі үкімет құжаттарының бірінде былай деп жазылған болатын: {{cquote|''Егер қалмақтар бізге қарсы қандай да бір қарсылық жасай қалатындай болса, онда оларға қарсы қырғыздырды (қазақтарды) және керісінше, қалмақтарды — оларға қарсы айдап салуымыз керек''}}.

===Қазақтардың 1771 жылғы «Шаңды жорыққа» қатысуы=== 
[[18 ғ.|XVIII ғасырдың]] екінші жартысында Қалмақ ұлыстарындағы әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдай әлдеқайда нашарлап кетті. Патша үкіметінің қалмақ халқын отаршылық езгімен қанауы күшейе түсті.

Қалмақтардың құқықтары елеулі түрде шектелді. Мал жайылымы жетіспеді. Қалмақтардың бір бөлігіне [[Христиан Діні|христиан дінін]] күштеп қабылдату саясаты жүргізілді. Олар Ресей армиясына жыл сайын әскери жасақтар беріп тұруға міндетті болды. Ресейдің көптеген басқыншылық соғыстары кезінде қыруар қалмақ қырылып қалды.

[[Қытай]] Жоңғария мемлекетін тас-талқан етіп жеңгеннен кейін Еділ қалмақтарына олардың ежелгі атамекені, тарихи отаны қаңырап бос қалды деген хабар жетті. Қалмақтардың арасында шығыстағы отанына қайту жоспары пайда болды. Қалмақтарды ежелгі отанына қайтару жөнінде үгіт жүргізуді [[Әмірсана]]ның жақын серігі [[Шерен]] басқарды.

[[1770]] жылдың күзінде қалмақтар өздерінің атамекеніне қайтадан қоныс аударуы туралы Қытай өкімет билігімен келісіп алды. Еділ қалмақтарының бір бөлігі лама дінбасыларының белсенді араласуымен Жоңғарияға қайта көшу жөніндегі үгітіне қатты иланды.

[[1771]] жылдың қаңтарында жалпы саны 180 мың адам болатын қалмақтар Қытайдың шебіне көшіп кетуге әрекет жасады, Еділдің оң жақ аймағында 60 мыңдай қалмақ қалды. Олар Еділдің сол жақ аймағына өте алмады. Өйткені күн жылып, өзеннің мұзы өте жұқарып кеткен еді. Қалмақгардың ұлы көшінің қозғалу бағыты тағы да Қазақстан аумағы арқылы өтетін болды. Қалмақтар әмірші [[Убаши]]дің бастауымен көшіп келе жатты. Қоныс аударушы қалмақтардың іс-әрекеті патша үкіметінің жоспарына қарама-қайшы келді.

Өйткені ол салық төлеп отырған халықтан айырылып қалды. Оның үстіне, қалмақтардың үлгісі өлкенің өзге халықтарына келеңсіз әсер етті. Жайық казактары қалмақтардың соңына түсіп, көштің бетін кері қайтарудан үзілді-кесілді бас тартты.

[[Орынбор]] казактары тарапынан да белсенді қимыл жасала қойған жоқ. Міне, тап сол кезде патша үкіметі, [[қазақтар]] мен [[қалмақтар]]дың көптен бері созылып келе жатқан дәстүрлі өзара дұшпандық қарым-қатынаста екендігін пайдалана қойды. Қалмақтар Жайық өзеніне жақындап келе бергенде Орынбор [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|Неплюев]] [[Нұралы хан]]ға олар қазақтарға шабуыл жасау үшін келе жатыр деген хабар берді.

Оның үстіне, Неплюев қазақтарға патша үкіметінің атынан қалмақтарға қарсы шайқасқа шығып, қан майданда олжаға түскен қалмақтардың бүкіл дүние-мүлкіне ие болу құқығына уәде берді.

Қазақтарға қойылған бірден-бір шарт қалмақ көшінің бетін бұрып, кешегі көшіп-қонып жүрген жеріне қайтару болды. Тап осындай ұсынысты Орта жүз қазақтарына да жасады. Қазақтардың мұндай ұсынысты зор ықыласпен қабылдап, қалмақтардан олардың бұдан бұрынғы жасаған бүкіл шабуылдары үшін барынша күш-жігер жұмсап, кек алу себебі әбден табиғи нәрсе еді.

[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]]дің жерлерін басып өтпек болған қалмақтар қазақтардың әскери жасақтарынан қатты соққы жеді. Қалмақтармен болған қанды шайкастарға іс жүзінде қазақтардың хандары, сұлтандары түгелдей дерлік белсене қатысты. Олар: [[Абылай хан|Абылай]], Нұралы, [[Сұлтанбет]], [[Әбілпейіз]], [[Ұрыс хан|Орыс]], Ералы және басқалары еді. Қалмақтар, жауынгерлік қабілеті күшті 40 мың қолы бар әскері болғанына қарамай, қазақтардан үсті-үстіне жеңіліске ұшырады.

Қалмақтардың бір бөлігін [[Сағыз (өзен)|Сағыз өзені]] бойында Айшуақ сұлтанның жасағы қырып салды. [[Мұғалжар тауы]]на таяу жердегі [[Ор]], [[Ұжым]] өзендері бойында шегініп бара жатқан қалмақтарға Нұралы ханның жасақтары да күшті шабуыл жасады.

Қалмақтарға Абылай, Сұлтанбет және Әбілпейіз сұлтандардың қолдары да есеңгірете соққы береді. Қалмақтармен болған шайқастарға [[Ұлы жүз]] қазақтарының күштері де қатысты. Қазақтар ата дұшпанның малын, мүлкін олжалап, адамдарын тұтқынға алып қалумен болды.

Қазақтардың қалмақтармен ең ірі шайқасы [[Жем (өзен)|Жем өзенінің]] бойында өтті. Балқаш көлінің жағасында да қанды қырғын болды. Қалмақтар Мойынты өзенінің бойына тоқтап, біраз аялдамақшы болып еді, бірақ Абылай бастаған 50 мың адамдық жасақ әбден әлсіреп қажыған қалмақтарды қоршап алды.

Бұл жолғы шайқасқа Нұралы хан, Сұлтанбет, Орыс және [[Әділ сұлтан]]дардың қолдары қатысты. Қалмақтарға алатау қырғыздары да ойсырата соққы берді.

Бұл орасан зор оқиға қазақ тарихында ''«Шаңды жорық»'' деген атпен қалды. Алыстағы Жоңғарияны армандаған қалмақтардың өз атамекеніне шағын бір бөлігі ғана жетті. Олардың көпшілігі қазақтармен шайқас кезінде қаза тапты. Қалмақтардың Шыңжаңға аман жеткен қалдығы шағын-шағын топтарға бөлініп, шекара күзеті қызметіне алынды.

Соғыстың зардабын қазақтар да аз шеккен жоқ. Мың-мыңдаған қазақ сарбаздары қанды шайқастар болған майдан далаларында қаза тапты. Олар өз Отанының тәуелсіздігі, қазақ халқының бостандығы жолында құрбан болды. Қазақ жауынгерлері қалмақтардан олардың бұрынғы кездердегі жаугершілік шапқыншылығы үшін кек қайтарды.

Өздерінің туып-өскен атамекенін зұлым жаудан қорғауда ерлігімен аты шыққан батырлар халықтың есінде мәңгі сақталып қалды. Олар: 
* ''[[Баян батыр|Баян]]'',
* ''[[Жәнібек Бердәулетұлы|Жәнібек]]'',
* ''Үйсінбай'',
* ''[[Байғозы Наймантайұлы|Байғозы]]'',
* ''Оразымбет'',
* ''[[Елшібек батыр|Елшібек]]'',
* ''[[Райымбек батыр|Райымбек]]'' батырлар және басқалары.

[[Шоқан Уәлиханов]] мынадай бір жағдайды суреттеп жазады: {{cquote|''Даладағы үңгірлердің бірінде қалмақтар жайғасады. Үңгірдің кіре берісінде алыстан оқ ататын мылтығы бар қалмак мергені отырады. Бірнеше жауынгері қаза тапқан қазақтар үңгірдегі қалмақтарға таяу баруға жүрексінеді. Осы кезде сіргелі руынан шыққан Елшібек батыр суырыла алға шығып, жауға қарай желе жортып таяу келеді де кенет атына қамшы басып, құйындата шауып жетеді, Қалмактың мергені атқан оқ босқа кетеді. Осы кезде қазақ батыры әбжілдік танытып, жау мергенін қылышпен шауып өлтіреді''}}.

===Қазақтардың қалмақтарды жеңуінің тарихи маңызы===
Жоңғарияға қайта көшіп бара жатқан Еділ қалмақтарымен болған ''«Шаңды жорық»'' кезіндегі шайқастарда қазақтар қол жеткізген жеңістің тарихи маңызы зор болды. Қазақ халқы Еділ қалмақтарының тарапынан іс жүзінде ұдайы жасалып келген жорықтар мен шабуылдан бір-жолата құтылды.

[[Кіші жүз]] қазақтарының [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасындағы бұрыннан көшіп-қонып жүрген атамекеніне қайта қоныстануының үміті қайта пайда болды. Қалмақтарға ойсырата соққы берудің нәтижесінде қазақтар [[Тарбағатай]] жері мен [[Іле]] өзенінің бойын өздерінде сақтап қала алды.

Ақырында, қалмақтарға енді ес жия алмайтындай етіп есеңгірете соққы беру арқылы екі жүз жылдай дерлік уақыт бойы жауынгер жоңғар қалмақтарымен арадағы жойқын соғыс аяқталды. Қазақтар ойрат тайпаларының олардың көп жылдар бойы жасаған шабуылдары мен жорықтары үшін кек алды. Қалмақтармен соғыста қазақтар керемет табандылық танытты, батырлық пен бұқаралық жаппай ерліктің ғажайып үлгілерін көрсетті. Сонымен қатар бұл сұрапыл соғыс халықтар арасындағы жауласудың ешкімге де ешқандай жақсылық алып келмейтінін айқын көрсетіп берді.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамүра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы.ISBN 9965-34-816-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Kz-hist-stub}}{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>iso426r5xifqm9tm9jhmjgv5q4pkmmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстандағы саяси партиялар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102929</id>
    <revision>
      <id>3654345</id>
      <parentid>3649310</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T00:49:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құрылтай сыртындағы тіркелген партиялар */</comment>
      <origin>3654345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8412" sha1="rpxjd8i5yatze6u7uhci8rpft6th7a0" xml:space="preserve">Осы мақалада [[Қазақстан]]ның [[саяси партия]]ларының тізімі көрсетілген. Дәл қазір Қазақстанда 7 заңды тіркелген партия бар. Партияны тіркеу үшін оның мүшесі кемінде 20 000 адам болуы қажет.

== Құрылтайда өкілдігі бар партиялар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- &quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Атауы
! Қысқ. аты
! Басшысы
! Идеологиясы
! Мәжілістегі орын саны
! Құрылуы
|-
| bgcolor=&quot;purple&quot;|
| [[Әділет (партия)|«Әділет» партиясы]]
| ''Әділет''
| [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]
| [[Реформизм]]
|{{Партия/Орындар|110|145|purple}}
| 2026
|-
| bgcolor=&quot;0A5C2E&quot;|
| [[Ауыл (партия)|«Ауыл» Халықтық-демократиялық патриоттық партиясы]]
| ''Ауыл''
| [[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]]
| [[Социал-демократия]]&lt;br /&gt;[[Аграризм]]
| {{Партия/Орындар|10|145|#0A5C2E}}
| 2000
|-
| bgcolor=&quot;4A77EC&quot;|
| [[Respublica|«Respublica» партиясы]]
| ''Respublica''
| [[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]]
| [[Ашық үкімет]]&lt;br&gt;[[Жемқорлық|Анти-жемқорлық]]
| {{Партия/Орындар|9|145|#4A77EC}}
| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.forbes.kz/process/v_kazahstane_poyavitsya_novaya_respublika/?|title=В Казахстане появится новая «Республика»?|publisher=Forbes|lang=ru|date=2022-08-29|access-date=2023-01-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;0A408A&quot;|
| [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Қазақстанның демократиялық партиясы]]
| ''Ақ жол''
| [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]]
| [[Либералды консерватизм]]&lt;br&gt;[[Қоғамдық ұлтшылдық]]&lt;br&gt;Экономикалық [[либерализм]]
|{{Партия/Орындар|8|145|#0A408A}}
| 2002
|-
| bgcolor=&quot;0456F7&quot;|
| [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]
| &lt;small&gt;''ЖСДП''&lt;/small&gt;
| [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]]
| [[Социал-демократия]]&lt;br&gt;[[Парламентаризм]]
| {{Партия/Орындар|8|145|#0456F7}}
| 2006
|-
|}

==Құрылтай сыртындағы тіркелген партиялар==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Атауы
! Қысқ. аты
! Басшысы
! Идеологиясы
! Құрылуы
! Тіркелуі
|-
| bgcolor=&quot;DB241E&quot;|
| [[Қазақстан халық партиясы|Қазақстан Халық партиясы]]&lt;/small&gt;
| ''ҚХП''
| [[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов|Нұрсұлтан Шоқанов]]
| [[Социализм]]
| 2004
| 2004 {{small|(ҚКХП)}}&lt;br&gt;2020 {{small|(ҚХП)}}
|-
| bgcolor=&quot;426F39&quot;|
| [[Байтақ (партия)|Қазақстанның «Байтақ» Жасылдар партиясы]]
| ''Байтақ''
| [[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай|Азаматхан Әміртай]]
| [[Жасыл саясат]]
| 2015 (Төраға сөзінше)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vlast.kz/politika/53759-my-ne-kakaa-to-partia-kotoraa-tolko-segodna-poavilas.html|title=«Мы — не какая-то партия, которая только сегодня появилась»|author=Вааль, Тамара|publisher=vlast.kz|lang=ru|access-date=2022-03-04|date=2023-02-04}}&lt;/ref&gt;
| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/32155432.html|title=В Казахстане зарегистрирована партия «Байтак»|lang=ru|access-date=2023-01-21|date=2022-11-30|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

==Тыйым салынған және тіркелмеген партиялар==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Атауы
! Басшысы
! Идеологиясы
! Құрылуы
|-
| bgcolor=&quot;B4F2E8&quot;|
| [[Қазақстан халық конгресі]]
| [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://halyq-uni.kz/news/15690-olzhas-suleimenov-kazakstan-khalyk-kongresi-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ |title= Олжас Сүлейменов «Қазақстан халық конгресі» партиясының төрағасы болып сайланды |lang= kk |publisher= Халық үні |date= 2023-02-05 |accessdate= 2024-02-04}}&lt;/ref&gt;
| [[Либерал-демократия]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://masa.media/kz/site/olzhas-sleymenov-zhne-ayta-tirilgen-azastan-khaly-kongresi-partiyasyny-tarikhy |title= ОЛЖАС СҮЛЕЙМЕНОВ ЖӘНЕ ҚАЙТА ТІРІЛГЕН «ҚАЗАҚСТАН ХАЛЫҚ КОНГРЕСІ» ПАРТИЯСЫНЫҢ ТАРИХЫ |lang= kk |publisher= masa media |accessdate= 2024-02-04}}&lt;/ref&gt;
| 1991 (тұңғыш рет)&lt;br&gt;2023 (қайта құрылды)
|-
| bgcolor=&quot;008000&quot;|
| [[Алаш ұлттық бостандық партиясы]]
| ''орны бос''
| [[Ұлтшылдық]]&lt;br&gt;[[Түркішілдік]]&lt;br&gt;[[Исламизм]]
| 1990
|-
| bgcolor=&quot;0083cd&quot;|
| [[Қазақстанның демократиялық таңдауы]]
| [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязов]]
| [[Либерализм]]&lt;br&gt;[[Либералды демократия]]&lt;br&gt;[[Популизм]]&lt;br&gt;[[Ұлтшылдық]]&lt;br&gt;[[Вестернизация]]
| 2001–2004&lt;br&gt;2017
|-
| bgcolor=&quot;FE0000&quot;|
| [[Қазақстанның Социалистік Қозғалысы]]
| Айнұр Құрманов
| [[Коммунизм]]&lt;br&gt;[[Марксизм–Ленинизм]]
| 2002 (СоҚ)&lt;br&gt;2011 (ҚСҚ)
|-
| bgcolor=&quot;1F1A17&quot;|
| [[Қазақстан Пираттық Партиясы]]
| Марат Мүлкібаев
| [[Пираттық партия]]&lt;br&gt;[[Авторлық және (немесе) сабақтас құқықтар иесі|Авторлық құқықты]] реформалау
| 2010
|-
| bgcolor=&quot;000000&quot;|
| [[Oyan, Qazaqstan]]
|
| Зорлықсыз қарсылық&lt;br&gt;Анти-[[авторитаризм]]
| 2019
|-
| bgcolor=&quot;01AEF3&quot;|
| [[Қазақстанның демократиялық партиясы]]
| [[Жанболат Мамай]]
| Оппозиция
| 2019
|-
| bgcolor=&quot;FFF601&quot;|
| [[Көше Партиясы]]
| 
| Анти-[[жемқорлық]]&lt;br&gt;Анти-[[авторитаризм]]&lt;br&gt;[[Электронды демократия|Э-демократия]]
| 2020
|-
| bgcolor=&quot;EF7F1A&quot;|
| [[Ел тірегі]]
| [[Нұржан Бауыржанұлы Әлтаев|Нұржан Әлтаев]]
| [[Национал-либерализм]]
| 2020
|-
|}

== Бұрынғы партиялар ==
* [[Қазақстан аграрлық партиясы]]
* [[Аманат (партия)|Аманат]]
* [[Асар партиясы|Асар]]
* [[Қазақстан азаматтық партиясы|Азаматтық партия]]
* [[Қазақстан патриоттары партиясы]]
* [[Руханият (партия)|Руханият]]
* [[Әділет (партия, 2002)|Әділет]] (2002)
* [[Қазақстан халық бірлігі партиясы|Халық бірлігі партиясы]]
* [[Қазақстан кәсіподақтар федерациясы|Кәсіподақтар федерациясы]]
* [[Қазақстан Социалистік партиясы|Социалистік партия]]
* [[Үйлесім әлеуметтік қозғалысы|Гармония]]
* [[Қазақстан шаруалар одағы|Шаруалар одағы]]
* [[Адам құқығы демократиялық комитеті]]
* [[Қазақстан жастар одағы|Жастар одағы]]

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан саяси партиялары| ]]
[[Санат:Елдер бойынша саяси партиялардың тізімдері|Қазақстан]]
{{Kz-hist-stub}}</text>
      <sha1>rpxjd8i5yatze6u7uhci8rpft6th7a0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проектор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112213</id>
    <revision>
      <id>3654479</id>
      <parentid>2043956</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Құдайбергенова Айнагүл</username>
        <id>182658</id>
      </contributor>
      <origin>3654479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3122" sha1="gh1ma786upfb4ab0pc8t8si3ryd21jo" xml:space="preserve">'''Проектор''' ({{lang-la|proficio}} — алға тастаймын) — күрделі пішінді беттері бар тетіктерді тексеруге арналған аспап. Бүл аспаптардың [[экран]]дарында тексерілетін [[тетік]]тің үлкейтілген [[кескін]]і түседі. Проекторлар өтетін немесе шағылысатын [[сәуле]]лерде [[жұмыс]] істеуі мүмкін. Тетік өлшемдері арнайы есептеу құрылғылардың көрсеткіштері бойынша экранда үлкейтілген кескіндерді бірден өлшеу арқылы табылады. Проекторлардың келесі түрлері болады: үлкен проектор БП; сағаттық проектор ЧП; жалпы бақылау проекторы ПМК; орта және үстелдік проекторлар.&lt;ref&gt;Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;
    '''Проектордың тарихы бірден қазіргі заманауи құрылғы түрінде пайда болған жоқ. Оның алғашқы негіздері XVII ғасырда қалыптасты.'''

📽️ '''Проектордың пайда болуы'''
XVII ғасырда неміс ғалымы Атанасиус Кирхер «сиқырлы фонарь» (magic lantern) деп аталатын оптикалық құрылғыны сипаттап, жетілдірді.
Бұл құрылғы жарық көзі, линза және сурет салынған мөлдір пластина арқылы кескінді қабырғаға үлкейтіп көрсететін.
Кейін XVIII–XIX ғасырларда «сиқырлы фонарь» театрларда, дәрістерде және ойын-сауық мақсатында кеңінен қолданылды.
XIX ғасырдың соңында кинематографтың дамуына байланысты кескінді экранға шығаратын кинопроекторлар пайда болды.
Ал қазіргі сандық проекторлар компьютерден, бейнежазбадан немесе басқа құрылғылардан кескінді экранға шығаруға мүмкіндік береді.

Қысқаша: алғашқы проекторлардың негізі — жарық + линза + кескінді экранға үлкейтіп түсіру қағидасы. Яғни қазіргі проекторлардың ең алғашқы түрі «сиқырлы фонарь» болған.
==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Оптикалық құралдар]]</text>
      <sha1>gh1ma786upfb4ab0pc8t8si3ryd21jo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119766</id>
    <revision>
      <id>3654184</id>
      <parentid>3621379</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78704" sha1="6rtdouycbwcieabyit2hxttqy939t1z" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = ↘2 952 301
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — ↗4 031 257
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,23 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,14 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,70 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,64 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,27 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260504000832/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=2026-05-04 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===
Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты.

1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды.

1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады.

1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды.

=== Тәуелсіз Украина ===
[[1991]] жылы Киев тәуелсіз Украинаның астанасы болды. Дегенмен, қалада оң өзгерістерді жүзеге асыру қиын болды: бүкіл ел бойынша әлеуметтік-экономикалық дағдарыс өз әсерін тигізіп, жұмыссыздыққа және өндірістің төмендеуіне әкелді. Осы кезде Лукьяновка мен Харьков массивіне баратын метро желісі аяқталып, Спивоче полюсі ашылды.

Киев бірнеше рет наразылық акцияларының орталығына айналды. [[2000]] жылдың аяғы мен [[2001]] жылдың басында Киев «Кучмасыз Украина» саяси акциясының орталығына айналды. Бұл тәуелсіздік алғаннан бергі үкіметке қарсы ең ірі зорлық-зомбылық шеру болды. [[2004]] жылдың қарашасынан [[2005]] жылдың қаңтарына дейін қалада президент сайлауының бұрмалануына қарсы жаппай наразылық акциялары өтті, олар «Қызғылт сары революция» деп аталды. [[2013]] жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Киев Еуромайданның орталығына айналды, оның барысында қала орталығында «Беркут» арнайы жасақтарымен қақтығыстарда жүзден астам наразылық білдіруші қаза тауып, бірнеше жүздеген адам ауыр жарақат алды.

[[Сурет:Житловий_будинок_на_вул._Лобановського%2C_6-А_після_обстрілу.jpg|200px]]

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====
Ресей Федерациясының Украинаға толық ауқымды басып кіруінің бөлігі ретіндегі әскери агрессиясы 2022 жылдың 24 ақпанынан 2 сәуіріне дейін қаланың шетінде және өзінде жалғасты. Оған жаппай зымырандық, әуе және артиллериялық шабуылдар қосылды.

Астана аймағына қарсы агрессия 1 ай, 1 апта және 1 күнге созылды, бұл осы кезеңде оккупацияланған аумақтарда (Буча және т.б.) ауыр соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға әкелді.

[[2022]] жылдың 24 ақпанынан кейінгі барлық жылдары Киев үнемі бомбалаудан және ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылдарынан зардап шекті.

== Халқы ==
[[2025]] жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]] [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>6rtdouycbwcieabyit2hxttqy939t1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Винница</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121966</id>
    <revision>
      <id>3654425</id>
      <parentid>3653211</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41528" sha1="2n7ggijc9y9rncqcu46q3lemgcvf9wx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Облыс орталығы
 |қазақша атауы           = Винница
 |шынайы атауы            = Вінниця
 |сурет                   = VinnytsiaCityTower.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = облыс орталығы
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Vinnytsya gerb.png
 |ту                      = Flag of Vinnycia.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 100
  |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 14|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 28|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Винница облысы
 |кестедегі аймақ         = Винница облысы{{!}}Винница
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Винница ауданы
 |кестедегі аудан         = Винница ауданы{{!}}Винница
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = Қауым
 |қауым                   = Винница қалалық қауым
 |кестедегі қауым         = Винница қалалық қауым{{!}}Винница қалалық
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан
 |басшының түрi           = Қалалық басшы
 |басшысы                 = Сергей Анатольевич Моргунов
 |құрылған уақыты         = 1363
 |алғашқы дерек           = 1355
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1795
 |жер аумағы              = 113,2&lt;ref&gt;[http://vinnitsaok.com.ua/2015/05/13/199684 Вінниця стане на 60% більшою] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170316024929/http://vinnitsaok.com.ua/2015/05/13/199684 |date=2017-03-16 }}.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 248
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 372 432
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 3270,1
  |шоғырлануы             = 650,4 мың адам (2019)
  |ұлттық құрамы          = [[украиндар]], [[орыстар]], [[еврейлер]], [[поляктар]], [[молдавандар]]
  |конфессионалдық құрамы = [[православие]], [[католицизм]], [[протестантизм]], [[иудаизм]]
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 380 432
 |пошта индексі           = 21000
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = AB, КВ / 02
 |идентификатор түрі      = КОАТУУ
 |сандық идентификаторы   = 510100000
 |ортаққордағы санаты     = Vinnytsia
 |сайты                   = http://www.vmr.gov.ua
 |сайт тілі               = 
}}
'''Винница''' ({{lang-uk|Вінниця}}) — [[Украина]]дағы қала,  [[Винница облысы]]ның әкімшілік орталығы. Оңтүстік Буг өзені бойында, темір жол торабы. Халқы 371 698 (2013). Киевтен оңтүстік-батысқа қарай 200 шақырымдай жерде орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wikiway.com/ukraina/vinnitsa/|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
Винница қаласы Винница облысының облыс орталығы болып табылады. Винница және оның төңірегі құмдардың, саздардың, әктастардың және мергельдердің төрттік шөгінділерімен жабылған Волын-Подольск кристалды массивінде орналасқан. Бұл массивтің іргетасы ежелгі тау жыныстарынан тұрады: граниттер, гнейстер, сиениттер, олар бірқатар жерлерде жер бетіне шығып, құнды құрылыс материалы болып табылады.

Винница Украина астанасы - Киев қаласынан 260 км (жол), Одессадан 429 км, Львовтан 369 км қашықтықта орналасқан.

Винница қаласы орташа ендіктерде орналасқан, бұл оның климатының қалыптылығын анықтайды. Винница жеткілікті ылғалдылығы бар ұзақ, салқын жазымен және салыстырмалы түрде қысқа, қатал емес қыспен сипатталады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.profi-forex.org/wiki/vinnica.html|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық ==
Винница өз елінде ([[Украина]]) халық саны бойынша 9-шы орында және өз аймағында ([[Винница облысы]]) көшбасшы болып табылады.

Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: 
[[Гнивань]] (18 км), [[Калиновка (қала, Винница обл.)|Калиновка]] (24 км), [[Жмеринка]] (33 км), [[Немиров]] (39 км), [[Липовец]] (43 км), [[Хмельник]] (52 км), [[Ильинцы]] (56 км), [[Бар (қала, Украина)|Бар]] (59 км), [[Казатин]] (60 км), [[Шаргород]] (61 км), [[Погребище]] (63 км), [[Тульчин]] (68 км), [[Бердичев]] (74 км), [[Гайсин]] (81 км), [[Ладыжин]] (82 км), [[Чуднов]] (94 км), [[Андрушевка]] (96 км), [[Могилёв-Подольский]] (99 км), [[Отачь]] (101 км, Молдова), [[Фрунзе (қала, Молдова)|Фрунзе]] (111 км, Молдова).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Vinnytsia&amp;id=2776|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-28 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Винницаның тарихы 1363 жылы Литва княздігінің Оңтүстік шекаралас аумағында князь Федор Кориатович бекініс тұрғызған кезден басталады. 160 жыл бойы бекініске бірнеше рет татар Ордасы шабуыл жасады.

1598 жылы қала Брацлав воеводствосының астанасына айналды, бұл Винницаның тұрғын үйлері мен діни ғимараттарын дамытуға және одан әрі салуға серпін берді. Сонымен, 1610 жылы Оңтүстік Бугтың оң жағалауында иезуит монастырының шіркеуі тұрғызылды, жақын жерде Доминикан монастырының құрылысы басталды, содан кейін монастырь аумағының айналасында бекініс тұрғызылды.

Бұл жерлердің тарихынан 19 ғасырда Винница тыныш провинциялық қала болғаны белгілі. Сол ғасырдың аяғында ғана қала өмірі өзгеріп, оң жағалаудағы сауда орталығына айналды. Мұнда теміржол және әкімшілік ғимараттардың құрылысы басталады. Қала сәтті дамып, өсіп келеді.

1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы Винницаға айтарлықтай зиян келтірді, көптеген ғимараттар мен құрылыстар қирап, өртенді.
Соғыстан кейін Винница қайта құрылып, жаңа өмірге қайта оралады. Жаңа тұрғын үйлер мен өндірістік кешендер бой көтеріп, аман қалған үйлерді қалпына келтіру жұмыстары басталады. Жаңа өнеркәсіптік кәсіпорындар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lifxil.ru/vinnica/|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
2023 жылы Украинаның Винница қаласының халқы 372 526 адамды құрады. Винница Украинадағы халық саны бойынша 425 қаланың ішінде 13-ші орында.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/ua/population_of_vinnytsia_6157.html|title=Винница халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/vinnitsa/|title=Винница халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Винница қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/vinnica/|title=Винница қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 369490 || 370814 || 371698 || 372116 || 372484 || 373302	 || 372672	 || 371855|| 369839|| 370707 || 370601	||369739
|}

== Экономикасы ==
Өнеркәсіптік өндірісте машина жасау, прибор жасау, электр бұйымдары мен технологиялық құрал-жабдықтар, құрылыс материалдары, металл және темірбетон конструкцияларын өндіру, сондай-ақ тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары басым. Бұл аудандағы ең ірі компания – танымал Roshen корпорациясының құрамына кіретін жергілікті кондитер фабрикасы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://factories.com.ua/city/vinnica|title=Винницадағы өнеркәсіптік кәсіпорындар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Винница қаласының экономикасында соңғы жылдары өндірістің өсу және әртараптандыру процестері жалғасуда. 2022 жылға қарай қалада кең ауқымды өнім шығаратын 220-ға жуық ірі және орта өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді. Қала экономикасында жергілікті экспорттаушы кәсіпорындардың негізінен еуропалық елдердің нарықтарына бағдарлануы үлкен маңызға ие, барлық экспорттың 70%-дан астамы еуропалық нарыққа шығады. Сонымен қатар, өнеркәсіп өнімдерінің айтарлықтай үлесі (10%-дан астамы) Қытайға, АҚШ-қа, Египетке және Түркияға экспортталады.

== Транспорты ==
«Винница» әуежайы (Гаврышовка, VIN) Винницадағы теміржол вокзалынан шығысқа қарай 7,5 км жерде орналасқан. Қалалық қоғамдық көлік трамвайлар, троллейбустар, автобустар, маршруттық таксилер және өзен қайықтарымен қызмет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ttransport.ru/vinnytsia.html|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Әуежай''' - Әуе порты Гавришовка ауылында орналасқан. Әуежайда 1 терминал бар, ол өз аумағында жолаушылардың жайлы тұруы және рейстің ұшып шығу уақытын немесе ұшақ қонған кезде жолаушыларды күтіп алуы үшін барлық жағдаймен жабдықталған. Ол аймақтық және халықаралық рейстердің, тұрақты рейстердің, чартерлік рейстердің де жолаушыларына қызмет көрсетеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vinnica.aeroport.website/|title=Винница халықаралық әуежайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Темір жол қызметі''' - Винница теміржол торабы маңызды көлік функцияларын орындайды, өйткені бұл қала тұрғындарына Украинаның және көршілес мемлекеттердің әртүрлі нүктелеріне үздіксіз қатынауға мүмкіндік береді. Қалада үлкен Винница-Жолаушы теміржол вокзалы бар, оған жақын және алыс қашықтыққа пойыздар қатынайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://moda.com.by/news/helpful-information/vinnickij-zheleznodorozhnyj-transport|title=Винница теміржол көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Троллейбус''' - Винницадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Троллейбус желісі барлық дерлік қаланы қамтиды (жеке үйлер салынған аумақтарды қоспағанда), барлығы 15 бағыт.
[[Сурет:Lenins'kyi District, Vinnytsia, Vinnyts'ka oblast, Ukraine - panoramio - Leonid Andronov (8).jpg |нобай|оңға|200px|Трамвай]]
'''Трамвай''' - қаланың темір жолының батыс бөлігінде жүреді. Тек 6 маршрут бар.

'''Автобус''' - қаланың шалғай аудандарына және қала маңындағы маршруттарға жолаушыларды тасымалдауды қамтамасыз етеді. 2008 жылдан бастап LAZ A183D1 және Bogdan үлгілерінің жаңа автобустары сатып алынды. 2009 жылдан бастап бірте-бірте жаңа бағыттар іске қосылды.

'''Маршруттық таксилер''' - олар дәстүрлі түрде жылдамырақ балама көлік түрі болып табылады. Теміржол вокзалын &quot;Вишенка&quot; шағын ауданымен байланыстыратын маршруттық таксилер тәулік бойы жүреді. Маршруттар Винницаның барлық шағын аудандарын қамтыды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wikiwand.com/ru/%D0%92%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82|title=Винница қоғамдық көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлар ===
[[Сурет:Театр ім. М. К. Садовського P1100746.jpg|нобай|оңға|200px|Н.Садовский атындағы Винница облыстық академиялық украин музыкалық-драма театры]]
'''М.Садовский атындағы Винница академиялық музыкалық-драма театры''' - 1910 жылы құрылған, театр орналасқан ғимаратты Винница сәулетшісі Г.Артынов жобалаған, театрдың дизайны мен декорациясын М.Басовскийдің Одесса студиясы жасаған. Театр ғимараты қала орталығында орналасқан, зал 700 орындық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.komandirovka.ru/sights/vinnica/theatres/|title=М. Садовский атындағы Винница академиялық музыкалық-драма театры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''„Алтын кілт“ Қуыршақ театры''' -  (Винница, көш. Л.Толстой, 6). Винница қаласының қуыршақ театры соғысқа дейін 1938 жылы құрылды. Соғыс жылдарында қуыршақ театры өз жұмысын тоқтатып, 1945 жылы Украинаның еңбек сіңірген әртісі және қайраткері В.Шестактың «Партизандық орман туралы хикая» атты соғыстан кейінгі алғашқы қойылымының тұсауы кесілді.

'''Винница облыстық филармониясы''' - Винница облыстық филармониясының 1937 жылдан бастау алатын бай тарихы бар. Филармония 1937 жылдың көктемінде өзара біріккен хорлар мен үйірмелер негізінде құрылды. 2012 жылы филармония 75 жылдық мерейтойын атап өтті. Өзінің тарихында филармония 70 мыңнан астам концерт қойды, оны 14 миллионнан астам көрермен тамашалады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vinnytsia-trend.in.ua/ru/eternal-1491-vinniczkaya-oblastnaya-filarmoniya|title=Винница облыстық филармониясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Мұражайлар ===
Винница - мәдениеттің көптүрлілігін сақтаған қала, сонымен қатар ұлы адамдары өмір сүрген жер. Бұл туралы мәліметтер мен жәдігерлер жергілікті мұражайлардан көруге болады. Винница мұражайлары назар аударуға тұрарлық, ол өте бай және қызықты. 
[[Сурет:Vinnytsia-oblast-museum.jpg |нобай|оңға|200px|Винница облыстық өлкетану мұражайы]]
'''Винница облыстық өлкетану мұражайы''' - Винница қаласындағы облыстық тарихи-өлкетану мұражайы (Соборная к.,19), Шығыс Подолияның тарихы, этнографиясы және мәдениеті бойынша материалдар мен құжаттар жинағы. 1929 жылдан бастап мұражай мемлекеттік маңызы бар «Винница Мурс» монументінің бөлігі болып табылатын ғимаратты алып жатыр.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.advisor.travel/poi/Vinnickiy-oblastnoy-kraevedcheskiy-muzey-22779|title=Винница облыстық өлкетану мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Винница облыстық өнер мұражайы''' - Винницадағы өнер мұражайы 1919 жылы құрылды. Мұражай қорының маңызды бөлігін көрнекті шеберлердің туындыларымен ұсынылған XVIII-XX ғасырлардағы графика жинағы құрайды. Мұражай коллекциясында 17 ғасырдағы итальяндық майоликаның бірегей коллекциясы, Батыс Еуропадағы, Украина мен Ресейдегі 17-20 ғасырлардағы фарфор зауыттарының бұйымдары, мүсін, антикварлық жиһаздар, халықтың қолданбалы өнерінің (кесте, тоқыма өнері) бай коллекциясы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://our-travels.info/ost/Goroda/Ukraine/Vinnica/Vinnica-muz2.php|title=Винница облыстық өнер мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Украина Қарулы Күштері Әскери-әуе күштерінің Әскери-тарихи мұражайы''' - Винницадағы Украина Қарулы Күштері Әскери-әуе күштерінің Әскери-тарихи мұражайы 2001 жылы Украина Әскери-әуе күштерінің мұражайы ретінде құрылды, ал 2005 жылы ол құрылымдық жағынан Әуе қорғанысы күштеріне арналған экспозициямен толықтырылды. Мұражай Винницадағы Украина әскери-әуе күштері қолбасшылығының бұрынғы штаб-пәтерінің аумағында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.komandirovka.ru/sights/vinnica/vinnitskiy-natsionalnyiy-muzey-usadba-im-pirogova/|title=Украина Қарулы Күштері Әскери-әуе күштерінің Әскери-тарихи мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''М.И.Пироговтың ұлттық үй-жәй мұражайы''' - Ұлттық мұражай Винницаның оңтүстік-батыс бөлігінде, әйгілі ғалым, тамаша хирург Николай Иванович Пирогов соңғы жиырма жыл бойы тұрып, жұмыс істеген Вишня мекен-жайында орналасқан. Мұражай кешенінің объектілері - құрылысы 1885 жылы аяқталған үй мен дәріхана және шіркеу-некрополь. Мұражайдың қор жинағы 17 мың экспонат.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://familion.ru/nacionalnyj-muzej-usadba-pirogova/|title=М.И.Пироговтың ұлттық үй-жәй мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Садиба Пирогова!.JPG |нобай|оңға|200px|М.И.Пироговтың ұлттық үй-жәй мұражайы]]
'''М.М.Коцюбинскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы''' - әдеби-мемориалдық мұражайы жазушының туып-өсіп, 33 жасқа дейін тұрған үйінде орналасқан.
Мұражай ашу идеясын жазушының ағасы көтеріп, соның нәтижесінде 1926 жылы үй қалпына келтіріліп, мұражай құрылды. Экспозиция монографиялық принцип бойынша жинақталып және Коцюбинский үйінің бес бөлмесінде орналасқан. Экспонаттар жазушының өмір бойы шығарылған басылымдары, аудармалары, картиналары және жазушының шығармашылық жолы мен оның қоғамдық қызметі туралы дерек береді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.komandirovka.ru/sights/vinnica/vinnitskiy-literaturno-memorialnyiy-muzey-m-kotsyubinskogo/|title=М.М.Коцюбинскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Винница трамвай мұражайы''' - Трамвай мұражайы 2013 жылдың қазан айында Винница қаласында трамвай қозғалысының басталғанына 100 жыл толуына орай ашылған қаладағы ең жаңа мұражай. Ол «Винница трамвай және троллейбус басқармасы» коммуналдық кәсіпорнының трамвай депосының аумағында орналасқан. Оның экспозициясында қаланың трамвай қозғалысының тарихына, көлік кәсіпорнының дамытуына қатысты фотосуреттер мен экспонаттар қойылған. Көрме залының жанында қаладағы әр жылдары жұмыс істеген трамвайлардың көрмесі орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://museum.depo.vn.ua/|title=Винница трамвай мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі жерлері ==
Винницаның негізгі көрікті жерлері Собор басты көшесінде және оның жанында орналасқан. Қаланың атмосферасын сезіну үшін ескі орталықтың көшелерімен жүріп, күндіз және кешке Оңтүстік Буг жағалауын серуендеу керек.
[[Сурет:Вінниця Водонапірна вежа 4.jpg |нобай|оңға|200px|Су мұнарасы]]
Винницаның визит картасы - Еуропа алаңындағы су мұнарасы. Ол 20 ғасырдың басында сәулетші Григорий Артыновтың жобасы бойынша салынған. Жүз жылдан астам уақыт бойы ғимарат көп өзгерген жоқ. Бүгінде мұнарада Ауған жауынгерлерінің мұражайы мен Подольск туристік ақпараттық орталығы орналасқан. Мұнараның жанында орындықта отырған Артыновтың қола мүсінін көруге болады.

Артынов көшесімен Магистратская көшесімен қиылысында, балалар көркемсурет мектебінің ерекше ғимараты орналасқан (Магистратская көшесі, 66). Модерн стиліндегі ғимарат ХХ ғасырдың басында сол Артыновтың жобасы бойынша жеке үй ретінде салынған.

Винница тұрғындарының сүйікті серуендеу орны - Орталық қалалық саябақ. Мұнда фестивальдар, концерттер, көше музыканттарының өнер көрсетулері, спорттық жарыстар жиі өтеді. Саябақта Планетарийді (Хлебная көшесі, 1) немесе қаланың ең әйгілі ғимараттарының (Су мұнарасы, Николай шіркеуі, Савой қонақ үйі және т.б.) көшірмелері орнатылған Мини-Винница үлгілі қалашығын көруге болады.

Саябақта планетарийді (Хлебная көшесі, 1) немесе қаланың ең танымал ғимараттарының көшірмелері (су мұнарасы, Николаев шіркеуі, &quot;Савой&quot; қонақ үйі және басқалары) орнатылған &quot;мини Винница&quot; макет қалашығын көруге болады.

Саябаққа бірнеше кіреберіс бар. Негізгі кіре берісте, Гагарин алаңының жағынан, Винницаның тағы бір «визит картасы» арка-мысық бар. Арканың сол жағында аққулар мен тасбақалар мекендейтін шағын тоған бар.

Оңтүстік Бугта катамаранмен серуендеп, Сабаров аймағына теплоходпен саяхаттауға болады. Катамарандары бар пирс субұрқақтың жанындағы жағалауда орналасқан.

Винницада көптеген сәулет ескерткіштері мен ескі үйлер сақталған. Капитан Четковтың зәулім үйі (Пушкин к., 38). Мұнда кіреберіссіз үлкен мұнаралар мен балкондар, дөңгелек терезелер мен ауыр бағаналар тоғысқан. Бүгінде Четков үйінде сәулет және қала құрылысы бөлімі орналасқан.

Өткен ғасырдың басындағы тағы бір сәулет ескерткіші - Кумбари үйі (М.Оводов көшесі, 1) Оңтүстік Бугтың жағасында орналасқан. [[Модерн]] стиліндегі ғимарат 1913 жылы Одесса көпесі Кумбаридің әйелі үшін Артыновтың жобасы бойынша салынған. Үйден өзенге баспалдақ түседі, оны жергілікті тұрғындар ұзындығына байланысты &quot;Потемкинская&quot; деп атаған.

Орталықта әртүрлі конфессиялардың бірнеше ескі шіркеулері және Винница Муры сәулет кешені (Муры көшесі, 12) орналасқан. Бұл XVII-XVIII ғасырлардағы қорғаныс және монастырлық ғимараттар кешені. Бүгінгі таңда кірпіш қабырға мен бұрыштық мұнараның бір бөлігі ғана қалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://34travel.me/gotoukraine/ru/post/vinnica-guide|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ісі ==
Винницадағы ең көне мектепті бауырлас Вознесенский монастырында 1633 жылы митрополит Петр Могила құрды, бірақ кейінірек бұл мектеп Волындағы Гоща қаласына ауыстырылды. XVII және XVIII ғасырларда иезуиттер өз монастырында мектептерді ұстады, кейін монастырь оларды 1773 жылы мектеп ісіне белсенді кіріскен базилиандарға берілді

1804 жылы Е.Чацкий Винницада уездік мектеп ашты, ол 1814 жылы Гимназия болып өзгертілді. Гимназия бұрынғы иезуиттер колледжіне орналастырылды және 1843 жылға дейін жұмыс жасап, содан кейін ол Белая Церковьке көшірілді.
[[Сурет:Головний корпус Педуніверситету DSCF5179.jpg |нобай|оңға|300px|Педагогикалық университеттің бас ғимараты]]
1888 жылы Винницада көпес Войштейн мұраға қалдырған жаңа мектеп ғимараты салынды және онда Могилев-Подольскийден көшірілген [[Нағыз училище|реалды училище]] ашылды.

Қазіргі уақытта Винницада бірнеше университеттер бар:
*Н.И.Пирогов атындағы Винница ұлттық медицина университеті
*М.Коцюбинский атындағы Винница мемлекеттік педагогикалық университеті
*Винница қаржы-экономикалық университеті
*Винница ұлттық техникалық университеті
*Винница ұлттық аграрлық университеті
*Винницкий социально-экономический институт
*Винница әлеуметтік-экономикалық институты
*Винница кооперативтік институты&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/20744#.D0.9E.D0.B1.D1.80.D0.B0.D0.B7.D0.BE.D0.B2.D0.B0.D0.BD.D0.B8.D0.B5|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Денсаулық сақтау ісі ==
Винницада белгілі бір қызметтер пакетін ұсынатын денсаулық сақтау мекемелерінің дамыған желісі бар. Жалпы, қаланың денсаулық сақтау жүйесі 40-тан астам емдеу-алдын алу және емдеу мекемелерімен ұсынылған, оның 16-сы Винница қаласының коммуналдық меншігінде. Олар:

'''Алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталықтары''':
*№1 алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығы - М.Зеров көшесі, 13 мекенжайында орналасқан. 2012 жылы №1 қалалық емхана қайта құрылғаннан кейін жұмысын бастады. Аурухана бір мезгілде 11 науқасты емдей алады.
*№2 алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығы - жеті дәрігерлік амбулаторияда медициналық көмек көрсетеді, онда 225 маман жұмыс істейді және 100 мыңға жуық адамға қызмет көрсетеді.
*№3 алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығы - Хмельницкое тас жолы, 96 мекенжайында орналасқан. Ол жеті дәрігерлік амбулаторияны біріктіреді.
*№4 алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығы - Замостянская көшесі, 18 мекенжайында орналасқан. 2010 жылы мекеме Винницадағы ең үздік медициналық мекеме деп танылды. Орталық жеті емхананы біріктіреді.
*№5 алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығы - Замостянская көшесі, 49 мекенжайы бойынша орналасқан. Мұнда 257 медицина қызметкері жұмыс істейді, оның 45-і дәрігер. Алғашқы медициналық көмек орталығы жеті дәрігерлік амбулаторияны біріктіреді.

Винницада медициналық көмекті төрт көпсалалы ауруханада алуға болады. 

'''№1 қалалық клиникалық аурухана''' - Хмельницкое тас жолы, 96 мекенжайында орналасқан. Медициналық мекеме ересек тұрғындарға шұғыл (жедел) медициналық көмек көрсету, амбулаторлық және стационарлық медициналық көмек көрсетуге маманданған.

'''Қалалық клиникалық жедел жәрдем ауруханасы''' - бай тарихы бар және негізі 19 ғасырда қаланған. Аурухана бір мезгілде 320 науқасқа қызмет көрсете алады. Жыл сайын 30 мың адам емделіп, тағы 20 мыңнан астамы жергілікті жарақат пунктіне жүгінеді.

'''№3 қалалық клиникалық аурухана''' - 1946 жылдан бері жұмыс істейді. Ауруханада №1,4,5 ПМСК-ға жататын пациенттерге көмек көрсетіледі.

'''«Ана мен бала орталығы» қалалық ауруханасы''' - 1998 жылы құрылған. Ол әйелдерге, босанған әйелдерге және 18 жасқа дейінгі балаларға көмек көрсетеді.

'''Перзентханалар''' - Винницада екі перзентхана жұмыс істейді. Қалада да, облыста да ең көп босануды қабылдайтын Облыстың перзентханаларының ішіндегі ең үлкені және ең қуаттысы №1 перзентхана болып табылады. № 2 перзентхана 1937 жылы құрылды. Қазір ол шамамен 60 000 жергілікті тұрғынға қызмет көрсетеді. 2003 жылы ЮНИСЕФ сарапшылары перзентханаға &quot;Балаға мейірімді аурухана&quot; мәртебесін берді.

'''Стоматология''' - стоматология саласындағы қызметтер стоматологиялық емханада, сондай-ақ «Медициналық стоматологиялық орталықта» көрсетіледі. Мұнда олар кариес емдеу, микроскоппен емдеу, қызыл иектің, ауыз қуысын емдеу, хирургиялық операцияларды жасау, протездеу, имплантациялау және басқа да көптеген аурулар бойынша қызмет көрсетеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ivinnychanyn.com/ru/article-2848-uchrezhdeniya-zdravookhraneniya-vinnicy|title=Винницадағы денсаулық сақтау мекемелері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Танымал адамдары ==
*Натан Альтман (1889–1970) – авангард суретші
*Сэм Борн (1891-1959) - бизнесмен
*Михаил Коцюбинский (1864–1913) – украиндық жазушы
*[[Николай Леонтович]] (1877–1921) – украин композиторы
*Александр Лернер (1913–2004) – кеңестік-израильдік кибернетик және диссидент
*Юрий Левада (1930–2006) – әлеуметтанушы, саясаттанушы және Левада орталығының негізін қалаушы
*Ежи Незбржицки (1902–1968) - поляк армиясының капитаны
*Николай Пирогов (1810–1881) – далалық хирургияның негізін салушы, соңғы жылдарын Винницада өткізді.
*Максим Шаповал (1978–2017) – аға барлау офицері және Украина Бас барлау басқармасының арнайы күштер отрядының бастығы. 2017 жылы ресейлік агенттер өлтірген.
*Ольга Стороженко (1992) - «Украина аруы-2013» және «Әлем аруы-2013»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://alphapedia.ru/w/Vinnytsia|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Бауырлас қалалар ==
* {{Ту|Польша}} [[Кельце]] ([[Польша]])
* {{Ту|Англия}} [[Питерборо (Англия)|Питерборо]] ([[Ұлыбритания]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Бирмингем (Алабама)]] ([[АҚШ]])
* {{Ту|Ресей}} [[Липецк]] ([[Ресей]])
* {{Ту|Түркия}} [[Бурса]] ([[Түркия]])

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Винница|*]]
[[Санат:Винница облысы қалалары]]
[[Санат:Украинадағы еврейлердің бұрынғы мекендері]]
[[Санат:Украина облыс орталықтары]]
[[Санат:Украина қалалары]]
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}
{{Үлгі:Винница облысы}}</text>
      <sha1>2n7ggijc9y9rncqcu46q3lemgcvf9wx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654426</id>
      <parentid>3654425</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41540" sha1="tjt1gqxn5gsupvwrzqsp4zrjs5y38rd" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Облыс орталығы
 |қазақша атауы           = Винница
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Вінниця}}
 |сурет                   = VinnytsiaCityTower.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = облыс орталығы
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Vinnytsya gerb.png
 |ту                      = Flag of Vinnycia.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 100
  |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 14|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 28|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Винница облысы
 |кестедегі аймақ         = Винница облысы{{!}}Винница
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Винница ауданы
 |кестедегі аудан         = Винница ауданы{{!}}Винница
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = Қауым
 |қауым                   = Винница қалалық қауым
 |кестедегі қауым         = Винница қалалық қауым{{!}}Винница қалалық
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан
 |басшының түрi           = Қалалық басшы
 |басшысы                 = Сергей Анатольевич Моргунов
 |құрылған уақыты         = 1363
 |алғашқы дерек           = 1355
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1795
 |жер аумағы              = 113,2&lt;ref&gt;[http://vinnitsaok.com.ua/2015/05/13/199684 Вінниця стане на 60% більшою] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170316024929/http://vinnitsaok.com.ua/2015/05/13/199684 |date=2017-03-16 }}.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 248
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 372 432
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 3270,1
  |шоғырлануы             = 650,4 мың адам (2019)
  |ұлттық құрамы          = [[украиндар]], [[орыстар]], [[еврейлер]], [[поляктар]], [[молдавандар]]
  |конфессионалдық құрамы = [[православие]], [[католицизм]], [[протестантизм]], [[иудаизм]]
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 380 432
 |пошта индексі           = 21000
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = AB, КВ / 02
 |идентификатор түрі      = КОАТУУ
 |сандық идентификаторы   = 510100000
 |ортаққордағы санаты     = Vinnytsia
 |сайты                   = http://www.vmr.gov.ua
 |сайт тілі               = 
}}
'''Винница''' ({{lang-uk|Вінниця}}) — [[Украина]]дағы қала,  [[Винница облысы]]ның әкімшілік орталығы. Оңтүстік Буг өзені бойында, темір жол торабы. Халқы 371 698 (2013). Киевтен оңтүстік-батысқа қарай 200 шақырымдай жерде орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wikiway.com/ukraina/vinnitsa/|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиясы ==
Винница қаласы Винница облысының облыс орталығы болып табылады. Винница және оның төңірегі құмдардың, саздардың, әктастардың және мергельдердің төрттік шөгінділерімен жабылған Волын-Подольск кристалды массивінде орналасқан. Бұл массивтің іргетасы ежелгі тау жыныстарынан тұрады: граниттер, гнейстер, сиениттер, олар бірқатар жерлерде жер бетіне шығып, құнды құрылыс материалы болып табылады.

Винница Украина астанасы - Киев қаласынан 260 км (жол), Одессадан 429 км, Львовтан 369 км қашықтықта орналасқан.

Винница қаласы орташа ендіктерде орналасқан, бұл оның климатының қалыптылығын анықтайды. Винница жеткілікті ылғалдылығы бар ұзақ, салқын жазымен және салыстырмалы түрде қысқа, қатал емес қыспен сипатталады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.profi-forex.org/wiki/vinnica.html|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық ==
Винница өз елінде ([[Украина]]) халық саны бойынша 9-шы орында және өз аймағында ([[Винница облысы]]) көшбасшы болып табылады.

Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: 
[[Гнивань]] (18 км), [[Калиновка (қала, Винница обл.)|Калиновка]] (24 км), [[Жмеринка]] (33 км), [[Немиров]] (39 км), [[Липовец]] (43 км), [[Хмельник]] (52 км), [[Ильинцы]] (56 км), [[Бар (қала, Украина)|Бар]] (59 км), [[Казатин]] (60 км), [[Шаргород]] (61 км), [[Погребище]] (63 км), [[Тульчин]] (68 км), [[Бердичев]] (74 км), [[Гайсин]] (81 км), [[Ладыжин]] (82 км), [[Чуднов]] (94 км), [[Андрушевка]] (96 км), [[Могилёв-Подольский]] (99 км), [[Отачь]] (101 км, Молдова), [[Фрунзе (қала, Молдова)|Фрунзе]] (111 км, Молдова).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Vinnytsia&amp;id=2776|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-01-28 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Винницаның тарихы 1363 жылы Литва княздігінің Оңтүстік шекаралас аумағында князь Федор Кориатович бекініс тұрғызған кезден басталады. 160 жыл бойы бекініске бірнеше рет татар Ордасы шабуыл жасады.

1598 жылы қала Брацлав воеводствосының астанасына айналды, бұл Винницаның тұрғын үйлері мен діни ғимараттарын дамытуға және одан әрі салуға серпін берді. Сонымен, 1610 жылы Оңтүстік Бугтың оң жағалауында иезуит монастырының шіркеуі тұрғызылды, жақын жерде Доминикан монастырының құрылысы басталды, содан кейін монастырь аумағының айналасында бекініс тұрғызылды.

Бұл жерлердің тарихынан 19 ғасырда Винница тыныш провинциялық қала болғаны белгілі. Сол ғасырдың аяғында ғана қала өмірі өзгеріп, оң жағалаудағы сауда орталығына айналды. Мұнда теміржол және әкімшілік ғимараттардың құрылысы басталады. Қала сәтті дамып, өсіп келеді.

1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы Винницаға айтарлықтай зиян келтірді, көптеген ғимараттар мен құрылыстар қирап, өртенді.
Соғыстан кейін Винница қайта құрылып, жаңа өмірге қайта оралады. Жаңа тұрғын үйлер мен өндірістік кешендер бой көтеріп, аман қалған үйлерді қалпына келтіру жұмыстары басталады. Жаңа өнеркәсіптік кәсіпорындар салынды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lifxil.ru/vinnica/|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
2023 жылы Украинаның Винница қаласының халқы 372 526 адамды құрады. Винница Украинадағы халық саны бойынша 425 қаланың ішінде 13-ші орында.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/ua/population_of_vinnytsia_6157.html|title=Винница халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/vinnitsa/|title=Винница халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Винница қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/vinnica/|title=Винница қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 369490 || 370814 || 371698 || 372116 || 372484 || 373302	 || 372672	 || 371855|| 369839|| 370707 || 370601	||369739
|}

== Экономикасы ==
Өнеркәсіптік өндірісте машина жасау, прибор жасау, электр бұйымдары мен технологиялық құрал-жабдықтар, құрылыс материалдары, металл және темірбетон конструкцияларын өндіру, сондай-ақ тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары басым. Бұл аудандағы ең ірі компания – танымал Roshen корпорациясының құрамына кіретін жергілікті кондитер фабрикасы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://factories.com.ua/city/vinnica|title=Винницадағы өнеркәсіптік кәсіпорындар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Винница қаласының экономикасында соңғы жылдары өндірістің өсу және әртараптандыру процестері жалғасуда. 2022 жылға қарай қалада кең ауқымды өнім шығаратын 220-ға жуық ірі және орта өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді. Қала экономикасында жергілікті экспорттаушы кәсіпорындардың негізінен еуропалық елдердің нарықтарына бағдарлануы үлкен маңызға ие, барлық экспорттың 70%-дан астамы еуропалық нарыққа шығады. Сонымен қатар, өнеркәсіп өнімдерінің айтарлықтай үлесі (10%-дан астамы) Қытайға, АҚШ-қа, Египетке және Түркияға экспортталады.

== Транспорты ==
«Винница» әуежайы (Гаврышовка, VIN) Винницадағы теміржол вокзалынан шығысқа қарай 7,5 км жерде орналасқан. Қалалық қоғамдық көлік трамвайлар, троллейбустар, автобустар, маршруттық таксилер және өзен қайықтарымен қызмет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ttransport.ru/vinnytsia.html|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Әуежай''' - Әуе порты Гавришовка ауылында орналасқан. Әуежайда 1 терминал бар, ол өз аумағында жолаушылардың жайлы тұруы және рейстің ұшып шығу уақытын немесе ұшақ қонған кезде жолаушыларды күтіп алуы үшін барлық жағдаймен жабдықталған. Ол аймақтық және халықаралық рейстердің, тұрақты рейстердің, чартерлік рейстердің де жолаушыларына қызмет көрсетеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vinnica.aeroport.website/|title=Винница халықаралық әуежайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Темір жол қызметі''' - Винница теміржол торабы маңызды көлік функцияларын орындайды, өйткені бұл қала тұрғындарына Украинаның және көршілес мемлекеттердің әртүрлі нүктелеріне үздіксіз қатынауға мүмкіндік береді. Қалада үлкен Винница-Жолаушы теміржол вокзалы бар, оған жақын және алыс қашықтыққа пойыздар қатынайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://moda.com.by/news/helpful-information/vinnickij-zheleznodorozhnyj-transport|title=Винница теміржол көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Троллейбус''' - Винницадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Троллейбус желісі барлық дерлік қаланы қамтиды (жеке үйлер салынған аумақтарды қоспағанда), барлығы 15 бағыт.
[[Сурет:Lenins'kyi District, Vinnytsia, Vinnyts'ka oblast, Ukraine - panoramio - Leonid Andronov (8).jpg |нобай|оңға|200px|Трамвай]]
'''Трамвай''' - қаланың темір жолының батыс бөлігінде жүреді. Тек 6 маршрут бар.

'''Автобус''' - қаланың шалғай аудандарына және қала маңындағы маршруттарға жолаушыларды тасымалдауды қамтамасыз етеді. 2008 жылдан бастап LAZ A183D1 және Bogdan үлгілерінің жаңа автобустары сатып алынды. 2009 жылдан бастап бірте-бірте жаңа бағыттар іске қосылды.

'''Маршруттық таксилер''' - олар дәстүрлі түрде жылдамырақ балама көлік түрі болып табылады. Теміржол вокзалын &quot;Вишенка&quot; шағын ауданымен байланыстыратын маршруттық таксилер тәулік бойы жүреді. Маршруттар Винницаның барлық шағын аудандарын қамтыды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wikiwand.com/ru/%D0%92%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82|title=Винница қоғамдық көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлар ===
[[Сурет:Театр ім. М. К. Садовського P1100746.jpg|нобай|оңға|200px|Н.Садовский атындағы Винница облыстық академиялық украин музыкалық-драма театры]]
'''М.Садовский атындағы Винница академиялық музыкалық-драма театры''' - 1910 жылы құрылған, театр орналасқан ғимаратты Винница сәулетшісі Г.Артынов жобалаған, театрдың дизайны мен декорациясын М.Басовскийдің Одесса студиясы жасаған. Театр ғимараты қала орталығында орналасқан, зал 700 орындық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.komandirovka.ru/sights/vinnica/theatres/|title=М. Садовский атындағы Винница академиялық музыкалық-драма театры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''„Алтын кілт“ Қуыршақ театры''' -  (Винница, көш. Л.Толстой, 6). Винница қаласының қуыршақ театры соғысқа дейін 1938 жылы құрылды. Соғыс жылдарында қуыршақ театры өз жұмысын тоқтатып, 1945 жылы Украинаның еңбек сіңірген әртісі және қайраткері В.Шестактың «Партизандық орман туралы хикая» атты соғыстан кейінгі алғашқы қойылымының тұсауы кесілді.

'''Винница облыстық филармониясы''' - Винница облыстық филармониясының 1937 жылдан бастау алатын бай тарихы бар. Филармония 1937 жылдың көктемінде өзара біріккен хорлар мен үйірмелер негізінде құрылды. 2012 жылы филармония 75 жылдық мерейтойын атап өтті. Өзінің тарихында филармония 70 мыңнан астам концерт қойды, оны 14 миллионнан астам көрермен тамашалады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vinnytsia-trend.in.ua/ru/eternal-1491-vinniczkaya-oblastnaya-filarmoniya|title=Винница облыстық филармониясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Мұражайлар ===
Винница - мәдениеттің көптүрлілігін сақтаған қала, сонымен қатар ұлы адамдары өмір сүрген жер. Бұл туралы мәліметтер мен жәдігерлер жергілікті мұражайлардан көруге болады. Винница мұражайлары назар аударуға тұрарлық, ол өте бай және қызықты. 
[[Сурет:Vinnytsia-oblast-museum.jpg |нобай|оңға|200px|Винница облыстық өлкетану мұражайы]]
'''Винница облыстық өлкетану мұражайы''' - Винница қаласындағы облыстық тарихи-өлкетану мұражайы (Соборная к.,19), Шығыс Подолияның тарихы, этнографиясы және мәдениеті бойынша материалдар мен құжаттар жинағы. 1929 жылдан бастап мұражай мемлекеттік маңызы бар «Винница Мурс» монументінің бөлігі болып табылатын ғимаратты алып жатыр.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.advisor.travel/poi/Vinnickiy-oblastnoy-kraevedcheskiy-muzey-22779|title=Винница облыстық өлкетану мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Винница облыстық өнер мұражайы''' - Винницадағы өнер мұражайы 1919 жылы құрылды. Мұражай қорының маңызды бөлігін көрнекті шеберлердің туындыларымен ұсынылған XVIII-XX ғасырлардағы графика жинағы құрайды. Мұражай коллекциясында 17 ғасырдағы итальяндық майоликаның бірегей коллекциясы, Батыс Еуропадағы, Украина мен Ресейдегі 17-20 ғасырлардағы фарфор зауыттарының бұйымдары, мүсін, антикварлық жиһаздар, халықтың қолданбалы өнерінің (кесте, тоқыма өнері) бай коллекциясы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://our-travels.info/ost/Goroda/Ukraine/Vinnica/Vinnica-muz2.php|title=Винница облыстық өнер мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Украина Қарулы Күштері Әскери-әуе күштерінің Әскери-тарихи мұражайы''' - Винницадағы Украина Қарулы Күштері Әскери-әуе күштерінің Әскери-тарихи мұражайы 2001 жылы Украина Әскери-әуе күштерінің мұражайы ретінде құрылды, ал 2005 жылы ол құрылымдық жағынан Әуе қорғанысы күштеріне арналған экспозициямен толықтырылды. Мұражай Винницадағы Украина әскери-әуе күштері қолбасшылығының бұрынғы штаб-пәтерінің аумағында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.komandirovka.ru/sights/vinnica/vinnitskiy-natsionalnyiy-muzey-usadba-im-pirogova/|title=Украина Қарулы Күштері Әскери-әуе күштерінің Әскери-тарихи мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''М.И.Пироговтың ұлттық үй-жәй мұражайы''' - Ұлттық мұражай Винницаның оңтүстік-батыс бөлігінде, әйгілі ғалым, тамаша хирург Николай Иванович Пирогов соңғы жиырма жыл бойы тұрып, жұмыс істеген Вишня мекен-жайында орналасқан. Мұражай кешенінің объектілері - құрылысы 1885 жылы аяқталған үй мен дәріхана және шіркеу-некрополь. Мұражайдың қор жинағы 17 мың экспонат.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://familion.ru/nacionalnyj-muzej-usadba-pirogova/|title=М.И.Пироговтың ұлттық үй-жәй мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Садиба Пирогова!.JPG |нобай|оңға|200px|М.И.Пироговтың ұлттық үй-жәй мұражайы]]
'''М.М.Коцюбинскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы''' - әдеби-мемориалдық мұражайы жазушының туып-өсіп, 33 жасқа дейін тұрған үйінде орналасқан.
Мұражай ашу идеясын жазушының ағасы көтеріп, соның нәтижесінде 1926 жылы үй қалпына келтіріліп, мұражай құрылды. Экспозиция монографиялық принцип бойынша жинақталып және Коцюбинский үйінің бес бөлмесінде орналасқан. Экспонаттар жазушының өмір бойы шығарылған басылымдары, аудармалары, картиналары және жазушының шығармашылық жолы мен оның қоғамдық қызметі туралы дерек береді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.komandirovka.ru/sights/vinnica/vinnitskiy-literaturno-memorialnyiy-muzey-m-kotsyubinskogo/|title=М.М.Коцюбинскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Винница трамвай мұражайы''' - Трамвай мұражайы 2013 жылдың қазан айында Винница қаласында трамвай қозғалысының басталғанына 100 жыл толуына орай ашылған қаладағы ең жаңа мұражай. Ол «Винница трамвай және троллейбус басқармасы» коммуналдық кәсіпорнының трамвай депосының аумағында орналасқан. Оның экспозициясында қаланың трамвай қозғалысының тарихына, көлік кәсіпорнының дамытуына қатысты фотосуреттер мен экспонаттар қойылған. Көрме залының жанында қаладағы әр жылдары жұмыс істеген трамвайлардың көрмесі орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://museum.depo.vn.ua/|title=Винница трамвай мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі жерлері ==
Винницаның негізгі көрікті жерлері Собор басты көшесінде және оның жанында орналасқан. Қаланың атмосферасын сезіну үшін ескі орталықтың көшелерімен жүріп, күндіз және кешке Оңтүстік Буг жағалауын серуендеу керек.
[[Сурет:Вінниця Водонапірна вежа 4.jpg |нобай|оңға|200px|Су мұнарасы]]
Винницаның визит картасы - Еуропа алаңындағы су мұнарасы. Ол 20 ғасырдың басында сәулетші Григорий Артыновтың жобасы бойынша салынған. Жүз жылдан астам уақыт бойы ғимарат көп өзгерген жоқ. Бүгінде мұнарада Ауған жауынгерлерінің мұражайы мен Подольск туристік ақпараттық орталығы орналасқан. Мұнараның жанында орындықта отырған Артыновтың қола мүсінін көруге болады.

Артынов көшесімен Магистратская көшесімен қиылысында, балалар көркемсурет мектебінің ерекше ғимараты орналасқан (Магистратская көшесі, 66). Модерн стиліндегі ғимарат ХХ ғасырдың басында сол Артыновтың жобасы бойынша жеке үй ретінде салынған.

Винница тұрғындарының сүйікті серуендеу орны - Орталық қалалық саябақ. Мұнда фестивальдар, концерттер, көше музыканттарының өнер көрсетулері, спорттық жарыстар жиі өтеді. Саябақта Планетарийді (Хлебная көшесі, 1) немесе қаланың ең әйгілі ғимараттарының (Су мұнарасы, Николай шіркеуі, Савой қонақ үйі және т.б.) көшірмелері орнатылған Мини-Винница үлгілі қалашығын көруге болады.

Саябақта планетарийді (Хлебная көшесі, 1) немесе қаланың ең танымал ғимараттарының көшірмелері (су мұнарасы, Николаев шіркеуі, &quot;Савой&quot; қонақ үйі және басқалары) орнатылған &quot;мини Винница&quot; макет қалашығын көруге болады.

Саябаққа бірнеше кіреберіс бар. Негізгі кіре берісте, Гагарин алаңының жағынан, Винницаның тағы бір «визит картасы» арка-мысық бар. Арканың сол жағында аққулар мен тасбақалар мекендейтін шағын тоған бар.

Оңтүстік Бугта катамаранмен серуендеп, Сабаров аймағына теплоходпен саяхаттауға болады. Катамарандары бар пирс субұрқақтың жанындағы жағалауда орналасқан.

Винницада көптеген сәулет ескерткіштері мен ескі үйлер сақталған. Капитан Четковтың зәулім үйі (Пушкин к., 38). Мұнда кіреберіссіз үлкен мұнаралар мен балкондар, дөңгелек терезелер мен ауыр бағаналар тоғысқан. Бүгінде Четков үйінде сәулет және қала құрылысы бөлімі орналасқан.

Өткен ғасырдың басындағы тағы бір сәулет ескерткіші - Кумбари үйі (М.Оводов көшесі, 1) Оңтүстік Бугтың жағасында орналасқан. [[Модерн]] стиліндегі ғимарат 1913 жылы Одесса көпесі Кумбаридің әйелі үшін Артыновтың жобасы бойынша салынған. Үйден өзенге баспалдақ түседі, оны жергілікті тұрғындар ұзындығына байланысты &quot;Потемкинская&quot; деп атаған.

Орталықта әртүрлі конфессиялардың бірнеше ескі шіркеулері және Винница Муры сәулет кешені (Муры көшесі, 12) орналасқан. Бұл XVII-XVIII ғасырлардағы қорғаныс және монастырлық ғимараттар кешені. Бүгінгі таңда кірпіш қабырға мен бұрыштық мұнараның бір бөлігі ғана қалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://34travel.me/gotoukraine/ru/post/vinnica-guide|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ісі ==
Винницадағы ең көне мектепті бауырлас Вознесенский монастырында 1633 жылы митрополит Петр Могила құрды, бірақ кейінірек бұл мектеп Волындағы Гоща қаласына ауыстырылды. XVII және XVIII ғасырларда иезуиттер өз монастырында мектептерді ұстады, кейін монастырь оларды 1773 жылы мектеп ісіне белсенді кіріскен базилиандарға берілді

1804 жылы Е.Чацкий Винницада уездік мектеп ашты, ол 1814 жылы Гимназия болып өзгертілді. Гимназия бұрынғы иезуиттер колледжіне орналастырылды және 1843 жылға дейін жұмыс жасап, содан кейін ол Белая Церковьке көшірілді.
[[Сурет:Головний корпус Педуніверситету DSCF5179.jpg |нобай|оңға|300px|Педагогикалық университеттің бас ғимараты]]
1888 жылы Винницада көпес Войштейн мұраға қалдырған жаңа мектеп ғимараты салынды және онда Могилев-Подольскийден көшірілген [[Нағыз училище|реалды училище]] ашылды.

Қазіргі уақытта Винницада бірнеше университеттер бар:
*Н.И.Пирогов атындағы Винница ұлттық медицина университеті
*М.Коцюбинский атындағы Винница мемлекеттік педагогикалық университеті
*Винница қаржы-экономикалық университеті
*Винница ұлттық техникалық университеті
*Винница ұлттық аграрлық университеті
*Винницкий социально-экономический институт
*Винница әлеуметтік-экономикалық институты
*Винница кооперативтік институты&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/20744#.D0.9E.D0.B1.D1.80.D0.B0.D0.B7.D0.BE.D0.B2.D0.B0.D0.BD.D0.B8.D0.B5|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Денсаулық сақтау ісі ==
Винницада белгілі бір қызметтер пакетін ұсынатын денсаулық сақтау мекемелерінің дамыған желісі бар. Жалпы, қаланың денсаулық сақтау жүйесі 40-тан астам емдеу-алдын алу және емдеу мекемелерімен ұсынылған, оның 16-сы Винница қаласының коммуналдық меншігінде. Олар:

'''Алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталықтары''':
*№1 алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығы - М.Зеров көшесі, 13 мекенжайында орналасқан. 2012 жылы №1 қалалық емхана қайта құрылғаннан кейін жұмысын бастады. Аурухана бір мезгілде 11 науқасты емдей алады.
*№2 алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығы - жеті дәрігерлік амбулаторияда медициналық көмек көрсетеді, онда 225 маман жұмыс істейді және 100 мыңға жуық адамға қызмет көрсетеді.
*№3 алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығы - Хмельницкое тас жолы, 96 мекенжайында орналасқан. Ол жеті дәрігерлік амбулаторияны біріктіреді.
*№4 алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығы - Замостянская көшесі, 18 мекенжайында орналасқан. 2010 жылы мекеме Винницадағы ең үздік медициналық мекеме деп танылды. Орталық жеті емхананы біріктіреді.
*№5 алғашқы медициналық-санитарлық көмек орталығы - Замостянская көшесі, 49 мекенжайы бойынша орналасқан. Мұнда 257 медицина қызметкері жұмыс істейді, оның 45-і дәрігер. Алғашқы медициналық көмек орталығы жеті дәрігерлік амбулаторияны біріктіреді.

Винницада медициналық көмекті төрт көпсалалы ауруханада алуға болады. 

'''№1 қалалық клиникалық аурухана''' - Хмельницкое тас жолы, 96 мекенжайында орналасқан. Медициналық мекеме ересек тұрғындарға шұғыл (жедел) медициналық көмек көрсету, амбулаторлық және стационарлық медициналық көмек көрсетуге маманданған.

'''Қалалық клиникалық жедел жәрдем ауруханасы''' - бай тарихы бар және негізі 19 ғасырда қаланған. Аурухана бір мезгілде 320 науқасқа қызмет көрсете алады. Жыл сайын 30 мың адам емделіп, тағы 20 мыңнан астамы жергілікті жарақат пунктіне жүгінеді.

'''№3 қалалық клиникалық аурухана''' - 1946 жылдан бері жұмыс істейді. Ауруханада №1,4,5 ПМСК-ға жататын пациенттерге көмек көрсетіледі.

'''«Ана мен бала орталығы» қалалық ауруханасы''' - 1998 жылы құрылған. Ол әйелдерге, босанған әйелдерге және 18 жасқа дейінгі балаларға көмек көрсетеді.

'''Перзентханалар''' - Винницада екі перзентхана жұмыс істейді. Қалада да, облыста да ең көп босануды қабылдайтын Облыстың перзентханаларының ішіндегі ең үлкені және ең қуаттысы №1 перзентхана болып табылады. № 2 перзентхана 1937 жылы құрылды. Қазір ол шамамен 60 000 жергілікті тұрғынға қызмет көрсетеді. 2003 жылы ЮНИСЕФ сарапшылары перзентханаға &quot;Балаға мейірімді аурухана&quot; мәртебесін берді.

'''Стоматология''' - стоматология саласындағы қызметтер стоматологиялық емханада, сондай-ақ «Медициналық стоматологиялық орталықта» көрсетіледі. Мұнда олар кариес емдеу, микроскоппен емдеу, қызыл иектің, ауыз қуысын емдеу, хирургиялық операцияларды жасау, протездеу, имплантациялау және басқа да көптеген аурулар бойынша қызмет көрсетеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ivinnychanyn.com/ru/article-2848-uchrezhdeniya-zdravookhraneniya-vinnicy|title=Винницадағы денсаулық сақтау мекемелері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Танымал адамдары ==
*Натан Альтман (1889–1970) – авангард суретші
*Сэм Борн (1891-1959) - бизнесмен
*Михаил Коцюбинский (1864–1913) – украиндық жазушы
*[[Николай Леонтович]] (1877–1921) – украин композиторы
*Александр Лернер (1913–2004) – кеңестік-израильдік кибернетик және диссидент
*Юрий Левада (1930–2006) – әлеуметтанушы, саясаттанушы және Левада орталығының негізін қалаушы
*Ежи Незбржицки (1902–1968) - поляк армиясының капитаны
*Николай Пирогов (1810–1881) – далалық хирургияның негізін салушы, соңғы жылдарын Винницада өткізді.
*Максим Шаповал (1978–2017) – аға барлау офицері және Украина Бас барлау басқармасының арнайы күштер отрядының бастығы. 2017 жылы ресейлік агенттер өлтірген.
*Ольга Стороженко (1992) - «Украина аруы-2013» және «Әлем аруы-2013»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://alphapedia.ru/w/Vinnytsia|title=Винница|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Бауырлас қалалар ==
* {{Ту|Польша}} [[Кельце]] ([[Польша]])
* {{Ту|Англия}} [[Питерборо (Англия)|Питерборо]] ([[Ұлыбритания]])
* {{Ту|АҚШ}} [[Бирмингем (Алабама)]] ([[АҚШ]])
* {{Ту|Ресей}} [[Липецк]] ([[Ресей]])
* {{Ту|Түркия}} [[Бурса]] ([[Түркия]])

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Винница|*]]
[[Санат:Винница облысы қалалары]]
[[Санат:Украинадағы еврейлердің бұрынғы мекендері]]
[[Санат:Украина облыс орталықтары]]
[[Санат:Украина қалалары]]
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}
{{Үлгі:Винница облысы}}</text>
      <sha1>tjt1gqxn5gsupvwrzqsp4zrjs5y38rd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Донецк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155730</id>
    <revision>
      <id>3654206</id>
      <parentid>3639328</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70341" sha1="lkquns2e7l67rn9tmc3x59prg5ysnuk" xml:space="preserve">{{мағына|Донецк (айрық)}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = Облыс орталығы
 |қазақша атауы           = Донецк
 |шынайы атауы            = Донецьк
 |сурет                   = Donetsk montage (2015).png
 |жағдайы                 = Облыстық орталық
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Большой_герб_Донецка.png
 |ту                      = Flag of Donetsk.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_dir =N |lat_deg =48 |lat_min =00 |lat_sec = 32
 |lon_dir =E |lon_deg =37 |lon_min =48 |lon_sec = 15
 |CoordAddon             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = [[Донецк облысы]]
 |кестедегі аймақ         = Донецк облысы {{!}} Донецк
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 9 аудан
 |басшының түрi           = Қала бастығы
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1869
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Юзовка (1924 дейін), Сталино (1961)
 |статус алуы               = 1917
 |жер аумағы                  = 385
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = ↘ 913 323
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 2425
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]], [[украиндар]], [[белорустер]], [[гректер]], [[татарлар]], [[еврейлер]], [[грузиндер]], [[армяндар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +62
 |пошта индекстері        =  83000 — 83497
 |автомобиль коды         = AH, КН, 05
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     =  Donetsk
 |сайты                   = http://mer.dn.ua/
 |сайт тілі               =
 |сайт тілі 2             =
 |сайт тілі 3             = 
}}
'''Донецк''' ({{lang-uk|Донецьк}}; 1869–1924 жж. Юзовка, 1924–1929 жж. Сталин, 1929–1961 жж. Сталино) — [[Украина|Украинаның]] шығысындағы [[Кальмиус өзенінің]] бойындағы индустриалды қала. Украина заңнамасына сәйкес, бұл [[Донецк облысы|Донецк облысындағы]] аймақтық бағыныстағы қала. 2014 жылдан бастап Ресей әскерлерінің оккупациясында болды. 2014 жылдың сәуірінен бастап оны мойындалмаған [[Донецк Халық Республикасы]] басқарады және оны астана ретінде қарастырады. 

Украинаның мәдени және экономикалық Донбас аумағының бейресми астанасы және ең ірі қаласы. Қасында орналасқан ірі Макеевка қаласы мен маңайдағы кіші аудандарымен бірге Донецк қаласы өңірдегі [[Донецк Агломерациясы|агломерацияны]] құрайды. Компаниялар мен жұмыс күшінің жоғары деңгейдегі шоғырлануы Донецкті Украинаның басты экономикалық, өндірістік және ғылыми орталығы етеді. 

Қаланың негізін 1869 жылы өңірдегі темір балқыту зауыты мен көмір алаптарын қалаған [[Уэлс]]тық [[Джон Юз]] салды. Қала аты алғашында бизнесменнің құрметіне Юзовка (украинша немесе орысша мәнерде) аталды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес]] заманы кезеңінде қала индустриалдық орталық ретінде дами түсті. 1924 жылы қала аты Сталино, кейін 1932 жылы Донецк облысының әкімшілік орталығына айналады. 1961 жылы қала Донецк деп өзгертілді, және қазіргі таңда Украинаның көмір шахталары мен металлургия орталығы.

Ресми мәліметтер бойынша тұрғындар саны 913 323 адамға жетеді (01.01.2019)&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-2&lt;/ref&gt;. 1 млн. 700 мыңға жуық халқы бар қалалық агломерацияны құрайды.

Қала өзінің қазіргі атауын аймақ атауынан алды - Донец бассейні, шын мәнінде Донецк жотасынан, сондықтан Донец өзенінің бойында орналасқандықтан осылай аталған&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-3&lt;/ref&gt;. 

Донбаста қарулы қақтығыс басталғанға дейін Донецк Украинаның ірі өнеркәсіптік-қаржылық орталығы, «тау-кен астанасы», экономикалық тұрғыдан дамыған аймақтың орталығы болған. Бұл жоғары өндірістік және ғылыми әлеует, жұмысшылар мен жоғары білікті мамандар, дамыған инфрақұрылым мен өндірістік база шоғырланған дамыған мегаполис болды. Қала экономикасы өндіріс көлемі 50 миллиард гривнадан асатын 200 өнеркәсіп кәсіпорны және 180 000 Донецк тұрғындарын жұмыспен қамтыған 20 000-нан астам шағын және орта бизнес кәсіпорындары болды.

Украинаға қарсы қарулы агрессия нәтижесінде қала [[Ресей]] қолдайтын [[Донбастағы соғыс|бүлікшілердің]] бақылауына өтті. [[Верховная рада|Украинаның Жоғарғы Кеңесі]] (Верховна Рада України) бұл аймақты уақытша басып алынған аумақ (оккупацияланған) деп таныды&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-4&lt;/ref&gt;. 

Елдің шығысындағы қарулы қақтығыстар кезінде украин билігі Донецк облыстық мемлекеттік әкімшілік институттарын алдымен Мариупольға&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-10&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-11&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-12&lt;/ref&gt;, кейін 2014 жылдың қазан айында Краматорск қаласына&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-13&lt;/ref&gt; көшірді, ол қазіргі уақытта Донецк облысының әкімшілік орталығы.

2020 жылдың 17 шілдесінен бастап әкімшілік-аумақтық реформаның нәтижесінде Донецк облысының Донецк ауданының әкімшілік орталығы болып табылады.

Қала &quot;Тау-кен астанасы&quot; мен &quot;Миллиондаған раушандардың қаласы&quot; атты ресми емес мәртебеге ие.

== Қала атауы ==
Донецктің бұрынғы атаулары:

1917 жылға дейін — Олександривка (Олекса́ндрівка);

1917–1924 және 1941–1943 жылдары&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-5&lt;/ref&gt; — Юзивка (Ю́зівка);

1924–1941 және 1943–1961 жылдары — Сталин (Ста́лін)&lt;ref&gt;http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=7563;dst=0&lt;/ref&gt;, Сталин (Ста́ліне)&lt;ref&gt;https://r2u.org.ua/s?w=%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5&amp;scope=all&amp;highlight=on&lt;/ref&gt;, Сталино (Ста́ліно)&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA&lt;/ref&gt;. 

1869 жылдан 1924 жылға дейін қала оның негізін қалаушы - кәсіпкер Джон Хьюздің құрметіне Юзовка деп аталды (ағылшынша John Hughes).

1924 жылы 22 сәуірде Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің шешімімен Юзовка қаласы Сталин деп аталды&lt;ref&gt;https://dn.archives.gov.ua/articles/stat30.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191031095526/https://dn.archives.gov.ua/articles/stat30.htm |date=2019-10-31 }}&lt;/ref&gt;, 1929 жылдан бастап, жергілікті саясаттың нәтижесінде Сталино болып өзгерді (алайда орыс тілінде және тілдік құжаттарда Сталин деп атала берді)&lt;ref&gt;https://bigenc.ru/geography/text/5731423 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415174854/https://bigenc.ru/geography/text/5731423 |date=2021-04-15 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://infodon.org.ua/uzovka/615 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230926150153/https://infodon.org.ua/uzovka/615 |date=2023-09-26 }}&lt;/ref&gt;.

9 қараша 1961 жылы&lt;ref&gt;http://donbass.name/1643-9-noyabrya-pereimenovanie-stalinskoj-oblasti-v.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024073942/http://donbass.name/1643-9-noyabrya-pereimenovanie-stalinskoj-oblasti-v.html |date=2012-10-24 }}&lt;/ref&gt; Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді.

[[Владимир Успенский|Владимир Успенскийдің]] «Көшбасшының құпия кеңесшісі» романында 1923 жылы [[Леон Троцкий|Леон Троцкийдің]] құрметіне қала бірнеше ай бойы Троцк деп аталған&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-autogenerated3-18&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.kommersant.ru/money&lt;/ref&gt; деген нұсқа бар, бірақ бұл оқиғаның құжаттық растауы жоқ&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-20&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-autogenerated1-21&lt;/ref&gt;. 

Тарихи жадыны сақтау мақсатында және Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 75 жылдығына байланысты ДХР басшысы Д. В. Пушилин №111 «Ұлы Отан соғысына байланысты іс-шараларды өткізген кезде Донецк атауымен бірге «Сталино қаласы» атауын қолдану туралы (23.04.2020 ж.)» жарлық шығарды. Жарлықта тиісті ұмытылмас күндер көрсетілген: Жеңіс күні (9 мамыр), Ұлы Отан соғысы басталған күн (22 маусым) және Донецкті фашистік басқыншылардан азат ету күні (8 қыркүйек)&lt;ref&gt;https://denis-pushilin.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112021249/https://denis-pushilin.ru/ |date=2018-11-12 }}&lt;/ref&gt;. 

== География ==
=== Орналасқан жері ===
[[Санат:Донецк облысы қалалары]]
[[Санат:Украина облыс орталықтары]]
[[Санат:Украина қалалары]]
Донецктің географиялық координаттары 48 ° солтүстік ендік және 37 ° 48 ′ шығыс бойлық&lt;ref&gt;https://travel.org.ua/sunrise/index.php Донецктің географиялық координаттары&lt;/ref&gt;. Уақыт белдеуі - UTC+3.

Донбасстағы күштерді демаркациялау сызығы қаланың солтүстік және батыс шетін бойлай өтеді&lt;ref&gt;https://www.unian.net/m/politics/1030774-v-seti-opublikovana-tochnaya-karta-linii-razgranicheniya-sil-na-donbasse.html www.unian.net. 7 қаңтар 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://voicesevas.ru/maps/10280-karta-zon-otvoda-tyazhelyh-vooruzheniy-po-sostoyaniyu-na-20-fevralya-2015-ot-dragon-first-1.html Голос Севастополя&lt;/ref&gt; ([[Екінші Минск келісімі]]).
Донецктің жалпы ауданы - 358 км². Қаланың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы 38 км. Шығыстан батысқа дейінгі ұзындық - 55 км. Жақын қалалармен бірге Донецк Донецк агломерациясының құрамына кіреді - Украинадағы ірі өнеркәсіптік торап. 1,720 мың адам тұратын ірі елді мекендер жиынтығы. Бұл айырылмайтын даму аймағы - Донецк пен Макеевка арасындағы шекара көше бойымен өтеді. Қала Донбасстың орталық бөлігінде, Донецк жотасының оңтүстігінде орналасқан. Донецк далалық аймақта, Кальмиус өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан және оның айналасында шағын ормандар, төбелер, өзендер мен көлдер бар.
Азов теңізі Донецктен оңтүстікке қарай 95 км жерде орналасқан. Донецкте 2 су қоймасы бар - Нижнекалмиусское су қоймасы (62 + 38 га, Кальмиус өзенінде) және Донецк көлі (138 га). Қала арқылы 4 өзен ағып өтеді: Кальмиус, Бахмутка (Скоморошина) (23 км), Асмоловка (Дурная) (13 км), Черепашкин. Донецкте 125 үйінді (террикон) бар.

=== Климаты ===
Жылдық орташа температура +9 °C құрайды. ХХІ ғасырдың басында бірнеше ерекше жылы жылдар болды, орташа жылдық температура: 2007 жылы - +10,3 °C, 2008 жылы - +9,3 °C&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=10&amp;year=2008 Донецк климаты&lt;/ref&gt;, 2010 жылы - +10,4 °C&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=12&amp;year=2010&lt;/ref&gt;. Донецктегі климат орташа континентті болып табылады. 21 ғасырдың басынан бастап экологияның нашарлауына байланысты климат өзгеріп, қысы жылы болып, жазы бұрынғыдан да ыстық бола бастады. Ауаның орташа айлық температурасы қаңтарда −4 °C, шілдеде +23 °C құрады. Ауаның абсолютті минималды температурасы −31 °C 1950 жылы 11 қаңтарда тіркелді, абсолюттік максимум 2010 жылы 10 тамызда байқалды және +39 °C құрады&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&lt;/ref&gt;. Қыста солтүстік-шығыс және шығыс желдері басым болса, жазда - солтүстік-батыс және батыс желдері. Жауын-шашынның орташа мөлшері - жылына 493 мм. Әдетте жазы құрғақ және ауыспалы, кейде қысы суық.
Жылы ауа райы сәуірдің ортасында басталып, 170-180 күнге созылады. Аязсыз кезең орта есеппен 190-200 күнді құрайды. Жазда Донецкіде ауа температурасы жоғары, құрғақшылық және ауыспалы жел бар.
Алғашқы суық пен жел қарашада пайда болады, кейде аяз бен қар жауады, бірақ қар сирек бір-екі күннен аспайды. Суық мезгілде азиялық антициклон басым. Ауа-райы тұрақсыз, өйткені жазық рельеф Атлантика, Арктика және континенттік ауа массаларының еркін қозғалуына ықпал етеді. Аязды күндер көбіне қар еритін жылы кезеңдерге ауысады. Ауаның орташа температурасы қыста көбінесе 0 °C-тан -10 °C аралығында болады&lt;ref&gt;http://www.rospogoda.ru/city3_48.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928003121/http://www.rospogoda.ru/city3_48.html |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;. 

Қыста Донецкте шығыс, оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс желдері басым, жазда - батыс және солтүстік-батыс желдер. Бұл уақытта оңтүстік желдер сирек кездеседі. Донецктегі желдің орташа айлық жылдамдығы қазан - сәуір айларында 6,1 м/с, мамыр - қыркүйек айларында - 4,4 м/с құрайды, желдің максималды жылдамдығы (әуежайда) - 34 м/с. Қыста солтүстік және солтүстік-шығыстан соққан желдерге байланысты аймақтағы температура түнде −20 °C-тан төмен түсуі мүмкін, жазда осы бағыттардан соғатын жел суықтықа әкеледі. Шығыс пен оңтүстік-шығыстан соққан жел жазда құрғақ жел әкеледі&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-34&lt;/ref&gt;. Донецктің қалыпты континентті климаты жыл бойына ауаның төмен ылғалдылығымен сипатталады.

'''Қыс.''' Желтоқсанның ортасында климаттық қыс қалаға келеді, сол кезде ауа температурасы тұрақты түрде нөлден төмен болады. Тұрақты қар жамылғысы кейінірек қалыптасуы мүмкін. Әдетте қысы жұмсақ, қар мезгіл-мезгіл ериді және суық түседі.
Қалада климаттық қыс шамамен 80-90 күнге созылады (желтоқсанның ортасынан ақпанның аяғына дейін). Қатты қыста қыс ұзаққа созылуы мүмкін, ал жылы қыста - әлдеқайда аз. Соңғы жылдары қыс айларында 0-ден + 7 °C-қа дейінгі қар еритін жылы 20-30 күн болды. 2007 жылы температура нөлден жоғары болған 74 күн болды. Ең суық айлар - қаңтар мен ақпан, орташа температурасы −3,7 және −2,3 °C. 2007 жылы қаңтар айында ауа температурасы қалыптан тыс +1,5 °C-қа дейін жетті. 2009 жылдың желтоқсанында Донецкте тосын сый жасалды, өйткені 24 сағаттан сәл астам уақыт ішінде (16 желтоқсанның кешінен бастап 17 желтоқсанның соңына дейін) жауын-шашынның көп мөлшері қар түрінде түсті, кейбір жерлерде қар жамылғысының биіктігі 1 м-ге жетті, қалада көлік қозғалысы бір аптаға жуық уақыт ішінде орныға алмады&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/forecast/34519.htm&lt;/ref&gt;. 

'''Көктем.''' Қалада көктем ерте келеді, әдетте ақпанның аяғы - наурыздың басында. Қар жамылғысы осы мерзімнен бұрын еруі мүмкін. Алғашқы гүлдер наурыздың ортасында пайда болады, түнгі аяздар наурыздың аяғында - сәуірдің басында жоғалады, ал ағаштардың белсенді өсуі сәуірдің ортасынан басталады. Бірақ наурыз айының соңында да нөлден төмен температура мен қар болуы мүмкін. Мамырдың ортасына қарай жаздың нағыз қызуы басталады, күндізгі температурада + 30 °С жоғары болады. Тарихтағы ең жылы сәуір 1975 жылы тіркелді. Бұл күні ауа-райы + 14,0 °C-қа тең болды. Ал ең жылы мамыр 2013 жылға келді, бұл күні +20,5 °C тіркелді&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=5&amp;year=2013&lt;/ref&gt;. 2012 жылдың көктемі де ерекше жылы болды. Наурыз жылы болмаса да, сәуір ( + 13,6 °С) және мамыр (+ 19,5 °C) айларының орташа температурасы бұл кезеңді барлық бақылау жылдарындағы рекордтық жылға енгізді&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=4&amp;year=2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=5&amp;year=2012&lt;/ref&gt;.

'''Жаз.''' Климаттық тұрғыдан жаз мамыр айында қалада басталады. Әдетте қалада жаз өте ыстық, құрғақ ауа-райымен сипатталады, жауын-шашын әдетте қатты және күшті найзағай түрінде түседі. Қалада максималды температура 2010 жылы +38 °C болды&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/forecast/34519.htm&lt;/ref&gt;, +28 °C ыстық маусымнан қыркүйекке дейін болады. Жаз шамамен қыркүйектің аяғына дейін - қазан айының басына дейін созылады (130-140 күн). Алайда, ыстық жылдары жаз сәуірдің ортасынан қазан айының басына дейін алты айға созылуы мүмкін. Донецктегі ең ыстық шілде 2010 жылы +25,4 ° C болса, ең суық температура 1976 жылы +17,8 °C болды&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=7&amp;year=2009&lt;/ref&gt;. Ең ыстық тамыз 2010 жылға келді - +26,3 °C&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=8&amp;year=2010&lt;/ref&gt;.

'''Күз.''' Қыркүйек - жаз айы. Қазан мен қараша күн сәулесінің аз болуымен ерекшеленеді және жылдың ең қараңғы айлары болып табылады. Бұл күннің көкжиектен төмен орналасуымен ғана емес, сонымен қатар, бұлтты ауа-райымен байланысты. Бұл Атлант мұхитынан ылғал тасымалдайтын батыс желдерінің жоғары қарқындылығымен түсіндіріледі. Алғашқы аяздар қазан айының соңында болады, алғашқы қар қарашаның басында түсуі мүмкін, бірақ сирек бір-екі күннен аспайды. Ағаштардың жапырақтары қарашаның ортасына дейін түсіп қалады. Қазан айындағы абсолютті максимум 1999 жылы 3 қазанда +21°С ширегінде тіркелді&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=10&amp;year=2009&lt;/ref&gt;. Ең жылы қараша 2010 жылы + 10,6 °С орташа температурамен болды&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=11&amp;year=2010&lt;/ref&gt;. 

=== Экология ===
Донецктің өзінде 22 көмір шахтасы жұмыс істейді, олардан шыққан үйінділер (бос жыныстардың жиынтығы) тұрғын аудандарға жақын орналасқан. Қаланың орталық бөлігінде ірі металлургиялық зауыт бар. Қалада химия (пластмасса, химиялық реагенттер өндірісі, былғары өңдеу) және кокс-химия өнеркәсіптері орналасқан. Донецк агломерациясы кәсіпорындар шығарындыларынан айтарлықтай зардап шегеді: шикізат қалдықтары тұрақты түтін құрайды, ол бүкіл мегаполисті қара күлгін тұманға жыл бойы іліп тұрады.

Донецктегі ауаның жоғары ластануына байланысты ішінара жасыл желектер мен гүлзарлар саны өте көп. Қаланың жалпы аумағының жартысынан көбін жасыл желектер алып жатыр. Микроклиматты жақсартуға қала аумағында және қала маңында құрылған жалпы ауданы 600 гектардан асатын 30 тоған мен су қоймасы бар.

== Қала тарихы ==
Қазіргі Донецк аймағындағы жерлерді қоныстандыру 17 ғасырдағы Запорожье казактарынан, 18 ғасырдың аяғында Дон казактарынан басталды.

Тарихшылар мен зерттеушілер Донецктің негізі қаланған күнді 1779 жыл деп санайды, өйткені осы жылы украин казактары Екатерина II 1775 жылы Запорожье Сихты қиратқаннан кейін Олександривканы (қазіргі Донецктің маңында) құрды&lt;ref&gt;http://novyny.dn.ua/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=173:2012-06-27-12-26-09&amp;catid=40:2012-05-14-18-39-05&amp;Itemid=7{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

1775 жылы, Запорожский Сичі жойылғаннан кейін, қазіргі Донецк құрамына енетін жерлер Изиум полковнигі, лейтенант Евдоким Шидловскийдің ұрпағына берілді. 1779 жылы Шидловский осы жерлерде Олександривка (Киев округінің солтүстік-шығыс бөлігі) және Крутояривка (Донецкінің Ворошилов ауданының көп бөлігі) елді мекендерін құрды. Біріншісі оның үлкен ұлы Александрдың есімімен, ал екіншісі - елді мекенді бөлген сайдан. Осылайша, Шидловскийдің қазіргі заманғы қала шекарасындағы иеліктері Путиливский саябағынан Донецк металлургия зауытына дейін созылды.

Төртінші Бүкілресейлік санаққа сәйкес, 1782 жылы Олександривкада 206 ер адам мен 135 әйел өмір сүрген.

18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында қазіргі Донецк аумағында тағы бірнеше елді мекендер пайда болды: Олексиивка, Катериневка, Любимивка, Грихоривка.

ХІХ ғасырдың басында қалада шағын кеніштер пайда болады. Новороссийск генерал-губернаторы Воронцов помещиктен жерді жалға алып, алғашқы шахтаны қазіргі Донецк, Олександривска аумағында салды, онда 76 жалдамалы жұмысшы жұмыс істеді. 1950 жылдардың ортасында шахта жылына 400-500 мың пуд көмір өндіретін.

1869 жылы уэльстік Джон Хьюз негізін қалаушының есімімен аталған Юзивка ауылында жұмысшылардың металлургиялық зауытын салуды бастады. Бұл жыл ауылдың құрылған уақыты болып саналады. Алайда, сол кезде бұдан да ертерек Донецк аумағында Александровск, Грихоривка және Авдотиино елді мекендері болған.

1917 жылы мамырда 70000 халқы бар Юзивка селосы қала мәртебесін алды. Ауыл тұрғындарының негізгі бөлігі Орталық Ресей мен Оңтүстік Украинадан, Азов теңізі жағалауынан көшіп келген гректер еді.

Православиелік қызмет кезінде Юзивка тұрғындары, 1890 жылдардағы сурет

Революцияға дейінгі Юзивка екі бөлікке бөлінді: Заводска (Зауыт маңы), Ағылшын колониясы орналасқан металлургиялық зауыттың ауданы, Ұлыбританиядан көшіп келгендердің ауданы, Новый Свит (Жаңа Әлем), шенеуніктер мен қолөнершілер тұратын аймақ. Ағылшын мәдениетінің әсері қаланың сәулеті мен жоспарлауына айтарлықтай әсер етті.

1924 жылы қала болат өнеркәсібінің құрметіне Сталин деп өзгертілді.

1932 жылы қала Сталин облысының әкімшілік орталығы болды. 

1938 жылы облыс екіге бөлінді: Сталин және Ворошиловград.

1941 жылы қала халқы жарты миллион тұрғынға жетті, қала кеңестік көмірдің 7% өндірді, 5% болат өндірді.

1941 жылы 19 қазанда немістердің 1-ші панцирлік армиясы Сталиноға кірді. 20 қазанда қаланы түгелдей басып алды. 1941 жылдың 21 қазанынан 1943 жылдың 8 қыркүйегіне дейін қаланы фашистік Германия биледі. 1942 жылдың ортасында Сталино қаласының Бас Комиссариатын құру және оны әскери әкімшіліктің қолбасшылығынан азаматтық билікке беру жұмыстары жүргізілді. Сталино қаласының Бас Комиссариатына төрт уездік комиссариаттар кірді: Мариуполь, Сталин, Горловский, Ворошиловоград. Алайда Қызыл Армияның алға жылжуына байланысты бұл жоспарлардан бас тартылды. 1943 жылдың тамыз - қыркүйек айларындағы Қызыл Армияның Донбасс шабуылының нәтижесінде Сталино қаласы азат етілді.

Оккупация кезінде қала халқы 507 мыңнан 175 мың тұрғынға дейін азайды.

1961 жылы 9 қарашада Украин КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сталин облысы Донецк, ал Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді&lt;ref&gt;http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=home#doc/ESU/24810/4294967295/0&lt;/ref&gt;. 

1970 жылы ЮНЕСКО Донецкті әлемдегі ең жасыл жоғары индустриалды қала деп таныды, сол кезде Донецк «миллион раушанның қаласы» деген мәртебе алды. Қала бұл атақты 2009–2010 жылдары қалпына келтірді&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120118082933/http://www.lukyanchenko.donetsk.ua/news_echo.php?id=5104&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://union.makeevka.com/2010/06/16/etim-letom-donetsk-podtverdil-svoj-status-goroda-milliona-roz/{{Deadlink|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 1978 жылы сәуірде Донецк халқы миллионнан астам тұрғынды құрады, бірақ 2010 жылға қарай демографиялық дағдарысқа байланысты ол аздап төмендеді.

1991 жылдан бастап - тәуелсіз Украинаның бөлігі.
2008 жылы Донецк Мәскеуде өткен «Мегаполис - 21 ғасыр» халықаралық форумында «ТМД-ның үздік қаласы» дипломына ие болды&lt;ref&gt;http://vkurse.ua/ua/society/luchshim-gorodom-sng.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808044257/http://vkurse.ua/ua/society/luchshim-gorodom-sng.html |date=2014-08-08 }}&lt;/ref&gt;. 

2014 жылы наурызда ол сепаратистік қозғалыс орталықтарының біріне айналды, ал 2014 жылғы сәуір-қазан айларында халықтың көпшілігінің белсенді қарсылығына қарамастан&lt;ref&gt;https://blogs.pravda.com.ua/authors/ryabchin/5aa7f2b953042/&lt;/ref&gt; Ресей әскери күштері мен олардың жалдамалы әскерлерінің бақылауына өтті. Донецк халық республикасы жарияланды.

14 қарашада Донецк Украинаның билігі уақытша басқара алмайтын, әрекетсіз тұрған елді мекендер тізіміне енгізілді&lt;ref&gt;https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%D1%80#Text&lt;/ref&gt;.

== Әкімшілік бөлінуі ==
Донецк қаласының аумағы 9 әкімшілік бірлікке бөлінген - аудандар:

Будионивский (Будьонівський),

Ворошиловский (Ворошиловський),

Калининский (Калінінський),

Киевский (Київський),

Кировский (Кіровський),

Куйбишевский (Куйбишевський),

Ленинский (Ленінський),

Петровский (Петровський),

Пролетарский (Пролетарський).

== Халқы ==
Донецк Украинадағы [[Украина қалалары|ең ірі бес қаланың бірі]] болды. 1978-2004 жылдары Донецк тұрғындары 1 миллионнан астам болды. 2001 жылғы бүкіл украиндық санақ бойынша қалалық кеңесте 1 033 424 адам өмір сүрді, оның ішінде Донецк қаласының өзі - 1 016 194 адам.

2001-2004 жылдары халық саны шамамен 5000 адамға, ал 2004-2009 жылдары жылына 3500 адамға азайды. Ресми емес мәліметтер бойынша Донецктегі адамдардың саны шамамен 800 мың адамды құрайды (19.12.2014 ж.)&lt;ref&gt;https://www.radiosvoboda.org/a/26752077.html&lt;/ref&gt;. Халықтың бірден күрт азаюы 2014 жылғы қарулы қақтығыстарға байланысты.

== Экономика == 
Донецк облыста өнеркәсіп өндірісі бойынша екінші орында ([[Мариуполь]] қаласынан кейін) және өсімі бойынша бірінші орында тұрды.

119 мыңнан астам адам қаланың өнеркәсіптік кәсіпорындарында жұмыспен қамтылды. Донецктегі жұмыссыздық деңгейі 0,7% құрайды&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20100410072033/http://www.dn.cominformua.com/cgi-bin/show.pl?lang=ru&lt;/ref&gt;. 2011 жылы сатылған өнеркәсіп өнімдерінің жалпы көлемі 50,0 млрд грн, сатылған қызметтердің жалпы көлемі 10,5 млрд грн болды (2010 жылмен салыстырғанда 15 пайызға өсті)&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140813070819/http://www.lukyanchenko.donetsk.ua/news_echo.php?id=7117&lt;/ref&gt;. 

Донецк экономикалық кешенінің тән ерекшелігі қаланың дамыған көлік-қаржы экономикасымен үйлескен өнеркәсіптің әртараптандырылған мамандандырылуы болды. Барлық салалар өнеркәсіпте ұсынылған, алайда өнеркәсіптік өнімдер құрылымында электр, газ және су (31,9%), металлургия (23,1%), тамақ өнеркәсібі (16,2%), көмір өнеркәсібі (10,5%), машина жасау (8,7%), өндіру және бөлу кәсіпорындарына көп мән беріледі&lt;ref&gt;http://www.ard.dn.ua/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=434&amp;Itemid=113 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603030310/http://www.ard.dn.ua/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=434&amp;Itemid=113 |date=2019-06-03 }}&lt;/ref&gt;. 

Қаланың ауыр өнеркәсібінің жетекші кәсіпорындарының қатарына Донецк металлургия зауыты (Украинада болат өндірісінің шамамен 9%-ы), Топаз зауыты (СРТР Колчуга әзірлеген), Донецк кокасы, қаржы-өндірістік корпорациялары, Донбасс отын-энергетикалық компаниясы, Донбасс Өнеркәсіп одағы, Altcom және Украинадағы ең заманауи арнайы техника паркі, System Capital Management (Украинадағы ең ірі компания), «DMS» жатады. 

Көмір өндіретін ірі кәсіпорындар - А.Ф. Засядько кеніші және О.О. Скочинский кеніші. Донецк химия өнеркәсібінің орталығы болып табылады - қалада «Химиялық реагенттер зауыты», «Донпластавтомат» сияқты ірі химия кәсіпорындары бар. Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары: Сармат сыра қайнату зауыты, АВК және Конти кондитерлік концерндері, Украинадағы кең танымал Геркулес зауыты. Ақпараттық технологиялар саласындағы кәсіпорындар арасында AMI және XITEX Software ерекшеленеді. Concern Nord - өнімнің 40 пайызға жуығы Еуропаға экспортталатын белгілі тоңазытқыштар мен газ плиталарын өндіруші&lt;ref&gt;http://www.holodilnik.info/vendors/?162 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011074946/http://holodilnik.info/vendors/?162 |date=2011-10-11 }}&lt;/ref&gt;. 

'''Сыртқы экономикалық қызмет және инвестиция'''

Донецк 2014 жылға дейін Халықаралық инвестициялық саммит - Украинаның ең ірі бизнес форумын өткізетін жер еді&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130730112233/http://image.ua/?p=686&lt;/ref&gt;. 

Донецк әлемдегі басты іскери орталықтардың бірі болды. Украинаның ірі компанияларының негізгі кеңселері Донецкте шоғырланған - System Capital Management, DTEK, Metinvest Holding, Donbass өндірістік бірлестігі, Ukrinvest, HarvEast Holding, UMG қаржылық және өндірістік топтары, бірақ қазіргі таңда Донецк «Украинаның іскери капиталы» болудан қалды.

«Форбс» беделді басылымы 2012 жылы Донецкті Украинаның азаматтардың сатып алу қабілеті, инвестициялық ахуал, экономикалық тұрақтылық, инфрақұрылым және жайлылық сияқты көрсеткіштер бойынша бизнес жүргізетін ең жақсы қала деп таныды&lt;ref&gt;http://ru.tsn.ua/groshi/forbes-priznal-doneck-luchshim-gorodom-dlya-biznesa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606044938/http://ru.tsn.ua/groshi/forbes-priznal-doneck-luchshim-gorodom-dlya-biznesa.html |date=2012-06-06 }}&lt;/ref&gt;. 

'''Қонақ үй бизнесі'''

19 ғасырда Юзивкада үш қонақ үй болды: «Ұлыбритания», «Дон» және «Гранд Отель». ХХІ ғасырдың басында қалада 40-тан астам қонақ үй болды, оның ішінде бесеуі 5 жұлдызды. Еуро-2012-ге дайындық кезінде бірнеше ірі қонақ үйлер салынды: «Виктория» қонақ үйінің 23 қабатты ғимараты - 5 жұлдызды, 24 қабатты Пушкин қонақ үйі, «Флора» қонақ үйі, «Центральный» қонақ үйі кеңейтіліп, қайта жаңартылды.

5 жұлдызды «Донбасс Палас» қонақ үйі Украинадағы ең үздік қонақ үй деп бірнеше рет танылды. World Travel Awards рейтингі бойынша үздік 100 қонақүйге кіреді. Ол «Әлемнің ұлы қонақ үйлері» халықаралық бірлестігінің мүшесі&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20100316222847/http://www.donbasspalace.com/ru/hotel/hotel/&lt;/ref&gt;. 

'''Транспорт'''

Донецкте жолаушылар ағыны 1 миллион адамды құрайтын заманауи [[Донецк әуежайы|Сергей Прокофьев атындағы халықаралық әуежайы]] болды (қазір шайқас кезінде қираған)&lt;ref&gt;http://economics.unian.net/rus/news/154081-passajiropotok-ukrainskih-aeroportov-za-2012-god-vozros-na-13.html&lt;/ref&gt;. Жолаушылар тасымалы жөнінен Украинадағы үшінші ірі әуежай ([[Борисполь әуежайы|Борисполь]] мен [[Симферополь әуежайы|Симферопольдан]] кейін бүкіл украиналық әуе тасымалының 7 пайызы)&lt;ref&gt;http://gorod.dp.ua/news/69602&lt;/ref&gt;. Әуежай Донецкте орналасқан және негізінен [[Батыс Еуропа|Батыс]] пен [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропаға]], [[Таяу Шығыс|Таяу Шығысқа]], Украинаның [[Днипро қаласы|Днипро]], [[Киев]], [[Одесса|Одеса]], [[Симферополь қаласы|Симферополь]], [[Харьков|Харькив]] және [[Черновцы облысы|Чернивци]] әуежайларының жұмыс істейтін ДонбассАэронының тіркеу порты ретінде қызмет атқарды&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20121029051947/http://www.donbass.aero/m1/ru/timetable/map&lt;/ref&gt;. 2012 жылдың басында [[Euro 2012|Euro 2012-ге]] дайындық кезінде Altcom сағатына 3,5 мың жолаушыны өткізу қабілеті бар жаңа әуежай терминалының құрылысын аяқтады. Әуежайды қайта құру және технологиялық қайта жабдықтау жобасының жалпы құны шамамен 3 миллиард грнды құрады.
Донецк облысы теміржолдарының ұзындығы Украинаның теміржол желісінің жалпы ұзындығының 13% құрайды. Сонымен бірге, ол Украинадағы барлық теміржолдарындағы жүктің 47% және түсірудің 36% құрайды&lt;ref&gt;http://www.railway.dn.ua/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828224455/http://www.railway.dn.ua/ |date=2009-08-28 }}&lt;/ref&gt;. Теміржол 57 000 км² аумақта орналасқан, ол Украинаның Донецк және [[Луганск облысы|Луганск]], ішінара [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]], [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Харьков облысы|Харьков]] облыстары арқылы өтеді. Жол екі теміржол көлігі дирекциясынан және басқарудың екі ауданынан тұрады. Теміржолдың пайдалану ұзындығы 2927,6 км құрайды. Ол жыл сайын 75 миллионнан астам жолаушыны тасымалдайды. Жүк тасымалы Украинадағы барлық трафиктің шамамен 18% құрайды (33,4 млрд. Тонна-км).

Донецк халқы автобуспен Донецк облысының барлық елді мекендеріне, Украинаның ірі орталықтарына және шетелге бағыттана алады. Оңтүстік бағыттағы аймақтық рейстердің көпшілігіне «Оңтүстік» автовокзалы қызмет көрсетті&lt;ref&gt;http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_ujnyi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119172715/http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_ujnyi.html |date=2012-01-19 }}&lt;/ref&gt;, солтүстік бағыттағы аймақтық рейстерге және 2000 жылдардағы халықаралық рейстерге «Путыливский» автовокзалы қызмет етті, ол «Донецк-3» деп те аталды&lt;ref&gt;http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_3.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017185352/http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_3.html |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;. 2011 жылдың сәуір айының соңында жаңа Захидный автовокзалының бірінші кезеңі Путиливский автовокзалының орнына келді. Автовокзалдың екінші кезеңінің құрылысы басталып&lt;ref&gt;http://www.ostro.org/news/article-178198/&lt;/ref&gt;, оны 2012 жылға дейін аяқтау жоспарланды&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110306005642/http://govorit.donetsk.ua/zapadnyi-avtovokzal-budet-polnostyu-gotov-uzhe-cherez-god.html&lt;/ref&gt;. 

== Донецктегі ғылым ==
Украинаның Ұлттық ғылым академиясының Донецк ғылыми орталығы мен Украинаның Білім және ғылым министрлігінің басшылығы Донецкте болды, оның құрамына Украина Ұлттық ғылым академиясының 10 мекемесі, физика-техникалық институты және Донецк облысының 8 университеті мен Луганск облысының 2 университеті кірді.

Қалада басқа да ғылыми-зерттеу және жобалау институттары болды (атап айтқанда Автоматгирмаш, Донецк эксперттік-техникалық орталығы, Дондипрошахт, Донбасс геологиялық және экологиялық проблемалар институты, Донбасс медициналық-экологиялық проблемалар ғылыми-зерттеу институты, Сот-сараптама ғылыми-зерттеу институты, ДонВУГИ, Дондипровуглемаш, Өнеркәсіптік жұмыстар ғылыми-зерттеу институты, Травматология және ортопедия ғылыми-зерттеу институты, Дизайн-инженерлік технологиялық институт, Дондипрооргшахтобуд, Федоров атындағы тау-кен механикасы ғылыми-зерттеу институты, ПивденНДИдипрогаз. 

'''Білім беру'''

2011 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша Донецкте аккредиттеудің III және IV деңгейіндегі 19 жоғары оқу орны болды (31 бағыт бойынша)&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120505042914/http://mon.gov.ua/index.php/ua/diyalnist/osvita/vishcha/37-diyalnist/elektronnij-vstup/8894&lt;/ref&gt;. 2006 жылы Донецктегі студенттердің жалпы саны 113 мың адамды құрады, оның 63,5 мың адам күндізгі бөлімде оқыды. Аккредиттеудің I және II деңгейіндегі жоғары оқу орындары - 20 (82 облыста). Оларда 20000-ға жуық оқушы болған. Қаланың жетекші оқу орындары:

Донецк ұлттық университеті,
Донецк ұлттық техникалық университеті,
Донецк медициналық университеті,
Донецк экономика және сауда университеті,
Донецк мемлекеттік басқару университеті
QS World University Ranking деректері бойынша, Донецк ұлттық университеті Киев политехникалық университетімен қатар әлемнің үздік университеттерінің тізіміне кірді&lt;ref&gt;https://korrespondent.net/business/career/1393889-dva-ukrainskih-vuza-voshli-v-rejting-luchshih-universitetov-planety?fb_action_ids=488281787849160&amp;fb_action_types=og.likes&amp;fb_source=aggregation&amp;fb_aggregation_id=288381481237582&lt;/ref&gt;. Жалпы орта білім беру жүйесінде оқу көп жағдайда орыс тілінде жүрді. Украин тілінде қаланың тек 34 мектебінде 21% оқушы оқытылды. Украиндар қаланың 47% құрғанымен, олардың басым көпшілігі үйде орысша сөйледі.

'''Тіл мәселесі'''
1989-1991 жылдардағы [[КСРО-ның ыдырауы]] және [[Украинадағы барқыт революциясы (Оранжевая революция)|Украинадағы барқыт революциясының]] оқиғалары шеңберінде мәдени үкіметтік емес ұйымдар (Тарас Шевченко атындағы Донецк облыстық украин тілі қоғамын қоса алғанда) және Донецк облысындағы кеншілер ереуілдері украин тілін қалпына келтіруді жақтады. 
[[2001 жылғы Бүкіл Украиналық санақ|2001 жылғы Бүкіл Украиналық санақ бойынша]], Донецк облысының 24,1% тұрғыны украин тілін ана тілі деп санайды, бұл 1989 жылғы санаққа қарағанда 6,5 пайызға аз. Орыс тілін ана тілі ретінде 74,9% адам қарастырады. Соңғы санақпен салыстырғанда бұл көрсеткіш 7,2%-ға өсті&lt;ref&gt;http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/donetsk/&lt;/ref&gt;. 

Донецк қалалық кеңесі 2008 жылы 20 мамырда білім беру ұйымдарында украин тілінде білім беруді шектеу туралы шешім қабылдады: украин тілінде оқытатын мектептер мен балабақшалардағы топтардың санын көбейтуге тыйым салынды. Үкіметтің келіспеген бағасынан кейін Донецк басшысы [[Александр Лукьянченко]] бұл шешімді тоқтатты.

Осыдан кейін ата-аналардың тілектері негізінде балалардың сабақ оқу тілін таңдау құқығы берілді. 

2014 жылғы Украинаның шығысындағы қарулы қақтығыс кезінде Донецк облысының бірқатар аудандарын мойындалмаған [[Донецк Халық Республикасы|ДХР]] иемденді (Донецк қаласымен қоса).

2014 жылдың 14 мамырында Донецкте соңғы қоңырауға дейін 34 мектепте украин тілінде оқытатын 750 сынып жұмыс істеді. Донецк мэрі Александр Лукьянченко 2013 жылы украин тілінде мектептерде оқитын балалардың шамамен 30 пайызы және балабақшаларда 48 пайызы туралы айтты. Украиналық мектептер мен сыныптардың барлығы дерлік үкімет ауысқанына қарамастан жұмысын жалғастырды. 2015 жылдың көктемінде украин тілінде оқуды жалғастырған балалардың барлық ата-аналары мұны болашақта да қалайтындары туралы өтініш жазуға мәжбүр болды. Ол кезде барлық мектептер орыс тіліне аударылғанына қарамастан, украин тіліндегі сыныптар сақталды. 2014–2015 оқу жылында студенттер мен оқытушылар мектеп кітапханалары мен ескі оқулықтарды пайдаланды, ал Украин тарихы мен географиясы бойынша оқулықтар беруге қатаң тыйым салынды.

География мен тарихтағы барлық қарама-қайшылықты тақырыптар билік тұрғысынан туған жерге байланысты сабақтармен ауыстырылды. 2015 жылдың қыркүйегінде екі гуманитарлық колонна «ДХР» басқаратын аймаққа жаңа оқулықтарды әкелді - Ресейлік оқу жүйесімен біріккен бағдарлама бойынша. 2016 жылы, оқу жылы басталар алдында «ДХР білім министрі» Лариса Полякова «талапкерлердің жетіспеуіне» байланысты барлық украин сыныптарының жабылуы туралы хабарлады.

Содан бері өзін-өзі жариялаған республикалардың барлық мектептерінде оқыту Ресейде басылған оқулықтар мен орыс оқу бағдарламалары арқылы орыс тілінде жүрді. Украин тілінің көптеген мамандары мен жергілікті мұғалімдер біліктілігін арттыру институтында сабақ беру бойынша қайта даярланды&lt;ref&gt;[&lt;nowiki&gt;https://www.google.com/url?q=https://www.svoboda.org/a/30479661.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;. 

== Спорт ==
Жоғары дамыған спорттық инфрақұрылымға ие Донецк 2014 жылға дейін Украинаның ірі спорт орталығы болды. Кезінде мұнда теннис, жеңіл атлетика және бокстан КСРО чемпионаттары өткен болатын. [[Дэвис кубогы]] мен [[УЕФА Чемпиондар лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасының]] матчтары да Донецкте өтті.

Донецк тұрғындары арасында ең танымал спорт - футбол. Қалада премьер-лигада ойнаған екі кәсіби футбол командасы болды: [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|«Шахтер»]] және [[Олимпик Донецк|«Олимпик»]] (қазір екі команда да Украинаның басқа қалаларында база құруға және ойнауға мәжбүр). «Шахтер» ФК - 2008-2009 жылдардағы [[УЕФА Кубогы (кубок)|УЕФА Кубогының]] жеңімпазы (оның соңғы ұтысы «Шахтер» «Вердерді» финалда 2:1 есебімен жеңген), УЕФА Чемпиондар лигасының ширек финалисті, бірнеше дүркін чемпион және Украина Кубогының иегері. IFFHS мәліметтері бойынша, «Шахтер» - ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығындағы посткеңестік кеңістіктегі ең жақсы футбол клубы. ФК Металлург - Украина чемпионатының үш дүркін қола жүлдегері және бірнеше рет УЕФА Еуропа лигасында Украинаның атынан өнер көрсетті. 2009 жылдың жазында Донецк пен Мариупольде футболдан жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионаты өтті. Финалда Англия құрамасын 2:0 есебімен жеңген Украина құрамасы жеңімпаз атанды. Донецкте футболдан Еуропа чемпионатының 5 матчы өтті, соның ішінде жартылай финалдық Испания мен Португалия матчы. ЕУРО-2012 кезінде Англия мен Франция құрамалары Донецкте болды.

2009 жылдың 29 тамызында УЕФА-ның 5 жұлдызды аккредитациясына сәйкес жобаланған және салынған Шығыс Еуропадағы алғашқы стадион - [[Донбасс Арена]] ашылды. Стадион 55000 орынға арналған. [[УЕФА]] мен [[ФИФА]] аккредитациясына сәйкес ғимарат «элиталық» сыныпқа сәйкес келді (қазір 2020 жылы стадион қараусыз қалған). Келушілердің орташа саны 35544 көрермен болды - бұл Украинадағы ең жоғары көрсеткіш&lt;ref&gt;https://novosti.dn.ua/news/147199-srednyaya-poseshhaemost-donbass-areny-sostavyla-35544-chelovek&lt;/ref&gt;. 

Донбасс Аренадан басқа, Донецкте жоғары деңгейдегі матчтарды өткізетін үш стадион бар - «Олимпийский» РСК, «Шахтер» және «Металлург».

Донбасс Хоккей клубы - &quot;Шахтердан&quot; кейінгі Донецктегі ең танымал спорттық клуб. Донбасс - Украина чемпионы, 2013 жылғы құрлықтық Еуропа кубогының иегері. 2012 маусымынан бастап ол ескі әлемдегі ең беделді турнир - Құрлықтық хоккей лигасында ойнады. Хоккейден жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты 2011 жылдың мамыр айында Донецкте өтті&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110827101125/http://www.opendonetsk.com/ru/%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%88%D0%B0/2077.html&lt;/ref&gt;. Қазіргі уақытта Донецкте [[Кальмиус-Арена]] спорт кешенінің құрылысы жүріп жатыр, ол Донбасс ХК мен Донецк БК-ның аренасына айналады. Eurobasket 2015 финалын Донецкте өткізу жоспарланған болатын&lt;ref&gt;http://sport.segodnya.ua/basketball/828823.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://sport.segodnya.ua/hockey/829095.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

[[Донецк баскетбол клубы]] - Украина Суперлигасының екі дүркін күміс жүлдегері.

Бокс - Донецктегі дәстүрлі түрде дамыған спорт түрі. Донецк боксының тәрбиеленушілері - атақты боксшылар [[Виктор Мирошниченко]], [[Александр Ягубкин]], [[Владислав Засипко]]. Елисеев атындағы спорт клубы халықаралық жарыстарда сәтті өнер көрсетуімен танымал. Қазіргі WBA әлем чемпионы Вячеслав Сенченко спорт клубының базасында жаттығады (2012 жылы ол бұл атақтан айырылды). 

Дэвис кубогының кездесулері Донецкте үш рет өткізілді, теннистен Украина чемпионаты және Донецк APC кубогы турнирі жыл сайын өткізілетін еді. Донецк теннисшілері Еуропа кубогын жеңіп алды, Украина құрамасының көшбасшылары&lt;ref&gt;http://sport.segodnya.ua/tennis/826931.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 2003 жылы &quot;Viccourt&quot; клубы құрылды.

Американдық футбол бойынша, &quot;Скиф&quot; клубы - Украинаның он бір дүркін чемпионы. Регби бойынша Украина чемпионатында қаланы «Донбасс жолбарыстары» клубы ұсынады.

Қалада «Донбасс Экви-Центр» атты еуропалық деңгейдегі алғашқы ат спорты кешені орналасқан. 

2010 жылы 22-25 қыркүйек аралығында Донецктегі RSC Olimpiysky стадионында полиция арасында жеңіл атлетикадан XV Еуропа чемпионаты өтті. Чемпионат Халықаралық жеңіл атлетика қауымдастықтары федерациясы (IAAF) және Полицияның Еуропалық спорт одағының (USPE) ережелері бойынша өтті. Полиция арасында Жеңіл атлетикадан Еуропа чемпионаты төрт жылда бір рет өткізіледі.

2013 жылғы 8-13 шілдеде IAAF демеушілігімен Донецкте жеңіл атлетикадан жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты өтті. Байқауға 170 елдің өкілдері қатысты&lt;ref&gt;http://www.62.ua/article/64107 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814175041/http://www.62.ua/article/64107 |date=2011-08-14 }}&lt;/ref&gt;. 

== Қала рәміздері ==
Донецк қаласының рәміздері 2004 жылғы 27 қыркүйекте Донецк қалалық кеңесінің № 13/5 шешімімен бекітілген. Шешіммен Донецк елтаңбасы мен Донецк туы таңдалды.

Донецктің елтаңбасы - көлденең жолақпен екіге бөлінген бес бұрышты қалқан. Қалқанның жоғарғы жағы көк, төменгі жағы қара. Қалқанда алтын тау балғасын ұстаған алтын оң қол бейнеленген. Жоғарғы оң жақ бұрышында бес бұрышты жұлдыз бар. Екі жақтағы үлкен елтаңбаны Донбассты босатушыларға арналған ескерткіштің композициясындағы фигуралар қолдайды: сол жақта - алтын лавр бұтағы бейнесіндегі шахтер; оң жақта - емен бұтағының фонындағы жауынгер. Екі фигура да күміс түсті. Композиция қара және көк лентамен өрілген. Жоғарыда бес мұнаралы алтын тәж орналасқан, онда «1869» - қаланың іргетасы қаланған жыл бейнеленген. Қалқанның астында екі айқасқан раушанның бұтақтары жиектелген. Раушандар қызыл лентаға оралып, оған Донецк сөзі алтын әріптермен жазылған.

Донецк туы&lt;ref&gt;http://www.vexillography.narod.ru/ukraine/towns/doneck.htm{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;: ұзындығы 1,2 х 1,5 тікбұрышты панель. Туы көлденеңінен екі тең бөлікке бөлінген. Жоғарғы жиегі көк, төменгі жиегі қара. Кенептің ортасында Донецктің елтаңбасы бейнеленген, ол жалаушаның кем дегенде 0,32 аумағын алып жатыр. Елтаңбаның көгілдір өрісі тудың көк түстің жартысында, ал қара өріс қара түсте орналасқан. Елтаңбаның бейнесі кесте немесе аппликация көмегімен жасалады. Туды сырыққа бекітіп, ұшымен ұштарын жауып қояды. Донецктің ресми туынан басқа, мұндай нұсқа да бар: ақ түсті матаға Донецктің елтаңбасы орналастырылған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}</text>
      <sha1>lkquns2e7l67rn9tmc3x59prg5ysnuk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654207</id>
      <parentid>3654206</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70383" sha1="qy119cixo4or86kbm0ku1mrx6zbe8wn" xml:space="preserve">{{мағына|Донецк (айрық)}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = Облыс орталығы
 |қазақша атауы           = Донецк
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Донецьк}}
 |сурет                   = Donetsk montage (2015).png
 |жағдайы                 = Облыстық орталық
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Большой_герб_Донецка.png
 |ту                      = Flag of Donetsk.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_dir =N |lat_deg =48 |lat_min =00 |lat_sec = 32
 |lon_dir =E |lon_deg =37 |lon_min =48 |lon_sec = 15
 |CoordAddon             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = [[Донецк облысы]]
 |кестедегі аймақ         = Донецк облысы {{!}} Донецк
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 9 аудан
 |басшының түрi           = Қала бастығы
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1869
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Юзовка (1924 дейін), Сталино (1961)
 |статус алуы               = 1917
 |жер аумағы                  = 385
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = ↘ 913 323
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 2425
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]], [[украиндар]], [[белорустер]], [[гректер]], [[татарлар]], [[еврейлер]], [[грузиндер]], [[армяндар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +62
 |пошта индекстері        =  83000 — 83497
 |автомобиль коды         = AH, КН, 05
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     =  Donetsk
 |сайты                   = http://mer.dn.ua/
 |сайт тілі               =
 |сайт тілі 2             =
 |сайт тілі 3             = 
}}
'''Донецк''' ({{lang-uk|Донецьк}}; 1869–1924 жж. — '''Юзовка''', 1924–1929 жж. — '''Сталин''', 1929–1961 жж. — '''Сталино''') — [[Украина|Украинаның]] шығысындағы [[Кальмиус өзенінің]] бойындағы индустриалды қала. Украина заңнамасына сәйкес, бұл [[Донецк облысы|Донецк облысындағы]] аймақтық бағыныстағы қала. 2014 жылдан бастап Ресей әскерлерінің оккупациясында болды. 2014 жылдың сәуірінен бастап оны мойындалмаған [[Донецк Халық Республикасы]] басқарады және оны астана ретінде қарастырады. 

Украинаның мәдени және экономикалық Донбас аумағының бейресми астанасы және ең ірі қаласы. Қасында орналасқан ірі Макеевка қаласы мен маңайдағы кіші аудандарымен бірге Донецк қаласы өңірдегі [[Донецк Агломерациясы|агломерацияны]] құрайды. Компаниялар мен жұмыс күшінің жоғары деңгейдегі шоғырлануы Донецкті Украинаның басты экономикалық, өндірістік және ғылыми орталығы етеді. 

Қаланың негізін 1869 жылы өңірдегі темір балқыту зауыты мен көмір алаптарын қалаған [[Уэлс]]тық [[Джон Юз]] салды. Қала аты алғашында бизнесменнің құрметіне Юзовка (украинша немесе орысша мәнерде) аталды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес]] заманы кезеңінде қала индустриалдық орталық ретінде дами түсті. 1924 жылы қала аты Сталино, кейін 1932 жылы Донецк облысының әкімшілік орталығына айналады. 1961 жылы қала Донецк деп өзгертілді, және қазіргі таңда Украинаның көмір шахталары мен металлургия орталығы.

Ресми мәліметтер бойынша тұрғындар саны 913 323 адамға жетеді (01.01.2019)&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-2&lt;/ref&gt;. 1 млн. 700 мыңға жуық халқы бар қалалық агломерацияны құрайды.

Қала өзінің қазіргі атауын аймақ атауынан алды - Донец бассейні, шын мәнінде Донецк жотасынан, сондықтан Донец өзенінің бойында орналасқандықтан осылай аталған&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-3&lt;/ref&gt;. 

Донбаста қарулы қақтығыс басталғанға дейін Донецк Украинаның ірі өнеркәсіптік-қаржылық орталығы, «тау-кен астанасы», экономикалық тұрғыдан дамыған аймақтың орталығы болған. Бұл жоғары өндірістік және ғылыми әлеует, жұмысшылар мен жоғары білікті мамандар, дамыған инфрақұрылым мен өндірістік база шоғырланған дамыған мегаполис болды. Қала экономикасы өндіріс көлемі 50 миллиард гривнадан асатын 200 өнеркәсіп кәсіпорны және 180 000 Донецк тұрғындарын жұмыспен қамтыған 20 000-нан астам шағын және орта бизнес кәсіпорындары болды.

Украинаға қарсы қарулы агрессия нәтижесінде қала [[Ресей]] қолдайтын [[Донбастағы соғыс|бүлікшілердің]] бақылауына өтті. [[Верховная рада|Украинаның Жоғарғы Кеңесі]] (Верховна Рада України) бұл аймақты уақытша басып алынған аумақ (оккупацияланған) деп таныды&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-4&lt;/ref&gt;. 

Елдің шығысындағы қарулы қақтығыстар кезінде украин билігі Донецк облыстық мемлекеттік әкімшілік институттарын алдымен Мариупольға&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-10&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-11&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-12&lt;/ref&gt;, кейін 2014 жылдың қазан айында Краматорск қаласына&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-13&lt;/ref&gt; көшірді, ол қазіргі уақытта Донецк облысының әкімшілік орталығы.

2020 жылдың 17 шілдесінен бастап әкімшілік-аумақтық реформаның нәтижесінде Донецк облысының Донецк ауданының әкімшілік орталығы болып табылады.

Қала &quot;Тау-кен астанасы&quot; мен &quot;Миллиондаған раушандардың қаласы&quot; атты ресми емес мәртебеге ие.

== Қала атауы ==
Донецктің бұрынғы атаулары:

1917 жылға дейін — Олександривка (Олекса́ндрівка);

1917–1924 және 1941–1943 жылдары&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-5&lt;/ref&gt; — Юзивка (Ю́зівка);

1924–1941 және 1943–1961 жылдары — Сталин (Ста́лін)&lt;ref&gt;http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=7563;dst=0&lt;/ref&gt;, Сталин (Ста́ліне)&lt;ref&gt;https://r2u.org.ua/s?w=%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5&amp;scope=all&amp;highlight=on&lt;/ref&gt;, Сталино (Ста́ліно)&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA&lt;/ref&gt;. 

1869 жылдан 1924 жылға дейін қала оның негізін қалаушы - кәсіпкер Джон Хьюздің құрметіне Юзовка деп аталды (ағылшынша John Hughes).

1924 жылы 22 сәуірде Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің шешімімен Юзовка қаласы Сталин деп аталды&lt;ref&gt;https://dn.archives.gov.ua/articles/stat30.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191031095526/https://dn.archives.gov.ua/articles/stat30.htm |date=2019-10-31 }}&lt;/ref&gt;, 1929 жылдан бастап, жергілікті саясаттың нәтижесінде Сталино болып өзгерді (алайда орыс тілінде және тілдік құжаттарда Сталин деп атала берді)&lt;ref&gt;https://bigenc.ru/geography/text/5731423 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415174854/https://bigenc.ru/geography/text/5731423 |date=2021-04-15 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://infodon.org.ua/uzovka/615 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230926150153/https://infodon.org.ua/uzovka/615 |date=2023-09-26 }}&lt;/ref&gt;.

9 қараша 1961 жылы&lt;ref&gt;http://donbass.name/1643-9-noyabrya-pereimenovanie-stalinskoj-oblasti-v.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024073942/http://donbass.name/1643-9-noyabrya-pereimenovanie-stalinskoj-oblasti-v.html |date=2012-10-24 }}&lt;/ref&gt; Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді.

[[Владимир Успенский|Владимир Успенскийдің]] «Көшбасшының құпия кеңесшісі» романында 1923 жылы [[Леон Троцкий|Леон Троцкийдің]] құрметіне қала бірнеше ай бойы Троцк деп аталған&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-autogenerated3-18&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.kommersant.ru/money&lt;/ref&gt; деген нұсқа бар, бірақ бұл оқиғаның құжаттық растауы жоқ&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-20&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-autogenerated1-21&lt;/ref&gt;. 

Тарихи жадыны сақтау мақсатында және Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 75 жылдығына байланысты ДХР басшысы Д. В. Пушилин №111 «Ұлы Отан соғысына байланысты іс-шараларды өткізген кезде Донецк атауымен бірге «Сталино қаласы» атауын қолдану туралы (23.04.2020 ж.)» жарлық шығарды. Жарлықта тиісті ұмытылмас күндер көрсетілген: Жеңіс күні (9 мамыр), Ұлы Отан соғысы басталған күн (22 маусым) және Донецкті фашистік басқыншылардан азат ету күні (8 қыркүйек)&lt;ref&gt;https://denis-pushilin.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112021249/https://denis-pushilin.ru/ |date=2018-11-12 }}&lt;/ref&gt;. 

== География ==
=== Орналасқан жері ===
[[Санат:Донецк облысы қалалары]]
[[Санат:Украина облыс орталықтары]]
[[Санат:Украина қалалары]]
Донецктің географиялық координаттары 48 ° солтүстік ендік және 37 ° 48 ′ шығыс бойлық&lt;ref&gt;https://travel.org.ua/sunrise/index.php Донецктің географиялық координаттары&lt;/ref&gt;. Уақыт белдеуі - UTC+3.

Донбасстағы күштерді демаркациялау сызығы қаланың солтүстік және батыс шетін бойлай өтеді&lt;ref&gt;https://www.unian.net/m/politics/1030774-v-seti-opublikovana-tochnaya-karta-linii-razgranicheniya-sil-na-donbasse.html www.unian.net. 7 қаңтар 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://voicesevas.ru/maps/10280-karta-zon-otvoda-tyazhelyh-vooruzheniy-po-sostoyaniyu-na-20-fevralya-2015-ot-dragon-first-1.html Голос Севастополя&lt;/ref&gt; ([[Екінші Минск келісімі]]).
Донецктің жалпы ауданы - 358 км². Қаланың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы 38 км. Шығыстан батысқа дейінгі ұзындық - 55 км. Жақын қалалармен бірге Донецк Донецк агломерациясының құрамына кіреді - Украинадағы ірі өнеркәсіптік торап. 1,720 мың адам тұратын ірі елді мекендер жиынтығы. Бұл айырылмайтын даму аймағы - Донецк пен Макеевка арасындағы шекара көше бойымен өтеді. Қала Донбасстың орталық бөлігінде, Донецк жотасының оңтүстігінде орналасқан. Донецк далалық аймақта, Кальмиус өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан және оның айналасында шағын ормандар, төбелер, өзендер мен көлдер бар.
Азов теңізі Донецктен оңтүстікке қарай 95 км жерде орналасқан. Донецкте 2 су қоймасы бар - Нижнекалмиусское су қоймасы (62 + 38 га, Кальмиус өзенінде) және Донецк көлі (138 га). Қала арқылы 4 өзен ағып өтеді: Кальмиус, Бахмутка (Скоморошина) (23 км), Асмоловка (Дурная) (13 км), Черепашкин. Донецкте 125 үйінді (террикон) бар.

=== Климаты ===
Жылдық орташа температура +9 °C құрайды. ХХІ ғасырдың басында бірнеше ерекше жылы жылдар болды, орташа жылдық температура: 2007 жылы - +10,3 °C, 2008 жылы - +9,3 °C&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=10&amp;year=2008 Донецк климаты&lt;/ref&gt;, 2010 жылы - +10,4 °C&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=12&amp;year=2010&lt;/ref&gt;. Донецктегі климат орташа континентті болып табылады. 21 ғасырдың басынан бастап экологияның нашарлауына байланысты климат өзгеріп, қысы жылы болып, жазы бұрынғыдан да ыстық бола бастады. Ауаның орташа айлық температурасы қаңтарда −4 °C, шілдеде +23 °C құрады. Ауаның абсолютті минималды температурасы −31 °C 1950 жылы 11 қаңтарда тіркелді, абсолюттік максимум 2010 жылы 10 тамызда байқалды және +39 °C құрады&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&lt;/ref&gt;. Қыста солтүстік-шығыс және шығыс желдері басым болса, жазда - солтүстік-батыс және батыс желдері. Жауын-шашынның орташа мөлшері - жылына 493 мм. Әдетте жазы құрғақ және ауыспалы, кейде қысы суық.
Жылы ауа райы сәуірдің ортасында басталып, 170-180 күнге созылады. Аязсыз кезең орта есеппен 190-200 күнді құрайды. Жазда Донецкіде ауа температурасы жоғары, құрғақшылық және ауыспалы жел бар.
Алғашқы суық пен жел қарашада пайда болады, кейде аяз бен қар жауады, бірақ қар сирек бір-екі күннен аспайды. Суық мезгілде азиялық антициклон басым. Ауа-райы тұрақсыз, өйткені жазық рельеф Атлантика, Арктика және континенттік ауа массаларының еркін қозғалуына ықпал етеді. Аязды күндер көбіне қар еритін жылы кезеңдерге ауысады. Ауаның орташа температурасы қыста көбінесе 0 °C-тан -10 °C аралығында болады&lt;ref&gt;http://www.rospogoda.ru/city3_48.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928003121/http://www.rospogoda.ru/city3_48.html |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;. 

Қыста Донецкте шығыс, оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс желдері басым, жазда - батыс және солтүстік-батыс желдер. Бұл уақытта оңтүстік желдер сирек кездеседі. Донецктегі желдің орташа айлық жылдамдығы қазан - сәуір айларында 6,1 м/с, мамыр - қыркүйек айларында - 4,4 м/с құрайды, желдің максималды жылдамдығы (әуежайда) - 34 м/с. Қыста солтүстік және солтүстік-шығыстан соққан желдерге байланысты аймақтағы температура түнде −20 °C-тан төмен түсуі мүмкін, жазда осы бағыттардан соғатын жел суықтықа әкеледі. Шығыс пен оңтүстік-шығыстан соққан жел жазда құрғақ жел әкеледі&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-34&lt;/ref&gt;. Донецктің қалыпты континентті климаты жыл бойына ауаның төмен ылғалдылығымен сипатталады.

'''Қыс.''' Желтоқсанның ортасында климаттық қыс қалаға келеді, сол кезде ауа температурасы тұрақты түрде нөлден төмен болады. Тұрақты қар жамылғысы кейінірек қалыптасуы мүмкін. Әдетте қысы жұмсақ, қар мезгіл-мезгіл ериді және суық түседі.
Қалада климаттық қыс шамамен 80-90 күнге созылады (желтоқсанның ортасынан ақпанның аяғына дейін). Қатты қыста қыс ұзаққа созылуы мүмкін, ал жылы қыста - әлдеқайда аз. Соңғы жылдары қыс айларында 0-ден + 7 °C-қа дейінгі қар еритін жылы 20-30 күн болды. 2007 жылы температура нөлден жоғары болған 74 күн болды. Ең суық айлар - қаңтар мен ақпан, орташа температурасы −3,7 және −2,3 °C. 2007 жылы қаңтар айында ауа температурасы қалыптан тыс +1,5 °C-қа дейін жетті. 2009 жылдың желтоқсанында Донецкте тосын сый жасалды, өйткені 24 сағаттан сәл астам уақыт ішінде (16 желтоқсанның кешінен бастап 17 желтоқсанның соңына дейін) жауын-шашынның көп мөлшері қар түрінде түсті, кейбір жерлерде қар жамылғысының биіктігі 1 м-ге жетті, қалада көлік қозғалысы бір аптаға жуық уақыт ішінде орныға алмады&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/forecast/34519.htm&lt;/ref&gt;. 

'''Көктем.''' Қалада көктем ерте келеді, әдетте ақпанның аяғы - наурыздың басында. Қар жамылғысы осы мерзімнен бұрын еруі мүмкін. Алғашқы гүлдер наурыздың ортасында пайда болады, түнгі аяздар наурыздың аяғында - сәуірдің басында жоғалады, ал ағаштардың белсенді өсуі сәуірдің ортасынан басталады. Бірақ наурыз айының соңында да нөлден төмен температура мен қар болуы мүмкін. Мамырдың ортасына қарай жаздың нағыз қызуы басталады, күндізгі температурада + 30 °С жоғары болады. Тарихтағы ең жылы сәуір 1975 жылы тіркелді. Бұл күні ауа-райы + 14,0 °C-қа тең болды. Ал ең жылы мамыр 2013 жылға келді, бұл күні +20,5 °C тіркелді&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=5&amp;year=2013&lt;/ref&gt;. 2012 жылдың көктемі де ерекше жылы болды. Наурыз жылы болмаса да, сәуір ( + 13,6 °С) және мамыр (+ 19,5 °C) айларының орташа температурасы бұл кезеңді барлық бақылау жылдарындағы рекордтық жылға енгізді&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=4&amp;year=2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=5&amp;year=2012&lt;/ref&gt;.

'''Жаз.''' Климаттық тұрғыдан жаз мамыр айында қалада басталады. Әдетте қалада жаз өте ыстық, құрғақ ауа-райымен сипатталады, жауын-шашын әдетте қатты және күшті найзағай түрінде түседі. Қалада максималды температура 2010 жылы +38 °C болды&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/forecast/34519.htm&lt;/ref&gt;, +28 °C ыстық маусымнан қыркүйекке дейін болады. Жаз шамамен қыркүйектің аяғына дейін - қазан айының басына дейін созылады (130-140 күн). Алайда, ыстық жылдары жаз сәуірдің ортасынан қазан айының басына дейін алты айға созылуы мүмкін. Донецктегі ең ыстық шілде 2010 жылы +25,4 ° C болса, ең суық температура 1976 жылы +17,8 °C болды&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=7&amp;year=2009&lt;/ref&gt;. Ең ыстық тамыз 2010 жылға келді - +26,3 °C&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=8&amp;year=2010&lt;/ref&gt;.

'''Күз.''' Қыркүйек - жаз айы. Қазан мен қараша күн сәулесінің аз болуымен ерекшеленеді және жылдың ең қараңғы айлары болып табылады. Бұл күннің көкжиектен төмен орналасуымен ғана емес, сонымен қатар, бұлтты ауа-райымен байланысты. Бұл Атлант мұхитынан ылғал тасымалдайтын батыс желдерінің жоғары қарқындылығымен түсіндіріледі. Алғашқы аяздар қазан айының соңында болады, алғашқы қар қарашаның басында түсуі мүмкін, бірақ сирек бір-екі күннен аспайды. Ағаштардың жапырақтары қарашаның ортасына дейін түсіп қалады. Қазан айындағы абсолютті максимум 1999 жылы 3 қазанда +21°С ширегінде тіркелді&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=10&amp;year=2009&lt;/ref&gt;. Ең жылы қараша 2010 жылы + 10,6 °С орташа температурамен болды&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=11&amp;year=2010&lt;/ref&gt;. 

=== Экология ===
Донецктің өзінде 22 көмір шахтасы жұмыс істейді, олардан шыққан үйінділер (бос жыныстардың жиынтығы) тұрғын аудандарға жақын орналасқан. Қаланың орталық бөлігінде ірі металлургиялық зауыт бар. Қалада химия (пластмасса, химиялық реагенттер өндірісі, былғары өңдеу) және кокс-химия өнеркәсіптері орналасқан. Донецк агломерациясы кәсіпорындар шығарындыларынан айтарлықтай зардап шегеді: шикізат қалдықтары тұрақты түтін құрайды, ол бүкіл мегаполисті қара күлгін тұманға жыл бойы іліп тұрады.

Донецктегі ауаның жоғары ластануына байланысты ішінара жасыл желектер мен гүлзарлар саны өте көп. Қаланың жалпы аумағының жартысынан көбін жасыл желектер алып жатыр. Микроклиматты жақсартуға қала аумағында және қала маңында құрылған жалпы ауданы 600 гектардан асатын 30 тоған мен су қоймасы бар.

== Қала тарихы ==
Қазіргі Донецк аймағындағы жерлерді қоныстандыру 17 ғасырдағы Запорожье казактарынан, 18 ғасырдың аяғында Дон казактарынан басталды.

Тарихшылар мен зерттеушілер Донецктің негізі қаланған күнді 1779 жыл деп санайды, өйткені осы жылы украин казактары Екатерина II 1775 жылы Запорожье Сихты қиратқаннан кейін Олександривканы (қазіргі Донецктің маңында) құрды&lt;ref&gt;http://novyny.dn.ua/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=173:2012-06-27-12-26-09&amp;catid=40:2012-05-14-18-39-05&amp;Itemid=7{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

1775 жылы, Запорожский Сичі жойылғаннан кейін, қазіргі Донецк құрамына енетін жерлер Изиум полковнигі, лейтенант Евдоким Шидловскийдің ұрпағына берілді. 1779 жылы Шидловский осы жерлерде Олександривка (Киев округінің солтүстік-шығыс бөлігі) және Крутояривка (Донецкінің Ворошилов ауданының көп бөлігі) елді мекендерін құрды. Біріншісі оның үлкен ұлы Александрдың есімімен, ал екіншісі - елді мекенді бөлген сайдан. Осылайша, Шидловскийдің қазіргі заманғы қала шекарасындағы иеліктері Путиливский саябағынан Донецк металлургия зауытына дейін созылды.

Төртінші Бүкілресейлік санаққа сәйкес, 1782 жылы Олександривкада 206 ер адам мен 135 әйел өмір сүрген.

18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында қазіргі Донецк аумағында тағы бірнеше елді мекендер пайда болды: Олексиивка, Катериневка, Любимивка, Грихоривка.

ХІХ ғасырдың басында қалада шағын кеніштер пайда болады. Новороссийск генерал-губернаторы Воронцов помещиктен жерді жалға алып, алғашқы шахтаны қазіргі Донецк, Олександривска аумағында салды, онда 76 жалдамалы жұмысшы жұмыс істеді. 1950 жылдардың ортасында шахта жылына 400-500 мың пуд көмір өндіретін.

1869 жылы уэльстік Джон Хьюз негізін қалаушының есімімен аталған Юзивка ауылында жұмысшылардың металлургиялық зауытын салуды бастады. Бұл жыл ауылдың құрылған уақыты болып саналады. Алайда, сол кезде бұдан да ертерек Донецк аумағында Александровск, Грихоривка және Авдотиино елді мекендері болған.

1917 жылы мамырда 70000 халқы бар Юзивка селосы қала мәртебесін алды. Ауыл тұрғындарының негізгі бөлігі Орталық Ресей мен Оңтүстік Украинадан, Азов теңізі жағалауынан көшіп келген гректер еді.

Православиелік қызмет кезінде Юзивка тұрғындары, 1890 жылдардағы сурет

Революцияға дейінгі Юзивка екі бөлікке бөлінді: Заводска (Зауыт маңы), Ағылшын колониясы орналасқан металлургиялық зауыттың ауданы, Ұлыбританиядан көшіп келгендердің ауданы, Новый Свит (Жаңа Әлем), шенеуніктер мен қолөнершілер тұратын аймақ. Ағылшын мәдениетінің әсері қаланың сәулеті мен жоспарлауына айтарлықтай әсер етті.

1924 жылы қала болат өнеркәсібінің құрметіне Сталин деп өзгертілді.

1932 жылы қала Сталин облысының әкімшілік орталығы болды. 

1938 жылы облыс екіге бөлінді: Сталин және Ворошиловград.

1941 жылы қала халқы жарты миллион тұрғынға жетті, қала кеңестік көмірдің 7% өндірді, 5% болат өндірді.

1941 жылы 19 қазанда немістердің 1-ші панцирлік армиясы Сталиноға кірді. 20 қазанда қаланы түгелдей басып алды. 1941 жылдың 21 қазанынан 1943 жылдың 8 қыркүйегіне дейін қаланы фашистік Германия биледі. 1942 жылдың ортасында Сталино қаласының Бас Комиссариатын құру және оны әскери әкімшіліктің қолбасшылығынан азаматтық билікке беру жұмыстары жүргізілді. Сталино қаласының Бас Комиссариатына төрт уездік комиссариаттар кірді: Мариуполь, Сталин, Горловский, Ворошиловоград. Алайда Қызыл Армияның алға жылжуына байланысты бұл жоспарлардан бас тартылды. 1943 жылдың тамыз - қыркүйек айларындағы Қызыл Армияның Донбасс шабуылының нәтижесінде Сталино қаласы азат етілді.

Оккупация кезінде қала халқы 507 мыңнан 175 мың тұрғынға дейін азайды.

1961 жылы 9 қарашада Украин КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сталин облысы Донецк, ал Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді&lt;ref&gt;http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=home#doc/ESU/24810/4294967295/0&lt;/ref&gt;. 

1970 жылы ЮНЕСКО Донецкті әлемдегі ең жасыл жоғары индустриалды қала деп таныды, сол кезде Донецк «миллион раушанның қаласы» деген мәртебе алды. Қала бұл атақты 2009–2010 жылдары қалпына келтірді&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120118082933/http://www.lukyanchenko.donetsk.ua/news_echo.php?id=5104&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://union.makeevka.com/2010/06/16/etim-letom-donetsk-podtverdil-svoj-status-goroda-milliona-roz/{{Deadlink|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 1978 жылы сәуірде Донецк халқы миллионнан астам тұрғынды құрады, бірақ 2010 жылға қарай демографиялық дағдарысқа байланысты ол аздап төмендеді.

1991 жылдан бастап - тәуелсіз Украинаның бөлігі.
2008 жылы Донецк Мәскеуде өткен «Мегаполис - 21 ғасыр» халықаралық форумында «ТМД-ның үздік қаласы» дипломына ие болды&lt;ref&gt;http://vkurse.ua/ua/society/luchshim-gorodom-sng.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808044257/http://vkurse.ua/ua/society/luchshim-gorodom-sng.html |date=2014-08-08 }}&lt;/ref&gt;. 

2014 жылы наурызда ол сепаратистік қозғалыс орталықтарының біріне айналды, ал 2014 жылғы сәуір-қазан айларында халықтың көпшілігінің белсенді қарсылығына қарамастан&lt;ref&gt;https://blogs.pravda.com.ua/authors/ryabchin/5aa7f2b953042/&lt;/ref&gt; Ресей әскери күштері мен олардың жалдамалы әскерлерінің бақылауына өтті. Донецк халық республикасы жарияланды.

14 қарашада Донецк Украинаның билігі уақытша басқара алмайтын, әрекетсіз тұрған елді мекендер тізіміне енгізілді&lt;ref&gt;https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%D1%80#Text&lt;/ref&gt;.

== Әкімшілік бөлінуі ==
Донецк қаласының аумағы 9 әкімшілік бірлікке бөлінген - аудандар:

Будионивский (Будьонівський),

Ворошиловский (Ворошиловський),

Калининский (Калінінський),

Киевский (Київський),

Кировский (Кіровський),

Куйбишевский (Куйбишевський),

Ленинский (Ленінський),

Петровский (Петровський),

Пролетарский (Пролетарський).

== Халқы ==
Донецк Украинадағы [[Украина қалалары|ең ірі бес қаланың бірі]] болды. 1978-2004 жылдары Донецк тұрғындары 1 миллионнан астам болды. 2001 жылғы бүкіл украиндық санақ бойынша қалалық кеңесте 1 033 424 адам өмір сүрді, оның ішінде Донецк қаласының өзі - 1 016 194 адам.

2001-2004 жылдары халық саны шамамен 5000 адамға, ал 2004-2009 жылдары жылына 3500 адамға азайды. Ресми емес мәліметтер бойынша Донецктегі адамдардың саны шамамен 800 мың адамды құрайды (19.12.2014 ж.)&lt;ref&gt;https://www.radiosvoboda.org/a/26752077.html&lt;/ref&gt;. Халықтың бірден күрт азаюы 2014 жылғы қарулы қақтығыстарға байланысты.

== Экономика == 
Донецк облыста өнеркәсіп өндірісі бойынша екінші орында ([[Мариуполь]] қаласынан кейін) және өсімі бойынша бірінші орында тұрды.

119 мыңнан астам адам қаланың өнеркәсіптік кәсіпорындарында жұмыспен қамтылды. Донецктегі жұмыссыздық деңгейі 0,7% құрайды&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20100410072033/http://www.dn.cominformua.com/cgi-bin/show.pl?lang=ru&lt;/ref&gt;. 2011 жылы сатылған өнеркәсіп өнімдерінің жалпы көлемі 50,0 млрд грн, сатылған қызметтердің жалпы көлемі 10,5 млрд грн болды (2010 жылмен салыстырғанда 15 пайызға өсті)&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140813070819/http://www.lukyanchenko.donetsk.ua/news_echo.php?id=7117&lt;/ref&gt;. 

Донецк экономикалық кешенінің тән ерекшелігі қаланың дамыған көлік-қаржы экономикасымен үйлескен өнеркәсіптің әртараптандырылған мамандандырылуы болды. Барлық салалар өнеркәсіпте ұсынылған, алайда өнеркәсіптік өнімдер құрылымында электр, газ және су (31,9%), металлургия (23,1%), тамақ өнеркәсібі (16,2%), көмір өнеркәсібі (10,5%), машина жасау (8,7%), өндіру және бөлу кәсіпорындарына көп мән беріледі&lt;ref&gt;http://www.ard.dn.ua/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=434&amp;Itemid=113 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603030310/http://www.ard.dn.ua/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=434&amp;Itemid=113 |date=2019-06-03 }}&lt;/ref&gt;. 

Қаланың ауыр өнеркәсібінің жетекші кәсіпорындарының қатарына Донецк металлургия зауыты (Украинада болат өндірісінің шамамен 9%-ы), Топаз зауыты (СРТР Колчуга әзірлеген), Донецк кокасы, қаржы-өндірістік корпорациялары, Донбасс отын-энергетикалық компаниясы, Донбасс Өнеркәсіп одағы, Altcom және Украинадағы ең заманауи арнайы техника паркі, System Capital Management (Украинадағы ең ірі компания), «DMS» жатады. 

Көмір өндіретін ірі кәсіпорындар - А.Ф. Засядько кеніші және О.О. Скочинский кеніші. Донецк химия өнеркәсібінің орталығы болып табылады - қалада «Химиялық реагенттер зауыты», «Донпластавтомат» сияқты ірі химия кәсіпорындары бар. Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары: Сармат сыра қайнату зауыты, АВК және Конти кондитерлік концерндері, Украинадағы кең танымал Геркулес зауыты. Ақпараттық технологиялар саласындағы кәсіпорындар арасында AMI және XITEX Software ерекшеленеді. Concern Nord - өнімнің 40 пайызға жуығы Еуропаға экспортталатын белгілі тоңазытқыштар мен газ плиталарын өндіруші&lt;ref&gt;http://www.holodilnik.info/vendors/?162 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011074946/http://holodilnik.info/vendors/?162 |date=2011-10-11 }}&lt;/ref&gt;. 

'''Сыртқы экономикалық қызмет және инвестиция'''

Донецк 2014 жылға дейін Халықаралық инвестициялық саммит - Украинаның ең ірі бизнес форумын өткізетін жер еді&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130730112233/http://image.ua/?p=686&lt;/ref&gt;. 

Донецк әлемдегі басты іскери орталықтардың бірі болды. Украинаның ірі компанияларының негізгі кеңселері Донецкте шоғырланған - System Capital Management, DTEK, Metinvest Holding, Donbass өндірістік бірлестігі, Ukrinvest, HarvEast Holding, UMG қаржылық және өндірістік топтары, бірақ қазіргі таңда Донецк «Украинаның іскери капиталы» болудан қалды.

«Форбс» беделді басылымы 2012 жылы Донецкті Украинаның азаматтардың сатып алу қабілеті, инвестициялық ахуал, экономикалық тұрақтылық, инфрақұрылым және жайлылық сияқты көрсеткіштер бойынша бизнес жүргізетін ең жақсы қала деп таныды&lt;ref&gt;http://ru.tsn.ua/groshi/forbes-priznal-doneck-luchshim-gorodom-dlya-biznesa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606044938/http://ru.tsn.ua/groshi/forbes-priznal-doneck-luchshim-gorodom-dlya-biznesa.html |date=2012-06-06 }}&lt;/ref&gt;. 

'''Қонақ үй бизнесі'''

19 ғасырда Юзивкада үш қонақ үй болды: «Ұлыбритания», «Дон» және «Гранд Отель». ХХІ ғасырдың басында қалада 40-тан астам қонақ үй болды, оның ішінде бесеуі 5 жұлдызды. Еуро-2012-ге дайындық кезінде бірнеше ірі қонақ үйлер салынды: «Виктория» қонақ үйінің 23 қабатты ғимараты - 5 жұлдызды, 24 қабатты Пушкин қонақ үйі, «Флора» қонақ үйі, «Центральный» қонақ үйі кеңейтіліп, қайта жаңартылды.

5 жұлдызды «Донбасс Палас» қонақ үйі Украинадағы ең үздік қонақ үй деп бірнеше рет танылды. World Travel Awards рейтингі бойынша үздік 100 қонақүйге кіреді. Ол «Әлемнің ұлы қонақ үйлері» халықаралық бірлестігінің мүшесі&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20100316222847/http://www.donbasspalace.com/ru/hotel/hotel/&lt;/ref&gt;. 

'''Транспорт'''

Донецкте жолаушылар ағыны 1 миллион адамды құрайтын заманауи [[Донецк әуежайы|Сергей Прокофьев атындағы халықаралық әуежайы]] болды (қазір шайқас кезінде қираған)&lt;ref&gt;http://economics.unian.net/rus/news/154081-passajiropotok-ukrainskih-aeroportov-za-2012-god-vozros-na-13.html&lt;/ref&gt;. Жолаушылар тасымалы жөнінен Украинадағы үшінші ірі әуежай ([[Борисполь әуежайы|Борисполь]] мен [[Симферополь әуежайы|Симферопольдан]] кейін бүкіл украиналық әуе тасымалының 7 пайызы)&lt;ref&gt;http://gorod.dp.ua/news/69602&lt;/ref&gt;. Әуежай Донецкте орналасқан және негізінен [[Батыс Еуропа|Батыс]] пен [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропаға]], [[Таяу Шығыс|Таяу Шығысқа]], Украинаның [[Днипро қаласы|Днипро]], [[Киев]], [[Одесса|Одеса]], [[Симферополь қаласы|Симферополь]], [[Харьков|Харькив]] және [[Черновцы облысы|Чернивци]] әуежайларының жұмыс істейтін ДонбассАэронының тіркеу порты ретінде қызмет атқарды&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20121029051947/http://www.donbass.aero/m1/ru/timetable/map&lt;/ref&gt;. 2012 жылдың басында [[Euro 2012|Euro 2012-ге]] дайындық кезінде Altcom сағатына 3,5 мың жолаушыны өткізу қабілеті бар жаңа әуежай терминалының құрылысын аяқтады. Әуежайды қайта құру және технологиялық қайта жабдықтау жобасының жалпы құны шамамен 3 миллиард грнды құрады.
Донецк облысы теміржолдарының ұзындығы Украинаның теміржол желісінің жалпы ұзындығының 13% құрайды. Сонымен бірге, ол Украинадағы барлық теміржолдарындағы жүктің 47% және түсірудің 36% құрайды&lt;ref&gt;http://www.railway.dn.ua/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828224455/http://www.railway.dn.ua/ |date=2009-08-28 }}&lt;/ref&gt;. Теміржол 57 000 км² аумақта орналасқан, ол Украинаның Донецк және [[Луганск облысы|Луганск]], ішінара [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]], [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Харьков облысы|Харьков]] облыстары арқылы өтеді. Жол екі теміржол көлігі дирекциясынан және басқарудың екі ауданынан тұрады. Теміржолдың пайдалану ұзындығы 2927,6 км құрайды. Ол жыл сайын 75 миллионнан астам жолаушыны тасымалдайды. Жүк тасымалы Украинадағы барлық трафиктің шамамен 18% құрайды (33,4 млрд. Тонна-км).

Донецк халқы автобуспен Донецк облысының барлық елді мекендеріне, Украинаның ірі орталықтарына және шетелге бағыттана алады. Оңтүстік бағыттағы аймақтық рейстердің көпшілігіне «Оңтүстік» автовокзалы қызмет көрсетті&lt;ref&gt;http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_ujnyi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119172715/http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_ujnyi.html |date=2012-01-19 }}&lt;/ref&gt;, солтүстік бағыттағы аймақтық рейстерге және 2000 жылдардағы халықаралық рейстерге «Путыливский» автовокзалы қызмет етті, ол «Донецк-3» деп те аталды&lt;ref&gt;http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_3.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017185352/http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_3.html |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;. 2011 жылдың сәуір айының соңында жаңа Захидный автовокзалының бірінші кезеңі Путиливский автовокзалының орнына келді. Автовокзалдың екінші кезеңінің құрылысы басталып&lt;ref&gt;http://www.ostro.org/news/article-178198/&lt;/ref&gt;, оны 2012 жылға дейін аяқтау жоспарланды&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110306005642/http://govorit.donetsk.ua/zapadnyi-avtovokzal-budet-polnostyu-gotov-uzhe-cherez-god.html&lt;/ref&gt;. 

== Донецктегі ғылым ==
Украинаның Ұлттық ғылым академиясының Донецк ғылыми орталығы мен Украинаның Білім және ғылым министрлігінің басшылығы Донецкте болды, оның құрамына Украина Ұлттық ғылым академиясының 10 мекемесі, физика-техникалық институты және Донецк облысының 8 университеті мен Луганск облысының 2 университеті кірді.

Қалада басқа да ғылыми-зерттеу және жобалау институттары болды (атап айтқанда Автоматгирмаш, Донецк эксперттік-техникалық орталығы, Дондипрошахт, Донбасс геологиялық және экологиялық проблемалар институты, Донбасс медициналық-экологиялық проблемалар ғылыми-зерттеу институты, Сот-сараптама ғылыми-зерттеу институты, ДонВУГИ, Дондипровуглемаш, Өнеркәсіптік жұмыстар ғылыми-зерттеу институты, Травматология және ортопедия ғылыми-зерттеу институты, Дизайн-инженерлік технологиялық институт, Дондипрооргшахтобуд, Федоров атындағы тау-кен механикасы ғылыми-зерттеу институты, ПивденНДИдипрогаз. 

'''Білім беру'''

2011 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша Донецкте аккредиттеудің III және IV деңгейіндегі 19 жоғары оқу орны болды (31 бағыт бойынша)&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120505042914/http://mon.gov.ua/index.php/ua/diyalnist/osvita/vishcha/37-diyalnist/elektronnij-vstup/8894&lt;/ref&gt;. 2006 жылы Донецктегі студенттердің жалпы саны 113 мың адамды құрады, оның 63,5 мың адам күндізгі бөлімде оқыды. Аккредиттеудің I және II деңгейіндегі жоғары оқу орындары - 20 (82 облыста). Оларда 20000-ға жуық оқушы болған. Қаланың жетекші оқу орындары:

Донецк ұлттық университеті,
Донецк ұлттық техникалық университеті,
Донецк медициналық университеті,
Донецк экономика және сауда университеті,
Донецк мемлекеттік басқару университеті
QS World University Ranking деректері бойынша, Донецк ұлттық университеті Киев политехникалық университетімен қатар әлемнің үздік университеттерінің тізіміне кірді&lt;ref&gt;https://korrespondent.net/business/career/1393889-dva-ukrainskih-vuza-voshli-v-rejting-luchshih-universitetov-planety?fb_action_ids=488281787849160&amp;fb_action_types=og.likes&amp;fb_source=aggregation&amp;fb_aggregation_id=288381481237582&lt;/ref&gt;. Жалпы орта білім беру жүйесінде оқу көп жағдайда орыс тілінде жүрді. Украин тілінде қаланың тек 34 мектебінде 21% оқушы оқытылды. Украиндар қаланың 47% құрғанымен, олардың басым көпшілігі үйде орысша сөйледі.

'''Тіл мәселесі'''
1989-1991 жылдардағы [[КСРО-ның ыдырауы]] және [[Украинадағы барқыт революциясы (Оранжевая революция)|Украинадағы барқыт революциясының]] оқиғалары шеңберінде мәдени үкіметтік емес ұйымдар (Тарас Шевченко атындағы Донецк облыстық украин тілі қоғамын қоса алғанда) және Донецк облысындағы кеншілер ереуілдері украин тілін қалпына келтіруді жақтады. 
[[2001 жылғы Бүкіл Украиналық санақ|2001 жылғы Бүкіл Украиналық санақ бойынша]], Донецк облысының 24,1% тұрғыны украин тілін ана тілі деп санайды, бұл 1989 жылғы санаққа қарағанда 6,5 пайызға аз. Орыс тілін ана тілі ретінде 74,9% адам қарастырады. Соңғы санақпен салыстырғанда бұл көрсеткіш 7,2%-ға өсті&lt;ref&gt;http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/donetsk/&lt;/ref&gt;. 

Донецк қалалық кеңесі 2008 жылы 20 мамырда білім беру ұйымдарында украин тілінде білім беруді шектеу туралы шешім қабылдады: украин тілінде оқытатын мектептер мен балабақшалардағы топтардың санын көбейтуге тыйым салынды. Үкіметтің келіспеген бағасынан кейін Донецк басшысы [[Александр Лукьянченко]] бұл шешімді тоқтатты.

Осыдан кейін ата-аналардың тілектері негізінде балалардың сабақ оқу тілін таңдау құқығы берілді. 

2014 жылғы Украинаның шығысындағы қарулы қақтығыс кезінде Донецк облысының бірқатар аудандарын мойындалмаған [[Донецк Халық Республикасы|ДХР]] иемденді (Донецк қаласымен қоса).

2014 жылдың 14 мамырында Донецкте соңғы қоңырауға дейін 34 мектепте украин тілінде оқытатын 750 сынып жұмыс істеді. Донецк мэрі Александр Лукьянченко 2013 жылы украин тілінде мектептерде оқитын балалардың шамамен 30 пайызы және балабақшаларда 48 пайызы туралы айтты. Украиналық мектептер мен сыныптардың барлығы дерлік үкімет ауысқанына қарамастан жұмысын жалғастырды. 2015 жылдың көктемінде украин тілінде оқуды жалғастырған балалардың барлық ата-аналары мұны болашақта да қалайтындары туралы өтініш жазуға мәжбүр болды. Ол кезде барлық мектептер орыс тіліне аударылғанына қарамастан, украин тіліндегі сыныптар сақталды. 2014–2015 оқу жылында студенттер мен оқытушылар мектеп кітапханалары мен ескі оқулықтарды пайдаланды, ал Украин тарихы мен географиясы бойынша оқулықтар беруге қатаң тыйым салынды.

География мен тарихтағы барлық қарама-қайшылықты тақырыптар билік тұрғысынан туған жерге байланысты сабақтармен ауыстырылды. 2015 жылдың қыркүйегінде екі гуманитарлық колонна «ДХР» басқаратын аймаққа жаңа оқулықтарды әкелді - Ресейлік оқу жүйесімен біріккен бағдарлама бойынша. 2016 жылы, оқу жылы басталар алдында «ДХР білім министрі» Лариса Полякова «талапкерлердің жетіспеуіне» байланысты барлық украин сыныптарының жабылуы туралы хабарлады.

Содан бері өзін-өзі жариялаған республикалардың барлық мектептерінде оқыту Ресейде басылған оқулықтар мен орыс оқу бағдарламалары арқылы орыс тілінде жүрді. Украин тілінің көптеген мамандары мен жергілікті мұғалімдер біліктілігін арттыру институтында сабақ беру бойынша қайта даярланды&lt;ref&gt;[&lt;nowiki&gt;https://www.google.com/url?q=https://www.svoboda.org/a/30479661.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;. 

== Спорт ==
Жоғары дамыған спорттық инфрақұрылымға ие Донецк 2014 жылға дейін Украинаның ірі спорт орталығы болды. Кезінде мұнда теннис, жеңіл атлетика және бокстан КСРО чемпионаттары өткен болатын. [[Дэвис кубогы]] мен [[УЕФА Чемпиондар лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасының]] матчтары да Донецкте өтті.

Донецк тұрғындары арасында ең танымал спорт - футбол. Қалада премьер-лигада ойнаған екі кәсіби футбол командасы болды: [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|«Шахтер»]] және [[Олимпик Донецк|«Олимпик»]] (қазір екі команда да Украинаның басқа қалаларында база құруға және ойнауға мәжбүр). «Шахтер» ФК - 2008-2009 жылдардағы [[УЕФА Кубогы (кубок)|УЕФА Кубогының]] жеңімпазы (оның соңғы ұтысы «Шахтер» «Вердерді» финалда 2:1 есебімен жеңген), УЕФА Чемпиондар лигасының ширек финалисті, бірнеше дүркін чемпион және Украина Кубогының иегері. IFFHS мәліметтері бойынша, «Шахтер» - ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығындағы посткеңестік кеңістіктегі ең жақсы футбол клубы. ФК Металлург - Украина чемпионатының үш дүркін қола жүлдегері және бірнеше рет УЕФА Еуропа лигасында Украинаның атынан өнер көрсетті. 2009 жылдың жазында Донецк пен Мариупольде футболдан жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионаты өтті. Финалда Англия құрамасын 2:0 есебімен жеңген Украина құрамасы жеңімпаз атанды. Донецкте футболдан Еуропа чемпионатының 5 матчы өтті, соның ішінде жартылай финалдық Испания мен Португалия матчы. ЕУРО-2012 кезінде Англия мен Франция құрамалары Донецкте болды.

2009 жылдың 29 тамызында УЕФА-ның 5 жұлдызды аккредитациясына сәйкес жобаланған және салынған Шығыс Еуропадағы алғашқы стадион - [[Донбасс Арена]] ашылды. Стадион 55000 орынға арналған. [[УЕФА]] мен [[ФИФА]] аккредитациясына сәйкес ғимарат «элиталық» сыныпқа сәйкес келді (қазір 2020 жылы стадион қараусыз қалған). Келушілердің орташа саны 35544 көрермен болды - бұл Украинадағы ең жоғары көрсеткіш&lt;ref&gt;https://novosti.dn.ua/news/147199-srednyaya-poseshhaemost-donbass-areny-sostavyla-35544-chelovek&lt;/ref&gt;. 

Донбасс Аренадан басқа, Донецкте жоғары деңгейдегі матчтарды өткізетін үш стадион бар - «Олимпийский» РСК, «Шахтер» және «Металлург».

Донбасс Хоккей клубы - &quot;Шахтердан&quot; кейінгі Донецктегі ең танымал спорттық клуб. Донбасс - Украина чемпионы, 2013 жылғы құрлықтық Еуропа кубогының иегері. 2012 маусымынан бастап ол ескі әлемдегі ең беделді турнир - Құрлықтық хоккей лигасында ойнады. Хоккейден жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты 2011 жылдың мамыр айында Донецкте өтті&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110827101125/http://www.opendonetsk.com/ru/%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%88%D0%B0/2077.html&lt;/ref&gt;. Қазіргі уақытта Донецкте [[Кальмиус-Арена]] спорт кешенінің құрылысы жүріп жатыр, ол Донбасс ХК мен Донецк БК-ның аренасына айналады. Eurobasket 2015 финалын Донецкте өткізу жоспарланған болатын&lt;ref&gt;http://sport.segodnya.ua/basketball/828823.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://sport.segodnya.ua/hockey/829095.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

[[Донецк баскетбол клубы]] - Украина Суперлигасының екі дүркін күміс жүлдегері.

Бокс - Донецктегі дәстүрлі түрде дамыған спорт түрі. Донецк боксының тәрбиеленушілері - атақты боксшылар [[Виктор Мирошниченко]], [[Александр Ягубкин]], [[Владислав Засипко]]. Елисеев атындағы спорт клубы халықаралық жарыстарда сәтті өнер көрсетуімен танымал. Қазіргі WBA әлем чемпионы Вячеслав Сенченко спорт клубының базасында жаттығады (2012 жылы ол бұл атақтан айырылды). 

Дэвис кубогының кездесулері Донецкте үш рет өткізілді, теннистен Украина чемпионаты және Донецк APC кубогы турнирі жыл сайын өткізілетін еді. Донецк теннисшілері Еуропа кубогын жеңіп алды, Украина құрамасының көшбасшылары&lt;ref&gt;http://sport.segodnya.ua/tennis/826931.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 2003 жылы &quot;Viccourt&quot; клубы құрылды.

Американдық футбол бойынша, &quot;Скиф&quot; клубы - Украинаның он бір дүркін чемпионы. Регби бойынша Украина чемпионатында қаланы «Донбасс жолбарыстары» клубы ұсынады.

Қалада «Донбасс Экви-Центр» атты еуропалық деңгейдегі алғашқы ат спорты кешені орналасқан. 

2010 жылы 22-25 қыркүйек аралығында Донецктегі RSC Olimpiysky стадионында полиция арасында жеңіл атлетикадан XV Еуропа чемпионаты өтті. Чемпионат Халықаралық жеңіл атлетика қауымдастықтары федерациясы (IAAF) және Полицияның Еуропалық спорт одағының (USPE) ережелері бойынша өтті. Полиция арасында Жеңіл атлетикадан Еуропа чемпионаты төрт жылда бір рет өткізіледі.

2013 жылғы 8-13 шілдеде IAAF демеушілігімен Донецкте жеңіл атлетикадан жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты өтті. Байқауға 170 елдің өкілдері қатысты&lt;ref&gt;http://www.62.ua/article/64107 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814175041/http://www.62.ua/article/64107 |date=2011-08-14 }}&lt;/ref&gt;. 

== Қала рәміздері ==
Донецк қаласының рәміздері 2004 жылғы 27 қыркүйекте Донецк қалалық кеңесінің № 13/5 шешімімен бекітілген. Шешіммен Донецк елтаңбасы мен Донецк туы таңдалды.

Донецктің елтаңбасы - көлденең жолақпен екіге бөлінген бес бұрышты қалқан. Қалқанның жоғарғы жағы көк, төменгі жағы қара. Қалқанда алтын тау балғасын ұстаған алтын оң қол бейнеленген. Жоғарғы оң жақ бұрышында бес бұрышты жұлдыз бар. Екі жақтағы үлкен елтаңбаны Донбассты босатушыларға арналған ескерткіштің композициясындағы фигуралар қолдайды: сол жақта - алтын лавр бұтағы бейнесіндегі шахтер; оң жақта - емен бұтағының фонындағы жауынгер. Екі фигура да күміс түсті. Композиция қара және көк лентамен өрілген. Жоғарыда бес мұнаралы алтын тәж орналасқан, онда «1869» - қаланың іргетасы қаланған жыл бейнеленген. Қалқанның астында екі айқасқан раушанның бұтақтары жиектелген. Раушандар қызыл лентаға оралып, оған Донецк сөзі алтын әріптермен жазылған.

Донецк туы&lt;ref&gt;http://www.vexillography.narod.ru/ukraine/towns/doneck.htm{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;: ұзындығы 1,2 х 1,5 тікбұрышты панель. Туы көлденеңінен екі тең бөлікке бөлінген. Жоғарғы жиегі көк, төменгі жиегі қара. Кенептің ортасында Донецктің елтаңбасы бейнеленген, ол жалаушаның кем дегенде 0,32 аумағын алып жатыр. Елтаңбаның көгілдір өрісі тудың көк түстің жартысында, ал қара өріс қара түсте орналасқан. Елтаңбаның бейнесі кесте немесе аппликация көмегімен жасалады. Туды сырыққа бекітіп, ұшымен ұштарын жауып қояды. Донецктің ресми туынан басқа, мұндай нұсқа да бар: ақ түсті матаға Донецктің елтаңбасы орналастырылған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}</text>
      <sha1>qy119cixo4or86kbm0ku1mrx6zbe8wn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654208</id>
      <parentid>3654207</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70383" sha1="4wt1suxr20om3w7gxedz0zs2w0j5ruk" xml:space="preserve">{{мағына|Донецк (айрық)}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = Облыс орталығы
 |қазақша атауы           = Донецк
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Донецьк}}
 |сурет                   = Donetsk montage (2015).png
 |жағдайы                 = Облыстық орталық
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Большой_герб_Донецка.png
 |ту                      = Flag of Donetsk.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_dir =N |lat_deg =48 |lat_min =00 |lat_sec = 32
 |lon_dir =E |lon_deg =37 |lon_min =48 |lon_sec = 15
 |CoordAddon             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = [[Донецк облысы]]
 |кестедегі аймақ         = Донецк облысы {{!}} Донецк
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 9 аудан
 |басшының түрi           = Қала бастығы
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1869
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Юзовка (1924 дейін), Сталино (1961)
 |статус алуы               = 1917
 |жер аумағы                  = 385
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = ↘ 913 323
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 2425
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]], [[украиндар]], [[беларустар]], [[гректер]], [[татарлар]], [[еврейлер]], [[грузиндер]], [[армяндар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +62
 |пошта индекстері        =  83000 — 83497
 |автомобиль коды         = AH, КН, 05
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     =  Donetsk
 |сайты                   = http://mer.dn.ua/
 |сайт тілі               =
 |сайт тілі 2             =
 |сайт тілі 3             = 
}}
'''Донецк''' ({{lang-uk|Донецьк}}; 1869–1924 жж. — '''Юзовка''', 1924–1929 жж. — '''Сталин''', 1929–1961 жж. — '''Сталино''') — [[Украина|Украинаның]] шығысындағы [[Кальмиус өзенінің]] бойындағы индустриалды қала. Украина заңнамасына сәйкес, бұл [[Донецк облысы|Донецк облысындағы]] аймақтық бағыныстағы қала. 2014 жылдан бастап Ресей әскерлерінің оккупациясында болды. 2014 жылдың сәуірінен бастап оны мойындалмаған [[Донецк Халық Республикасы]] басқарады және оны астана ретінде қарастырады. 

Украинаның мәдени және экономикалық Донбас аумағының бейресми астанасы және ең ірі қаласы. Қасында орналасқан ірі Макеевка қаласы мен маңайдағы кіші аудандарымен бірге Донецк қаласы өңірдегі [[Донецк Агломерациясы|агломерацияны]] құрайды. Компаниялар мен жұмыс күшінің жоғары деңгейдегі шоғырлануы Донецкті Украинаның басты экономикалық, өндірістік және ғылыми орталығы етеді. 

Қаланың негізін 1869 жылы өңірдегі темір балқыту зауыты мен көмір алаптарын қалаған [[Уэлс]]тық [[Джон Юз]] салды. Қала аты алғашында бизнесменнің құрметіне Юзовка (украинша немесе орысша мәнерде) аталды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес]] заманы кезеңінде қала индустриалдық орталық ретінде дами түсті. 1924 жылы қала аты Сталино, кейін 1932 жылы Донецк облысының әкімшілік орталығына айналады. 1961 жылы қала Донецк деп өзгертілді, және қазіргі таңда Украинаның көмір шахталары мен металлургия орталығы.

Ресми мәліметтер бойынша тұрғындар саны 913 323 адамға жетеді (01.01.2019)&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-2&lt;/ref&gt;. 1 млн. 700 мыңға жуық халқы бар қалалық агломерацияны құрайды.

Қала өзінің қазіргі атауын аймақ атауынан алды - Донец бассейні, шын мәнінде Донецк жотасынан, сондықтан Донец өзенінің бойында орналасқандықтан осылай аталған&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-3&lt;/ref&gt;. 

Донбаста қарулы қақтығыс басталғанға дейін Донецк Украинаның ірі өнеркәсіптік-қаржылық орталығы, «тау-кен астанасы», экономикалық тұрғыдан дамыған аймақтың орталығы болған. Бұл жоғары өндірістік және ғылыми әлеует, жұмысшылар мен жоғары білікті мамандар, дамыған инфрақұрылым мен өндірістік база шоғырланған дамыған мегаполис болды. Қала экономикасы өндіріс көлемі 50 миллиард гривнадан асатын 200 өнеркәсіп кәсіпорны және 180 000 Донецк тұрғындарын жұмыспен қамтыған 20 000-нан астам шағын және орта бизнес кәсіпорындары болды.

Украинаға қарсы қарулы агрессия нәтижесінде қала [[Ресей]] қолдайтын [[Донбастағы соғыс|бүлікшілердің]] бақылауына өтті. [[Верховная рада|Украинаның Жоғарғы Кеңесі]] (Верховна Рада України) бұл аймақты уақытша басып алынған аумақ (оккупацияланған) деп таныды&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-4&lt;/ref&gt;. 

Елдің шығысындағы қарулы қақтығыстар кезінде украин билігі Донецк облыстық мемлекеттік әкімшілік институттарын алдымен Мариупольға&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-10&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-11&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-12&lt;/ref&gt;, кейін 2014 жылдың қазан айында Краматорск қаласына&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-13&lt;/ref&gt; көшірді, ол қазіргі уақытта Донецк облысының әкімшілік орталығы.

2020 жылдың 17 шілдесінен бастап әкімшілік-аумақтық реформаның нәтижесінде Донецк облысының Донецк ауданының әкімшілік орталығы болып табылады.

Қала &quot;Тау-кен астанасы&quot; мен &quot;Миллиондаған раушандардың қаласы&quot; атты ресми емес мәртебеге ие.

== Қала атауы ==
Донецктің бұрынғы атаулары:

1917 жылға дейін — Олександривка (Олекса́ндрівка);

1917–1924 және 1941–1943 жылдары&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-5&lt;/ref&gt; — Юзивка (Ю́зівка);

1924–1941 және 1943–1961 жылдары — Сталин (Ста́лін)&lt;ref&gt;http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=7563;dst=0&lt;/ref&gt;, Сталин (Ста́ліне)&lt;ref&gt;https://r2u.org.ua/s?w=%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5&amp;scope=all&amp;highlight=on&lt;/ref&gt;, Сталино (Ста́ліно)&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA&lt;/ref&gt;. 

1869 жылдан 1924 жылға дейін қала оның негізін қалаушы - кәсіпкер Джон Хьюздің құрметіне Юзовка деп аталды (ағылшынша John Hughes).

1924 жылы 22 сәуірде Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің шешімімен Юзовка қаласы Сталин деп аталды&lt;ref&gt;https://dn.archives.gov.ua/articles/stat30.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191031095526/https://dn.archives.gov.ua/articles/stat30.htm |date=2019-10-31 }}&lt;/ref&gt;, 1929 жылдан бастап, жергілікті саясаттың нәтижесінде Сталино болып өзгерді (алайда орыс тілінде және тілдік құжаттарда Сталин деп атала берді)&lt;ref&gt;https://bigenc.ru/geography/text/5731423 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415174854/https://bigenc.ru/geography/text/5731423 |date=2021-04-15 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://infodon.org.ua/uzovka/615 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230926150153/https://infodon.org.ua/uzovka/615 |date=2023-09-26 }}&lt;/ref&gt;.

9 қараша 1961 жылы&lt;ref&gt;http://donbass.name/1643-9-noyabrya-pereimenovanie-stalinskoj-oblasti-v.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024073942/http://donbass.name/1643-9-noyabrya-pereimenovanie-stalinskoj-oblasti-v.html |date=2012-10-24 }}&lt;/ref&gt; Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді.

[[Владимир Успенский|Владимир Успенскийдің]] «Көшбасшының құпия кеңесшісі» романында 1923 жылы [[Леон Троцкий|Леон Троцкийдің]] құрметіне қала бірнеше ай бойы Троцк деп аталған&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-autogenerated3-18&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.kommersant.ru/money&lt;/ref&gt; деген нұсқа бар, бірақ бұл оқиғаның құжаттық растауы жоқ&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-20&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-autogenerated1-21&lt;/ref&gt;. 

Тарихи жадыны сақтау мақсатында және Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 75 жылдығына байланысты ДХР басшысы Д. В. Пушилин №111 «Ұлы Отан соғысына байланысты іс-шараларды өткізген кезде Донецк атауымен бірге «Сталино қаласы» атауын қолдану туралы (23.04.2020 ж.)» жарлық шығарды. Жарлықта тиісті ұмытылмас күндер көрсетілген: Жеңіс күні (9 мамыр), Ұлы Отан соғысы басталған күн (22 маусым) және Донецкті фашистік басқыншылардан азат ету күні (8 қыркүйек)&lt;ref&gt;https://denis-pushilin.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112021249/https://denis-pushilin.ru/ |date=2018-11-12 }}&lt;/ref&gt;. 

== География ==
=== Орналасқан жері ===
[[Санат:Донецк облысы қалалары]]
[[Санат:Украина облыс орталықтары]]
[[Санат:Украина қалалары]]
Донецктің географиялық координаттары 48 ° солтүстік ендік және 37 ° 48 ′ шығыс бойлық&lt;ref&gt;https://travel.org.ua/sunrise/index.php Донецктің географиялық координаттары&lt;/ref&gt;. Уақыт белдеуі - UTC+3.

Донбасстағы күштерді демаркациялау сызығы қаланың солтүстік және батыс шетін бойлай өтеді&lt;ref&gt;https://www.unian.net/m/politics/1030774-v-seti-opublikovana-tochnaya-karta-linii-razgranicheniya-sil-na-donbasse.html www.unian.net. 7 қаңтар 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://voicesevas.ru/maps/10280-karta-zon-otvoda-tyazhelyh-vooruzheniy-po-sostoyaniyu-na-20-fevralya-2015-ot-dragon-first-1.html Голос Севастополя&lt;/ref&gt; ([[Екінші Минск келісімі]]).
Донецктің жалпы ауданы - 358 км². Қаланың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы 38 км. Шығыстан батысқа дейінгі ұзындық - 55 км. Жақын қалалармен бірге Донецк Донецк агломерациясының құрамына кіреді - Украинадағы ірі өнеркәсіптік торап. 1,720 мың адам тұратын ірі елді мекендер жиынтығы. Бұл айырылмайтын даму аймағы - Донецк пен Макеевка арасындағы шекара көше бойымен өтеді. Қала Донбасстың орталық бөлігінде, Донецк жотасының оңтүстігінде орналасқан. Донецк далалық аймақта, Кальмиус өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан және оның айналасында шағын ормандар, төбелер, өзендер мен көлдер бар.
Азов теңізі Донецктен оңтүстікке қарай 95 км жерде орналасқан. Донецкте 2 су қоймасы бар - Нижнекалмиусское су қоймасы (62 + 38 га, Кальмиус өзенінде) және Донецк көлі (138 га). Қала арқылы 4 өзен ағып өтеді: Кальмиус, Бахмутка (Скоморошина) (23 км), Асмоловка (Дурная) (13 км), Черепашкин. Донецкте 125 үйінді (террикон) бар.

=== Климаты ===
Жылдық орташа температура +9 °C құрайды. ХХІ ғасырдың басында бірнеше ерекше жылы жылдар болды, орташа жылдық температура: 2007 жылы - +10,3 °C, 2008 жылы - +9,3 °C&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=10&amp;year=2008 Донецк климаты&lt;/ref&gt;, 2010 жылы - +10,4 °C&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=12&amp;year=2010&lt;/ref&gt;. Донецктегі климат орташа континентті болып табылады. 21 ғасырдың басынан бастап экологияның нашарлауына байланысты климат өзгеріп, қысы жылы болып, жазы бұрынғыдан да ыстық бола бастады. Ауаның орташа айлық температурасы қаңтарда −4 °C, шілдеде +23 °C құрады. Ауаның абсолютті минималды температурасы −31 °C 1950 жылы 11 қаңтарда тіркелді, абсолюттік максимум 2010 жылы 10 тамызда байқалды және +39 °C құрады&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&lt;/ref&gt;. Қыста солтүстік-шығыс және шығыс желдері басым болса, жазда - солтүстік-батыс және батыс желдері. Жауын-шашынның орташа мөлшері - жылына 493 мм. Әдетте жазы құрғақ және ауыспалы, кейде қысы суық.
Жылы ауа райы сәуірдің ортасында басталып, 170-180 күнге созылады. Аязсыз кезең орта есеппен 190-200 күнді құрайды. Жазда Донецкіде ауа температурасы жоғары, құрғақшылық және ауыспалы жел бар.
Алғашқы суық пен жел қарашада пайда болады, кейде аяз бен қар жауады, бірақ қар сирек бір-екі күннен аспайды. Суық мезгілде азиялық антициклон басым. Ауа-райы тұрақсыз, өйткені жазық рельеф Атлантика, Арктика және континенттік ауа массаларының еркін қозғалуына ықпал етеді. Аязды күндер көбіне қар еритін жылы кезеңдерге ауысады. Ауаның орташа температурасы қыста көбінесе 0 °C-тан -10 °C аралығында болады&lt;ref&gt;http://www.rospogoda.ru/city3_48.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928003121/http://www.rospogoda.ru/city3_48.html |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;. 

Қыста Донецкте шығыс, оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс желдері басым, жазда - батыс және солтүстік-батыс желдер. Бұл уақытта оңтүстік желдер сирек кездеседі. Донецктегі желдің орташа айлық жылдамдығы қазан - сәуір айларында 6,1 м/с, мамыр - қыркүйек айларында - 4,4 м/с құрайды, желдің максималды жылдамдығы (әуежайда) - 34 м/с. Қыста солтүстік және солтүстік-шығыстан соққан желдерге байланысты аймақтағы температура түнде −20 °C-тан төмен түсуі мүмкін, жазда осы бағыттардан соғатын жел суықтықа әкеледі. Шығыс пен оңтүстік-шығыстан соққан жел жазда құрғақ жел әкеледі&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-34&lt;/ref&gt;. Донецктің қалыпты континентті климаты жыл бойына ауаның төмен ылғалдылығымен сипатталады.

'''Қыс.''' Желтоқсанның ортасында климаттық қыс қалаға келеді, сол кезде ауа температурасы тұрақты түрде нөлден төмен болады. Тұрақты қар жамылғысы кейінірек қалыптасуы мүмкін. Әдетте қысы жұмсақ, қар мезгіл-мезгіл ериді және суық түседі.
Қалада климаттық қыс шамамен 80-90 күнге созылады (желтоқсанның ортасынан ақпанның аяғына дейін). Қатты қыста қыс ұзаққа созылуы мүмкін, ал жылы қыста - әлдеқайда аз. Соңғы жылдары қыс айларында 0-ден + 7 °C-қа дейінгі қар еритін жылы 20-30 күн болды. 2007 жылы температура нөлден жоғары болған 74 күн болды. Ең суық айлар - қаңтар мен ақпан, орташа температурасы −3,7 және −2,3 °C. 2007 жылы қаңтар айында ауа температурасы қалыптан тыс +1,5 °C-қа дейін жетті. 2009 жылдың желтоқсанында Донецкте тосын сый жасалды, өйткені 24 сағаттан сәл астам уақыт ішінде (16 желтоқсанның кешінен бастап 17 желтоқсанның соңына дейін) жауын-шашынның көп мөлшері қар түрінде түсті, кейбір жерлерде қар жамылғысының биіктігі 1 м-ге жетті, қалада көлік қозғалысы бір аптаға жуық уақыт ішінде орныға алмады&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/forecast/34519.htm&lt;/ref&gt;. 

'''Көктем.''' Қалада көктем ерте келеді, әдетте ақпанның аяғы - наурыздың басында. Қар жамылғысы осы мерзімнен бұрын еруі мүмкін. Алғашқы гүлдер наурыздың ортасында пайда болады, түнгі аяздар наурыздың аяғында - сәуірдің басында жоғалады, ал ағаштардың белсенді өсуі сәуірдің ортасынан басталады. Бірақ наурыз айының соңында да нөлден төмен температура мен қар болуы мүмкін. Мамырдың ортасына қарай жаздың нағыз қызуы басталады, күндізгі температурада + 30 °С жоғары болады. Тарихтағы ең жылы сәуір 1975 жылы тіркелді. Бұл күні ауа-райы + 14,0 °C-қа тең болды. Ал ең жылы мамыр 2013 жылға келді, бұл күні +20,5 °C тіркелді&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=5&amp;year=2013&lt;/ref&gt;. 2012 жылдың көктемі де ерекше жылы болды. Наурыз жылы болмаса да, сәуір ( + 13,6 °С) және мамыр (+ 19,5 °C) айларының орташа температурасы бұл кезеңді барлық бақылау жылдарындағы рекордтық жылға енгізді&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=4&amp;year=2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=5&amp;year=2012&lt;/ref&gt;.

'''Жаз.''' Климаттық тұрғыдан жаз мамыр айында қалада басталады. Әдетте қалада жаз өте ыстық, құрғақ ауа-райымен сипатталады, жауын-шашын әдетте қатты және күшті найзағай түрінде түседі. Қалада максималды температура 2010 жылы +38 °C болды&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/forecast/34519.htm&lt;/ref&gt;, +28 °C ыстық маусымнан қыркүйекке дейін болады. Жаз шамамен қыркүйектің аяғына дейін - қазан айының басына дейін созылады (130-140 күн). Алайда, ыстық жылдары жаз сәуірдің ортасынан қазан айының басына дейін алты айға созылуы мүмкін. Донецктегі ең ыстық шілде 2010 жылы +25,4 ° C болса, ең суық температура 1976 жылы +17,8 °C болды&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=7&amp;year=2009&lt;/ref&gt;. Ең ыстық тамыз 2010 жылға келді - +26,3 °C&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=8&amp;year=2010&lt;/ref&gt;.

'''Күз.''' Қыркүйек - жаз айы. Қазан мен қараша күн сәулесінің аз болуымен ерекшеленеді және жылдың ең қараңғы айлары болып табылады. Бұл күннің көкжиектен төмен орналасуымен ғана емес, сонымен қатар, бұлтты ауа-райымен байланысты. Бұл Атлант мұхитынан ылғал тасымалдайтын батыс желдерінің жоғары қарқындылығымен түсіндіріледі. Алғашқы аяздар қазан айының соңында болады, алғашқы қар қарашаның басында түсуі мүмкін, бірақ сирек бір-екі күннен аспайды. Ағаштардың жапырақтары қарашаның ортасына дейін түсіп қалады. Қазан айындағы абсолютті максимум 1999 жылы 3 қазанда +21°С ширегінде тіркелді&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=10&amp;year=2009&lt;/ref&gt;. Ең жылы қараша 2010 жылы + 10,6 °С орташа температурамен болды&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=11&amp;year=2010&lt;/ref&gt;. 

=== Экология ===
Донецктің өзінде 22 көмір шахтасы жұмыс істейді, олардан шыққан үйінділер (бос жыныстардың жиынтығы) тұрғын аудандарға жақын орналасқан. Қаланың орталық бөлігінде ірі металлургиялық зауыт бар. Қалада химия (пластмасса, химиялық реагенттер өндірісі, былғары өңдеу) және кокс-химия өнеркәсіптері орналасқан. Донецк агломерациясы кәсіпорындар шығарындыларынан айтарлықтай зардап шегеді: шикізат қалдықтары тұрақты түтін құрайды, ол бүкіл мегаполисті қара күлгін тұманға жыл бойы іліп тұрады.

Донецктегі ауаның жоғары ластануына байланысты ішінара жасыл желектер мен гүлзарлар саны өте көп. Қаланың жалпы аумағының жартысынан көбін жасыл желектер алып жатыр. Микроклиматты жақсартуға қала аумағында және қала маңында құрылған жалпы ауданы 600 гектардан асатын 30 тоған мен су қоймасы бар.

== Қала тарихы ==
Қазіргі Донецк аймағындағы жерлерді қоныстандыру 17 ғасырдағы Запорожье казактарынан, 18 ғасырдың аяғында Дон казактарынан басталды.

Тарихшылар мен зерттеушілер Донецктің негізі қаланған күнді 1779 жыл деп санайды, өйткені осы жылы украин казактары Екатерина II 1775 жылы Запорожье Сихты қиратқаннан кейін Олександривканы (қазіргі Донецктің маңында) құрды&lt;ref&gt;http://novyny.dn.ua/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=173:2012-06-27-12-26-09&amp;catid=40:2012-05-14-18-39-05&amp;Itemid=7{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

1775 жылы, Запорожский Сичі жойылғаннан кейін, қазіргі Донецк құрамына енетін жерлер Изиум полковнигі, лейтенант Евдоким Шидловскийдің ұрпағына берілді. 1779 жылы Шидловский осы жерлерде Олександривка (Киев округінің солтүстік-шығыс бөлігі) және Крутояривка (Донецкінің Ворошилов ауданының көп бөлігі) елді мекендерін құрды. Біріншісі оның үлкен ұлы Александрдың есімімен, ал екіншісі - елді мекенді бөлген сайдан. Осылайша, Шидловскийдің қазіргі заманғы қала шекарасындағы иеліктері Путиливский саябағынан Донецк металлургия зауытына дейін созылды.

Төртінші Бүкілресейлік санаққа сәйкес, 1782 жылы Олександривкада 206 ер адам мен 135 әйел өмір сүрген.

18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында қазіргі Донецк аумағында тағы бірнеше елді мекендер пайда болды: Олексиивка, Катериневка, Любимивка, Грихоривка.

ХІХ ғасырдың басында қалада шағын кеніштер пайда болады. Новороссийск генерал-губернаторы Воронцов помещиктен жерді жалға алып, алғашқы шахтаны қазіргі Донецк, Олександривска аумағында салды, онда 76 жалдамалы жұмысшы жұмыс істеді. 1950 жылдардың ортасында шахта жылына 400-500 мың пуд көмір өндіретін.

1869 жылы уэльстік Джон Хьюз негізін қалаушының есімімен аталған Юзивка ауылында жұмысшылардың металлургиялық зауытын салуды бастады. Бұл жыл ауылдың құрылған уақыты болып саналады. Алайда, сол кезде бұдан да ертерек Донецк аумағында Александровск, Грихоривка және Авдотиино елді мекендері болған.

1917 жылы мамырда 70000 халқы бар Юзивка селосы қала мәртебесін алды. Ауыл тұрғындарының негізгі бөлігі Орталық Ресей мен Оңтүстік Украинадан, Азов теңізі жағалауынан көшіп келген гректер еді.

Православиелік қызмет кезінде Юзивка тұрғындары, 1890 жылдардағы сурет

Революцияға дейінгі Юзивка екі бөлікке бөлінді: Заводска (Зауыт маңы), Ағылшын колониясы орналасқан металлургиялық зауыттың ауданы, Ұлыбританиядан көшіп келгендердің ауданы, Новый Свит (Жаңа Әлем), шенеуніктер мен қолөнершілер тұратын аймақ. Ағылшын мәдениетінің әсері қаланың сәулеті мен жоспарлауына айтарлықтай әсер етті.

1924 жылы қала болат өнеркәсібінің құрметіне Сталин деп өзгертілді.

1932 жылы қала Сталин облысының әкімшілік орталығы болды. 

1938 жылы облыс екіге бөлінді: Сталин және Ворошиловград.

1941 жылы қала халқы жарты миллион тұрғынға жетті, қала кеңестік көмірдің 7% өндірді, 5% болат өндірді.

1941 жылы 19 қазанда немістердің 1-ші панцирлік армиясы Сталиноға кірді. 20 қазанда қаланы түгелдей басып алды. 1941 жылдың 21 қазанынан 1943 жылдың 8 қыркүйегіне дейін қаланы фашистік Германия биледі. 1942 жылдың ортасында Сталино қаласының Бас Комиссариатын құру және оны әскери әкімшіліктің қолбасшылығынан азаматтық билікке беру жұмыстары жүргізілді. Сталино қаласының Бас Комиссариатына төрт уездік комиссариаттар кірді: Мариуполь, Сталин, Горловский, Ворошиловоград. Алайда Қызыл Армияның алға жылжуына байланысты бұл жоспарлардан бас тартылды. 1943 жылдың тамыз - қыркүйек айларындағы Қызыл Армияның Донбасс шабуылының нәтижесінде Сталино қаласы азат етілді.

Оккупация кезінде қала халқы 507 мыңнан 175 мың тұрғынға дейін азайды.

1961 жылы 9 қарашада Украин КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сталин облысы Донецк, ал Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді&lt;ref&gt;http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=home#doc/ESU/24810/4294967295/0&lt;/ref&gt;. 

1970 жылы ЮНЕСКО Донецкті әлемдегі ең жасыл жоғары индустриалды қала деп таныды, сол кезде Донецк «миллион раушанның қаласы» деген мәртебе алды. Қала бұл атақты 2009–2010 жылдары қалпына келтірді&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120118082933/http://www.lukyanchenko.donetsk.ua/news_echo.php?id=5104&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://union.makeevka.com/2010/06/16/etim-letom-donetsk-podtverdil-svoj-status-goroda-milliona-roz/{{Deadlink|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 1978 жылы сәуірде Донецк халқы миллионнан астам тұрғынды құрады, бірақ 2010 жылға қарай демографиялық дағдарысқа байланысты ол аздап төмендеді.

1991 жылдан бастап - тәуелсіз Украинаның бөлігі.
2008 жылы Донецк Мәскеуде өткен «Мегаполис - 21 ғасыр» халықаралық форумында «ТМД-ның үздік қаласы» дипломына ие болды&lt;ref&gt;http://vkurse.ua/ua/society/luchshim-gorodom-sng.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808044257/http://vkurse.ua/ua/society/luchshim-gorodom-sng.html |date=2014-08-08 }}&lt;/ref&gt;. 

2014 жылы наурызда ол сепаратистік қозғалыс орталықтарының біріне айналды, ал 2014 жылғы сәуір-қазан айларында халықтың көпшілігінің белсенді қарсылығына қарамастан&lt;ref&gt;https://blogs.pravda.com.ua/authors/ryabchin/5aa7f2b953042/&lt;/ref&gt; Ресей әскери күштері мен олардың жалдамалы әскерлерінің бақылауына өтті. Донецк халық республикасы жарияланды.

14 қарашада Донецк Украинаның билігі уақытша басқара алмайтын, әрекетсіз тұрған елді мекендер тізіміне енгізілді&lt;ref&gt;https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%D1%80#Text&lt;/ref&gt;.

== Әкімшілік бөлінуі ==
Донецк қаласының аумағы 9 әкімшілік бірлікке бөлінген - аудандар:

Будионивский (Будьонівський),

Ворошиловский (Ворошиловський),

Калининский (Калінінський),

Киевский (Київський),

Кировский (Кіровський),

Куйбишевский (Куйбишевський),

Ленинский (Ленінський),

Петровский (Петровський),

Пролетарский (Пролетарський).

== Халқы ==
Донецк Украинадағы [[Украина қалалары|ең ірі бес қаланың бірі]] болды. 1978-2004 жылдары Донецк тұрғындары 1 миллионнан астам болды. 2001 жылғы бүкіл украиндық санақ бойынша қалалық кеңесте 1 033 424 адам өмір сүрді, оның ішінде Донецк қаласының өзі - 1 016 194 адам.

2001-2004 жылдары халық саны шамамен 5000 адамға, ал 2004-2009 жылдары жылына 3500 адамға азайды. Ресми емес мәліметтер бойынша Донецктегі адамдардың саны шамамен 800 мың адамды құрайды (19.12.2014 ж.)&lt;ref&gt;https://www.radiosvoboda.org/a/26752077.html&lt;/ref&gt;. Халықтың бірден күрт азаюы 2014 жылғы қарулы қақтығыстарға байланысты.

== Экономика == 
Донецк облыста өнеркәсіп өндірісі бойынша екінші орында ([[Мариуполь]] қаласынан кейін) және өсімі бойынша бірінші орында тұрды.

119 мыңнан астам адам қаланың өнеркәсіптік кәсіпорындарында жұмыспен қамтылды. Донецктегі жұмыссыздық деңгейі 0,7% құрайды&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20100410072033/http://www.dn.cominformua.com/cgi-bin/show.pl?lang=ru&lt;/ref&gt;. 2011 жылы сатылған өнеркәсіп өнімдерінің жалпы көлемі 50,0 млрд грн, сатылған қызметтердің жалпы көлемі 10,5 млрд грн болды (2010 жылмен салыстырғанда 15 пайызға өсті)&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140813070819/http://www.lukyanchenko.donetsk.ua/news_echo.php?id=7117&lt;/ref&gt;. 

Донецк экономикалық кешенінің тән ерекшелігі қаланың дамыған көлік-қаржы экономикасымен үйлескен өнеркәсіптің әртараптандырылған мамандандырылуы болды. Барлық салалар өнеркәсіпте ұсынылған, алайда өнеркәсіптік өнімдер құрылымында электр, газ және су (31,9%), металлургия (23,1%), тамақ өнеркәсібі (16,2%), көмір өнеркәсібі (10,5%), машина жасау (8,7%), өндіру және бөлу кәсіпорындарына көп мән беріледі&lt;ref&gt;http://www.ard.dn.ua/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=434&amp;Itemid=113 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603030310/http://www.ard.dn.ua/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=434&amp;Itemid=113 |date=2019-06-03 }}&lt;/ref&gt;. 

Қаланың ауыр өнеркәсібінің жетекші кәсіпорындарының қатарына Донецк металлургия зауыты (Украинада болат өндірісінің шамамен 9%-ы), Топаз зауыты (СРТР Колчуга әзірлеген), Донецк кокасы, қаржы-өндірістік корпорациялары, Донбасс отын-энергетикалық компаниясы, Донбасс Өнеркәсіп одағы, Altcom және Украинадағы ең заманауи арнайы техника паркі, System Capital Management (Украинадағы ең ірі компания), «DMS» жатады. 

Көмір өндіретін ірі кәсіпорындар - А.Ф. Засядько кеніші және О.О. Скочинский кеніші. Донецк химия өнеркәсібінің орталығы болып табылады - қалада «Химиялық реагенттер зауыты», «Донпластавтомат» сияқты ірі химия кәсіпорындары бар. Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары: Сармат сыра қайнату зауыты, АВК және Конти кондитерлік концерндері, Украинадағы кең танымал Геркулес зауыты. Ақпараттық технологиялар саласындағы кәсіпорындар арасында AMI және XITEX Software ерекшеленеді. Concern Nord - өнімнің 40 пайызға жуығы Еуропаға экспортталатын белгілі тоңазытқыштар мен газ плиталарын өндіруші&lt;ref&gt;http://www.holodilnik.info/vendors/?162 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011074946/http://holodilnik.info/vendors/?162 |date=2011-10-11 }}&lt;/ref&gt;. 

'''Сыртқы экономикалық қызмет және инвестиция'''

Донецк 2014 жылға дейін Халықаралық инвестициялық саммит - Украинаның ең ірі бизнес форумын өткізетін жер еді&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130730112233/http://image.ua/?p=686&lt;/ref&gt;. 

Донецк әлемдегі басты іскери орталықтардың бірі болды. Украинаның ірі компанияларының негізгі кеңселері Донецкте шоғырланған - System Capital Management, DTEK, Metinvest Holding, Donbass өндірістік бірлестігі, Ukrinvest, HarvEast Holding, UMG қаржылық және өндірістік топтары, бірақ қазіргі таңда Донецк «Украинаның іскери капиталы» болудан қалды.

«Форбс» беделді басылымы 2012 жылы Донецкті Украинаның азаматтардың сатып алу қабілеті, инвестициялық ахуал, экономикалық тұрақтылық, инфрақұрылым және жайлылық сияқты көрсеткіштер бойынша бизнес жүргізетін ең жақсы қала деп таныды&lt;ref&gt;http://ru.tsn.ua/groshi/forbes-priznal-doneck-luchshim-gorodom-dlya-biznesa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606044938/http://ru.tsn.ua/groshi/forbes-priznal-doneck-luchshim-gorodom-dlya-biznesa.html |date=2012-06-06 }}&lt;/ref&gt;. 

'''Қонақ үй бизнесі'''

19 ғасырда Юзивкада үш қонақ үй болды: «Ұлыбритания», «Дон» және «Гранд Отель». ХХІ ғасырдың басында қалада 40-тан астам қонақ үй болды, оның ішінде бесеуі 5 жұлдызды. Еуро-2012-ге дайындық кезінде бірнеше ірі қонақ үйлер салынды: «Виктория» қонақ үйінің 23 қабатты ғимараты - 5 жұлдызды, 24 қабатты Пушкин қонақ үйі, «Флора» қонақ үйі, «Центральный» қонақ үйі кеңейтіліп, қайта жаңартылды.

5 жұлдызды «Донбасс Палас» қонақ үйі Украинадағы ең үздік қонақ үй деп бірнеше рет танылды. World Travel Awards рейтингі бойынша үздік 100 қонақүйге кіреді. Ол «Әлемнің ұлы қонақ үйлері» халықаралық бірлестігінің мүшесі&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20100316222847/http://www.donbasspalace.com/ru/hotel/hotel/&lt;/ref&gt;. 

'''Транспорт'''

Донецкте жолаушылар ағыны 1 миллион адамды құрайтын заманауи [[Донецк әуежайы|Сергей Прокофьев атындағы халықаралық әуежайы]] болды (қазір шайқас кезінде қираған)&lt;ref&gt;http://economics.unian.net/rus/news/154081-passajiropotok-ukrainskih-aeroportov-za-2012-god-vozros-na-13.html&lt;/ref&gt;. Жолаушылар тасымалы жөнінен Украинадағы үшінші ірі әуежай ([[Борисполь әуежайы|Борисполь]] мен [[Симферополь әуежайы|Симферопольдан]] кейін бүкіл украиналық әуе тасымалының 7 пайызы)&lt;ref&gt;http://gorod.dp.ua/news/69602&lt;/ref&gt;. Әуежай Донецкте орналасқан және негізінен [[Батыс Еуропа|Батыс]] пен [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропаға]], [[Таяу Шығыс|Таяу Шығысқа]], Украинаның [[Днипро қаласы|Днипро]], [[Киев]], [[Одесса|Одеса]], [[Симферополь қаласы|Симферополь]], [[Харьков|Харькив]] және [[Черновцы облысы|Чернивци]] әуежайларының жұмыс істейтін ДонбассАэронының тіркеу порты ретінде қызмет атқарды&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20121029051947/http://www.donbass.aero/m1/ru/timetable/map&lt;/ref&gt;. 2012 жылдың басында [[Euro 2012|Euro 2012-ге]] дайындық кезінде Altcom сағатына 3,5 мың жолаушыны өткізу қабілеті бар жаңа әуежай терминалының құрылысын аяқтады. Әуежайды қайта құру және технологиялық қайта жабдықтау жобасының жалпы құны шамамен 3 миллиард грнды құрады.
Донецк облысы теміржолдарының ұзындығы Украинаның теміржол желісінің жалпы ұзындығының 13% құрайды. Сонымен бірге, ол Украинадағы барлық теміржолдарындағы жүктің 47% және түсірудің 36% құрайды&lt;ref&gt;http://www.railway.dn.ua/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828224455/http://www.railway.dn.ua/ |date=2009-08-28 }}&lt;/ref&gt;. Теміржол 57 000 км² аумақта орналасқан, ол Украинаның Донецк және [[Луганск облысы|Луганск]], ішінара [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]], [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Харьков облысы|Харьков]] облыстары арқылы өтеді. Жол екі теміржол көлігі дирекциясынан және басқарудың екі ауданынан тұрады. Теміржолдың пайдалану ұзындығы 2927,6 км құрайды. Ол жыл сайын 75 миллионнан астам жолаушыны тасымалдайды. Жүк тасымалы Украинадағы барлық трафиктің шамамен 18% құрайды (33,4 млрд. Тонна-км).

Донецк халқы автобуспен Донецк облысының барлық елді мекендеріне, Украинаның ірі орталықтарына және шетелге бағыттана алады. Оңтүстік бағыттағы аймақтық рейстердің көпшілігіне «Оңтүстік» автовокзалы қызмет көрсетті&lt;ref&gt;http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_ujnyi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119172715/http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_ujnyi.html |date=2012-01-19 }}&lt;/ref&gt;, солтүстік бағыттағы аймақтық рейстерге және 2000 жылдардағы халықаралық рейстерге «Путыливский» автовокзалы қызмет етті, ол «Донецк-3» деп те аталды&lt;ref&gt;http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_3.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017185352/http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_3.html |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;. 2011 жылдың сәуір айының соңында жаңа Захидный автовокзалының бірінші кезеңі Путиливский автовокзалының орнына келді. Автовокзалдың екінші кезеңінің құрылысы басталып&lt;ref&gt;http://www.ostro.org/news/article-178198/&lt;/ref&gt;, оны 2012 жылға дейін аяқтау жоспарланды&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110306005642/http://govorit.donetsk.ua/zapadnyi-avtovokzal-budet-polnostyu-gotov-uzhe-cherez-god.html&lt;/ref&gt;. 

== Донецктегі ғылым ==
Украинаның Ұлттық ғылым академиясының Донецк ғылыми орталығы мен Украинаның Білім және ғылым министрлігінің басшылығы Донецкте болды, оның құрамына Украина Ұлттық ғылым академиясының 10 мекемесі, физика-техникалық институты және Донецк облысының 8 университеті мен Луганск облысының 2 университеті кірді.

Қалада басқа да ғылыми-зерттеу және жобалау институттары болды (атап айтқанда Автоматгирмаш, Донецк эксперттік-техникалық орталығы, Дондипрошахт, Донбасс геологиялық және экологиялық проблемалар институты, Донбасс медициналық-экологиялық проблемалар ғылыми-зерттеу институты, Сот-сараптама ғылыми-зерттеу институты, ДонВУГИ, Дондипровуглемаш, Өнеркәсіптік жұмыстар ғылыми-зерттеу институты, Травматология және ортопедия ғылыми-зерттеу институты, Дизайн-инженерлік технологиялық институт, Дондипрооргшахтобуд, Федоров атындағы тау-кен механикасы ғылыми-зерттеу институты, ПивденНДИдипрогаз. 

'''Білім беру'''

2011 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша Донецкте аккредиттеудің III және IV деңгейіндегі 19 жоғары оқу орны болды (31 бағыт бойынша)&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120505042914/http://mon.gov.ua/index.php/ua/diyalnist/osvita/vishcha/37-diyalnist/elektronnij-vstup/8894&lt;/ref&gt;. 2006 жылы Донецктегі студенттердің жалпы саны 113 мың адамды құрады, оның 63,5 мың адам күндізгі бөлімде оқыды. Аккредиттеудің I және II деңгейіндегі жоғары оқу орындары - 20 (82 облыста). Оларда 20000-ға жуық оқушы болған. Қаланың жетекші оқу орындары:

Донецк ұлттық университеті,
Донецк ұлттық техникалық университеті,
Донецк медициналық университеті,
Донецк экономика және сауда университеті,
Донецк мемлекеттік басқару университеті
QS World University Ranking деректері бойынша, Донецк ұлттық университеті Киев политехникалық университетімен қатар әлемнің үздік университеттерінің тізіміне кірді&lt;ref&gt;https://korrespondent.net/business/career/1393889-dva-ukrainskih-vuza-voshli-v-rejting-luchshih-universitetov-planety?fb_action_ids=488281787849160&amp;fb_action_types=og.likes&amp;fb_source=aggregation&amp;fb_aggregation_id=288381481237582&lt;/ref&gt;. Жалпы орта білім беру жүйесінде оқу көп жағдайда орыс тілінде жүрді. Украин тілінде қаланың тек 34 мектебінде 21% оқушы оқытылды. Украиндар қаланың 47% құрғанымен, олардың басым көпшілігі үйде орысша сөйледі.

'''Тіл мәселесі'''
1989-1991 жылдардағы [[КСРО-ның ыдырауы]] және [[Украинадағы барқыт революциясы (Оранжевая революция)|Украинадағы барқыт революциясының]] оқиғалары шеңберінде мәдени үкіметтік емес ұйымдар (Тарас Шевченко атындағы Донецк облыстық украин тілі қоғамын қоса алғанда) және Донецк облысындағы кеншілер ереуілдері украин тілін қалпына келтіруді жақтады. 
[[2001 жылғы Бүкіл Украиналық санақ|2001 жылғы Бүкіл Украиналық санақ бойынша]], Донецк облысының 24,1% тұрғыны украин тілін ана тілі деп санайды, бұл 1989 жылғы санаққа қарағанда 6,5 пайызға аз. Орыс тілін ана тілі ретінде 74,9% адам қарастырады. Соңғы санақпен салыстырғанда бұл көрсеткіш 7,2%-ға өсті&lt;ref&gt;http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/donetsk/&lt;/ref&gt;. 

Донецк қалалық кеңесі 2008 жылы 20 мамырда білім беру ұйымдарында украин тілінде білім беруді шектеу туралы шешім қабылдады: украин тілінде оқытатын мектептер мен балабақшалардағы топтардың санын көбейтуге тыйым салынды. Үкіметтің келіспеген бағасынан кейін Донецк басшысы [[Александр Лукьянченко]] бұл шешімді тоқтатты.

Осыдан кейін ата-аналардың тілектері негізінде балалардың сабақ оқу тілін таңдау құқығы берілді. 

2014 жылғы Украинаның шығысындағы қарулы қақтығыс кезінде Донецк облысының бірқатар аудандарын мойындалмаған [[Донецк Халық Республикасы|ДХР]] иемденді (Донецк қаласымен қоса).

2014 жылдың 14 мамырында Донецкте соңғы қоңырауға дейін 34 мектепте украин тілінде оқытатын 750 сынып жұмыс істеді. Донецк мэрі Александр Лукьянченко 2013 жылы украин тілінде мектептерде оқитын балалардың шамамен 30 пайызы және балабақшаларда 48 пайызы туралы айтты. Украиналық мектептер мен сыныптардың барлығы дерлік үкімет ауысқанына қарамастан жұмысын жалғастырды. 2015 жылдың көктемінде украин тілінде оқуды жалғастырған балалардың барлық ата-аналары мұны болашақта да қалайтындары туралы өтініш жазуға мәжбүр болды. Ол кезде барлық мектептер орыс тіліне аударылғанына қарамастан, украин тіліндегі сыныптар сақталды. 2014–2015 оқу жылында студенттер мен оқытушылар мектеп кітапханалары мен ескі оқулықтарды пайдаланды, ал Украин тарихы мен географиясы бойынша оқулықтар беруге қатаң тыйым салынды.

География мен тарихтағы барлық қарама-қайшылықты тақырыптар билік тұрғысынан туған жерге байланысты сабақтармен ауыстырылды. 2015 жылдың қыркүйегінде екі гуманитарлық колонна «ДХР» басқаратын аймаққа жаңа оқулықтарды әкелді - Ресейлік оқу жүйесімен біріккен бағдарлама бойынша. 2016 жылы, оқу жылы басталар алдында «ДХР білім министрі» Лариса Полякова «талапкерлердің жетіспеуіне» байланысты барлық украин сыныптарының жабылуы туралы хабарлады.

Содан бері өзін-өзі жариялаған республикалардың барлық мектептерінде оқыту Ресейде басылған оқулықтар мен орыс оқу бағдарламалары арқылы орыс тілінде жүрді. Украин тілінің көптеген мамандары мен жергілікті мұғалімдер біліктілігін арттыру институтында сабақ беру бойынша қайта даярланды&lt;ref&gt;[&lt;nowiki&gt;https://www.google.com/url?q=https://www.svoboda.org/a/30479661.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;. 

== Спорт ==
Жоғары дамыған спорттық инфрақұрылымға ие Донецк 2014 жылға дейін Украинаның ірі спорт орталығы болды. Кезінде мұнда теннис, жеңіл атлетика және бокстан КСРО чемпионаттары өткен болатын. [[Дэвис кубогы]] мен [[УЕФА Чемпиондар лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасының]] матчтары да Донецкте өтті.

Донецк тұрғындары арасында ең танымал спорт - футбол. Қалада премьер-лигада ойнаған екі кәсіби футбол командасы болды: [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|«Шахтер»]] және [[Олимпик Донецк|«Олимпик»]] (қазір екі команда да Украинаның басқа қалаларында база құруға және ойнауға мәжбүр). «Шахтер» ФК - 2008-2009 жылдардағы [[УЕФА Кубогы (кубок)|УЕФА Кубогының]] жеңімпазы (оның соңғы ұтысы «Шахтер» «Вердерді» финалда 2:1 есебімен жеңген), УЕФА Чемпиондар лигасының ширек финалисті, бірнеше дүркін чемпион және Украина Кубогының иегері. IFFHS мәліметтері бойынша, «Шахтер» - ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығындағы посткеңестік кеңістіктегі ең жақсы футбол клубы. ФК Металлург - Украина чемпионатының үш дүркін қола жүлдегері және бірнеше рет УЕФА Еуропа лигасында Украинаның атынан өнер көрсетті. 2009 жылдың жазында Донецк пен Мариупольде футболдан жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионаты өтті. Финалда Англия құрамасын 2:0 есебімен жеңген Украина құрамасы жеңімпаз атанды. Донецкте футболдан Еуропа чемпионатының 5 матчы өтті, соның ішінде жартылай финалдық Испания мен Португалия матчы. ЕУРО-2012 кезінде Англия мен Франция құрамалары Донецкте болды.

2009 жылдың 29 тамызында УЕФА-ның 5 жұлдызды аккредитациясына сәйкес жобаланған және салынған Шығыс Еуропадағы алғашқы стадион - [[Донбасс Арена]] ашылды. Стадион 55000 орынға арналған. [[УЕФА]] мен [[ФИФА]] аккредитациясына сәйкес ғимарат «элиталық» сыныпқа сәйкес келді (қазір 2020 жылы стадион қараусыз қалған). Келушілердің орташа саны 35544 көрермен болды - бұл Украинадағы ең жоғары көрсеткіш&lt;ref&gt;https://novosti.dn.ua/news/147199-srednyaya-poseshhaemost-donbass-areny-sostavyla-35544-chelovek&lt;/ref&gt;. 

Донбасс Аренадан басқа, Донецкте жоғары деңгейдегі матчтарды өткізетін үш стадион бар - «Олимпийский» РСК, «Шахтер» және «Металлург».

Донбасс Хоккей клубы - &quot;Шахтердан&quot; кейінгі Донецктегі ең танымал спорттық клуб. Донбасс - Украина чемпионы, 2013 жылғы құрлықтық Еуропа кубогының иегері. 2012 маусымынан бастап ол ескі әлемдегі ең беделді турнир - Құрлықтық хоккей лигасында ойнады. Хоккейден жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты 2011 жылдың мамыр айында Донецкте өтті&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110827101125/http://www.opendonetsk.com/ru/%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%88%D0%B0/2077.html&lt;/ref&gt;. Қазіргі уақытта Донецкте [[Кальмиус-Арена]] спорт кешенінің құрылысы жүріп жатыр, ол Донбасс ХК мен Донецк БК-ның аренасына айналады. Eurobasket 2015 финалын Донецкте өткізу жоспарланған болатын&lt;ref&gt;http://sport.segodnya.ua/basketball/828823.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://sport.segodnya.ua/hockey/829095.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

[[Донецк баскетбол клубы]] - Украина Суперлигасының екі дүркін күміс жүлдегері.

Бокс - Донецктегі дәстүрлі түрде дамыған спорт түрі. Донецк боксының тәрбиеленушілері - атақты боксшылар [[Виктор Мирошниченко]], [[Александр Ягубкин]], [[Владислав Засипко]]. Елисеев атындағы спорт клубы халықаралық жарыстарда сәтті өнер көрсетуімен танымал. Қазіргі WBA әлем чемпионы Вячеслав Сенченко спорт клубының базасында жаттығады (2012 жылы ол бұл атақтан айырылды). 

Дэвис кубогының кездесулері Донецкте үш рет өткізілді, теннистен Украина чемпионаты және Донецк APC кубогы турнирі жыл сайын өткізілетін еді. Донецк теннисшілері Еуропа кубогын жеңіп алды, Украина құрамасының көшбасшылары&lt;ref&gt;http://sport.segodnya.ua/tennis/826931.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 2003 жылы &quot;Viccourt&quot; клубы құрылды.

Американдық футбол бойынша, &quot;Скиф&quot; клубы - Украинаның он бір дүркін чемпионы. Регби бойынша Украина чемпионатында қаланы «Донбасс жолбарыстары» клубы ұсынады.

Қалада «Донбасс Экви-Центр» атты еуропалық деңгейдегі алғашқы ат спорты кешені орналасқан. 

2010 жылы 22-25 қыркүйек аралығында Донецктегі RSC Olimpiysky стадионында полиция арасында жеңіл атлетикадан XV Еуропа чемпионаты өтті. Чемпионат Халықаралық жеңіл атлетика қауымдастықтары федерациясы (IAAF) және Полицияның Еуропалық спорт одағының (USPE) ережелері бойынша өтті. Полиция арасында Жеңіл атлетикадан Еуропа чемпионаты төрт жылда бір рет өткізіледі.

2013 жылғы 8-13 шілдеде IAAF демеушілігімен Донецкте жеңіл атлетикадан жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты өтті. Байқауға 170 елдің өкілдері қатысты&lt;ref&gt;http://www.62.ua/article/64107 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814175041/http://www.62.ua/article/64107 |date=2011-08-14 }}&lt;/ref&gt;. 

== Қала рәміздері ==
Донецк қаласының рәміздері 2004 жылғы 27 қыркүйекте Донецк қалалық кеңесінің № 13/5 шешімімен бекітілген. Шешіммен Донецк елтаңбасы мен Донецк туы таңдалды.

Донецктің елтаңбасы - көлденең жолақпен екіге бөлінген бес бұрышты қалқан. Қалқанның жоғарғы жағы көк, төменгі жағы қара. Қалқанда алтын тау балғасын ұстаған алтын оң қол бейнеленген. Жоғарғы оң жақ бұрышында бес бұрышты жұлдыз бар. Екі жақтағы үлкен елтаңбаны Донбассты босатушыларға арналған ескерткіштің композициясындағы фигуралар қолдайды: сол жақта - алтын лавр бұтағы бейнесіндегі шахтер; оң жақта - емен бұтағының фонындағы жауынгер. Екі фигура да күміс түсті. Композиция қара және көк лентамен өрілген. Жоғарыда бес мұнаралы алтын тәж орналасқан, онда «1869» - қаланың іргетасы қаланған жыл бейнеленген. Қалқанның астында екі айқасқан раушанның бұтақтары жиектелген. Раушандар қызыл лентаға оралып, оған Донецк сөзі алтын әріптермен жазылған.

Донецк туы&lt;ref&gt;http://www.vexillography.narod.ru/ukraine/towns/doneck.htm{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;: ұзындығы 1,2 х 1,5 тікбұрышты панель. Туы көлденеңінен екі тең бөлікке бөлінген. Жоғарғы жиегі көк, төменгі жиегі қара. Кенептің ортасында Донецктің елтаңбасы бейнеленген, ол жалаушаның кем дегенде 0,32 аумағын алып жатыр. Елтаңбаның көгілдір өрісі тудың көк түстің жартысында, ал қара өріс қара түсте орналасқан. Елтаңбаның бейнесі кесте немесе аппликация көмегімен жасалады. Туды сырыққа бекітіп, ұшымен ұштарын жауып қояды. Донецктің ресми туынан басқа, мұндай нұсқа да бар: ақ түсті матаға Донецктің елтаңбасы орналастырылған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}</text>
      <sha1>4wt1suxr20om3w7gxedz0zs2w0j5ruk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654230</id>
      <parentid>3654208</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:36:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70377" sha1="d4iknu0iegtu3gua8bsqpa3msl77ct0" xml:space="preserve">{{мағына|Донецк (айрық)}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = Облыс орталығы
 |қазақша атауы           = Донецк
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Донецьк}}
 |сурет                   = Donetsk montage (2015).png
 |жағдайы                 = Облыстық орталық
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Большой_герб_Донецка.png
 |ту                      = Flag of Donetsk.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_dir =N |lat_deg =48 |lat_min =00 |lat_sec = 32
 |lon_dir =E |lon_deg =37 |lon_min =48 |lon_sec = 15
 |CoordAddon             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Донецк облысы
 |кестедегі аймақ         = Донецк облысы {{!}} Донецк
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 9 аудан
 |басшының түрi           = Қала бастығы
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1869
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Юзовка (1924 дейін), Сталино (1961)
 |статус алуы               = 1917
 |жер аумағы                  = 385
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = ↘ 913 323
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 2425
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]], [[украиндар]], [[беларустар]], [[гректер]], [[татарлар]], [[еврейлер]], [[грузиндер]], [[армяндар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +62
 |пошта индекстері        =  83000 — 83497
 |автомобиль коды         = AH, КН, 05
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     =  Donetsk
 |сайты                   = http://mer.dn.ua/
 |сайт тілі               =
 |сайт тілі 2             =
 |сайт тілі 3             = 
}}
'''Донецк''' ({{lang-uk|Донецьк}}; 1869–1924 жж. — '''Юзовка''', 1924–1929 жж. — '''Сталин''', 1929–1961 жж. — '''Сталино''') — [[Украина|Украинаның]] шығысындағы [[Кальмиус өзенінің]] бойындағы индустриалды қала. Украина заңнамасына сәйкес, бұл [[Донецк облысы|Донецк облысындағы]] аймақтық бағыныстағы қала. 2014 жылдан бастап Ресей әскерлерінің оккупациясында болды. 2014 жылдың сәуірінен бастап оны мойындалмаған [[Донецк Халық Республикасы]] басқарады және оны астана ретінде қарастырады. 

Украинаның мәдени және экономикалық Донбас аумағының бейресми астанасы және ең ірі қаласы. Қасында орналасқан ірі Макеевка қаласы мен маңайдағы кіші аудандарымен бірге Донецк қаласы өңірдегі [[Донецк Агломерациясы|агломерацияны]] құрайды. Компаниялар мен жұмыс күшінің жоғары деңгейдегі шоғырлануы Донецкті Украинаның басты экономикалық, өндірістік және ғылыми орталығы етеді. 

Қаланың негізін 1869 жылы өңірдегі темір балқыту зауыты мен көмір алаптарын қалаған [[Уэлс]]тық [[Джон Юз]] салды. Қала аты алғашында бизнесменнің құрметіне Юзовка (украинша немесе орысша мәнерде) аталды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес]] заманы кезеңінде қала индустриалдық орталық ретінде дами түсті. 1924 жылы қала аты Сталино, кейін 1932 жылы Донецк облысының әкімшілік орталығына айналады. 1961 жылы қала Донецк деп өзгертілді, және қазіргі таңда Украинаның көмір шахталары мен металлургия орталығы.

Ресми мәліметтер бойынша тұрғындар саны 913 323 адамға жетеді (01.01.2019)&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-2&lt;/ref&gt;. 1 млн. 700 мыңға жуық халқы бар қалалық агломерацияны құрайды.

Қала өзінің қазіргі атауын аймақ атауынан алды - Донец бассейні, шын мәнінде Донецк жотасынан, сондықтан Донец өзенінің бойында орналасқандықтан осылай аталған&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-3&lt;/ref&gt;. 

Донбаста қарулы қақтығыс басталғанға дейін Донецк Украинаның ірі өнеркәсіптік-қаржылық орталығы, «тау-кен астанасы», экономикалық тұрғыдан дамыған аймақтың орталығы болған. Бұл жоғары өндірістік және ғылыми әлеует, жұмысшылар мен жоғары білікті мамандар, дамыған инфрақұрылым мен өндірістік база шоғырланған дамыған мегаполис болды. Қала экономикасы өндіріс көлемі 50 миллиард гривнадан асатын 200 өнеркәсіп кәсіпорны және 180 000 Донецк тұрғындарын жұмыспен қамтыған 20 000-нан астам шағын және орта бизнес кәсіпорындары болды.

Украинаға қарсы қарулы агрессия нәтижесінде қала [[Ресей]] қолдайтын [[Донбастағы соғыс|бүлікшілердің]] бақылауына өтті. [[Верховная рада|Украинаның Жоғарғы Кеңесі]] (Верховна Рада України) бұл аймақты уақытша басып алынған аумақ (оккупацияланған) деп таныды&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-4&lt;/ref&gt;. 

Елдің шығысындағы қарулы қақтығыстар кезінде украин билігі Донецк облыстық мемлекеттік әкімшілік институттарын алдымен Мариупольға&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-10&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-11&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-12&lt;/ref&gt;, кейін 2014 жылдың қазан айында Краматорск қаласына&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-13&lt;/ref&gt; көшірді, ол қазіргі уақытта Донецк облысының әкімшілік орталығы.

2020 жылдың 17 шілдесінен бастап әкімшілік-аумақтық реформаның нәтижесінде Донецк облысының Донецк ауданының әкімшілік орталығы болып табылады.

Қала &quot;Тау-кен астанасы&quot; мен &quot;Миллиондаған раушандардың қаласы&quot; атты ресми емес мәртебеге ие.

== Қала атауы ==
Донецктің бұрынғы атаулары:

1917 жылға дейін — Олександривка (Олекса́ндрівка);

1917–1924 және 1941–1943 жылдары&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-5&lt;/ref&gt; — Юзивка (Ю́зівка);

1924–1941 және 1943–1961 жылдары — Сталин (Ста́лін)&lt;ref&gt;http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=7563;dst=0&lt;/ref&gt;, Сталин (Ста́ліне)&lt;ref&gt;https://r2u.org.ua/s?w=%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5&amp;scope=all&amp;highlight=on&lt;/ref&gt;, Сталино (Ста́ліно)&lt;ref&gt;https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA&lt;/ref&gt;. 

1869 жылдан 1924 жылға дейін қала оның негізін қалаушы - кәсіпкер Джон Хьюздің құрметіне Юзовка деп аталды (ағылшынша John Hughes).

1924 жылы 22 сәуірде Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің шешімімен Юзовка қаласы Сталин деп аталды&lt;ref&gt;https://dn.archives.gov.ua/articles/stat30.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191031095526/https://dn.archives.gov.ua/articles/stat30.htm |date=2019-10-31 }}&lt;/ref&gt;, 1929 жылдан бастап, жергілікті саясаттың нәтижесінде Сталино болып өзгерді (алайда орыс тілінде және тілдік құжаттарда Сталин деп атала берді)&lt;ref&gt;https://bigenc.ru/geography/text/5731423 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415174854/https://bigenc.ru/geography/text/5731423 |date=2021-04-15 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://infodon.org.ua/uzovka/615 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230926150153/https://infodon.org.ua/uzovka/615 |date=2023-09-26 }}&lt;/ref&gt;.

9 қараша 1961 жылы&lt;ref&gt;http://donbass.name/1643-9-noyabrya-pereimenovanie-stalinskoj-oblasti-v.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024073942/http://donbass.name/1643-9-noyabrya-pereimenovanie-stalinskoj-oblasti-v.html |date=2012-10-24 }}&lt;/ref&gt; Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді.

[[Владимир Успенский|Владимир Успенскийдің]] «Көшбасшының құпия кеңесшісі» романында 1923 жылы [[Леон Троцкий|Леон Троцкийдің]] құрметіне қала бірнеше ай бойы Троцк деп аталған&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-autogenerated3-18&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.kommersant.ru/money&lt;/ref&gt; деген нұсқа бар, бірақ бұл оқиғаның құжаттық растауы жоқ&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-20&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-autogenerated1-21&lt;/ref&gt;. 

Тарихи жадыны сақтау мақсатында және Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 75 жылдығына байланысты ДХР басшысы Д. В. Пушилин №111 «Ұлы Отан соғысына байланысты іс-шараларды өткізген кезде Донецк атауымен бірге «Сталино қаласы» атауын қолдану туралы (23.04.2020 ж.)» жарлық шығарды. Жарлықта тиісті ұмытылмас күндер көрсетілген: Жеңіс күні (9 мамыр), Ұлы Отан соғысы басталған күн (22 маусым) және Донецкті фашистік басқыншылардан азат ету күні (8 қыркүйек)&lt;ref&gt;https://denis-pushilin.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112021249/https://denis-pushilin.ru/ |date=2018-11-12 }}&lt;/ref&gt;. 

== География ==
=== Орналасқан жері ===
[[Санат:Донецк облысы қалалары]]
[[Санат:Украина облыс орталықтары]]
[[Санат:Украина қалалары]]
Донецктің географиялық координаттары 48 ° солтүстік ендік және 37 ° 48 ′ шығыс бойлық&lt;ref&gt;https://travel.org.ua/sunrise/index.php Донецктің географиялық координаттары&lt;/ref&gt;. Уақыт белдеуі - UTC+3.

Донбасстағы күштерді демаркациялау сызығы қаланың солтүстік және батыс шетін бойлай өтеді&lt;ref&gt;https://www.unian.net/m/politics/1030774-v-seti-opublikovana-tochnaya-karta-linii-razgranicheniya-sil-na-donbasse.html www.unian.net. 7 қаңтар 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://voicesevas.ru/maps/10280-karta-zon-otvoda-tyazhelyh-vooruzheniy-po-sostoyaniyu-na-20-fevralya-2015-ot-dragon-first-1.html Голос Севастополя&lt;/ref&gt; ([[Екінші Минск келісімі]]).
Донецктің жалпы ауданы - 358 км². Қаланың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы 38 км. Шығыстан батысқа дейінгі ұзындық - 55 км. Жақын қалалармен бірге Донецк Донецк агломерациясының құрамына кіреді - Украинадағы ірі өнеркәсіптік торап. 1,720 мың адам тұратын ірі елді мекендер жиынтығы. Бұл айырылмайтын даму аймағы - Донецк пен Макеевка арасындағы шекара көше бойымен өтеді. Қала Донбасстың орталық бөлігінде, Донецк жотасының оңтүстігінде орналасқан. Донецк далалық аймақта, Кальмиус өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан және оның айналасында шағын ормандар, төбелер, өзендер мен көлдер бар.
Азов теңізі Донецктен оңтүстікке қарай 95 км жерде орналасқан. Донецкте 2 су қоймасы бар - Нижнекалмиусское су қоймасы (62 + 38 га, Кальмиус өзенінде) және Донецк көлі (138 га). Қала арқылы 4 өзен ағып өтеді: Кальмиус, Бахмутка (Скоморошина) (23 км), Асмоловка (Дурная) (13 км), Черепашкин. Донецкте 125 үйінді (террикон) бар.

=== Климаты ===
Жылдық орташа температура +9 °C құрайды. ХХІ ғасырдың басында бірнеше ерекше жылы жылдар болды, орташа жылдық температура: 2007 жылы - +10,3 °C, 2008 жылы - +9,3 °C&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=10&amp;year=2008 Донецк климаты&lt;/ref&gt;, 2010 жылы - +10,4 °C&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=12&amp;year=2010&lt;/ref&gt;. Донецктегі климат орташа континентті болып табылады. 21 ғасырдың басынан бастап экологияның нашарлауына байланысты климат өзгеріп, қысы жылы болып, жазы бұрынғыдан да ыстық бола бастады. Ауаның орташа айлық температурасы қаңтарда −4 °C, шілдеде +23 °C құрады. Ауаның абсолютті минималды температурасы −31 °C 1950 жылы 11 қаңтарда тіркелді, абсолюттік максимум 2010 жылы 10 тамызда байқалды және +39 °C құрады&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&lt;/ref&gt;. Қыста солтүстік-шығыс және шығыс желдері басым болса, жазда - солтүстік-батыс және батыс желдері. Жауын-шашынның орташа мөлшері - жылына 493 мм. Әдетте жазы құрғақ және ауыспалы, кейде қысы суық.
Жылы ауа райы сәуірдің ортасында басталып, 170-180 күнге созылады. Аязсыз кезең орта есеппен 190-200 күнді құрайды. Жазда Донецкіде ауа температурасы жоғары, құрғақшылық және ауыспалы жел бар.
Алғашқы суық пен жел қарашада пайда болады, кейде аяз бен қар жауады, бірақ қар сирек бір-екі күннен аспайды. Суық мезгілде азиялық антициклон басым. Ауа-райы тұрақсыз, өйткені жазық рельеф Атлантика, Арктика және континенттік ауа массаларының еркін қозғалуына ықпал етеді. Аязды күндер көбіне қар еритін жылы кезеңдерге ауысады. Ауаның орташа температурасы қыста көбінесе 0 °C-тан -10 °C аралығында болады&lt;ref&gt;http://www.rospogoda.ru/city3_48.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928003121/http://www.rospogoda.ru/city3_48.html |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;. 

Қыста Донецкте шығыс, оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс желдері басым, жазда - батыс және солтүстік-батыс желдер. Бұл уақытта оңтүстік желдер сирек кездеседі. Донецктегі желдің орташа айлық жылдамдығы қазан - сәуір айларында 6,1 м/с, мамыр - қыркүйек айларында - 4,4 м/с құрайды, желдің максималды жылдамдығы (әуежайда) - 34 м/с. Қыста солтүстік және солтүстік-шығыстан соққан желдерге байланысты аймақтағы температура түнде −20 °C-тан төмен түсуі мүмкін, жазда осы бағыттардан соғатын жел суықтықа әкеледі. Шығыс пен оңтүстік-шығыстан соққан жел жазда құрғақ жел әкеледі&lt;ref&gt;https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-34&lt;/ref&gt;. Донецктің қалыпты континентті климаты жыл бойына ауаның төмен ылғалдылығымен сипатталады.

'''Қыс.''' Желтоқсанның ортасында климаттық қыс қалаға келеді, сол кезде ауа температурасы тұрақты түрде нөлден төмен болады. Тұрақты қар жамылғысы кейінірек қалыптасуы мүмкін. Әдетте қысы жұмсақ, қар мезгіл-мезгіл ериді және суық түседі.
Қалада климаттық қыс шамамен 80-90 күнге созылады (желтоқсанның ортасынан ақпанның аяғына дейін). Қатты қыста қыс ұзаққа созылуы мүмкін, ал жылы қыста - әлдеқайда аз. Соңғы жылдары қыс айларында 0-ден + 7 °C-қа дейінгі қар еритін жылы 20-30 күн болды. 2007 жылы температура нөлден жоғары болған 74 күн болды. Ең суық айлар - қаңтар мен ақпан, орташа температурасы −3,7 және −2,3 °C. 2007 жылы қаңтар айында ауа температурасы қалыптан тыс +1,5 °C-қа дейін жетті. 2009 жылдың желтоқсанында Донецкте тосын сый жасалды, өйткені 24 сағаттан сәл астам уақыт ішінде (16 желтоқсанның кешінен бастап 17 желтоқсанның соңына дейін) жауын-шашынның көп мөлшері қар түрінде түсті, кейбір жерлерде қар жамылғысының биіктігі 1 м-ге жетті, қалада көлік қозғалысы бір аптаға жуық уақыт ішінде орныға алмады&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/forecast/34519.htm&lt;/ref&gt;. 

'''Көктем.''' Қалада көктем ерте келеді, әдетте ақпанның аяғы - наурыздың басында. Қар жамылғысы осы мерзімнен бұрын еруі мүмкін. Алғашқы гүлдер наурыздың ортасында пайда болады, түнгі аяздар наурыздың аяғында - сәуірдің басында жоғалады, ал ағаштардың белсенді өсуі сәуірдің ортасынан басталады. Бірақ наурыз айының соңында да нөлден төмен температура мен қар болуы мүмкін. Мамырдың ортасына қарай жаздың нағыз қызуы басталады, күндізгі температурада + 30 °С жоғары болады. Тарихтағы ең жылы сәуір 1975 жылы тіркелді. Бұл күні ауа-райы + 14,0 °C-қа тең болды. Ал ең жылы мамыр 2013 жылға келді, бұл күні +20,5 °C тіркелді&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=5&amp;year=2013&lt;/ref&gt;. 2012 жылдың көктемі де ерекше жылы болды. Наурыз жылы болмаса да, сәуір ( + 13,6 °С) және мамыр (+ 19,5 °C) айларының орташа температурасы бұл кезеңді барлық бақылау жылдарындағы рекордтық жылға енгізді&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=4&amp;year=2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=5&amp;year=2012&lt;/ref&gt;.

'''Жаз.''' Климаттық тұрғыдан жаз мамыр айында қалада басталады. Әдетте қалада жаз өте ыстық, құрғақ ауа-райымен сипатталады, жауын-шашын әдетте қатты және күшті найзағай түрінде түседі. Қалада максималды температура 2010 жылы +38 °C болды&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/forecast/34519.htm&lt;/ref&gt;, +28 °C ыстық маусымнан қыркүйекке дейін болады. Жаз шамамен қыркүйектің аяғына дейін - қазан айының басына дейін созылады (130-140 күн). Алайда, ыстық жылдары жаз сәуірдің ортасынан қазан айының басына дейін алты айға созылуы мүмкін. Донецктегі ең ыстық шілде 2010 жылы +25,4 ° C болса, ең суық температура 1976 жылы +17,8 °C болды&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=7&amp;year=2009&lt;/ref&gt;. Ең ыстық тамыз 2010 жылға келді - +26,3 °C&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=8&amp;year=2010&lt;/ref&gt;.

'''Күз.''' Қыркүйек - жаз айы. Қазан мен қараша күн сәулесінің аз болуымен ерекшеленеді және жылдың ең қараңғы айлары болып табылады. Бұл күннің көкжиектен төмен орналасуымен ғана емес, сонымен қатар, бұлтты ауа-райымен байланысты. Бұл Атлант мұхитынан ылғал тасымалдайтын батыс желдерінің жоғары қарқындылығымен түсіндіріледі. Алғашқы аяздар қазан айының соңында болады, алғашқы қар қарашаның басында түсуі мүмкін, бірақ сирек бір-екі күннен аспайды. Ағаштардың жапырақтары қарашаның ортасына дейін түсіп қалады. Қазан айындағы абсолютті максимум 1999 жылы 3 қазанда +21°С ширегінде тіркелді&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=10&amp;year=2009&lt;/ref&gt;. Ең жылы қараша 2010 жылы + 10,6 °С орташа температурамен болды&lt;ref&gt;http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&amp;month=11&amp;year=2010&lt;/ref&gt;. 

=== Экология ===
Донецктің өзінде 22 көмір шахтасы жұмыс істейді, олардан шыққан үйінділер (бос жыныстардың жиынтығы) тұрғын аудандарға жақын орналасқан. Қаланың орталық бөлігінде ірі металлургиялық зауыт бар. Қалада химия (пластмасса, химиялық реагенттер өндірісі, былғары өңдеу) және кокс-химия өнеркәсіптері орналасқан. Донецк агломерациясы кәсіпорындар шығарындыларынан айтарлықтай зардап шегеді: шикізат қалдықтары тұрақты түтін құрайды, ол бүкіл мегаполисті қара күлгін тұманға жыл бойы іліп тұрады.

Донецктегі ауаның жоғары ластануына байланысты ішінара жасыл желектер мен гүлзарлар саны өте көп. Қаланың жалпы аумағының жартысынан көбін жасыл желектер алып жатыр. Микроклиматты жақсартуға қала аумағында және қала маңында құрылған жалпы ауданы 600 гектардан асатын 30 тоған мен су қоймасы бар.

== Қала тарихы ==
Қазіргі Донецк аймағындағы жерлерді қоныстандыру 17 ғасырдағы Запорожье казактарынан, 18 ғасырдың аяғында Дон казактарынан басталды.

Тарихшылар мен зерттеушілер Донецктің негізі қаланған күнді 1779 жыл деп санайды, өйткені осы жылы украин казактары Екатерина II 1775 жылы Запорожье Сихты қиратқаннан кейін Олександривканы (қазіргі Донецктің маңында) құрды&lt;ref&gt;http://novyny.dn.ua/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=173:2012-06-27-12-26-09&amp;catid=40:2012-05-14-18-39-05&amp;Itemid=7{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

1775 жылы, Запорожский Сичі жойылғаннан кейін, қазіргі Донецк құрамына енетін жерлер Изиум полковнигі, лейтенант Евдоким Шидловскийдің ұрпағына берілді. 1779 жылы Шидловский осы жерлерде Олександривка (Киев округінің солтүстік-шығыс бөлігі) және Крутояривка (Донецкінің Ворошилов ауданының көп бөлігі) елді мекендерін құрды. Біріншісі оның үлкен ұлы Александрдың есімімен, ал екіншісі - елді мекенді бөлген сайдан. Осылайша, Шидловскийдің қазіргі заманғы қала шекарасындағы иеліктері Путиливский саябағынан Донецк металлургия зауытына дейін созылды.

Төртінші Бүкілресейлік санаққа сәйкес, 1782 жылы Олександривкада 206 ер адам мен 135 әйел өмір сүрген.

18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында қазіргі Донецк аумағында тағы бірнеше елді мекендер пайда болды: Олексиивка, Катериневка, Любимивка, Грихоривка.

ХІХ ғасырдың басында қалада шағын кеніштер пайда болады. Новороссийск генерал-губернаторы Воронцов помещиктен жерді жалға алып, алғашқы шахтаны қазіргі Донецк, Олександривска аумағында салды, онда 76 жалдамалы жұмысшы жұмыс істеді. 1950 жылдардың ортасында шахта жылына 400-500 мың пуд көмір өндіретін.

1869 жылы уэльстік Джон Хьюз негізін қалаушының есімімен аталған Юзивка ауылында жұмысшылардың металлургиялық зауытын салуды бастады. Бұл жыл ауылдың құрылған уақыты болып саналады. Алайда, сол кезде бұдан да ертерек Донецк аумағында Александровск, Грихоривка және Авдотиино елді мекендері болған.

1917 жылы мамырда 70000 халқы бар Юзивка селосы қала мәртебесін алды. Ауыл тұрғындарының негізгі бөлігі Орталық Ресей мен Оңтүстік Украинадан, Азов теңізі жағалауынан көшіп келген гректер еді.

Православиелік қызмет кезінде Юзивка тұрғындары, 1890 жылдардағы сурет

Революцияға дейінгі Юзивка екі бөлікке бөлінді: Заводска (Зауыт маңы), Ағылшын колониясы орналасқан металлургиялық зауыттың ауданы, Ұлыбританиядан көшіп келгендердің ауданы, Новый Свит (Жаңа Әлем), шенеуніктер мен қолөнершілер тұратын аймақ. Ағылшын мәдениетінің әсері қаланың сәулеті мен жоспарлауына айтарлықтай әсер етті.

1924 жылы қала болат өнеркәсібінің құрметіне Сталин деп өзгертілді.

1932 жылы қала Сталин облысының әкімшілік орталығы болды. 

1938 жылы облыс екіге бөлінді: Сталин және Ворошиловград.

1941 жылы қала халқы жарты миллион тұрғынға жетті, қала кеңестік көмірдің 7% өндірді, 5% болат өндірді.

1941 жылы 19 қазанда немістердің 1-ші панцирлік армиясы Сталиноға кірді. 20 қазанда қаланы түгелдей басып алды. 1941 жылдың 21 қазанынан 1943 жылдың 8 қыркүйегіне дейін қаланы фашистік Германия биледі. 1942 жылдың ортасында Сталино қаласының Бас Комиссариатын құру және оны әскери әкімшіліктің қолбасшылығынан азаматтық билікке беру жұмыстары жүргізілді. Сталино қаласының Бас Комиссариатына төрт уездік комиссариаттар кірді: Мариуполь, Сталин, Горловский, Ворошиловоград. Алайда Қызыл Армияның алға жылжуына байланысты бұл жоспарлардан бас тартылды. 1943 жылдың тамыз - қыркүйек айларындағы Қызыл Армияның Донбасс шабуылының нәтижесінде Сталино қаласы азат етілді.

Оккупация кезінде қала халқы 507 мыңнан 175 мың тұрғынға дейін азайды.

1961 жылы 9 қарашада Украин КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сталин облысы Донецк, ал Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді&lt;ref&gt;http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=home#doc/ESU/24810/4294967295/0&lt;/ref&gt;. 

1970 жылы ЮНЕСКО Донецкті әлемдегі ең жасыл жоғары индустриалды қала деп таныды, сол кезде Донецк «миллион раушанның қаласы» деген мәртебе алды. Қала бұл атақты 2009–2010 жылдары қалпына келтірді&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120118082933/http://www.lukyanchenko.donetsk.ua/news_echo.php?id=5104&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://union.makeevka.com/2010/06/16/etim-letom-donetsk-podtverdil-svoj-status-goroda-milliona-roz/{{Deadlink|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 1978 жылы сәуірде Донецк халқы миллионнан астам тұрғынды құрады, бірақ 2010 жылға қарай демографиялық дағдарысқа байланысты ол аздап төмендеді.

1991 жылдан бастап - тәуелсіз Украинаның бөлігі.
2008 жылы Донецк Мәскеуде өткен «Мегаполис - 21 ғасыр» халықаралық форумында «ТМД-ның үздік қаласы» дипломына ие болды&lt;ref&gt;http://vkurse.ua/ua/society/luchshim-gorodom-sng.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808044257/http://vkurse.ua/ua/society/luchshim-gorodom-sng.html |date=2014-08-08 }}&lt;/ref&gt;. 

2014 жылы наурызда ол сепаратистік қозғалыс орталықтарының біріне айналды, ал 2014 жылғы сәуір-қазан айларында халықтың көпшілігінің белсенді қарсылығына қарамастан&lt;ref&gt;https://blogs.pravda.com.ua/authors/ryabchin/5aa7f2b953042/&lt;/ref&gt; Ресей әскери күштері мен олардың жалдамалы әскерлерінің бақылауына өтті. Донецк халық республикасы жарияланды.

14 қарашада Донецк Украинаның билігі уақытша басқара алмайтын, әрекетсіз тұрған елді мекендер тізіміне енгізілді&lt;ref&gt;https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%D1%80#Text&lt;/ref&gt;.

== Әкімшілік бөлінуі ==
Донецк қаласының аумағы 9 әкімшілік бірлікке бөлінген - аудандар:

Будионивский (Будьонівський),

Ворошиловский (Ворошиловський),

Калининский (Калінінський),

Киевский (Київський),

Кировский (Кіровський),

Куйбишевский (Куйбишевський),

Ленинский (Ленінський),

Петровский (Петровський),

Пролетарский (Пролетарський).

== Халқы ==
Донецк Украинадағы [[Украина қалалары|ең ірі бес қаланың бірі]] болды. 1978-2004 жылдары Донецк тұрғындары 1 миллионнан астам болды. 2001 жылғы бүкіл украиндық санақ бойынша қалалық кеңесте 1 033 424 адам өмір сүрді, оның ішінде Донецк қаласының өзі - 1 016 194 адам.

2001-2004 жылдары халық саны шамамен 5000 адамға, ал 2004-2009 жылдары жылына 3500 адамға азайды. Ресми емес мәліметтер бойынша Донецктегі адамдардың саны шамамен 800 мың адамды құрайды (19.12.2014 ж.)&lt;ref&gt;https://www.radiosvoboda.org/a/26752077.html&lt;/ref&gt;. Халықтың бірден күрт азаюы 2014 жылғы қарулы қақтығыстарға байланысты.

== Экономика == 
Донецк облыста өнеркәсіп өндірісі бойынша екінші орында ([[Мариуполь]] қаласынан кейін) және өсімі бойынша бірінші орында тұрды.

119 мыңнан астам адам қаланың өнеркәсіптік кәсіпорындарында жұмыспен қамтылды. Донецктегі жұмыссыздық деңгейі 0,7% құрайды&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20100410072033/http://www.dn.cominformua.com/cgi-bin/show.pl?lang=ru&lt;/ref&gt;. 2011 жылы сатылған өнеркәсіп өнімдерінің жалпы көлемі 50,0 млрд грн, сатылған қызметтердің жалпы көлемі 10,5 млрд грн болды (2010 жылмен салыстырғанда 15 пайызға өсті)&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140813070819/http://www.lukyanchenko.donetsk.ua/news_echo.php?id=7117&lt;/ref&gt;. 

Донецк экономикалық кешенінің тән ерекшелігі қаланың дамыған көлік-қаржы экономикасымен үйлескен өнеркәсіптің әртараптандырылған мамандандырылуы болды. Барлық салалар өнеркәсіпте ұсынылған, алайда өнеркәсіптік өнімдер құрылымында электр, газ және су (31,9%), металлургия (23,1%), тамақ өнеркәсібі (16,2%), көмір өнеркәсібі (10,5%), машина жасау (8,7%), өндіру және бөлу кәсіпорындарына көп мән беріледі&lt;ref&gt;http://www.ard.dn.ua/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=434&amp;Itemid=113 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603030310/http://www.ard.dn.ua/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=434&amp;Itemid=113 |date=2019-06-03 }}&lt;/ref&gt;. 

Қаланың ауыр өнеркәсібінің жетекші кәсіпорындарының қатарына Донецк металлургия зауыты (Украинада болат өндірісінің шамамен 9%-ы), Топаз зауыты (СРТР Колчуга әзірлеген), Донецк кокасы, қаржы-өндірістік корпорациялары, Донбасс отын-энергетикалық компаниясы, Донбасс Өнеркәсіп одағы, Altcom және Украинадағы ең заманауи арнайы техника паркі, System Capital Management (Украинадағы ең ірі компания), «DMS» жатады. 

Көмір өндіретін ірі кәсіпорындар - А.Ф. Засядько кеніші және О.О. Скочинский кеніші. Донецк химия өнеркәсібінің орталығы болып табылады - қалада «Химиялық реагенттер зауыты», «Донпластавтомат» сияқты ірі химия кәсіпорындары бар. Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары: Сармат сыра қайнату зауыты, АВК және Конти кондитерлік концерндері, Украинадағы кең танымал Геркулес зауыты. Ақпараттық технологиялар саласындағы кәсіпорындар арасында AMI және XITEX Software ерекшеленеді. Concern Nord - өнімнің 40 пайызға жуығы Еуропаға экспортталатын белгілі тоңазытқыштар мен газ плиталарын өндіруші&lt;ref&gt;http://www.holodilnik.info/vendors/?162 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011074946/http://holodilnik.info/vendors/?162 |date=2011-10-11 }}&lt;/ref&gt;. 

'''Сыртқы экономикалық қызмет және инвестиция'''

Донецк 2014 жылға дейін Халықаралық инвестициялық саммит - Украинаның ең ірі бизнес форумын өткізетін жер еді&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130730112233/http://image.ua/?p=686&lt;/ref&gt;. 

Донецк әлемдегі басты іскери орталықтардың бірі болды. Украинаның ірі компанияларының негізгі кеңселері Донецкте шоғырланған - System Capital Management, DTEK, Metinvest Holding, Donbass өндірістік бірлестігі, Ukrinvest, HarvEast Holding, UMG қаржылық және өндірістік топтары, бірақ қазіргі таңда Донецк «Украинаның іскери капиталы» болудан қалды.

«Форбс» беделді басылымы 2012 жылы Донецкті Украинаның азаматтардың сатып алу қабілеті, инвестициялық ахуал, экономикалық тұрақтылық, инфрақұрылым және жайлылық сияқты көрсеткіштер бойынша бизнес жүргізетін ең жақсы қала деп таныды&lt;ref&gt;http://ru.tsn.ua/groshi/forbes-priznal-doneck-luchshim-gorodom-dlya-biznesa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606044938/http://ru.tsn.ua/groshi/forbes-priznal-doneck-luchshim-gorodom-dlya-biznesa.html |date=2012-06-06 }}&lt;/ref&gt;. 

'''Қонақ үй бизнесі'''

19 ғасырда Юзивкада үш қонақ үй болды: «Ұлыбритания», «Дон» және «Гранд Отель». ХХІ ғасырдың басында қалада 40-тан астам қонақ үй болды, оның ішінде бесеуі 5 жұлдызды. Еуро-2012-ге дайындық кезінде бірнеше ірі қонақ үйлер салынды: «Виктория» қонақ үйінің 23 қабатты ғимараты - 5 жұлдызды, 24 қабатты Пушкин қонақ үйі, «Флора» қонақ үйі, «Центральный» қонақ үйі кеңейтіліп, қайта жаңартылды.

5 жұлдызды «Донбасс Палас» қонақ үйі Украинадағы ең үздік қонақ үй деп бірнеше рет танылды. World Travel Awards рейтингі бойынша үздік 100 қонақүйге кіреді. Ол «Әлемнің ұлы қонақ үйлері» халықаралық бірлестігінің мүшесі&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20100316222847/http://www.donbasspalace.com/ru/hotel/hotel/&lt;/ref&gt;. 

'''Транспорт'''

Донецкте жолаушылар ағыны 1 миллион адамды құрайтын заманауи [[Донецк әуежайы|Сергей Прокофьев атындағы халықаралық әуежайы]] болды (қазір шайқас кезінде қираған)&lt;ref&gt;http://economics.unian.net/rus/news/154081-passajiropotok-ukrainskih-aeroportov-za-2012-god-vozros-na-13.html&lt;/ref&gt;. Жолаушылар тасымалы жөнінен Украинадағы үшінші ірі әуежай ([[Борисполь әуежайы|Борисполь]] мен [[Симферополь әуежайы|Симферопольдан]] кейін бүкіл украиналық әуе тасымалының 7 пайызы)&lt;ref&gt;http://gorod.dp.ua/news/69602&lt;/ref&gt;. Әуежай Донецкте орналасқан және негізінен [[Батыс Еуропа|Батыс]] пен [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропаға]], [[Таяу Шығыс|Таяу Шығысқа]], Украинаның [[Днипро қаласы|Днипро]], [[Киев]], [[Одесса|Одеса]], [[Симферополь қаласы|Симферополь]], [[Харьков|Харькив]] және [[Черновцы облысы|Чернивци]] әуежайларының жұмыс істейтін ДонбассАэронының тіркеу порты ретінде қызмет атқарды&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20121029051947/http://www.donbass.aero/m1/ru/timetable/map&lt;/ref&gt;. 2012 жылдың басында [[Euro 2012|Euro 2012-ге]] дайындық кезінде Altcom сағатына 3,5 мың жолаушыны өткізу қабілеті бар жаңа әуежай терминалының құрылысын аяқтады. Әуежайды қайта құру және технологиялық қайта жабдықтау жобасының жалпы құны шамамен 3 миллиард грнды құрады.
Донецк облысы теміржолдарының ұзындығы Украинаның теміржол желісінің жалпы ұзындығының 13% құрайды. Сонымен бірге, ол Украинадағы барлық теміржолдарындағы жүктің 47% және түсірудің 36% құрайды&lt;ref&gt;http://www.railway.dn.ua/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828224455/http://www.railway.dn.ua/ |date=2009-08-28 }}&lt;/ref&gt;. Теміржол 57 000 км² аумақта орналасқан, ол Украинаның Донецк және [[Луганск облысы|Луганск]], ішінара [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]], [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Харьков облысы|Харьков]] облыстары арқылы өтеді. Жол екі теміржол көлігі дирекциясынан және басқарудың екі ауданынан тұрады. Теміржолдың пайдалану ұзындығы 2927,6 км құрайды. Ол жыл сайын 75 миллионнан астам жолаушыны тасымалдайды. Жүк тасымалы Украинадағы барлық трафиктің шамамен 18% құрайды (33,4 млрд. Тонна-км).

Донецк халқы автобуспен Донецк облысының барлық елді мекендеріне, Украинаның ірі орталықтарына және шетелге бағыттана алады. Оңтүстік бағыттағы аймақтық рейстердің көпшілігіне «Оңтүстік» автовокзалы қызмет көрсетті&lt;ref&gt;http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_ujnyi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119172715/http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_ujnyi.html |date=2012-01-19 }}&lt;/ref&gt;, солтүстік бағыттағы аймақтық рейстерге және 2000 жылдардағы халықаралық рейстерге «Путыливский» автовокзалы қызмет етті, ол «Донецк-3» деп те аталды&lt;ref&gt;http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_3.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017185352/http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_3.html |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;. 2011 жылдың сәуір айының соңында жаңа Захидный автовокзалының бірінші кезеңі Путиливский автовокзалының орнына келді. Автовокзалдың екінші кезеңінің құрылысы басталып&lt;ref&gt;http://www.ostro.org/news/article-178198/&lt;/ref&gt;, оны 2012 жылға дейін аяқтау жоспарланды&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110306005642/http://govorit.donetsk.ua/zapadnyi-avtovokzal-budet-polnostyu-gotov-uzhe-cherez-god.html&lt;/ref&gt;. 

== Донецктегі ғылым ==
Украинаның Ұлттық ғылым академиясының Донецк ғылыми орталығы мен Украинаның Білім және ғылым министрлігінің басшылығы Донецкте болды, оның құрамына Украина Ұлттық ғылым академиясының 10 мекемесі, физика-техникалық институты және Донецк облысының 8 университеті мен Луганск облысының 2 университеті кірді.

Қалада басқа да ғылыми-зерттеу және жобалау институттары болды (атап айтқанда Автоматгирмаш, Донецк эксперттік-техникалық орталығы, Дондипрошахт, Донбасс геологиялық және экологиялық проблемалар институты, Донбасс медициналық-экологиялық проблемалар ғылыми-зерттеу институты, Сот-сараптама ғылыми-зерттеу институты, ДонВУГИ, Дондипровуглемаш, Өнеркәсіптік жұмыстар ғылыми-зерттеу институты, Травматология және ортопедия ғылыми-зерттеу институты, Дизайн-инженерлік технологиялық институт, Дондипрооргшахтобуд, Федоров атындағы тау-кен механикасы ғылыми-зерттеу институты, ПивденНДИдипрогаз. 

'''Білім беру'''

2011 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша Донецкте аккредиттеудің III және IV деңгейіндегі 19 жоғары оқу орны болды (31 бағыт бойынша)&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120505042914/http://mon.gov.ua/index.php/ua/diyalnist/osvita/vishcha/37-diyalnist/elektronnij-vstup/8894&lt;/ref&gt;. 2006 жылы Донецктегі студенттердің жалпы саны 113 мың адамды құрады, оның 63,5 мың адам күндізгі бөлімде оқыды. Аккредиттеудің I және II деңгейіндегі жоғары оқу орындары - 20 (82 облыста). Оларда 20000-ға жуық оқушы болған. Қаланың жетекші оқу орындары:

Донецк ұлттық университеті,
Донецк ұлттық техникалық университеті,
Донецк медициналық университеті,
Донецк экономика және сауда университеті,
Донецк мемлекеттік басқару университеті
QS World University Ranking деректері бойынша, Донецк ұлттық университеті Киев политехникалық университетімен қатар әлемнің үздік университеттерінің тізіміне кірді&lt;ref&gt;https://korrespondent.net/business/career/1393889-dva-ukrainskih-vuza-voshli-v-rejting-luchshih-universitetov-planety?fb_action_ids=488281787849160&amp;fb_action_types=og.likes&amp;fb_source=aggregation&amp;fb_aggregation_id=288381481237582&lt;/ref&gt;. Жалпы орта білім беру жүйесінде оқу көп жағдайда орыс тілінде жүрді. Украин тілінде қаланың тек 34 мектебінде 21% оқушы оқытылды. Украиндар қаланың 47% құрғанымен, олардың басым көпшілігі үйде орысша сөйледі.

'''Тіл мәселесі'''
1989-1991 жылдардағы [[КСРО-ның ыдырауы]] және [[Украинадағы барқыт революциясы (Оранжевая революция)|Украинадағы барқыт революциясының]] оқиғалары шеңберінде мәдени үкіметтік емес ұйымдар (Тарас Шевченко атындағы Донецк облыстық украин тілі қоғамын қоса алғанда) және Донецк облысындағы кеншілер ереуілдері украин тілін қалпына келтіруді жақтады. 
[[2001 жылғы Бүкіл Украиналық санақ|2001 жылғы Бүкіл Украиналық санақ бойынша]], Донецк облысының 24,1% тұрғыны украин тілін ана тілі деп санайды, бұл 1989 жылғы санаққа қарағанда 6,5 пайызға аз. Орыс тілін ана тілі ретінде 74,9% адам қарастырады. Соңғы санақпен салыстырғанда бұл көрсеткіш 7,2%-ға өсті&lt;ref&gt;http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/donetsk/&lt;/ref&gt;. 

Донецк қалалық кеңесі 2008 жылы 20 мамырда білім беру ұйымдарында украин тілінде білім беруді шектеу туралы шешім қабылдады: украин тілінде оқытатын мектептер мен балабақшалардағы топтардың санын көбейтуге тыйым салынды. Үкіметтің келіспеген бағасынан кейін Донецк басшысы [[Александр Лукьянченко]] бұл шешімді тоқтатты.

Осыдан кейін ата-аналардың тілектері негізінде балалардың сабақ оқу тілін таңдау құқығы берілді. 

2014 жылғы Украинаның шығысындағы қарулы қақтығыс кезінде Донецк облысының бірқатар аудандарын мойындалмаған [[Донецк Халық Республикасы|ДХР]] иемденді (Донецк қаласымен қоса).

2014 жылдың 14 мамырында Донецкте соңғы қоңырауға дейін 34 мектепте украин тілінде оқытатын 750 сынып жұмыс істеді. Донецк мэрі Александр Лукьянченко 2013 жылы украин тілінде мектептерде оқитын балалардың шамамен 30 пайызы және балабақшаларда 48 пайызы туралы айтты. Украиналық мектептер мен сыныптардың барлығы дерлік үкімет ауысқанына қарамастан жұмысын жалғастырды. 2015 жылдың көктемінде украин тілінде оқуды жалғастырған балалардың барлық ата-аналары мұны болашақта да қалайтындары туралы өтініш жазуға мәжбүр болды. Ол кезде барлық мектептер орыс тіліне аударылғанына қарамастан, украин тіліндегі сыныптар сақталды. 2014–2015 оқу жылында студенттер мен оқытушылар мектеп кітапханалары мен ескі оқулықтарды пайдаланды, ал Украин тарихы мен географиясы бойынша оқулықтар беруге қатаң тыйым салынды.

География мен тарихтағы барлық қарама-қайшылықты тақырыптар билік тұрғысынан туған жерге байланысты сабақтармен ауыстырылды. 2015 жылдың қыркүйегінде екі гуманитарлық колонна «ДХР» басқаратын аймаққа жаңа оқулықтарды әкелді - Ресейлік оқу жүйесімен біріккен бағдарлама бойынша. 2016 жылы, оқу жылы басталар алдында «ДХР білім министрі» Лариса Полякова «талапкерлердің жетіспеуіне» байланысты барлық украин сыныптарының жабылуы туралы хабарлады.

Содан бері өзін-өзі жариялаған республикалардың барлық мектептерінде оқыту Ресейде басылған оқулықтар мен орыс оқу бағдарламалары арқылы орыс тілінде жүрді. Украин тілінің көптеген мамандары мен жергілікті мұғалімдер біліктілігін арттыру институтында сабақ беру бойынша қайта даярланды&lt;ref&gt;[&lt;nowiki&gt;https://www.google.com/url?q=https://www.svoboda.org/a/30479661.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;. 

== Спорт ==
Жоғары дамыған спорттық инфрақұрылымға ие Донецк 2014 жылға дейін Украинаның ірі спорт орталығы болды. Кезінде мұнда теннис, жеңіл атлетика және бокстан КСРО чемпионаттары өткен болатын. [[Дэвис кубогы]] мен [[УЕФА Чемпиондар лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасының]] матчтары да Донецкте өтті.

Донецк тұрғындары арасында ең танымал спорт - футбол. Қалада премьер-лигада ойнаған екі кәсіби футбол командасы болды: [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|«Шахтер»]] және [[Олимпик Донецк|«Олимпик»]] (қазір екі команда да Украинаның басқа қалаларында база құруға және ойнауға мәжбүр). «Шахтер» ФК - 2008-2009 жылдардағы [[УЕФА Кубогы (кубок)|УЕФА Кубогының]] жеңімпазы (оның соңғы ұтысы «Шахтер» «Вердерді» финалда 2:1 есебімен жеңген), УЕФА Чемпиондар лигасының ширек финалисті, бірнеше дүркін чемпион және Украина Кубогының иегері. IFFHS мәліметтері бойынша, «Шахтер» - ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығындағы посткеңестік кеңістіктегі ең жақсы футбол клубы. ФК Металлург - Украина чемпионатының үш дүркін қола жүлдегері және бірнеше рет УЕФА Еуропа лигасында Украинаның атынан өнер көрсетті. 2009 жылдың жазында Донецк пен Мариупольде футболдан жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионаты өтті. Финалда Англия құрамасын 2:0 есебімен жеңген Украина құрамасы жеңімпаз атанды. Донецкте футболдан Еуропа чемпионатының 5 матчы өтті, соның ішінде жартылай финалдық Испания мен Португалия матчы. ЕУРО-2012 кезінде Англия мен Франция құрамалары Донецкте болды.

2009 жылдың 29 тамызында УЕФА-ның 5 жұлдызды аккредитациясына сәйкес жобаланған және салынған Шығыс Еуропадағы алғашқы стадион - [[Донбасс Арена]] ашылды. Стадион 55000 орынға арналған. [[УЕФА]] мен [[ФИФА]] аккредитациясына сәйкес ғимарат «элиталық» сыныпқа сәйкес келді (қазір 2020 жылы стадион қараусыз қалған). Келушілердің орташа саны 35544 көрермен болды - бұл Украинадағы ең жоғары көрсеткіш&lt;ref&gt;https://novosti.dn.ua/news/147199-srednyaya-poseshhaemost-donbass-areny-sostavyla-35544-chelovek&lt;/ref&gt;. 

Донбасс Аренадан басқа, Донецкте жоғары деңгейдегі матчтарды өткізетін үш стадион бар - «Олимпийский» РСК, «Шахтер» және «Металлург».

Донбасс Хоккей клубы - &quot;Шахтердан&quot; кейінгі Донецктегі ең танымал спорттық клуб. Донбасс - Украина чемпионы, 2013 жылғы құрлықтық Еуропа кубогының иегері. 2012 маусымынан бастап ол ескі әлемдегі ең беделді турнир - Құрлықтық хоккей лигасында ойнады. Хоккейден жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты 2011 жылдың мамыр айында Донецкте өтті&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110827101125/http://www.opendonetsk.com/ru/%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%88%D0%B0/2077.html&lt;/ref&gt;. Қазіргі уақытта Донецкте [[Кальмиус-Арена]] спорт кешенінің құрылысы жүріп жатыр, ол Донбасс ХК мен Донецк БК-ның аренасына айналады. Eurobasket 2015 финалын Донецкте өткізу жоспарланған болатын&lt;ref&gt;http://sport.segodnya.ua/basketball/828823.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://sport.segodnya.ua/hockey/829095.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

[[Донецк баскетбол клубы]] - Украина Суперлигасының екі дүркін күміс жүлдегері.

Бокс - Донецктегі дәстүрлі түрде дамыған спорт түрі. Донецк боксының тәрбиеленушілері - атақты боксшылар [[Виктор Мирошниченко]], [[Александр Ягубкин]], [[Владислав Засипко]]. Елисеев атындағы спорт клубы халықаралық жарыстарда сәтті өнер көрсетуімен танымал. Қазіргі WBA әлем чемпионы Вячеслав Сенченко спорт клубының базасында жаттығады (2012 жылы ол бұл атақтан айырылды). 

Дэвис кубогының кездесулері Донецкте үш рет өткізілді, теннистен Украина чемпионаты және Донецк APC кубогы турнирі жыл сайын өткізілетін еді. Донецк теннисшілері Еуропа кубогын жеңіп алды, Украина құрамасының көшбасшылары&lt;ref&gt;http://sport.segodnya.ua/tennis/826931.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 2003 жылы &quot;Viccourt&quot; клубы құрылды.

Американдық футбол бойынша, &quot;Скиф&quot; клубы - Украинаның он бір дүркін чемпионы. Регби бойынша Украина чемпионатында қаланы «Донбасс жолбарыстары» клубы ұсынады.

Қалада «Донбасс Экви-Центр» атты еуропалық деңгейдегі алғашқы ат спорты кешені орналасқан. 

2010 жылы 22-25 қыркүйек аралығында Донецктегі RSC Olimpiysky стадионында полиция арасында жеңіл атлетикадан XV Еуропа чемпионаты өтті. Чемпионат Халықаралық жеңіл атлетика қауымдастықтары федерациясы (IAAF) және Полицияның Еуропалық спорт одағының (USPE) ережелері бойынша өтті. Полиция арасында Жеңіл атлетикадан Еуропа чемпионаты төрт жылда бір рет өткізіледі.

2013 жылғы 8-13 шілдеде IAAF демеушілігімен Донецкте жеңіл атлетикадан жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты өтті. Байқауға 170 елдің өкілдері қатысты&lt;ref&gt;http://www.62.ua/article/64107 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814175041/http://www.62.ua/article/64107 |date=2011-08-14 }}&lt;/ref&gt;. 

== Қала рәміздері ==
Донецк қаласының рәміздері 2004 жылғы 27 қыркүйекте Донецк қалалық кеңесінің № 13/5 шешімімен бекітілген. Шешіммен Донецк елтаңбасы мен Донецк туы таңдалды.

Донецктің елтаңбасы - көлденең жолақпен екіге бөлінген бес бұрышты қалқан. Қалқанның жоғарғы жағы көк, төменгі жағы қара. Қалқанда алтын тау балғасын ұстаған алтын оң қол бейнеленген. Жоғарғы оң жақ бұрышында бес бұрышты жұлдыз бар. Екі жақтағы үлкен елтаңбаны Донбассты босатушыларға арналған ескерткіштің композициясындағы фигуралар қолдайды: сол жақта - алтын лавр бұтағы бейнесіндегі шахтер; оң жақта - емен бұтағының фонындағы жауынгер. Екі фигура да күміс түсті. Композиция қара және көк лентамен өрілген. Жоғарыда бес мұнаралы алтын тәж орналасқан, онда «1869» - қаланың іргетасы қаланған жыл бейнеленген. Қалқанның астында екі айқасқан раушанның бұтақтары жиектелген. Раушандар қызыл лентаға оралып, оған Донецк сөзі алтын әріптермен жазылған.

Донецк туы&lt;ref&gt;http://www.vexillography.narod.ru/ukraine/towns/doneck.htm{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;: ұзындығы 1,2 х 1,5 тікбұрышты панель. Туы көлденеңінен екі тең бөлікке бөлінген. Жоғарғы жиегі көк, төменгі жиегі қара. Кенептің ортасында Донецктің елтаңбасы бейнеленген, ол жалаушаның кем дегенде 0,32 аумағын алып жатыр. Елтаңбаның көгілдір өрісі тудың көк түстің жартысында, ал қара өріс қара түсте орналасқан. Елтаңбаның бейнесі кесте немесе аппликация көмегімен жасалады. Туды сырыққа бекітіп, ұшымен ұштарын жауып қояды. Донецктің ресми туынан басқа, мұндай нұсқа да бар: ақ түсті матаға Донецктің елтаңбасы орналастырылған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}</text>
      <sha1>d4iknu0iegtu3gua8bsqpa3msl77ct0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балаклея</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157148</id>
    <revision>
      <id>3654197</id>
      <parentid>3504283</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:40:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4589" sha1="db0cdxp5tet5dse7bd5fcvxg12augmh" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Балаклея
 |шынайы атауы            = Балаклія
 |сурет                  = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Balaklia gerb.png
 |ту                      = Balaklia prapor.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg = 49.456388888888888|lat_min = 0|lat_sec = 0
  |lon_deg = 36.838888888888889|lon_min = 0|lon_sec = 0
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 50000
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 300
 |аймақ түрі              = облыс
 |аймағы                   = Харьков облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1663
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 26 334
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Украиндар|украиндар]] — 80,44 %,&lt;br /&gt; [[Орыстар|орыстар]] — 18,03 %
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 64200-64218
 |автомобиль коды         = AX, КХ / 21
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Balakliia
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балаклея''' –  [[Украина]]дағы [[Харьков облысы]]ның Балаклея ауданындағы қала. Балаклея қала кеңесінің әкімшілік орталығы (құрамына Крейдянка ауылы кіреді).

==Географиялық орналасқан жері==

Солтүстік Донец өзенінің сол жағалауында орналасқан. Қала аумағынан Т-2105 және Т-2110 автокөлік жолдары мен Балаклея станциясы орналасқан. Қала атауы Балаклейка өзенінің атауымен байланысты (түрік тілінен аударғанда «балық өзені»). 

==Қала халқы== 

*[[1732 жыл]]ы – 1 186 мың адам
*[[1989 жыл]]ы – бүкілодақтық халық санағының нәтижесі бойынша 35 700 мың адам. 
*[[2001 жыл]]ы – 32 117 мың адам

==Атақты тұлғалары== 

* Оксана Андреевна Петрусенко ([[1900-1940 жыл]]дар) – [[1900 жыл]]ы 2 ақпанда Балаклея қаласында дүниеге келген атақты украин опера әншісі.  
* Арнольд Григорьевич Шевелев – Балаклея қаласында дүниеге келген тарихшы. 
* Владимир Иванович Ковалевский – ресейлік мемлекеттік қайраткер, ғалым және кәсіпкер. 
* Яков Самойлович Эдельштейн – ресейлік геолог және географ.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Харьков облысы қалалары]]</text>
      <sha1>db0cdxp5tet5dse7bd5fcvxg12augmh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654198</id>
      <parentid>3654197</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4610" sha1="llzw8wsodiayc7va23xjjrhaan7qtgm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Балаклея
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Балаклія}}
 |сурет                  = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Balaklia gerb.png
 |ту                      = Balaklia prapor.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg = 49.456388888888888|lat_min = 0|lat_sec = 0
  |lon_deg = 36.838888888888889|lon_min = 0|lon_sec = 0
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 50000
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 300
 |аймақ түрі              = облыс
 |аймағы                   = Харьков облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1663
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 26 334
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Украиндар|украиндар]] — 80,44 %,&lt;br /&gt; [[Орыстар|орыстар]] — 18,03 %
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 5749
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 64200-64218
 |автомобиль коды         = AX, КХ / 21
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Balakliia
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балаклея''' –  [[Украина]]дағы [[Харьков облысы]]ның Балаклея ауданындағы қала. Балаклея қала кеңесінің әкімшілік орталығы (құрамына Крейдянка ауылы кіреді).

==Географиялық орналасқан жері==

Солтүстік Донец өзенінің сол жағалауында орналасқан. Қала аумағынан Т-2105 және Т-2110 автокөлік жолдары мен Балаклея станциясы орналасқан. Қала атауы Балаклейка өзенінің атауымен байланысты (түрік тілінен аударғанда «балық өзені»). 

==Қала халқы== 

*[[1732 жыл]]ы – 1 186 мың адам
*[[1989 жыл]]ы – бүкілодақтық халық санағының нәтижесі бойынша 35 700 мың адам. 
*[[2001 жыл]]ы – 32 117 мың адам

==Атақты тұлғалары== 

* Оксана Андреевна Петрусенко ([[1900-1940 жыл]]дар) – [[1900 жыл]]ы 2 ақпанда Балаклея қаласында дүниеге келген атақты украин опера әншісі.  
* Арнольд Григорьевич Шевелев – Балаклея қаласында дүниеге келген тарихшы. 
* Владимир Иванович Ковалевский – ресейлік мемлекеттік қайраткер, ғалым және кәсіпкер. 
* Яков Самойлович Эдельштейн – ресейлік геолог және географ.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Харьков облысы қалалары]]</text>
      <sha1>llzw8wsodiayc7va23xjjrhaan7qtgm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654199</id>
      <parentid>3654198</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4622" sha1="f8tzfqdc696bv156tl91a17wifb5229" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Балаклея
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Балаклія}}
 |сурет                  = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Balaklia.svg
 |ту                      = Flag of Balaklia.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg = 49.456388888888888|lat_min = 0|lat_sec = 0
  |lon_deg = 36.838888888888889|lon_min = 0|lon_sec = 0
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 50000
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 300
 |аймақ түрі              = облыс
 |аймағы                   = Харьков облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1663
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 26 334
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Украиндар|украиндар]] — 80,44 %,&lt;br /&gt; [[Орыстар|орыстар]] — 18,03 %
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 5749
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 64200-64218
 |автомобиль коды         = AX, КХ / 21
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Balakliia
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балаклея''' –  [[Украина]]дағы [[Харьков облысы]]ның Балаклея ауданындағы қала. Балаклея қала кеңесінің әкімшілік орталығы (құрамына Крейдянка ауылы кіреді).

==Географиялық орналасқан жері==

Солтүстік Донец өзенінің сол жағалауында орналасқан. Қала аумағынан Т-2105 және Т-2110 автокөлік жолдары мен Балаклея станциясы орналасқан. Қала атауы Балаклейка өзенінің атауымен байланысты (түрік тілінен аударғанда «балық өзені»). 

==Қала халқы== 

*[[1732 жыл]]ы – 1 186 мың адам
*[[1989 жыл]]ы – бүкілодақтық халық санағының нәтижесі бойынша 35 700 мың адам. 
*[[2001 жыл]]ы – 32 117 мың адам

==Атақты тұлғалары== 

* Оксана Андреевна Петрусенко ([[1900-1940 жыл]]дар) – [[1900 жыл]]ы 2 ақпанда Балаклея қаласында дүниеге келген атақты украин опера әншісі.  
* Арнольд Григорьевич Шевелев – Балаклея қаласында дүниеге келген тарихшы. 
* Владимир Иванович Ковалевский – ресейлік мемлекеттік қайраткер, ғалым және кәсіпкер. 
* Яков Самойлович Эдельштейн – ресейлік геолог және географ.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Харьков облысы қалалары]]</text>
      <sha1>f8tzfqdc696bv156tl91a17wifb5229</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654200</id>
      <parentid>3654199</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4815" sha1="5bqgh81yd10msdzh68p76xjys0nvuzk" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Балаклея
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Балаклія}}
 |сурет                   = {{Photomontage
| photo1a = BalakliiaCityHall.jpg
| photo2a = BalakliiaClub.jpg
| photo2b = Pokrovska Church in Balakliia-02.jpg
| size = 280
| spacing = 3
| color = transparent
| border = 0
}}
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Balaklia.svg
 |ту                      = Flag of Balaklia.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg = 49.456388888888888|lat_min = 0|lat_sec = 0
  |lon_deg = 36.838888888888889|lon_min = 0|lon_sec = 0
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 50000
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 300
 |аймақ түрі              = облыс
 |аймағы                   = Харьков облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1663
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 26 334
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Украиндар|украиндар]] — 80,44 %,&lt;br /&gt; [[Орыстар|орыстар]] — 18,03 %
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 5749
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 64200-64218
 |автомобиль коды         = AX, КХ / 21
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Balakliia
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балаклея''' –  [[Украина]]дағы [[Харьков облысы]]ның Балаклея ауданындағы қала. Балаклея қала кеңесінің әкімшілік орталығы (құрамына Крейдянка ауылы кіреді).

==Географиялық орналасқан жері==

Солтүстік Донец өзенінің сол жағалауында орналасқан. Қала аумағынан Т-2105 және Т-2110 автокөлік жолдары мен Балаклея станциясы орналасқан. Қала атауы Балаклейка өзенінің атауымен байланысты (түрік тілінен аударғанда «балық өзені»). 

==Қала халқы== 

*[[1732 жыл]]ы – 1 186 мың адам
*[[1989 жыл]]ы – бүкілодақтық халық санағының нәтижесі бойынша 35 700 мың адам. 
*[[2001 жыл]]ы – 32 117 мың адам

==Атақты тұлғалары== 

* Оксана Андреевна Петрусенко ([[1900-1940 жыл]]дар) – [[1900 жыл]]ы 2 ақпанда Балаклея қаласында дүниеге келген атақты украин опера әншісі.  
* Арнольд Григорьевич Шевелев – Балаклея қаласында дүниеге келген тарихшы. 
* Владимир Иванович Ковалевский – ресейлік мемлекеттік қайраткер, ғалым және кәсіпкер. 
* Яков Самойлович Эдельштейн – ресейлік геолог және географ.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Харьков облысы қалалары]]</text>
      <sha1>5bqgh81yd10msdzh68p76xjys0nvuzk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654201</id>
      <parentid>3654200</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4915" sha1="o9ao2wtm1ehakt7pkeex9hctcm47rwr" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Балаклея
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Балаклія}}
 |сурет                   = {{Photomontage
| photo1a = BalakliiaCityHall.jpg
| photo2a = BalakliiaClub.jpg
| photo2b = Pokrovska Church in Balakliia-02.jpg
| size = 280
| spacing = 3
| color = transparent
| border = 0
}}
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Balaklia.svg
 |ту                      = Flag of Balaklia.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg = 49.456388888888888|lat_min = 0|lat_sec = 0
  |lon_deg = 36.838888888888889|lon_min = 0|lon_sec = 0
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 50000
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 300
 |аймақ түрі              = облыс
 |аймағы                   = Харьков облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1663
 |алғашқы дерек           = 1571 жыл
 |бұрынғы атаулары        = Ново-Серпухов (1817-1891)
 |статус алуы             = 1938
 |жер аумағы              = 16,3
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 79 ± 0
 |климаты                 = қоңыржай континенталды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 26 334
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Украиндар|украиндар]] — 80,44 %,&lt;br /&gt; [[Орыстар|орыстар]] — 18,03 %
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 5749
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 64200-64218
 |автомобиль коды         = AX, КХ / 21
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Balakliia
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балаклея''' –  [[Украина]]дағы [[Харьков облысы]]ның Балаклея ауданындағы қала. Балаклея қала кеңесінің әкімшілік орталығы (құрамына Крейдянка ауылы кіреді).

==Географиялық орналасқан жері==

Солтүстік Донец өзенінің сол жағалауында орналасқан. Қала аумағынан Т-2105 және Т-2110 автокөлік жолдары мен Балаклея станциясы орналасқан. Қала атауы Балаклейка өзенінің атауымен байланысты (түрік тілінен аударғанда «балық өзені»). 

==Қала халқы== 

*[[1732 жыл]]ы – 1 186 мың адам
*[[1989 жыл]]ы – бүкілодақтық халық санағының нәтижесі бойынша 35 700 мың адам. 
*[[2001 жыл]]ы – 32 117 мың адам

==Атақты тұлғалары== 

* Оксана Андреевна Петрусенко ([[1900-1940 жыл]]дар) – [[1900 жыл]]ы 2 ақпанда Балаклея қаласында дүниеге келген атақты украин опера әншісі.  
* Арнольд Григорьевич Шевелев – Балаклея қаласында дүниеге келген тарихшы. 
* Владимир Иванович Ковалевский – ресейлік мемлекеттік қайраткер, ғалым және кәсіпкер. 
* Яков Самойлович Эдельштейн – ресейлік геолог және географ.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Харьков облысы қалалары]]</text>
      <sha1>o9ao2wtm1ehakt7pkeex9hctcm47rwr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654202</id>
      <parentid>3654201</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4946" sha1="gpk38sdd07pny0dvmc8qv8c8qb0mesa" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Балаклея
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Балаклія}}
 |сурет                   = {{Photomontage
| photo1a = BalakliiaCityHall.jpg
| photo2a = BalakliiaClub.jpg
| photo2b = Pokrovska Church in Balakliia-02.jpg
| size = 280
| spacing = 3
| color = transparent
| border = 0
}}
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Balaklia.svg
 |ту                      = Flag of Balaklia.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg = 49.456388888888888|lat_min = 0|lat_sec = 0
  |lon_deg = 36.838888888888889|lon_min = 0|lon_sec = 0
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 50000
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 300
 |аймақ түрі              = облыс
 |аймағы                   = Харьков облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1663
 |алғашқы дерек           = 1571 жыл
 |бұрынғы атаулары        = Ново-Серпухов (1817-1891)
 |статус алуы             = 1938
 |жер аумағы              = 16,3
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 79 ± 0
 |климаты                 = қоңыржай континенталды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 26 334
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Украиндар|украиндар]] — 80,44 %,&lt;br /&gt; [[Орыстар|орыстар]] — 18,03 %
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 5749
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 64200-64218
 |автомобиль коды         = AX, КХ / 21
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Balakliia
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Балаклея''' ({{lang-uk|Балаклія}}) –  [[Украина]]дағы [[Харьков облысы]]ның Балаклея ауданындағы қала. Балаклея қала кеңесінің әкімшілік орталығы (құрамына Крейдянка ауылы кіреді).

==Географиялық орналасқан жері==

Солтүстік Донец өзенінің сол жағалауында орналасқан. Қала аумағынан Т-2105 және Т-2110 автокөлік жолдары мен Балаклея станциясы орналасқан. Қала атауы Балаклейка өзенінің атауымен байланысты (түрік тілінен аударғанда «балық өзені»). 

==Қала халқы== 

*[[1732 жыл]]ы – 1 186 мың адам
*[[1989 жыл]]ы – бүкілодақтық халық санағының нәтижесі бойынша 35 700 мың адам. 
*[[2001 жыл]]ы – 32 117 мың адам

==Атақты тұлғалары== 

* Оксана Андреевна Петрусенко ([[1900-1940 жыл]]дар) – [[1900 жыл]]ы 2 ақпанда Балаклея қаласында дүниеге келген атақты украин опера әншісі.  
* Арнольд Григорьевич Шевелев – Балаклея қаласында дүниеге келген тарихшы. 
* Владимир Иванович Ковалевский – ресейлік мемлекеттік қайраткер, ғалым және кәсіпкер. 
* Яков Самойлович Эдельштейн – ресейлік геолог және географ.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Харьков облысы қалалары]]</text>
      <sha1>gpk38sdd07pny0dvmc8qv8c8qb0mesa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Миссисипи (айрық)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162333</id>
    <revision>
      <id>3654292</id>
      <parentid>2404312</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T16:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nurken [[Миссисипи]] бетін [[Миссисипи (айрық)]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>2404312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="337" sha1="jwt2rkxb09fvc74xlaprounlheb8qv5" xml:space="preserve">'''Миссисипи''':
* [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]] — [[АҚШ]] штаты.
* [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] — [[Солтүстік Америка]]дағы ең ірі өзен.
* [[Миссисипи (округ)|Миссисипи]] — [[АҚШ]] округі.

{{айрық}}</text>
      <sha1>jwt2rkxb09fvc74xlaprounlheb8qv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Миссури</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194767</id>
    <revision>
      <id>3654298</id>
      <parentid>3155865</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T16:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nurken [[Миссури (штат)]] бетін [[Миссури]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3155865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3978" sha1="27kvosnh1fpuvsw329r47gj1jholgq0" xml:space="preserve">{{мағына|Миссури}}
{{АҚШ штаты
 |атауы = Миссури
 |шынайы атауы = Missouri
 |ту = Flag of Missouri.svg
 |белгісі = Missouristateseal.jpg
 |карта = Map of USA MO.svg
 |лақапаты = «„Көрсет-маған“ штаты»
 |ұраны = 
 |әні = 
 |астанасы = [[Джефферсон Сити (Миссури)|Джефферсон Сити]]
 |ірі қаласы = [[Канзас Сити (Миссури)|Канзас Сити]]
 |ірі қалалары = 
 |тұрғыны = 5&amp;nbsp;595
 |санақ жылы = 2010
 |тығыздығы = 31
 |тұрғыныОрны = 17
 |ауданы = 180&amp;nbsp;693
 |құрлық ауданы = 
 |су ауданы = 
 |су пайызы = 1,16
 |ауданыОрны = 21
 |ені = 
 |ұзындығы = 
 |ендік1 = 36°0'
 |ендік2 = 40°35'
 |бойлық1 = 89°6'
 |бойлық2 = 95°42'
 |максимал биіктігі = 
 |орташа биіктігі =
 |минимал биіктігі = 
 |штат реті = 24
 |штат стасусы = [[10 тамыз]] [[1821]]
 |штатқа дейін = 
 |губернаторы = [[Эрик Greitens]]
 |вице губернаторы = 
 |заң шығару органы = 
 |жоғарғы палатасы = 
 |төменгі палатасы = 
 |сенат мүшелері = 
 |уақыт белдеуі = UTC−6,&lt;br /&gt;[[Жазғы уақыт|жазда]] UTC−5
 |автомобиль коды = 
 |домені = 
 |сайты = [http://www.mo.gov/ www.mo.gov]
 |ортаққордағы санаты = Missouri
 |түсініктемелер = {{reflist}}
}}
'''Миссури''' ({{lang-en|Missouri}} {{IPA|/mə'zo͝orē/}}) — [[АҚШ]]-тың ортаңғы батысында орналасқан [[АҚШ әкімшілік бөлінуі|штат]]. Тұрғыны 5&amp;nbsp;595&amp;nbsp;211 адамды құрайды (бұл көрсеткіш бойынша штат 17 орында, [[2010]]). Астанасы — [[Джефферсон Сити (Миссури)|Джефферсон Сити]], ірі қалалары — [[Сент Луис (Миссури)|Сент Луис]] және [[Канзас Сити (Миссури)|Канзас Сити]]. Штаттың ресми лақапаты: «„Көрсет-маған“ штаты». Ұлттық құрамы:
* [[немістер]] — 23,5 %,
* ирландықтар — 12,7 %,
* «[[америкалықтар]]&lt;nowiki/&gt;» — 10,5 %,
* [[ағылшындар]] — 9,5 %,
* [[француздар]] — 3,5 %.

== Тарихы ==

== Географиясы ==

== Экономикасы ==

== Тағы қараңыз ==
* [[Миссури штатының қалалары]]

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Missouri}}
* [http://www.mohistory.org/ Missouri Historical Society, St. Louis]
* [http://www.system.missouri.edu/shs/ State Historical Society of Missouri, Columbia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040209021516/http://www.system.missouri.edu/shs/ |date=2004-02-09 }}
* [http://www.sos.mo.gov/archives/resources/africanamerican/intro.asp Missouri’s African American History]
* [http://www.missouritourism.org Missouri State Tourism Office]
* [http://www.statelocalgov.net/mo.htm State and Local Government on the Net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201170059/http://www.statelocalgov.net/mo.htm |date=2008-12-01 }}
* [http://www.vitalrec.com/mo.html Vital Records Information]
* [http://www.census.gov/Press-Release/www/2001/tables/redist_mo.html Census Data]
* [http://www.southernlitreview.com/states/missouri.htm Missouri authors and literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003012144/http://southernlitreview.com/states/missouri.htm |date=2011-10-03 }} at the Southern Literary Review

{{Миссури штаты}}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}

{{US-geo-stub}}

[[Санат:Миссури]]</text>
      <sha1>27kvosnh1fpuvsw329r47gj1jholgq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мариуполь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196446</id>
    <revision>
      <id>3654217</id>
      <parentid>3531443</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4909" sha1="d9vdjzaixbof6m0pco2xatgyh9rwej5" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Мариуполь
 |шынайы атауы            = 
Маріуполь
 |сурет = {{Фотомонтаж
 |photo1a = Вежа взимку.jpg
 |photo2a = Вежа влітку.jpg
 |photo2b = Будинки зі шпилем (Маріуполь).jpg
 |photo3a = Вул. Італійська (Апатова), 115.jpg
 |photo3b = Драмтеатр Маріуполь.jpg
 |photo4a =
   |size = 350
   |spacing = 2
   |color = 
   |border = 0
   |foot_montage = 
   |position = center
 }}
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Mariupol coat.svg
 |ту                      = Flag of Mariupol.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_dir =N |lat_deg =47 |lat_min =07 |lat_sec = 50
 |lon_dir =E |lon_deg =37 |lon_min =33 |lon_sec = 50
 |CoordAddon             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = Донецк облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 аудан
 |басшының түрi           = Қала басшысы
 |басшысы                   =  [[Юрий Хотлубей]]
 |құрылған уақыты         = 1778
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Павловск (1779 дейін), Жданов (1948-1989)
 |статус алуы               = 1778
 |жер аумағы                  = 244
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = ↘~230 000
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 1770
  |шоғырлануы             = ↘457 439
  |ұлттық құрамы          = украиндер, орыстар, гректер, белорустер, еврейлер, армяндар
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 629
 |пошта индекстері        = 87500—87590
 |автомобиль коды         = AH, КН, 05
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Mariupol
 |сайты                   = http://www.marsovet.org.ua/
 |сайт тілі               = ru
}}

'''Мариуполь''' ({{lang-uk|Маріуполь}}) — [[Украина]]ның оңтүстік шығысындағы [[Донецк облысы]]нда орналасқан [[порт]]ты қала, [[Азов теңізі]]нің жағасын бойлай Кальмиус және Кальчик өзендерінің сағасында орын тепкен. Тұрғыны — 486 590 адам&lt;ref name=&quot;Тұрғыны&quot;&gt;[http://www.marsovet.org.ua/articles/show/article/65 Сайт Мариупольского городского совета. Население.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212122049/http://www.marsovet.org.ua/articles/show/article/65 |date=2012-02-12 }}&lt;/ref&gt; (1 қараша 2011).

Ұлттық құрамы: украиндер — шамамен 48 %, орыстар — 43 %, гректер — 7 %, беларустер, еврейлер, армяндар, бұлғарлар. Халықтың ең көп саны — 1992 жылы тіркеліп, шамамен 550 000 адам болды. Қаланың жер аумағы — 166,0 км².

Мариуполь [[1778 жыл]]ы Павловск қаласы ретінде құрылып, 1779 жылы қазіргі атауына ие болды.

Қазіргі таңда Мариуполь — Украинаның [[металлургия]] және [[машинажасау]] орталығы, ірі саудалық теңіз порты болып табылатын экономикалық аймақ.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Geo-stub}}

[[Санат:Донецк облысы қалалары]]
[[Санат:Мариуполь| ]]
[[Санат:Украина батыр қалалары]]</text>
      <sha1>d9vdjzaixbof6m0pco2xatgyh9rwej5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654218</id>
      <parentid>3654217</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5371" sha1="bgwy3yq0sek6ls1a1yqgxs14b0hysna" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Мариуполь
 |шынайы атауы            = 
Маріуполь
 |сурет = {{Фотомонтаж
 |photo1a = Вежа взимку.jpg
 |photo2a = Вежа влітку.jpg
 |photo2b = Будинки зі шпилем (Маріуполь).jpg
 |photo3a = Вул. Італійська (Апатова), 115.jpg
 |photo3b = Драмтеатр Маріуполь.jpg
 |photo4a =
   |size = 350
   |spacing = 2
   |color = 
   |border = 0
   |foot_montage = 
   |position = center
 }}
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Mariupol coat.svg
 |ту                      = Flag of Mariupol.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_dir =N |lat_deg =47 |lat_min =07 |lat_sec = 50
 |lon_dir =E |lon_deg =37 |lon_min =33 |lon_sec = 50
 |CoordAddon             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = Донецк облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 аудан
 |басшының түрi           = Қала басшысы
 |басшысы                   =  [[Юрий Хотлубей]]
 |құрылған уақыты         = 1778
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Павловск (1779 дейін), Жданов (1948-1989)
 |статус алуы               = 1778
 |жер аумағы                  = 244
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = ↘~230 000
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 1770
  |шоғырлануы             = ↘457 439
  |ұлттық құрамы          = [[Украиндар|украиндар]] — 48,68 %,&lt;br /&gt; [[Орыстар|орыстар]] — 44,41 %,&lt;br /&gt; [[Гректер|гректер]] — 4,29 % ([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://datatowel.in.ua/pop-composition/ethnic-cities |title=Національний склад міст {{!}} Datatowel.in.ua |access-date=2019-06-30 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502120813/https://datatowel.in.ua/pop-composition/ethnic-cities |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 629
 |пошта индекстері        = 87500—87590
 |автомобиль коды         = AH, КН, 05
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Mariupol
 |сайты                   = http://www.marsovet.org.ua/
 |сайт тілі               = ru
}}

'''Мариуполь''' ({{lang-uk|Маріуполь}}) — [[Украина]]ның оңтүстік шығысындағы [[Донецк облысы]]нда орналасқан [[порт]]ты қала, [[Азов теңізі]]нің жағасын бойлай Кальмиус және Кальчик өзендерінің сағасында орын тепкен. Тұрғыны — 486 590 адам&lt;ref name=&quot;Тұрғыны&quot;&gt;[http://www.marsovet.org.ua/articles/show/article/65 Сайт Мариупольского городского совета. Население.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212122049/http://www.marsovet.org.ua/articles/show/article/65 |date=2012-02-12 }}&lt;/ref&gt; (1 қараша 2011).

Ұлттық құрамы: украиндер — шамамен 48 %, орыстар — 43 %, гректер — 7 %, беларустер, еврейлер, армяндар, бұлғарлар. Халықтың ең көп саны — 1992 жылы тіркеліп, шамамен 550 000 адам болды. Қаланың жер аумағы — 166,0 км².

Мариуполь [[1778 жыл]]ы Павловск қаласы ретінде құрылып, 1779 жылы қазіргі атауына ие болды.

Қазіргі таңда Мариуполь — Украинаның [[металлургия]] және [[машинажасау]] орталығы, ірі саудалық теңіз порты болып табылатын экономикалық аймақ.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Geo-stub}}

[[Санат:Донецк облысы қалалары]]
[[Санат:Мариуполь| ]]
[[Санат:Украина батыр қалалары]]</text>
      <sha1>bgwy3yq0sek6ls1a1yqgxs14b0hysna</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654219</id>
      <parentid>3654218</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6174" sha1="af0ycdweua4d0cllh0jt36kjcw9a3xo" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Мариуполь
 |шынайы атауы            = 
Маріуполь
 |сурет = {{Фотомонтаж
 |photo1a = Вежа взимку.jpg
 |photo2a = Вежа влітку.jpg
 |photo2b = Будинки зі шпилем (Маріуполь).jpg
 |photo3a = Вул. Італійська (Апатова), 115.jpg
 |photo3b = Драмтеатр Маріуполь.jpg
 |photo4a =
   |size = 350
   |spacing = 2
   |color = 
   |border = 0
   |foot_montage = 
   |position = center
 }}
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Mariupol coat.svg
 |ту                      = Flag of Mariupol.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_dir =N |lat_deg =47 |lat_min =07 |lat_sec = 50
 |lon_dir =E |lon_deg =37 |lon_min =33 |lon_sec = 50
 |CoordAddon             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = Донецк облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 аудан
 |басшының түрi           = Қала басшысы
 |басшысы                 =  [[Юрий Хотлубей]]
 |құрылған уақыты         = 1778
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Павловск (1779 дейін), Жданов (1948-1989)
 |статус алуы             = 1778
 |жер аумағы              = 244
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = ↘~230 000
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 1770
  |шоғырлануы             = ↘457 439&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2020/zb/05/zb_chuselnist%202019.pdf |title = Статистический сборник: &quot;Численность наличного населения Украины на 1 января 2020 года&quot;, — Киев, Государственная служба статистики Украины, 2020 |lang = ru |website = ukrstat.gov.ua |date =  |access-date = 2022-04-23 |url-status = live |archive-date = 2020-10-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201009111450/http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2020/zb/05/zb_chuselnist%202019.pdf }}&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = [[Украиндар|украиндар]] — 48,68 %,&lt;br /&gt; [[Орыстар|орыстар]] — 44,41 %,&lt;br /&gt; [[Гректер|гректер]] — 4,29 %&lt;br /&gt; ([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://datatowel.in.ua/pop-composition/ethnic-cities |title=Національний склад міст {{!}} Datatowel.in.ua |access-date=2019-06-30 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502120813/https://datatowel.in.ua/pop-composition/ethnic-cities |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Православие шіркеуі|православтар]], [[Протестантизм|протестанттар]], [[Яһудилік|иудейлер]]
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 629
 |пошта индекстері        = 87500—87590
 |автомобиль коды         = AH, КН, 05
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Mariupol
 |сайты                   = http://www.marsovet.org.ua/
 |сайт тілі               = ru
}}

'''Мариуполь''' ({{lang-uk|Маріуполь}}) — [[Украина]]ның оңтүстік шығысындағы [[Донецк облысы]]нда орналасқан [[порт]]ты қала, [[Азов теңізі]]нің жағасын бойлай Кальмиус және Кальчик өзендерінің сағасында орын тепкен. Тұрғыны — 486 590 адам&lt;ref name=&quot;Тұрғыны&quot;&gt;[http://www.marsovet.org.ua/articles/show/article/65 Сайт Мариупольского городского совета. Население.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212122049/http://www.marsovet.org.ua/articles/show/article/65 |date=2012-02-12 }}&lt;/ref&gt; (1 қараша 2011).

Ұлттық құрамы: украиндер — шамамен 48 %, орыстар — 43 %, гректер — 7 %, беларустер, еврейлер, армяндар, бұлғарлар. Халықтың ең көп саны — 1992 жылы тіркеліп, шамамен 550 000 адам болды. Қаланың жер аумағы — 166,0 км².

Мариуполь [[1778 жыл]]ы Павловск қаласы ретінде құрылып, 1779 жылы қазіргі атауына ие болды.

Қазіргі таңда Мариуполь — Украинаның [[металлургия]] және [[машинажасау]] орталығы, ірі саудалық теңіз порты болып табылатын экономикалық аймақ.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Geo-stub}}

[[Санат:Донецк облысы қалалары]]
[[Санат:Мариуполь| ]]
[[Санат:Украина батыр қалалары]]</text>
      <sha1>af0ycdweua4d0cllh0jt36kjcw9a3xo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654220</id>
      <parentid>3654219</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6306" sha1="fijiwm6tkn36g1y324s09rycu1i3ap2" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Мариуполь
 |шынайы атауы            = 
Маріуполь
 |сурет = {{Фотомонтаж
 |photo1a = Вежа взимку.jpg
 |photo2a = Вежа влітку.jpg
 |photo2b = Будинки зі шпилем (Маріуполь).jpg
 |photo3a = Вул. Італійська (Апатова), 115.jpg
 |photo3b = Драмтеатр Маріуполь.jpg
 |photo4a =
   |size = 350
   |spacing = 2
   |color = 
   |border = 0
   |foot_montage = 
   |position = center
 }}
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Mariupol coat.svg
 |ту                      = Flag of Mariupol.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_dir =N |lat_deg =47 |lat_min =07 |lat_sec = 50
 |lon_dir =E |lon_deg =37 |lon_min =33 |lon_sec = 50
 |CoordAddon             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = Донецк облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 аудан
 |басшының түрi           = Қала басшысы
 |басшысы                 =  [[Юрий Хотлубей]]
 |құрылған уақыты         = 1778
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 1778 дейін — ''Адамаха (Домаха)''&lt;br /&gt; 1779 дейін — ''Павловск''&lt;br /&gt; 1948 дейін — ''Мариуполь''&lt;br /&gt; 1989 дейін — ''Жданов''
 |статус алуы             = 1778
 |жер аумағы              = 244
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = ↘~230 000
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 1770
  |шоғырлануы             = ↘457 439&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2020/zb/05/zb_chuselnist%202019.pdf |title = Статистический сборник: &quot;Численность наличного населения Украины на 1 января 2020 года&quot;, — Киев, Государственная служба статистики Украины, 2020 |lang = ru |website = ukrstat.gov.ua |date =  |access-date = 2022-04-23 |url-status = live |archive-date = 2020-10-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201009111450/http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2020/zb/05/zb_chuselnist%202019.pdf }}&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = [[Украиндар|украиндар]] — 48,68 %,&lt;br /&gt; [[Орыстар|орыстар]] — 44,41 %,&lt;br /&gt; [[Гректер|гректер]] — 4,29 %&lt;br /&gt; ([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://datatowel.in.ua/pop-composition/ethnic-cities |title=Національний склад міст {{!}} Datatowel.in.ua |access-date=2019-06-30 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502120813/https://datatowel.in.ua/pop-composition/ethnic-cities |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Православие шіркеуі|православтар]], [[Протестантизм|протестанттар]], [[Яһудилік|иудейлер]]
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 629
 |пошта индекстері        = 87500—87590
 |автомобиль коды         = AH, КН, 05
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Mariupol
 |сайты                   = http://www.marsovet.org.ua/
 |сайт тілі               = ru
}}

'''Мариуполь''' ({{lang-uk|Маріуполь}}) — [[Украина]]ның оңтүстік шығысындағы [[Донецк облысы]]нда орналасқан [[порт]]ты қала, [[Азов теңізі]]нің жағасын бойлай Кальмиус және Кальчик өзендерінің сағасында орын тепкен. Тұрғыны — 486 590 адам&lt;ref name=&quot;Тұрғыны&quot;&gt;[http://www.marsovet.org.ua/articles/show/article/65 Сайт Мариупольского городского совета. Население.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212122049/http://www.marsovet.org.ua/articles/show/article/65 |date=2012-02-12 }}&lt;/ref&gt; (1 қараша 2011).

Ұлттық құрамы: украиндер — шамамен 48 %, орыстар — 43 %, гректер — 7 %, беларустер, еврейлер, армяндар, бұлғарлар. Халықтың ең көп саны — 1992 жылы тіркеліп, шамамен 550 000 адам болды. Қаланың жер аумағы — 166,0 км².

Мариуполь [[1778 жыл]]ы Павловск қаласы ретінде құрылып, 1779 жылы қазіргі атауына ие болды.

Қазіргі таңда Мариуполь — Украинаның [[металлургия]] және [[машинажасау]] орталығы, ірі саудалық теңіз порты болып табылатын экономикалық аймақ.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Geo-stub}}

[[Санат:Донецк облысы қалалары]]
[[Санат:Мариуполь| ]]
[[Санат:Украина батыр қалалары]]</text>
      <sha1>fijiwm6tkn36g1y324s09rycu1i3ap2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654221</id>
      <parentid>3654220</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6320" sha1="cresrz9s67zlm2v9wrhpdp6pkzuwant" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Мариуполь
 |шынайы атауы            = 
Маріуполь
 |сурет = {{Фотомонтаж
 |photo1a = Вежа взимку.jpg
 |photo2a = Вежа влітку.jpg
 |photo2b = Будинки зі шпилем (Маріуполь).jpg
 |photo3a = Вул. Італійська (Апатова), 115.jpg
 |photo3b = Драмтеатр Маріуполь.jpg
 |photo4a =
   |size = 350
   |spacing = 2
   |color = 
   |border = 0
   |foot_montage = 
   |position = center
 }}
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Mariupol coat.svg
 |ту                      = Flag of Mariupol.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_dir =N |lat_deg =47 |lat_min =07 |lat_sec = 50
 |lon_dir =E |lon_deg =37 |lon_min =33 |lon_sec = 50
 |CoordAddon             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = Донецк облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 аудан
 |басшының түрi           = Қала басшысы
 |басшысы                 =  [[Юрий Хотлубей]]
 |құрылған уақыты         = XVI ғасыры
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 1778 дейін — ''Адамаха (Домаха)''&lt;br /&gt; 1779 дейін — ''Павловск''&lt;br /&gt; 1948 дейін — ''Мариуполь''&lt;br /&gt; 1989 дейін — ''Жданов''
 |статус алуы             = 1778
 |жер аумағы              = 244
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 67
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = ↘~230 000
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 1770
  |шоғырлануы             = ↘457 439&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2020/zb/05/zb_chuselnist%202019.pdf |title = Статистический сборник: &quot;Численность наличного населения Украины на 1 января 2020 года&quot;, — Киев, Государственная служба статистики Украины, 2020 |lang = ru |website = ukrstat.gov.ua |date =  |access-date = 2022-04-23 |url-status = live |archive-date = 2020-10-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201009111450/http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2020/zb/05/zb_chuselnist%202019.pdf }}&lt;/ref&gt;
  |ұлттық құрамы          = [[Украиндар|украиндар]] — 48,68 %,&lt;br /&gt; [[Орыстар|орыстар]] — 44,41 %,&lt;br /&gt; [[Гректер|гректер]] — 4,29 %&lt;br /&gt; ([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://datatowel.in.ua/pop-composition/ethnic-cities |title=Національний склад міст {{!}} Datatowel.in.ua |access-date=2019-06-30 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502120813/https://datatowel.in.ua/pop-composition/ethnic-cities |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = [[Православие шіркеуі|православтар]], [[Протестантизм|протестанттар]], [[Яһудилік|иудейлер]]
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 629
 |пошта индекстері        = 87500—87590
 |автомобиль коды         = AH, КН, 05
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Mariupol
 |сайты                   = http://www.marsovet.org.ua/
 |сайт тілі               = ru
}}

'''Мариуполь''' ({{lang-uk|Маріуполь}}) — [[Украина]]ның оңтүстік шығысындағы [[Донецк облысы]]нда орналасқан [[порт]]ты қала, [[Азов теңізі]]нің жағасын бойлай Кальмиус және Кальчик өзендерінің сағасында орын тепкен. Тұрғыны — 486 590 адам&lt;ref name=&quot;Тұрғыны&quot;&gt;[http://www.marsovet.org.ua/articles/show/article/65 Сайт Мариупольского городского совета. Население.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212122049/http://www.marsovet.org.ua/articles/show/article/65 |date=2012-02-12 }}&lt;/ref&gt; (1 қараша 2011).

Ұлттық құрамы: украиндер — шамамен 48 %, орыстар — 43 %, гректер — 7 %, беларустер, еврейлер, армяндар, бұлғарлар. Халықтың ең көп саны — 1992 жылы тіркеліп, шамамен 550 000 адам болды. Қаланың жер аумағы — 166,0 км².

Мариуполь [[1778 жыл]]ы Павловск қаласы ретінде құрылып, 1779 жылы қазіргі атауына ие болды.

Қазіргі таңда Мариуполь — Украинаның [[металлургия]] және [[машинажасау]] орталығы, ірі саудалық теңіз порты болып табылатын экономикалық аймақ.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Geo-stub}}

[[Санат:Донецк облысы қалалары]]
[[Санат:Мариуполь| ]]
[[Санат:Украина батыр қалалары]]</text>
      <sha1>cresrz9s67zlm2v9wrhpdp6pkzuwant</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұхаммед Мурси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204346</id>
    <revision>
      <id>3654285</id>
      <parentid>3532900</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:President_Mohamed_Morsi.jpg|President_Mohamed_Morsi.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Infrogmation|Infrogmation]] [[commons:File:President_Mohamed_Morsi.jpg|жойған]], себебі: per [[:c:Commons:Deletion request</comment>
      <origin>3654285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4655" sha1="0n5joo1grd865dtf3e5p7kqyz14btj1" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Мұхаммед Мурси
| Шынайы есімі   = {{lang-ar|محمد مرسى}}
| Суреті           =
| Сурет ені    = 
| Атауы            = Ресми портреті, 2012
| Титулы              = [[Мысыр Президенті]]
| Ту               = Flag of the President of Egypt.svg
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = [[Маусымның 30|30 маусым]] [[2012 жыл]]
| Басқаруын аяқтады        = [[3 шілде]] [[2013 жыл]]
| Ізашары     = [[Мұхаммед Хүсейін Тантауи]] (и. о.)&lt;br /&gt;[[Хосни Мүбәрәк]]
| Ізбасары           = [[Сами Хафез Анан]]
| Титулы_2            = [[Тәуелсіздік пен Әділет Партиясы]] төрағасы
| Ту_2             = File:Freedom and Justice Logo.png
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 5
| Басқара бастады_2     = [[сәуірдің 30|30 сәуір]] [[2011]]
| Басқаруын аяқтады_2      = [[Маусымның24|24 маусым]] [[2012]] [[1990 жыл]] 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 13
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      =
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = 20.08.1951
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 17.09.2019
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               =
| Анасы              =
| Жұбайы            = Нажлиа Али Махмуд
| Балалары               = '''қызы:''' Шима, '''ұлдары''' Ахмет, Усама, Омар және Абдулла
| Партиясы             = [[Тәуелсіздік пен Әділет Партиясы]] (2011-2012) &lt;br /&gt; Партиясыз
| Білімі        = [[Каир университеті]]&lt;br /&gt;[[Оңтүстік Калифорния Университеті]]
| Қолтаңбасы           = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
| Сайты            = 
}}

'''Мұхаммед Мурси Иса Әл-Аййат'''&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/videos?vid=428471 Вести.Ru: Мысыр президенті исламист Мұхаммед Мурси болды&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140801015615/http://www.vesti.ru/videos?vid=428471 |date=2014-08-01 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-ar|محمد مرسى عيسى العياط}}) — [[Мысыр]] мемлекет қайраткері. [[Мысыр Төңкерілісі (2011)]] соңында 2011 жылдың 30-шы сәуірінде құрылған [[Тәуелсіздік пен Әділет Партиясы]] мүшесі &lt;ref&gt;[http://www.ikhwanonline.com/new/Article.aspx?ArtID=83459&amp;SecID=211 &lt;span dir=&quot;rtl&quot;&gt;{{lang|ar|&quot;شورى الإخوان&quot; يسمي د. مرسي رئيسًا لـ&quot;الحرية والعدالة&quot;]. }}&lt;/span&gt;&lt;span dir=&quot;rtl&quot;&gt;{{lang|ar|إخوان اون لاين، 2011-4-30. وصل لهذا المسار في 1 مايو 2011.}}&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. 2012 жылы Мурси [[Мысыр президент сайлауы (2012)|Мысыр президент сайлауын жеңді]] .

== Білімі ==

== Саяси карьерасы ==

== Президент сайлауы ==

== Жанұясы ==

{{Commonscat|Mohamed Morsi}}

== Қосымша ==
{{start box}}
{{succession box|title=[[Мысыр Президенті]]|before=[[Мұхаммед Хүсейін Тантауи]] [[Хосни Мүбәрәк]] (президент)|after= ''Қазір қызметте'' |years=[[30 маусым]] [[2012 жыл]]}}
{{end box}}
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Мысыр президенттері]]
[[Санат:Әл-Қаһира университеті түлектері]]
[[Санат:Оңтүстік Калифорния университеті түлектері]]
[[Санат:1951 жылы туғандар]]
[[Санат:2019 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>0n5joo1grd865dtf3e5p7kqyz14btj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хоэнфельс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210363</id>
    <revision>
      <id>3654318</id>
      <parentid>3654076</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3654318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4884" sha1="7o0rz9112qs0s23e7ft9i2nxarhjuf8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Хоэнфельс 
 |шынайы атауы            = Hohenfels 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Hohenfels (Oberpfalz) COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=12 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=51 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ноймаркт-Жоғарғы-Пфальц 
 |кестедегі аудан         = Ноймаркт-Жоғарғы-Пфальц (аудан){{!}}Ноймаркт-Жоғарғы-Пфальц 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Бернхард Граф 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 137.1 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 390 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2064 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 09472 
 |пошта индексі           = 92366 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = NM 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 3 73 134 
 |ортаққордағы санаты     = Hohenfels 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Хоэнфельс''' ({{lang-de|Hohenfels}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Жоғарғы Пфальц (округ)|Жоғарғы Пфальц]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ноймаркт-Жоғарғы-Пфальц (аудан)|Ноймаркт-Жоғарғы-Пфальц]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2064 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 137.1 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 3 73 134''. Муниципалитеттің басшысы — Бернхард Граф.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Германия:Ноймаркт-Жоғарғы-Пфальц ауданы:Қалалар}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]</text>
      <sha1>7o0rz9112qs0s23e7ft9i2nxarhjuf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манубах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>211485</id>
    <revision>
      <id>3654338</id>
      <parentid>3393310</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T21:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3654338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4668" sha1="fqmjhddbim1ay27nlztlquubm6dnkfr" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Манубах 
 |шынайы атауы            = Manubach 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Manubach COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=01 |lat_sec=59 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=45 |lon_sec=32 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Рейнланд-Пфальц 
 |кестедегі аймақ         = Рейнланд-Пфальц 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Майнц-Бинген 
 |кестедегі аудан         = Майнц-Бинген (аудан){{!}}Майнц-Бинген 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Райнхольд Юнг 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,72 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 160 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 323 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 06743 
 |пошта индексі           = 55413 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = MZ 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 07 3 39 036 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.manubach.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Манубах''' ({{lang-de|Manubach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Майнц-Бинген (аудан)|Майнц-Бинген]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 323 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 7,72 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 3 39 036''. Муниципалитеттің басшысы — Райнхольд Юнг.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.manubach.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009144214/http://www.manubach.de/ |date=2007-10-09 }}

{{Германия:Майнц-Бинген ауданы:Қалалар}}
{{RhinelandPalatinate-geo-stub}}

[[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]]</text>
      <sha1>fqmjhddbim1ay27nlztlquubm6dnkfr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Донндорф (Унструт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214846</id>
    <revision>
      <id>3654310</id>
      <parentid>3653652</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:21:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3654310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4461" sha1="naxhbjfp3xjw0n7uvwfoqzo9zv69rxu" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Донндорф (Унструт) 
 |шынайы атауы            = Donndorf (Unstrut) 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Donndorf (Roßleben-Wiehe) COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=17 |lat_sec=35 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=22 |lon_sec=16 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Кифхойзер 
 |кестедегі аудан         = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 2 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Гудрун Хольбе 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 11,51 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 120 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 828 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 034672 
 |пошта индексі           = 6571 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = KYF 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 65 013 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Донндорф (Унструт)''' ({{lang-de|Donndorf (Unstrut)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 828 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 11,51 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 013''. Муниципалитеттің басшысы — Гудрун Хольбе.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>naxhbjfp3xjw0n7uvwfoqzo9zv69rxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Миссури</title>
    <ns>1</ns>
    <id>259224</id>
    <revision>
      <id>3654300</id>
      <parentid>1076384</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T16:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nurken [[Талқылау:Миссури (штат)]] бетін [[Талқылау:Миссури]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>1076384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="1c9vpfoo5s3osgorflzcbzakxfal6ev" xml:space="preserve">{{АҚШ жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}</text>
      <sha1>1c9vpfoo5s3osgorflzcbzakxfal6ev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борба-де-Годин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>279532</id>
    <revision>
      <id>3654332</id>
      <parentid>1544773</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T19:54:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Łukasz Winek [[Борба-де-]] бетін [[Борба-де-Годин]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>1544773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4085" sha1="dvulcnxl99ul7hqzfqblcmakkdsrbk7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = аудан 
 |қазақша атауы           = Борба-де- 
 |шынайы атауы            = Borba de Godim 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Португалия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 100 
 |ту ені                  = 100 
  |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=19 |lat_sec=7 
  |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=8 |lon_sec=44 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Солтүстік аймақ (аймақ){{!}}Солтүстік аймақ 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Порту (округ){{!}}Порту 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті 
 |қауым                   = Фелгейраш 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         =  
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,98 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 340 
  |санақ жылы             = 2001 
  |тығыздығы              = 293,2 
  |шоғырлануы             =  
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +0 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           =  
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Борба-де-''' ({{lang-pt|Borba de Godim}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Порту (округ)|Порту]] округінің құрамына кіреді. [[Фелгейраш]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 

Португалияның [[Солтүстік аймақ (аймақ)|Солтүстік аймақ]] регионына қарасты [[Тамега (субаймақ)|Тамега]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 340 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7,98 км² шамасында. Халық тығыздығы — 293,2 адам/км².


== Тарихы ==
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Дору-Литорал]] провинциясының құрамына кірген.

== Сыртқы сілтемелер ==
* 

{{Фелгейраш муниципалитетінің аудандары}}
{{portugal-geo-stub}}

[[Санат:Порту округінің елді мекендері]]</text>
      <sha1>dvulcnxl99ul7hqzfqblcmakkdsrbk7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654336</id>
      <parentid>3654332</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T19:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <origin>3654336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4104" sha1="61fdar9j9jkx9s2p9jtj2c2g4kujkcp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = аудан 
 |қазақша атауы           = Борба-де-Годин
 |шынайы атауы            = Borba de Godim 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Португалия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 100 
 |ту ені                  = 100 
  |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=19 |lat_sec=7 
  |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=8 |lon_sec=44 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Солтүстік аймақ (аймақ){{!}}Солтүстік аймақ 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Порту (округ){{!}}Порту 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті 
 |қауым                   = Фелгейраш 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         =  
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,98 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 340 
  |санақ жылы             = 2001 
  |тығыздығы              = 293,2 
  |шоғырлануы             =  
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +0 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           =  
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Борба-де-Годин''' ({{lang-pt|Borba de Godim}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Порту (округ)|Порту]] округінің құрамына кіреді. [[Фелгейраш]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 

Португалияның [[Солтүстік аймақ (аймақ)|Солтүстік аймақ]] регионына қарасты [[Тамега (субаймақ)|Тамега]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 340 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 7,98 км² шамасында. Халық тығыздығы — 293,2 адам/км².


== Тарихы ==
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Дору-Литорал]] провинциясының құрамына кірген.

== Сыртқы сілтемелер ==
* 

{{Фелгейраш муниципалитетінің аудандары}}
{{portugal-geo-stub}}

[[Санат:Порту округінің елді мекендері]]</text>
      <sha1>61fdar9j9jkx9s2p9jtj2c2g4kujkcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Борба-де-Годин</title>
    <ns>1</ns>
    <id>284038</id>
    <revision>
      <id>3654334</id>
      <parentid>1129881</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T19:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Łukasz Winek [[Талқылау:Борба-де-]] бетін [[Талқылау:Борба-де-Годин]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>1129881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="of60p3csb7d3i48qysvbezi66uqbruw" xml:space="preserve">{{Португалия жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}</text>
      <sha1>of60p3csb7d3i48qysvbezi66uqbruw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монредон-де-Корбьер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>421940</id>
    <revision>
      <id>3654395</id>
      <parentid>2964210</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T08:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+елтаңба</comment>
      <origin>3654395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6107" sha1="s60wzign2swedz0r7hgu62nugjp4d53" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Монредон-де-Корбьер
 |шынайы атауы            = Montredon-des-Corbières
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr Montredon-des-Corbières 11.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=43.1922222222 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=2.92666666667 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(1195)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Лангедок-Руссильон
 |кестедегі аймақ         = Лангедок-Руссильон
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Од
 |кестедегі аудан         = Од (департамент){{!}}Од
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Нарбонн (округ){{!}}Нарбонн
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Нарбонн-Уест (кантон)|Нарбонн-Уест]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Bernard Gea ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 17,15
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 28—176
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1195
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 69,68
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 11100
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 11255
 |ортаққордағы санаты     = Montredon-des-Corbières
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Монредон-де-Корбьер''' ({{lang-fr|Montredon-des-Corbières}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Лангедок-Руссильон]] аймағына қарасты [[Од (департамент)|Од]] департаментінде орналасқан. [[Нарбонн (округ)|Нарбонн]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 17,15 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''11255'', [[пошта индексі]] — ''11100''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1195 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 69,68 адам/км².

{{Демография/FRA/Montredon-des-Corbières}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=52 | барлығы=916
 | е0=32 | ә0=12
 | е5=20 | ә5=20
 | е10=24 | ә10=40
 | е15=44 | ә15=28
 | е20=40 | ә20=16
 | е25=4 | ә25=24
 | е30=28 | ә30=36
 | е35=28 | ә35=24
 | е40=36 | ә40=52
 | е45=48 | ә45=24
 | е50=32 | ә50=40
 | е55=36 | ә55=36
 | е60=32 | ә60=12
 | е65=16 | ә65=20
 | е70=24 | ә70=8
 | е75=8 | ә75=28
 | е80=12 | ә80=16
 | е85=12 | ә85=4
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Од департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Montredon-des-Corbières|Монредон-де-Корбьер}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=11255-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103221831/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=11255-COM |date=2012-11-03 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=43.1922222222,2.92666666667&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Од департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Од департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>s60wzign2swedz0r7hgu62nugjp4d53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тен-Сент-Аман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>432912</id>
    <revision>
      <id>3654328</id>
      <parentid>2971682</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T18:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>елтаңба @common file</comment>
      <origin>3654328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6061" sha1="g6xfec0gdnsddygf8e9lm5ngaslj3k7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Тен-Сент-Аман
 |шынайы атауы            = Thun-Saint-Amand
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason famille fl de Landas.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=50.4808333333 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=3.45972222222 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(1126)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Нор-Па-де-Кале
 |кестедегі аймақ         = Нор-Па-де-Кале
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Нор
 |кестедегі аудан         = Нор (департамент){{!}}Нор
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Валансьенн (округ){{!}}Валансьенн
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Сент-Аман-лез-О-Рив-гош (кантон)|Сент-Аман-лез-О-Рив-гош]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Rose-Marie Caby ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 3,71
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 14—38
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1126
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 303,5
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 59158
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 59594
 |ортаққордағы санаты     = Thun-Saint-Amand
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Тен-Сент-Аман''' ({{lang-fr|Thun-Saint-Amand}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Нор-Па-де-Кале]] аймағына қарасты [[Нор (департамент)|Нор]] департаментінде орналасқан. [[Валансьенн (округ)|Валансьенн]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,71 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''59594'', [[пошта индексі]] — ''59158''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1126 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 303,5 адам/км².

{{Демография/FRA/Thun-Saint-Amand}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=65 | барлығы=1097
 | е0=32 | ә0=48
 | е5=48 | ә5=28
 | е10=36 | ә10=36
 | е15=48 | ә15=32
 | е20=32 | ә20=24
 | е25=44 | ә25=40
 | е30=65 | ә30=61
 | е35=61 | ә35=52
 | е40=40 | ә40=28
 | е45=8 | ә45=24
 | е50=36 | ә50=32
 | е55=41 | ә55=25
 | е60=12 | ә60=36
 | е65=28 | ә65=28
 | е70=16 | ә70=20
 | е75=4 | ә75=8
 | е80=4 | ә80=8
 | е85=0 | ә85=12
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Нор департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Thun-Saint-Amand|Тен-Сент-Аман}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=59594-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102124224/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=59594-COM |date=2012-11-02 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=50.4808333333,3.45972222222&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Нор департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Нор департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>g6xfec0gdnsddygf8e9lm5ngaslj3k7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Полиньяк (Жоғарғы Луара)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>436501</id>
    <revision>
      <id>3654277</id>
      <parentid>2966662</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+елтаңба</comment>
      <origin>3654277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6312" sha1="fvsbdnzihs37inteu1mfu0r10k9roa9" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Полиньяк
 |шынайы атауы            = Polignac
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr Polignac 43.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=45.0705555556 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=3.86027777778 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(2782)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Овернь
 |кестедегі аймақ         = Овернь
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Жоғарғы Луара
 |кестедегі аудан         = Жоғарғы Луара (департамент){{!}}Жоғарғы Луара
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Аррондиссеман-дю-Пюи-ан-Веле (округ){{!}}Аррондиссеман-дю-Пюи-ан-Веле
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Кантон-дю-Пюи-ан-Веле-Нор (кантон)|Кантон-дю-Пюи-ан-Веле-Нор]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Thierry Léotoing ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 33,05
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 562—892
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2782
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 84,18
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 43000
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 43152
 |ортаққордағы санаты     = Polignac (Haute-Loire)
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Полиньяк''' ({{lang-fr|Polignac}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Овернь]] аймағына қарасты [[Жоғарғы Луара (департамент)|Жоғарғы Луара]] департаментінде орналасқан. [[Аррондиссеман-дю-Пюи-ан-Веле (округ)|Аррондиссеман-дю-Пюи-ан-Веле]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 33,05 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''43152'', [[пошта индексі]] — ''43000''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2782 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 84,18 адам/км².

{{Демография/FRA/Polignac (Haute-Loire)}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=147 | барлығы=2796
 | е0=71 | ә0=84
 | е5=99 | ә5=106
 | е10=92 | ә10=87
 | е15=68 | ә15=68
 | е20=81 | ә20=49
 | е25=33 | ә25=49
 | е30=85 | ә30=64
 | е35=112 | ә35=135
 | е40=129 | ә40=100
 | е45=147 | ә45=124
 | е50=120 | ә50=125
 | е55=109 | ә55=113
 | е60=50 | ә60=67
 | е65=67 | ә65=63
 | е70=51 | ә70=80
 | е75=30 | ә75=51
 | е80=17 | ә80=29
 | е85=13 | ә85=28
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Жоғарғы Луара департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Polignac (Haute-Loire)|Полиньяк}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=43152-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103005723/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=43152-COM |date=2012-11-03 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=45.0705555556,3.86027777778&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Жоғарғы Луара департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Жоғарғы Луара департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>fvsbdnzihs37inteu1mfu0r10k9roa9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манчестер Сити</title>
    <ns>0</ns>
    <id>478873</id>
    <revision>
      <id>3654339</id>
      <parentid>3650132</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T21:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3654339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="173814" sha1="jctg2qw55j0kydijzemnr4s6wv7ubsn" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{ту|Англия}} Манчестер Сити
 |ағымдағы маусым   = [[Футболдан Англия чемпионаты 2026/2027|2026/27]]
 |логотипі        = Manchester City FC badge.png
 |толық атауы     = ''«Манчестер Сити» Футбол клубы (ағылш. Manchester City Football Club)''
 |лақап аты       =  ''The Citizens (Қалалықтар)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{cite web|url=https://ru.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2528749.html#/|title=Прозвища участников плей-офф Лиги чемпионов|date=2018-02-07|publisher=UEFA.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180212084425/https://ru.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2528749.html#/|archivedate=2018-02-12}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;The Blues (Көктер)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mancity.com/fans-and-community/club/club-history |title=Club History |publisher=ManCity.com |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160907013909/http://www.mancity.com/fans-and-community/club/club-history |archivedate=2016-09-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;The Sky Blues (Аспан көктер)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;''
 |құрылған        = 1880 («'''Сент Маркс (Уэст-Гортон)'''» атауымен)&lt;br&gt;{{Start date and age|df=yes|1894|4|16}} («'''Манчестер Сити'''» атауымен)
 |стадионы        = {{ту|Англия}} [[Этихад Стэдиум]]
 |сыйымдылығы     = 61038&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mancity.com/etihad-stadium/visiting-the-etihad-stadium |title=Visiting the Etihad Stadium |publisher=Manchester City |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 |иесі            = {{Мемлекет туы|БАӘ|жоқ}} [[Мансур ибн Зайед әл-Нахайян]]
 |президенті   = {{Мемлекет туы|БАӘ|жоқ}} [[Халдун Әл-Мүбарак]]
 |жаттықтырушы    = {{Мемлекет туы|Италия|жоқ}} [[Энцо Мареска]]
 |капитаны        = {{Мемлекет туы|Португалия|жоқ}} [[Рубен Диаш]]
 |рейтингі        = [[УЕФА]] рейтингінде '''6-шы орын'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Club coefficients {{!}} UEFA Coefficients|url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/#/yr/2022|website=UEFA.com|accessdate=2022-06-30|lang=en}}&lt;/ref&gt;
 |жарыс = [[Ағылшын Премьер-лигасы|Премьер-лига]]
 |маусым = [[Футболдан Англия чемпионаты 2025/2026|2025/26]]
 |орын = '''2-орын'''
|сайты = {{URL|mancity.com}}
| pattern_la1 = _mancity2627h
| pattern_b1 = _mancity2627h
| pattern_ra1 = _mancity2627h
| pattern_sh1 = _mancity2627h
| pattern_so1 = _mancity2627hl
| leftarm1 = 98C6EB
| body1 = 98C6EB
| rightarm1 = 98C6EB
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = 1C214F
| pattern_la2 = _mancity2627a
| pattern_b2 = _mancity2627a
| pattern_ra2 = _mancity2627a
| pattern_sh2 = _mancity2627a
| pattern_so2 =_mancity2627al 
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = 000000
| socks2 = FCCD10
| pattern_la3 = _mancity2627t
| pattern_b3 = _mancity2627t
| pattern_ra3 = _mancity2627t
| pattern_sh3 = _mancity2627t
| pattern_so3 = _mancity2627t
| leftarm3 = 
| body3 = 
| rightarm3 = 
| shorts3 = 
| socks3 = 
}}
'''«Манчестер Сити»''' ({{lang-en|Manchester City Football Club}}) – [[Манчестер]] қаласының ағылшын футбол клубы. Клуб [[Ағылшын Премьер-лигасы]]нда өнер көрсетеді. [[1880 жыл]]ы «Уэст Гортон Сент Маркс» (West Gorton Saint Marks) деген атпен құрылды. [[1887 жыл]]ы атын «Ардуикке» ауыстырып, «Гайд Роуд» стадионына көшті. [[1894 жыл]]дан бастап клуб «Манчестер Сити» атымен ойнайды. Саны он рет [[Ағылшын Премьер-лигасы|Премьер-лига]] иегері, жеті рет [[Футболдан Англия кубогы|Англия Кубогы]], сегіз [[Лига Кубогы]], алты [[Футболдан Англия суперкубогы|FA Community Shields]], бір рет [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасының]] иегері және бір [[УЕФА Кубок иелері кубогы|Еуропа Кубогының Жеңімпаздары Кубогы]] бар бұл ағылшын футболындағы төртінші ең табысты клуб болып саналады.

«Манчестер Сити» Футбол лигасын 1892 жылы қосылды, ал 1904 жылы өзінің алғашқы ірі марапаты — [[Футболдан Англия кубогы|Англия Кубогын]] жеңіп алды. Клуб 1960-шы жылдардың аяғы мен 1970-ші жылдардың басында Джо Мерсер мен Малкольм Эллисонның басшылығымен Лиганы, [[УЕФА Кубок иелері кубогы 1969/70|еуропалық чемпиондар Кубогының иегерлері Кубогын]], Англия Кубогын және Лига Кубогын жеңіп алды. 1981 жылғы Англия Кубогының финалындағы жеңілістен кейін клуб 1998 жылы өз тарихында жалғыз рет ағылшын футболының үшінші эшелонына түсуімен аяқталған құлдырау кезеңінен өтті. Олар 2001/02 маусымда Жоғарғы дивизонға оралды және содан бері Премьер-Лигада қалды.

Өз тарихында клуб үш рет стадион ауыстырды: құрылғаннан бастап [[1923 жыл|1923]] жылға дейін «Гард Роудте» ойнады, [[1923 жыл|1923]] жылдан бастап [[2003 жыл|2003]] жылға дейін –  «Мейн Роуд» стадионында,  ал қазіргі уақытта [[2002 жыл|2002]] жылы салынған, 55097 көрермен сыйдыра алатын  «Этихад» стадионында ойнайды. 2026 жылы «Этихад» стадионы  61038-ге дейін кеңейді.

XX ғасырда «Манчестер Сити» екі рет Англия чемпионы болды (1936/1937 және 1967/1968), бірақ [[1990 жыл|1990]] жылдары «Манчестер Сити» үш жыл ішінде үш рет астыңғы дивизиондарға түсіп,  1998/99 үшінші дивизионда бір маусым ойнады. [[2002 жыл|2000]] жылы клуб жоғарғы дивизонға оралып, Премьер-Лигада әлі күнге дейін өнер көрсетеді. [[2008 жыл|2008]] жылы  «Манчестер Ситиді»  «Абу-Даби Юнайтед Групп» компаниясы иеленді, бұдан кейін клубқа көптеген инвестициялар ағымы келіп, жоғары төленетін ойыншыларды трансфер кезінде алуға мүмкіндік пайда болды. [[2011 жыл|2011]] жылы клуб Англия Кубогын ұтты. Және де [[Футболдан Англия чемпионаты 2010/2011|2010/11]] жылдың қорытындысы бойынша, «Сити» бірден УЕФА чемпиондар Лигасының топтық турнирінде ойнау құқығына ие болып, [[1973 жыл|1973]] жылдан бері бірінші рет Англия Суперкубогы үшін ойынға қатысты. Бірақ [[2011 жыл|2011]] жылы 7 тамызда «Уэмбли» стадионында Англия чемпиондары «[[Манчестер Юнайтед]]&lt;nowiki/&gt;» клубынан 2:3 есебімен ұтылып қалды.&lt;ref&gt;http://www.radiomayak.ru/doc.html?id=275862{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[2012 жыл|2012]] жылы 13 мамырда, соңғы турда «Куинз Парк Рейндержске» қарсы драмалық ойында, қосымша төртінші минутта шешуші гол соғып,  3:2 есебімен ұтып, «Манчестер Сити»  44 жыл өткен соң Англия чемпионы атанды&lt;ref&gt;http://www.kommersant.ru/doc/1933200?NodesID=9&lt;/ref&gt;. «Қалалықтар» (&quot;The Citizens&quot;(клубтың лақапаттарының бірі)) өздерінің қас жауларын «[[Манчестер Юнайтед]]ті&lt;nowiki/&gt;» тек доп соғу және өткізу айырмасынан ғана асып түсті. 2012 жылы [[12 тамыз]]да Англия Суперкубогына таласта «Манчестер Сити» лондондық «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]&lt;nowiki/&gt;» клубынан 3:2 есебімен басым түсіп, соңғы 40 жылда бірінші рет осы жүлдені ұтты&lt;ref&gt;http://www.vesti.ru/doc.html?id=877448&lt;/ref&gt;.

[[2014 жыл|2014]] жылы [[2 наурыз]]да «Манчестер Сити» 38 жыл өткен соң алғашқы Футбол Лигасының Кубогын жеңіп алды.&lt;ref&gt;http://www.gazeta.ru/sport/2014/03/02/a_5932905.shtml&lt;/ref&gt;

[[2014 жыл|2014]] жылы [[11 мамыр]]да Манчестер Сити [[Вест Хэм Юнайтед|Вест Хэм]] клубын 2:0 есебімен жеңіп, өзінің тарихындағы төртінші АПЛ жүлдесін жеңіп алды&lt;ref&gt;«Манчестер Сити» - Англия чемпионы! 12 мамыр 2014 14:33

http://prosports.kz/kz/news/34837
&lt;/ref&gt;.Манчестер Сити 2016 жылдың [[15 мамыр]] күні өз тарихында алғаш рет [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасының]] ширек-финалына жолдама алды.Ширек-финалда [[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]] футбол клубымен кездесіп, Парижде тең ойын көрсетіп, өз алаңында 1:0 есебімен жеңіске жетіп, өз тарихында болмаған нәрсені жасады.Және бұнымен қоса, Англия футбол клубтары арасынан [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасының]] жартылай финалына шыққан 10-ыншы команда болды.Жалғыз голдың авторы — Кевин де Брюйне.Жартылай финалда [[Реал Мадрид]] футбол клубынан қонақта 1:0 есебімен жеңіліс тауып, финалға өте алмады.

Клуб 2008 жылы Абу-Даби Юнайтед Груп арқылы шейх Мансур бен Заид Әл Нахаянды қабылдағаннан кейін ойын қызметкерлеріне де, жабдықтарға да айтарлықтай қаржылық инвестициялар алды, 2011 жылы Англия Кубогын және [[Футболдан Англия чемпионаты 2012/2013|2012]] жылы Премьер-Лиганы жеңіп алды, содан кейін 2014 жылы тағы бір чемпион атағын алды. Пеп Гвардиоланың басшылығымен «Сити» [[Футболдан Англия чемпионаты 2017/2018|2018]] жылы Премьер-лигада жеңіске жетіп, бір маусымда 100 ұпай жинаған Премьер-лиганың жалғыз командасы болды. 2019 жылы олар төрт кубокты жеңіп алды, Англиядағы барлық ішкі кубоктардың бұрын-соңды болмаған сериясын аяқтап, ішкі треблді жеңіп алған алғашқы ағылшын ерлер командасы болды. [[Хосеп Гвардиола|Пеп Гвардиола]] дәуірінде Премьер-лиганың [[Футболдан Англия чемпионаты 2020/2021|үшінші титулын]] жеңіп алумен қатар, «Сити» 2021 жылы [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Еуропа Чемпиондар Лигасының]] алғашқы финалына шықты, онда ол «[[Челси (футбол клубы)|Челсиден]]&lt;nowiki/&gt;» жеңіліп қалды.

2019 жылы «Манчестер Сити» әлемдегі барлық футбол клубтары арасында табысы бойынша бесінші орынды иеленді.  2019 жылы ''[[Forbes]]'' клубты 2,7 миллиард долларға (2,06 миллиард фунт стерлинг) бағалады.  Осылайша, Манчестер Сити әлемдегі ең бағалы спорт клубтарының тізімінде жиырма бесінші және ең құнды футбол клубтары тізімінде үшінші орында тұр. Клуб 2019 жылдың қараша айында құны 3,73 миллиард фунт стерлинг (4,8 АҚШ доллары) құрайтын Ұлыбританияда орналасқан City Football Group Limited [[холдинг]]-компаниясына тиесілі.


2023 жылы &quot;қалалықтар&quot; өз тарихында алғаш рет [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2023|УЕФА Чемпиондар Лигасының]] жеңімпазы атанып, «[[Интернационале|Интер]]&lt;nowiki/&gt;» финалдық матчында 1:0 есебімен жеңіске жетті. Сонымен қатар, клуб өз тарихында алғаш рет «требл» деп аталатын — бір маусымда 3 кубокты (АПЛ + КА + ЛЧ) рәсімдеді және тарихта осындай жетістікке жеткен екінші ағылшын командасы болды (біріншісі 1998/99 маусымында »[[Манчестер Юнайтед]]&lt;nowiki/&gt;» болды). «Манчестер Сити» 2023/24 маусымында 1992 жылдан бастап есептегенде, Англия футболының тарихында алғаш рет қатарынан төртінші рет [[Футболдан Англия чемпионаты|Англия Премьер-Лигасын]] жеңіп алған алғашқы клуб болды. Осыған дейін «Манчестер Юнайтед» тек қана үш рет қатарынан жеңімпаз атанған болатын.

«Манчестер Ситидің» бас бапкері - [[Энцо Мареска]]. Ол бұл қызметке 2026 жылдың 29 маусымында тағайындалды, ол [[Премьер-лига 2025/26|2025/26 жылғы Премьер-лига]] маусымының соңында қызметінен кеткен [[Хосеп Гвардиола|Пеп Гвардиоланың]] орнына келді&lt;ref&gt;https://www.skysports.com/football/news/11679/13548773/enzo-maresca-man-city-appoint-former-chelsea-head-coach-as-pep-guardiolas-successor-at-etihad-stadium&lt;/ref&gt;.

{{main|«Сент-Маркс» немесе «Вест Гортон» (1880—1894) тарихы|«Манчестер Сити» (1894—қазіргі кезге дейінгі) тарихы}}

=== ''ХІХ ғасыр'' ===

=== «Cент-Маркс» немесе «Вест Гортон» ===
[[File:St Marks 1884.jpg|thumb|265x265px|«Сент Маркс» немесе «Вест Гортон», 1884 жылы|солға]]
«Манчестер Сити» деген қазіргі кездегі алпауыт клубты құрған тұлға [[1855 жыл|1855]] жылы дүниеге келді. '''Анна Коннелл''' — Харрогиттегі Артур Коннелл атты дінбасының қызы болған. Оның әкесі [[1865 жыл|1865]] жылы Вест Гортондағы [[Ағылшындар|ағылшындық]] Киелі Марк шіркеуінің ректор қызметкері болды.

Анна сол жылдары әкесінің жағдайын қарап, қолдап тұрды.Вест Гортон тұрғындары кейін спирттік ішімдіктер мен шылымдар қолданатын болған. Анна Коннелл барлығының басын қосатын жеңіл жолдарды іздеді.Сонысымен, [[1880 жыл|1880]] жылдың қарашасында Анна Коннелл екі шіркеудің дінбасыларымен бас қосып, бұнымен қоса металлургиялың зауыт кеңесімен бас қоса отырып, Брукс, Уильям Бистоу және Томас Гудбэер атты жұмысшыларымен көптеген спорттық клубтар ойлап табады.Бұлардың [[1875 жыл|1875]] жылғы Киелі Марк шіркеуінің крикет бойынша үш спортшысы — Уилтер Чоу, Эдвард Китчен және жаңағы Уильям Бистоу — крикет ойынын тастап, футболшы атанды.Манчестер архидъяконы Анна Коннелдің жұмысына жақсы көңіл бөліп, оған болашақ жұмысына сәттілік тілеп, көмек көрсетті. 1880 жылы қарашада Анна Коннелл, Бистоу және Гудбэер бірігіп «Сент-Маркс» немесе «Вест Гортон» деп футбол клубын құрды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester City - The Complete Record |publisher=Breedon |location=Derby |year=2006 |isbn=1-85983-512-0}} p17&lt;/ref&gt; Артур Коннелл, қара жейде және ақ шортымен ойнаған алғашқы президент атанды.Ең алғашқы ресми ойын, [[Максфилд]] шіркеуін командасымен болды, бұл ойында «Сент-Маркс» 1:2 есебімен жеңіліс тапты. «Сент-Маркс» бұл маусымда тек бір рет қана жеңді. Бұл жағдай 1881 жылдың наурызында, шығыс Манчестерде орналасқан — «Сталибридж Кларенске» қарсы ойында болды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Murray |first=Chris |title=Attitude Blue: Manchester City F.C. and P.L.C. |publisher=Blackwell Publishing |location=Manchester |year=2002 |isbn=0-9520520-9-1 |page=1}}&lt;/ref&gt;

=== «Ардвик» ===
[[1884 жыл|1884]] жылы Гортон қауымдастығының шешімімен, клубтың атауын өзгерту қолға алынды. Сол кезде Уильям Бистоу, клубтың жейдесін өзгертуді ұсынып, өз жейдесін ойлап тапты. Жейде — қара және ол жейдеде ақ крест бейнеленді. [[1887 жыл|1887]] жылы клуб — «[[Гайд Роуд]]» атты ойын алаңына ауысты. Бұнымен қоса, атауын — «Ардвик» деп өзгертті. Екі жылдан кейін, «Гайд Роуд» сыйымдылығы 1000 көрермендікке жетті. [[1891 жыл|1891]] жылы, команда Альянс Лигада өнер көрсете бастап, екі жыл қатарынан чемпион атанды. [[1892 жыл|1892]] жылы клуб, екінші дивизион болып саналатын, Англия Футбол Лигасында өнер көрсете бастады. 1892/93 маусымында «Ардвик» 5-інші орынды иеленді.

Келесі маусымда, қазіргі «[[Манчестер Юнайтед]]» деп аталатын, кезіндегі «[[Ньютон-Хит]]» екінші дивизонға, әрине, Англия Футбол Лигасына келді. Бұнымен қоса, бұл маусымда, «Ардвикке» басты қарсылас табылды. Сол кезде «Ардвик» менеджері [[Джошуа Парби]], клубтың атауын өзгертуді ұсынды. Комитет бұл ұсынысты қабылдап, «Манчестер Сити» 1894 жылдан қазіргі кезге дейін әлі өзгертілмей келеді.

=== ''ХХ ғасырдың басы'' ===
=== '''«Манчестер Сити»''' ===
[[File:Billy meredith city.jpg |thumb|Билли Мередит|304x304 нүкте]]Бес жыл өте, «Манчестер Сити», бірінші дивизонда өнер көрсете бастады. Тағы бес жыл өте, [[1904 жыл|1904]] жылы, алғашы кубогын жеңіп алды — [[Футболдан Англия кубогы|Англия Кубогы]]. Бұл жарыстың үздік ойыншысы болып — [[Билли Мередит]]&lt;ref&gt;{{cite news |first= |last= |title= FA Cup glory: 1904 |url=http://www.mcfc.co.uk/news/team-news/2013/may/fa-cup-glory-1904 |work=mcfc.co.uk |date=01.05.13 |accessdate=2013-11-14}}&lt;/ref&gt;.
[[File:ManCity1904.jpg|left|thumb|«Манчестер Сити», 1904 жылы, Англия Кубогының иегері|185x185px]]атанды. Өйткені ол финалдағы жалғыз голдың авторы.Бұл кубок оңай жолмен келмеді: [[1904 жыл|1904]] жылдың [[6 ақпан|6 ақпанында,]] 1/16 финалында «Сандерлендті» ауыр күшпен жеңді. Одан кейін, «Вулидж Арсеналды» екі доп айырмасымен жеңіп артта қалдырды. Содан соң қарсылас болып, «[[Мидлсбро]]» келді. Бірақ «Сити» бұл қарсыласымен тең ойын көрсетіп, 9 наурызда қайта ойнап 3:1 есебімен екінші ойында жеңе алды. Он күннен «Гудисон Паркта» «Уэнсдейді» қабылдап, 3:0 есебімен жеңді. Финалда «Болтон Уондерерспен» кездесіп, осылай кубок иегері атанған болатын.

1904/05 маусымында соңғы тур басталмай тұрып, «[[Ньюкасл Юнайтед]]пен&lt;nowiki/&gt;» бірдей ұпаймен жарысып тұрды. Бірақ соңғы турда «[[Астон Вилла]]ға&lt;nowiki/&gt;» жол беріп, үшінші орынға түсіп қалды. Ойыннан соң «Астон Вилла» ойыншысы Алек Ликтің айтуынша, Билли Мередит оған £10 төлеуін сұрған, одан соң Комитеттің шешімімен Билли Мередит кінәлі деп танылып, бір жылға ойыннан шектелді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/wales/northeast/guides/halloffame/sport/billy_meredith.shtml|title=Billy Meredith|work=BBC North Wales Sport|date=18.06.09|accessdate=2012-06-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/68hmJReM3|archivedate=2012-06-26}}&lt;/ref&gt;. Байымдауынша, «Манчестер Сити» әр ойыншыға £4 төлеп отырған, және клубта бұл ісі үшін айыппұл алды. Билли Мередит кейін ақталып, өз пікірін білдірді:&lt;blockquote&gt;'''''«Манчестер Ситидің» құпиялығы неде? Бұны мен жәй ғана ереже бұзушылық деп санаймын, 4 фунт стерлингті бізде ешқандай ойыншы алмайды.»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Билли Мередит''&lt;/blockquote&gt;Қауымдастық клубқа тексеріс жүргізіп, клубтан қаржылай ереже бұзушылық тапты. «Манчестер Ситидің» бас бапкері Том Мейли өмір бойына футболдағы қызметтерден шеттетілді, ал «Ситиге» £900&lt;ref&gt;http://www.historicalkits.co.uk/Manchester_City/Manchester_City.htm&lt;/ref&gt; көлемінде айыппұл салынды. Және де «Ситидің» бірдей 17 футболшысы [[1907 жыл|1907]] жылдың [[қаңтар]]ына дейін футболдан шеттетілді. Сосын, «Сити» айыппұлдан толықтай құтылу үшін өз ойыншыларын сатуға тура келді. Осы мүмкіндікті пайдаланып, «[[Манчестер Юнайтед]]&lt;nowiki/&gt;» менеджері  Эрнест Мангнэлл £500-ге Билли Мередитті және де онымен қоса Герберт Берджесс, Сэнди Тернбулл, Джимми Бэннистерді сатып алды. 1907/08 маусымында «[[Манчестер Юнайтед]]&lt;nowiki/&gt;» осы ойыншылардың арқасында ел біріншілігін жеңіп алды.

[[1920 жыл|1920]] жылы «Манчестер Сити» ойын алаңына Георг V қонақ болды. Бұл жағдай «Сити» ойын алаңын [[Лондон]]да орналаспаған, [[V Георг|Георг V]] қонақ болған алғашқы ойын алаңы болды. Осы жылы қарашада «Сити» үшін қайғылы оқиға болды, [[1920 жыл|1920]] жылы [[қараша]]да «Гайд Роудтың» басты трибунасы өртке оранып, құрып кетті. «Манчестер Сити» басшылары кейін жаңа ойын алаңын іздеуге көшті. Басында «[[Манчестер Юнайтед]]тің&lt;nowiki/&gt;» ойын алыңы «[[Олд Траффорд]]ты&lt;nowiki/&gt;» жалдап алғысы келді, бірақ «[[Манчестер Юнайтед|Юнайтед]]&lt;nowiki/&gt;» «[[Олд Траффорд]]&lt;nowiki/&gt;» үшін көптеген ақша сұрап, бұл ақшаны «Манчестер Ситидің» қалтасы көтермегендіктен жалға алудан бас тартты&lt;ref&gt;James, ''Manchester: The Greatest City'', p480&lt;/ref&gt;. Кейін амал болмағандықтан, «Сити» өзінің ойын алаңында, жөнделіп ештеңеге жарамай тұрғанына қарамастан үш жыл бойы осы алаңда ойнауға тура келді.&lt;ref&gt;James, ''Manchester: The Greatest City'', p104&lt;/ref&gt; 1923/24 жылдары «Сити» «[[Мейн Роуд]]&lt;nowiki/&gt;» алаңында ойнай бастады, ал «Гайд Роуд» алаңын бөлшектеп сатып жіберді.&lt;ref&gt;Clayton, ''Everything under the blue moon'', p107&lt;/ref&gt;[[File:Sculpture of Bert Trautmann.jpg|thumb|331x331px|Берт Траутманнға арналған мүсін]]

[[1926 жыл|1926]] жылы «Манчестер Сити» Англия Кубогінің жартылай финалына дейін барып, 5 ойында 31 гол соқты. Бірақ жартылай финалда «Болтон Уондерерстен» 1:0 есебімен жеңіліп, қалып қойды. Осы жылы «Сити» бірінші дивизонна ұшып кеткен болатын. Келесі жылы, жолы болып, екінші дивизонды бағындырып, бірінші дивизонға қайта оралды&lt;ref&gt;James, ''Manchester City — The Complete Record'', p. 116.&lt;/ref&gt;.

[[1930 жыл|1930]] жылы «Сити» көтеріле бастады. Бас бапкері болып, бұрынғы «Манчестер Юнайтедтің» бас бапкері Мэтт Басби болды. Қақпашысы Фрэнк Свифт, шабуылшылары Фрэд Тилсон және капитаны Сэм Коуэн болды. 1933 жылы клуб Англия Кубогінің финалына дейін барып, Эвертоннан 0:3 есебімен жеңіліп қалды. Бірақ бұған қарамастан, 1934 жылы «Сити» тағы да финалға шықты. Осы жолы қуанышқа орай, «Портсмут» клубын 2:1 есебімен жеңіп, кубок иегері атанды. 28 минутта гол жіберіп алғанына қарамастан, Тилсон екі гол соғып, команданы алға шығарып жеңіс сыйлады. Капитаны Сэм Коуэн Англия Кубогінің үш финалына да қатысқан алғашқы ойыншы болды&lt;ref&gt;James, ''The Official Manchester City Hall of Fame'', p. 153.&lt;/ref&gt;.

[[1937 жыл|1937]] жылы клуб тарихында алғаш рет Англия біріншілігінің чемпионы атанды. Бұл маусымда «Сити» 100-ден аса гол салды. Бірақ, келесі маусымда «Сити» бірінші дивизонмен қоштасты.&lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/engpaul/FLA/1937-38.html&lt;/ref&gt;

«Манчестер Сити» екінші дивизионда тек бір рет ойнап жетісті, өйткені бұдан кейін Екінші Дүниежүзілік Соғыс басталғанына байланысты, футбол тоқтатылған болатын.

Футбол жұмыс жасап бастағаннан кейін, «Ситиді» капитаны болған, Сэм Коуэн өз қолына алды. Ол бірінші матчын 3:0 есебімен жеңді, одан кейін клуб 19 ойын бойы жеңілмей келді. Бұның арқасында «Сити» Жоғарғы Лигага қайта оралды. Бірақ Сэм Коуэн, бизнес қызығушылықтарының кесірінен, жұмысынан босатылды.

[[1949 жыл|1949]] жылы «Сити» неміс қақпашысы [[Берт Траутманн]]ды өз қатарына қосты&lt;ref&gt;James, ''The Official Manchester City Hall of Fame'', p76&lt;/ref&gt;. Бұл футболшы англиялық клубқа қосылғаннан кейін, жергілікті тұрғындар нацисттік Германиямен байланысы бар деп митингке шықты&lt;ref&gt;'England really can go all the way' http://blogs.guardian.co.uk/worldcup06/2006/06/07/england_really_can_go_all_the.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060626171653/http://blogs.guardian.co.uk/worldcup06/2006/06/07/england_really_can_go_all_the.html |date=2006-06-26 }}&lt;/ref&gt;. Бір жағынан өздерінің клубының қақпасын қорғағаны үшін қолдаса, бір жағынан нацисттік Германия өкілі

болғандықтан күдіктенді.&lt;ref&gt;http://mcivta.com/players/old/trautmann.html&lt;/ref&gt; [[2010 жыл|2010]] жылы&lt;ref&gt;Manchester City legend Bert Trautmann http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/2926741/Manchester-City-legend-Bert-Trautmann-Todays-Premiership-stars-couldnt-care-less.html&lt;/ref&gt;:[[File:Don Revie statue.jpg|thumb|331x331px|Лидс қаласында орналасқан Дон Реви мүсіні]]&lt;blockquote&gt;'''''«Мен өз клубымды сүйемін, және қолдаймын.Мен «Ситидің бүкіл матчын қалдырмай көремін.Мен Англияға Германиямен ойнасада, жанкүйер боламын»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Берт Траутманн''&lt;/blockquote&gt;

=== ХХ ғасырдың ортасы ===
«Реви жоспарын» пайдаланып, «Сити» 50-інші жылдары аса қатты өнер көрсете алмады. Аса керемет өнер көрсетті деп, тек 1955 жылды айтуға болады. Өйткені бұл жылы Англия Кубогінің финалына шықты. Бірақ «Ньюкаслдан» 1:3 есебімен жеңіліс тапты.

[[1956 жыл|1956]] жылдың [[5 мамыр]]ында 22 жылдан соң Англия Кубогын жеңіп алды. Жүз мың адам сыятын «Уэмблиде» «Манчестер Сити» «Бирмингем Ситимен» кездесіп, алғашқы голын 3-інші минутта салды, алғашқы голды Дон Реви салды. 12 минут өткен соң «Бирмингем» Ноэль Кинси көмегімен есепті теңестірді&lt;ref&gt;Birmingham soon behind but Kinsey quick to equalise

Birmingham Mail 5 May 1 бет ;Final edition
&lt;/ref&gt;. «Сити» 62-інші минутта алға шықты, есеп 2:1. Голды салуға ат салысқандар болып, Кен Бернс, Бобби Джонстон және Джек Дайсон саналды&lt;ref&gt;{{cite book|last=James|first=Gary|title=Manchester&amp;nbsp;– A Football History|publisher=James Ward|location=Halifax|year=2008|isbn=978-0-9558127-0-5|page=122}}&lt;/ref&gt;. 64-інші минутта Берт Траутманнды мойынын ауыртып алғанына қарамастан, Дайсонға пас беріп, кейін Джонстон гол салып шабуыл иесі атанды&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ward|first=Andrew|title=The Manchester City Story|publisher=Breedon|location=Derby|year=1984|isbn=0-907969-05-4|page=49}}&lt;/ref&gt;. Осымен есеп 3:1 болып кубок иегерлері атанды.&lt;ref&gt;Rowlands, ''Trautmann: The Biography'', p. 179.&lt;/ref&gt;

«Манчестер Сити» кезеңі 60-70 жылдардың соңына қарай өркендей бастады. Бұл кездері команды Джо Мерсер қолға алды. Джо Мерсер команданы қолға алып Жоғарғы Лигага шығарған болатын. Мерсер «Сити» қатарына Джордж Хеслоп, Майк Саммерби, Колин Белл, Тони Бук, Фрэнсис Ли, жас Джо Корриган есімді ойыншыларды қосты. Бұл ойыншыларын команданы алға сүйреді.

Кейін Мерсер, 34 жылдан кейінгі, [[1968 жыл|1968]] жылы, Джордж Бест есімді атақты шабуылшысы бар&lt;ref&gt;{{cite book|last=Goldstone|first=Phil|coauthors=Saffer, David|title=Manchester City Champions 1967/68|publisher=Tempus|location=Stroud|year=2005|isbn=978-0-7524-3611-1}}&lt;/ref&gt; «Манчестер Юнайтедті» екі ұпай артта қалдырып, Англия чемпионы атанды. [[1969 жыл|1969]] жылдың [[26 сәуір]]інде Нил Янгтың голының арқасында «Лестер Ситиді» жеңіп, «Сити» тарихындағы төртінші Англия Кубогын жеңіп алды&lt;ref&gt;{{cite book|last=Penney|first=Ian|title=Blue Heaven: Manchester City's Greatest Games|publisher=Mainstream|location=Edinburgh|year=1996|isbn=1-85158-872-8}}&lt;/ref&gt;. [[1970 жыл|1970]] жылдың [[7 наурыз]]ында «Сити» тарихында алғаш рет Футбол Лигасының Кубогін жеңіп алды, финалдық матчта Мерсердің «Ситиі» «Вест Бромвич Албионның» бір голына екі голмен жауап қайтарған болатын. Голдардың авторы: Майк Дойл және Глин Пардо.&lt;ref&gt;{{cite book|last=McOwan|first=Gavin|title=The Essential History of West Bromwich Albion|publisher=Headline|year=2002|isbn=0-7553-1146-9|page=261}}&lt;/ref&gt;  
Сол жылы, «Сити» өте жоғарғы нәтиже көрсетіп Кубок Иегерлерінің Кубогын жеңіп алды. Венадағы финалда Польшаның клубы «Гурникті» 2:1 есебімен жеңді. «Сити» қатарынан голдарды Нил Янг және пенальтиден Фрэнсис Ли салған болатын&lt;ref&gt;''Paul Fitzpatrick.'' Lee Inspired by Vienna,  The Guardian(30.04.70)&lt;/ref&gt;. Джо Мерсер бұл ойыннан кейін&lt;ref&gt;''Paul Fitzpatrick.Mercer &quot;happy&quot;,  The Guardian(30.04.70)''&lt;/ref&gt;:  &lt;blockquote&gt;'''''«Нөсер жауын екінші таймда ойынды бұзды, бірақ біздің ойыншылар бұл кедергіге қарамастан керемет ойын көрсетіп, менің көңілімнен шықты»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Джо Мерсер''&lt;/blockquote&gt;Келесі жылы Джо Мерсер мен Мальколм Эллисон бірігіп тағы да, Кубок Иегерлерінің Кубогының жартылай финалына шықты. Бірақ «Ситидің» маңызды ойыншалыр жарақаттанып қалып, «Челсиден» 0:2 есебімен жеңіліп қалып, алдыңғы жылғы нәтижені қайталай алмады. Англия біріншілігінде «Сити» төртінші орында тұрып, соңына қарай алға жылжып, бас жүлдені иеленіп кетті. 1972 жылы, өкінішке орай, екі бапкердің арасы құлдилай бастады. Джо Мерсер «Ковентри Ситиді» жаттықтыруға кетіп қалды. Клуб президенті Питер Суолз&lt;ref&gt;Tossell, ''Big Mal'', p. 214.&lt;/ref&gt;: &lt;blockquote&gt;'''''«Бізге Мальколм Эллисон мен Джо Мерсер арасындағы екеуін таңдау керек болды. Біз Мальколм Эллисонды таңдадық»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Питер Суолз''&lt;/blockquote&gt;Кейін Мальколм Эллисонде өз пікірін білдірді&lt;ref&gt;{{cite book|last=Penney|first=Ian|title=Manchester City: The Mercer-Allison Years|publisher=Breedon|year=2008|location=Derby|isbn=978-1-85983-608-8|page=176}}&lt;/ref&gt;: &lt;blockquote&gt;'''''«Джо және мен керемет бапкерлік топ болдық. Мен ешқашан Джо Мерсермен бірге жұмыс атқарғаныма өкінген емеспін, және өкінбеймін де. Ол да осындай сезімде екенін білемін. Біз екеуміз керемет клубты құрдық. Мерсер-Эллисон атқарған жылдары «Сити» үшін ең керемет және есте қаларлықтай жылдар болады. Джоны тағы да өз орнында қалдырғанда, керемет болар еді. Ол да осылай айтатынына күмәнім жоқ.»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Мальколм Эллисон''&lt;/blockquote&gt;[[File:Joe Corrigan 20070922.jpg |thumb|284x284px|Джон Корриган, «Ситидің» көп жүлделі қақпашысы|солға]]Бірақ Мальколм Эллисон бапкерлік қызметте көп болмады. Өйткені ол 1972/73 жылдары «Ситиді» соңғы орындарда жетелеп жіберді. Клубы екінші дивизионға кетіп қалудан, тек жаңа бапкер Джонни Харт құтқарып қалды. Бірақ бұл бапкерде, өз жұмысында бола алмады. Маусым аяқтала сала бапкерлік орынды «Норвич Ситидің» бапкері Рон Саундерс басты. Бұл бапкердің көмегімен кубок жағында аса жақсы өнер көрсетсе, біріншілікте шамалы нәтиже көрсетті. Саундерсде өз орнында көп отыра алмады, 1974-1979 жылдар арасында «Ситидің» бұрынғы ойыншысы Тони Бук бапкерлік жағынан басқарды.

Бук команданы алға шығарып, және сол нәтижені сақтап қалуды мақсат тұтты&lt;ref&gt;http://www.sporting-heroes.net/football-heroes/displayhero_club.asp?HeroID=36461&lt;/ref&gt;. 1973/74 маусымының соңғы турында «Сити», біріншілікте қалу үшін тек жеңіс керек болған «Манчестер Юнайтедпен» кездесті. 1:0 есебімен «Манчестер Сити» жеңіп, ел біріншілігінен көршілес клубты екінші дивизионға шығарып салды. Жалғыз голдың авторы Денис Лоу, бұл матч ол үшін аса ауыр болды. Өйткені Лоу «Манчестер Юнайтед» қатарында 11 жыл ойын көрсетті, ол голды соққаннан кейін қуанбады және ойын алаңынан көңілсіз кетті. Бұл Лоу үшін мансабындағы ең соңғы матч болды&lt;ref&gt;http://www.mirrorfootball.co.uk/archive/Manchester-United-0-1-Manchester-City-article80249.html&lt;/ref&gt;.

Тони Бук кезінде «Манчестер Сити» жақсы команда болды. [[1976 жыл|1976]] жылдың 28 ақпанында «Ньюкасл» клубын 2:1 есебімен жеңіп, [[Лига Кубогы]] иегері атанса, [[1977 жыл|1977]] жылы «[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпульден]]&lt;nowiki/&gt;» бір ұпайға қалып қойып күміс жүлдеге ие болды. Және екі рет Лига Кубогының ширек-финалына барды, ал 1978/79 жылдары [[УЕФА]] Кубогының ширек-финалына дейін барды.

60-70 жылдардағы сәтті кезеңді 80-інші жылдардағы сәтті кезеңмен ауыстыруға болатыны сөзсіз. Мальколм Эллисон бапкерліктен босатылып, кейін қайтып келді. Бірақ Мальколмның кейінгі саясаты сәтсіз болды. Клубтан Эйс Хартфорд, [[Оуэн, Гари|Гари Оуэн]] и Питер Барнс сынды жұлдызды ойыншылар кетіп қалды. Кейін Стив Дейліді  £1,5 миллион бағасына алып&lt;ref&gt;Тревор Фрэнсис: Погбаның бағасы бұл кезде, ойда жоқ еді. http://ukfootball.ru/transfers-1409.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401231804/http://ukfootball.ru/transfers-1409.html |date=2012-04-01 }}&lt;/ref&gt;, Англия біріншілігіндегі ең қымбат ойыншы атанды. Бірақ бұл «Ситиді» алға жетелей алмағандықтан, Эллисон 1980/81 маусымында қайтадан босатылды. Оның орнына Джон Бонд келді.&lt;ref&gt;http://www.guardian.co.uk/football/video/2009/sep/14/the-manager-football?intcmp=239&lt;/ref&gt;

[[Джон Бондтың]] көмегімен, «Сити» «[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпульды]]&lt;nowiki/&gt;» 3:1 есебімен жеңіп, ел біріншілігінде 10-ыншы орында аяқтады. Бондтың саясатымен, көптеген нәтижелі ойыншылар «Сити» қатарын толықтырды. Құрамда жас ойыншылар көбейді. Осы қарқынмен «Сити» Англия Кубогының финалына шықты&lt;ref&gt;http://www.mcfc.co.uk/News/Club-news/2010/April/This-week-in-City-history-060410 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717104231/http://www.mcfc.co.uk/News/Club-news/2010/April/This-week-in-City-history-060410 |date=2012-07-17 }}&lt;/ref&gt;, бірақ финалда «[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэм]]&lt;nowiki/&gt;» «Ситиді» 3:2 есебімен жеңіп, басым түсті. Екі жылдан Бондта өз жұмысынан босатылды. Өйткені «Сити» ондыққа кіре алмады. Оның орнын Джон Бенсон басты.

Джон Бенсон тек бірінші дивизионнан ұшып кетуі ғана есте қалды, бірінші дивизионның соңғы турында жеңіске жеткенде қалуы мүмкін еді. Тіпті тең нәтижеде «Ситиді» бірінші дивизионда қалдырар еді. Бірақ Джон Бенсон «Ситиді» тек жеңіліске ғана лайық екенін көрсетті. Кейін Бенсонның орнын [[Билли Макнилл]] басты. Бұл бапкер «Ситиді» бірінші дивизионға қайта әкелді. Бірақ 1985/86 жылдары бірінші дивизионнан ұшып кетуіне сәл қалды, және 1986/87 жылдардағы маусымды әлсіз бастады. Оны «Сити» басшылары орнынан босатып, оның орнына [[Джимми Фриззеллді]] шақырды. «Сити» сол маусымда соңынан екінші орын алып, қайта екінші дивизионға кетіп қалды. Кейін екінші дивизиондағы «Ситиді» [[Фриззелл]] басқармады, «Ситиді» Мел Макхин қайтадан бірінші дивизионға әкеліп, қарашада сэр Алекс Фергюсон басқарған «[[Манчестер Юнайтед]]ті&lt;nowiki/&gt;» 5:1&lt;ref&gt;http://www.mirrorfootball.co.uk/archive/Manchester-City-5-1-Manchester-United-special-unseen-pictures-of-David-Oldfield-Trevor-Morley-Gary-Pallister-and-Co-article374005.html&lt;/ref&gt; есебімен ойсырата жеңді, бірақ бұған қарамастан басшылар Мел Макхинді орнынан босатты. сэр [[Алекс Фергюсон]] сол матчтан соң:&lt;blockquote&gt;'''''«Бұл менің бапкерлік мансабымдағы ең ұятты есеп болды»'''''&lt;ref&gt;Manchester Derby Special: Sportsmail takes City and United on a trip down memory lane&lt;nowiki/&gt;http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1175519/MANCHESTER-DERBY-SPECIAL-Sportsmail-takes-City-United-trip-memory-lane.html&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© сэр Алекс Фергюсон''&lt;/blockquote&gt;[[File:Franny Lee.jpg|thumb|314x314px|Фрэнсис Ли — «Ситидің» аңыз ойыншысы]][[1989 жыл|1989]] жылдың [[қараша]]сымен [[1990 жыл|1990]] жылдың [[қараша]]сы арасында «Ситиді» Ховард Кендалл басқарды. Бұл бапкер команданы алға жетелей алды. Ховард Кендалл «Эвертонға» кетіп қалды. Ол кеткеннен кейін ойыншы-бапкер Питер Рид бапкер болды. Ридтің екі маусымында «Сити» бесінші орыннан не төмен, не жоғары аяқтай алмады. Ал 1992/93 жылдарда тоғызыншы орынға түсіп қалып, [[Питер Рид]] орнынан кетті. Оның орнына [[Брайан Хортон]] келді. Ол «Ситимен» 16-ыншы орынға түсіп қалды

[[1994 жыл|1994]] жылы «Сити» , сәтсіз ойындарға қарамастан Хортонды команданың бапкері қылып қалдырды, бірақ 1994/95 маусымында 17 орын шынымен басшылардың көңілінен шықпады, және оны орнынан босатуға тура келді. Оның орнын «[[Саутгемптон]]&lt;nowiki/&gt;» клубының бұрынғы бапкері Алан Болл басты. Ол құрамды жасартқысы келіп, реформа өткізді. Құрамға [[Георгий Кинкладзе]] келіп, құрам жасара бастады. Бірақ 1995/96 жылдары «Сити» қайтадан бірінші дивизионға кетіп қалып, Болл орнынан босатылды. Стив Коппелл жаңа бапкер болып уақытша тағайындалды. Кейін клуб бапкері болып, [[Фил Нил]] тағайындалды. Бірақ ол 10 ойынның 7-еуінде жеңіліс тауып, «Ситиді» кестенің ортасына апарып тастады, кейін орнынан босатылды, орнына Джо Ройл келіп «Ситиді» екінші дивизионға кетіп қалудан құтқара алмай, екінші дивизионға кетіп қалды. Кейін Ройлдың сөзінде&lt;ref&gt;Маусым нәтижесі туралы. &quot;Манчестер Сити&quot;

http://fapl.ru/posts/9353/
&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;'''''«Ситиде жақсы-жақсы ойыншыларды алатын аса көп ақша болмады, сондықтан кәрі футболшылармен тегін агенттерді алу керек болды»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Джо Ройл''&lt;/blockquote&gt;«Ситидің» құлдырау кезеңінде президенттік мансапты [[Дэвид Бернстайн]] басты. Жаңа президент келгеннен кейін «Сити» 1998/99 жылдарынан кейін бірінші дивизионға қайта оралды. Келесі маусымда клуб Премьер-Лигаға келді. [[2000 жыл|2000]] жылдың жазында клуб қатарына жартылай қорғаушы Альф-Инге Холланд және Джор, қыста қатарға Ричард Данн мен Даррен Хакербиде қосылды. Шотландтық «Рейнджерстен&lt;nowiki/&gt;» Андрей Канчельскис жалға алынды.

[[2001 жыл|2001]] жылдың [[21 сәуір]]інде жанкүйерлер көтеріліп Джо Ройлды орнынан босатты&lt;ref&gt;Anger at Royle departure, BBC Sport, 21.05.01 2011-09-11

http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_city/1342563.stm
&lt;/ref&gt;. Үш күннен кейін Англия ұлттық құрамасының бұрынғы бапкері Кевин Киган «Ситидің» жаңа бапкері болып тағайындалды.

=== XXI ғасырдың басы ===
[[File:Thaksin DOD 20050915 (crop).jpg|thumb|278x278px|Таксин Чиннават, «Ситидің» алғашқы азиаттық басшысы]]
[[2002 жыл|2002]] жылы «Манчестер Сити» Премьер-Лигаға қайта оралды. Маусым басында клуб көптеген жақсы ойыншыларды алды. «Қалалықтар» қатарын [[Петер Шмейхель]]&lt;ref&gt;Man City snap up Schmeichel, bbc.co.uk, 13.04.02, 2013-11-19

http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/aston_villa/1926287.stm
&lt;/ref&gt; толықтыра бастады, одан соң қорғаушылар [[Сильвен Дистен]] мен [[Давид Соммей]] келді. Марк-Вивьен Фоэмен&lt;ref&gt;Africa: Cameroon's Foe Joins Manchester City, allafrica.com, 2013-11-19

http://allafrica.com/stories/200206200061.html
&lt;/ref&gt; қоса, Висенте Матиас Вуосода&lt;ref&gt;Man City seal Vuoso deal

http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_city/2027491.stm
&lt;/ref&gt; клуб қатарын толықтырды. Кейінірек «Пари Сен-Жермен» клубынан £17,5 миллион бағасына Николья Анелькада&lt;ref&gt;Manchester City officialise le transfert d'Anelka

http://www.sport.fr/football/manchester-city-officialise-le-transfert-d-anelka-22393.shtm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610193926/http://www.sport.fr/football/manchester-city-officialise-le-transfert-d-anelka-22393.shtm |date=2015-06-10 }}&lt;/ref&gt; келді. Қыстық трансферде — шабуылшы [[Робби Фаулер]]де қатарды толықтырды. Маусым нәтижесі бойынша, «Манчестер Сити» Премьер-Лигада тоғызыншы орын алып, 24 жылдан бері алғаш рет [[УЕФА Кубогы (кубок)|УЕФА Кубогының]] квалификациялық жарыс кезеңіне шықты.

[[2003 жыл|2003]] жыл «Манчестер Сити» үшін «Мейн Роудтағы» соңғы ойын болды, өйткені олар — «[[Сити оф Манчестер]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын 48 мың көрермендік жаңа ойын алаңына көшті.

[[2007 жыл|2007]] жылы UK Sports Investments арқылы тайландты отбасынан шыққан бизнесмен Таиландтық бұрынгы премьер-министрі [[Таксин Чиннават]] $43 миллионға клубты сатып алды. Және ол клубты көркейтуге уәде берген болатын&lt;ref&gt;Таксин Чинават: «Келесі жылы &quot;Манчестер Сити&quot; ЧЛ-да ойнайтын болады» 21.03.08

http://www.voon.ru/news/75778
&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;'''''«Ең бірінші мақсат — ондыққа кіру, екіншісі — алтылыққа, ал үшінші мақсатымыз — [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасы]] үшін таласамыз»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Таксин Чиннават''&lt;/blockquote&gt;Жаңа басшылар «клубқа көптеген өзгерістер» енгізуді бастады. Ең алғашқы өзгеріс, [[2007 жыл|2007]] жылдың [[6 шілде]]сінде атақты швед бапкері [[Свен-Ёран Эрикссон]]мен үш жылға келісім-шартқа келді, және де ойыншылар Ведран Чорлукамен, Хавьер Гарридомен және Мартин Петров, Элано, Бенджани Мварувари, Валерия Божиновтармен келісім-шартқа келді. Бұл маусымда манчестерлік дербидің екеуінде де жеңіске жетті, бірақ соңғы турда «[[Мидлсбро]]ға&lt;nowiki/&gt;» 8:1 есебімен ойсырата жеңіліп, тоғызыншы орынға жайғасты. [[2008 жыл|2008]] жылдың [[2 маусым]]ында шведтік бапкерді жұмысынан босатты&lt;ref&gt;Эрикссон жұмысынан босатылды 02.06.08, futbol-1960.ru

http://futbol-1960.ru/england/news/36074.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080604110946/http://futbol-1960.ru/england/news/36074.html |date=2008-06-04 }}&lt;/ref&gt;. Оның орнына уэльстік бапкер [[Марк Хьюз]]ды&lt;ref&gt;&quot;Манчестер Ситидің&quot; жаңа бапкері Марк Хьюз болды, 05.06.08

http://www.belta.by/ru/all_news/sport/i_231625.html
&lt;/ref&gt; қойды.

[[2008 жыл|2008]] жылы «Манчестер Ситиді» сату жөніндегі, үш апталық Дубайда өткен келісімнен кейін, қаржылай көмек беретін [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-лық]] топ Abu Dhabi United Group (ADUG), және оның басшысы [[Мансур ибн Зайд Аль Нахайян]] Чиннаваттан 90%-дық акциясын сатып алды, бір жылдан кейінде 10%-ын сатып алып, тәуелсіз басшысы атанды. Клубты сатып ала, алға мақсат қойды. Мақсаты — алпауыт клубтардың қатарына кіру болатын. Кейін Шейх Мансур айтуынша&lt;ref&gt;«Шейх Сити», 03.08.2010, chelsearus.com

http://chelsearus.com/1820-shejx-siti.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121060349/http://chelsearus.com/1820-shejx-siti.html |date=2010-11-21 }}&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;'''''«Челси және Барселона секілді клубтармен бірдей болу үшін, құрамдағы 22 ойыншыны жаңарту керек. Ақша — мәселе емес. Бастысы, менің командамда 22 ойыншының барлығы жұлдызды ойыншы болуы керек, ал клуб онжылдықта алпауыт клубқа айналады»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Шейх Мансур''&lt;/blockquote&gt;Жаздық трансферде көптеген жақсы ойыншылар алынды.  [[Пабло Сабалета]], [[Венсан Компани]], [[Таль Бен-Хаим]] және Глаубер секілді ойыншылар алынды, кейін «[[Челси (футбол клубы)|Челсиден]]&lt;nowiki/&gt;» [[Шон Райт-Филипс]] қайта оралды. Мәскеулік [[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА-дан]]  £18 миллион бағасына бразилиялық шабуылшы Жо&lt;ref&gt;Жо &quot;Манчестер Ситиге&quot; келді, 02.07.2008, rusfootball.info

http://www.rusfootball.info/rss/1146040509-zho-pereshel-v-manchester-siti-za-18-mln.-funtov.html
&lt;/ref&gt; келді. Қыстық трансферде нәтижелі қақпашы Шей Гивен келді және жас қақпашы Гуннар Нильсен, қорғаушы Уэйн Бридж, нәтижелі ойыншы Найджел де Йонг, екі шабуылшы — Крейг Беллами мен [[Робиньо]] қатарды толықтырды. [[Робиньо]] — «[[Реал Мадрид]]тен&lt;nowiki/&gt;» £32, 5 миллион бағасына келіп&lt;ref&gt;Робиньо &quot;Манчестер Ситиге&quot; келді. 02.09.2008 http://news.bigmir.net/sport/46780?bm_lang=ua&lt;/ref&gt;, «Манчестер Сити» тарихындағы ең қымбат ойыншы атанды. Бұл маусымда, алдыңғы маусымға қарағанда «Сити» жақсы нәтиже көрсетті — 10-ыншы орын.

[[2009 жыл|2009]] жылы Марк Хьюз орнына басқа бапкер келеді деген жалған ақпараттар көп болды. Бірақ 2009/10 жылдардағы маусымды уэльстік бапкермен басталды. «Сити» өзінің трансферлік саясатын жалғастыра кетті. Жазда «[[Астон Вилла]]&lt;nowiki/&gt;» клубынан [[Стюарт Тейлор]] атты қақпашы келді, содан соң жартылай қорғаушы [[Гарет Барри,]] «[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]&lt;nowiki/&gt;» футбол клубынан [[Силвиньо]], «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсеналдан]]&lt;nowiki/&gt;» [[Коло Туре]] мен Эммануэль Адебайор, «Эвертоннан» £24 миллион бағасына орталық қорғаушы Джолеон Лескотт, «[[Манчестер Юнайтед]]тен&lt;nowiki/&gt;» [[Карлос Тевес]], «[[Блэкберн Роверс]]&lt;nowiki/&gt;» клубынан Роке Санта Круз келіп, «Манчестер Сити» ойыншылар қатары толықты.

[[2009 жыл|2009]] жылдың [[19 желтоқсан]]ында Марк Хьюз сәтсіз нәтижелері үшін бапкерлік қызметті босатты. Кейін Марк Хьюз өзінің бұл шешімге разы&lt;ref&gt;Марк Хьюз &quot;Манчестер Ситидің&quot; өткізіп жүрген саясатына разы емес, 20.12.09

http://www.dynamomania.com/news/98219-mark-hyuz-nedovolen-politikoy-rukovodstva-manchester-siti
&lt;/ref&gt; емес екенін білдірді:&lt;blockquote&gt;'''''«Сандерлендпен кейінгі ойында, маған келісім-шарт ерте ажырады деп айтты. Маған БАҚ-та бұл туралы ескертпеді, мен бұндай шешімді мүлде күткен жоқпын. Көп ұзамай, жаңа бапкерде табыла қойды, бұл, менің кетуім маусым басында шешілгенін білдіріп отыр. Мен маусым басталмай тұрып, клуб басшысымен кездестім, және біз бірге мақсат қойдық — ел біріншілігінде алтыншы орын алу немесе 70 ұпай жинау. Бұны мақсат тұтуды мен ойыншыларға да айтып қойғанмын. Әрине, Манчестер Сити сабында әркім көбірек жақсы нәтиже көрсетіп, ел біріншілігін менімен бірге алғысы келіп, тура жолға түстік, бірақ күтпеген жерден мені жұмысымнан босатты»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Марк Хьюз''&lt;/blockquote&gt;Кейін бұған «Сити» президенті әл-Мүбарәк жауап қайтарды:&lt;blockquote&gt;'''''«Соңғы он бір ойында бар болғаны екі-ақ жеңіс. Бұл «Манчестер Сити» клубы үшін өте жеткіліксіз. Шейх Мансур мен басшылар кеңесі, алға деген ұмтылыс және ынтаны көріп тұрған жоқ.»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Халдун әл-Мүбарәк''&lt;/blockquote&gt;[[File:Roberto Mancini RED BULL STADIUM JERSEY NY.jpg |thumb|230x230px|Роберто Манчини мен Брайан Кидд — «Ситидің» қазіргі деңгейіне жол ашқандар|солға]]Марк Хьюз орнына итальяндық маман [[Роберто Манчини]] келді&lt;ref&gt;«Манчестер Сити» Хьюзды жіберіп, Манчиниды бапкер қылды. 19.12.09

http://www.sports.ru/football/56836797.html
&lt;/ref&gt;.Және оның ассистенті болып [[Брайан Кидд]] тағайындалды. Қыста «Сити» ойыншылар қатарына [[Патрик Вьейра|Патрик Виейра]] мен жас ойыншы [[Адам Джонсон]] қосылды. [[Роберто Манчини|Манчинидың]] арқасында «Манчестер Сити» бесінші орын алып, [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасына]] жолдама алды.

[[2010 жыл|2010]] жылы жазда «Манчестер Сити» трансфер прессасының бас жұлдызы болды.«Сити» қатарын Александр Коларов(£20 миллион бағасына), Жером Боатенг(£11 миллион бағасына), Яя Туре(£26,4 миллион бағасына), Джеймс Милнер(£19,3 миллион бағасына), Давид Сильва(£25,3 миллион бағасына) және сол кездердің нәтижелі шабуылшыларының бірі болған Марио Балотелли(£26 миллион бағасына) келіп қатар толықты. «Сити» осы жылы өзінің қорғаушысы Силвиньомен қоштасты, өйткені ол өзінің ойыншы мансабын аяқтады. Және Хавьером Гарридо, жартылай қорғаушылар Мартин Петров және де [[Стивен Айрленд]], шабуылшылар Бенджани Мварувари,  «[[Милан (футбол клубы)|Миланға]]&lt;nowiki/&gt;» кеткен Робиньо атты ойыншыларымен қош айтысты.

«Манчестер Сити» қыстық трансферлік терезеде көптеген футболшыны жалға жіберуі керек болды. Бұлардың қатарынад: Роке Санта Крус, Давид Гонсалес, Уэйн Бридж және Эммануэль Адебайор, «[[Реал Мадрид]]&lt;nowiki/&gt;» клубына кетті.

«Манчестер Сити» жағдайы күрт күшейе түсті. Қыста «қалалықтар» [[Босния және Герцеговина|Босния және Герецеговинаның]] нәтижелі шабуылшысы [[Эдин Джеко]]мен келісім-шартқа келді(£27 миллион бағасына). Жаңағы трансферлердің барлық бағасын қоса түскенде, шейх Мансур £1 миллиард көлемінде қаржы жіберген(бапкер мен ойыншылардың жалақысын қосқанда).&lt;ref&gt;Ман. Сити: миллиард үшін, 09.01.11

http://football.ua/england/news/117983.html
&lt;/ref&gt;

[[2011 жыл|2011]] жылдың [[17 наурыз]]ында «Манчестер Сити» [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасының]] 1/8 финалында [[Динамо (футбол клубы, Киев)|киевтік Динамоға]] жол берді (қонақта  0:2 ұтылып, өз алаңында 0:1 ұтылып). [[11 мамыр]]да «[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэм]]&lt;nowiki/&gt;» клубын минималды есеппен жеңіп 1968/99 жылдардан бері алғаш рет УЕФА Чемпиондар Лигасына жолдама алды. «[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэммен]]&lt;nowiki/&gt;» өткен ойыннан кейін [[Манчини]]:&lt;blockquote&gt;'''''«Бүкіл команданы жеңіспен құттықтаймын. Осы маусымда жақсы өнер көрсеттік деп ойлаймын. Алдымызда әлі екі ойын бар, және бұл Ситиді үшінші орынға апарады деп үміттенемін. Бұл мен үшін ең маңызды да әсерлі сәттердің бірі. Біз бұл маусымда көп еңбек еттік және мен Манчестер Сити жанкүйерлерін құттықтаймын. Мүмкін емес ешнәрсе жоқ, және біз Арсенал клубын артта қалдырамыз деп үміттенемін»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Роберто Манчини''&lt;/blockquote&gt;Сонан соң, Манчинидің арманы орындалған болатын. «Сити» екі ойында алты ұпай алып, 22 мамыр күні «Манчестер Сити» Англия Премьер-Лигасында күміс жүлдегер атанған, лондондық «[[Челси (футбол клубы)|Челсимен»]] бірдей ұпай жинады, бірақта голдар айырмашылығымен «Манчестер Сити» үшінші орынға жайғасты. Және бұл нәтиже квалификациялық жарыссыз, тікелей УЕФА Чемпиондар Лигасының топтық кезеңіне жолдама алды. Бұл жүлдемен қоса, ең үздік бомбардир атанған «Сити» ойыншысы [[Карлос Тевес]] «[[Манчестер Юнайтед]]&lt;nowiki/&gt;» шабуылшысы [[Димитр Бербатов]]пен бірдей атанды. «Манчестер Сити» қақпашысы — [[Джо Харт]], «[[Алтын қолғап]]&lt;nowiki/&gt;» атағын жеңіп алды. Англия қақпашысы 17 ойын өз қақпасына гол жібермеген.

«Манчестер Сити» үшін сол кезде Англия Кубогын «[[Сток Сити]]ден&lt;nowiki/&gt;» жеңіп алу үлкен нәтиже болды. Бұл жүлдені 1976 жылдан бері алғаш рет жеңіп отыр. [[Роберто Манчини]] ойыннан кейін:&lt;blockquote&gt;'''''«Тек бірнәрсе айта аламын, мен өз жанкүйерлерім үшін ризамын. Көп жылдар бері, бұл кубокты жеңе алмай келдік. Біз бүгін жақсы қорғандық деп айта алмаймын. Бізге әлі де күшею қажет, бірақ бұған қарамастан, біз өте бақыттымыз. Біз Манчестер Ситидың жаңа тарихын бастадық. Бұл әлі басы ғана»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Роберто Манчини''&lt;/blockquote&gt;2010/11 маусымы аяқталғаннан кейін [[Роберто Манчини]] [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-де]] клуб басшысы Халдун әл-Мүбәрәкпен кездесті. Кездесуде итальяндық маман мен араб бизнесмені арасында, бюджетке көп қаржы бөлінетіні шешілді.

[[2011 жыл|2011]] жылы жазда екі атақты ойыншы «Сити» қатарына қосылды. Бұлар — [[Самир Насри]] және [[Серхио Агуэро]]. [[Серхио Агуэро]] — «Манчестер Ситиге» £38 миллион бағасына келіп, «Сити» тарихындағы ең қымбат ойыншы атанды. Бұлармен қоса «Сити» сабына, [[Гаэль Клиши]] мен [[Стефан Савич|Стеван Савич]] және [[Оуэн Харгривз]]те қосылды, румындық қақпашы Костел Пантилимион «[[Тимишоара]]&lt;nowiki/&gt;» клубына жалға алынды, бірақ кейіннен толықтай сатып алынды. Сол жылы командадан, Патрик Виейра ойыншы мансабын аяқтап, кейін клуб штабына кірді. [[2013 жыл|2013]] жылдың [[мамыр]]ында «Манчестер Сити» жас ойыншыларының командасын басқара бастады. Эммануэль Адебайор қайта басқа клубқа жалға кетті. Және де Шей Гивен, Жо, Крейг Беллами, Шон Райт-Филипс, [[Жером Боатенг]], [[Фелипе Кайседо]] және тағы да басқа жас футболшылар клубтан кетті.

[[2011 жыл|2011]] жылдың [[шілде]]сінде, клубтың ресми демеушісі [[Etihad Airways]] шешімімен «Сити оф Манчестер» атауы «[[Этихад Стэдиум]]&lt;nowiki/&gt;» деп өзгертілді. Etihad Airways пен «Манчестер Сити» он жылға серіктестік келісім-шартқа қол қойылды. Бұдан басқа Etihad Airways таңбасы, «Сити» жарнамаларында, ойын алаңының сыртында, шығыс Манчестерге Etihad Campus дүкенін салуға, және клуб жейдесінде белгіленетін болады. Кейбір мағлұматтарға сүйенсек, ойын алаңының атауын өзгерту £120 миллион бағасына шаққан.

«[[Этихад Стэдиум]]&lt;nowiki/&gt;дегі» алғашқы матчта «Сити» өзінің көршілесі «Манчестер Юнайтедпен» кездесіп, бірінші таймда 2:0 есебімен жеңіп келіп, кейін 2:3 есебімен жеңіліп қалды. Бірақ «Сити» Премьер-Лигада сәтті бастады. 14 ойында 12 рет жеңіске жетіп, қалған екі «[[Фулхэм (футбол клубы)|Фулхэм]]&lt;nowiki/&gt;» мен «[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]&lt;nowiki/&gt;» клубтарымен тең ойнады. 9 турда «Манчестер Сити» өзінің көршілестері «Манчестер Юнайтедті 6:1&lt;ref&gt;&quot;МЮ&quot; өзінің көршілесінен алты гол өткізіп алды. 23.10.11

http://www.lenta.ru/news/2011/10/23/mucity/
&lt;/ref&gt; есебімен ойсырата жеңіп, «Сити» үшін «Олд Траффордтағы» 56 жылдан бергі алғашқы ірі есепті тіркеді.&lt;ref&gt;&quot;Манчестер Сити&quot; &quot;Олд Траффордта&quot; соңғы 56 жылда алғаш рет ірі есеппен жеңді. 23.10.11

http://news.sport-express.ru/2011-10-23/470932/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025202348/http://news.sport-express.ru/2011-10-23/470932/ |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt; Ойсырата жеңген ойыннан кейін [[Роберто Манчини]]:&lt;blockquote&gt;'''''«Маусым өте ұзақ,  және біз әрбір үш күн сайын ойын көрсетеміз, сондықтан әрбір ойын бара-бара қиындай бастайды. Біз  Тоттенхэм және Болтон клубтарына қарсы жақсы нәтиже көрсеттік, бірақ мен бұл ойынды аса ерекше деп белгілеймін — біз Манчестер Юнайтед атты алпауыт клубты жеңдік. Бірақ біз бұл ойында тек үш ұпай алдық қой — ал алты голға келсек, бізге сол алты гол үшін ешкім алты ұпай бермейді. Бұл жәй ғана ойын, және мен, Манчестер Юнайтед әлі де бізден мықтырақ деп ойлаймын. Біз олардан мықты болуымыз үшін, Премьер-Лиганы жеңіп алуымыз керек. Сонда ғана барлығы өзгере бастайды деп сенемін, бірақ әзірше Манчестер Юнайтед бізден әлдеқайда мықтырақ. Әрине, мен Манчестер Юнайтед клубын ойсырата жеңгенімізге қуаныштымын. Барлық команда Олд Траффордта жеңе бермейді, сондықтан бұл ойын біз үшін маңызды да есте қалатын ойын — бастысы ірі нәтиже емес, бастысы біз олардың алаңында жеңіс таптық. Бұл матч жанкүйерлеріміз үшін тарихи матч. Голдар тек біздің алға шығуымызға және лигада көмек көрсете алады. Мен үш ұпайды алғанымызға қуаныштымын, бірақ, бізге әлдеқайда мықтырақ болуымыз үшін, және кестенің алғашқы орындарында қалуымыз үшін, бізге тынбай еңбек етуіміз керек, сонда ғана біз күшейе түсеміз»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Роберто Манчини''&lt;/blockquote&gt;
[[Сурет:ManchesterCityFC League Performance.svg|нобай|409x409 нүкте|Футбол лигасындағы «'''Ситидің'''» жыл сайынғы орындарының кестесі]]
«Сити» үшін алғашқы жеңіліс он бесінші турда тіркелді. [[2011 жыл|2011]] жылдың [[12 желтоқсан]]ында [[Андре Виллаш-Боаш]]тың командасы «[[Челси (футбол клубы)|Челсиден]]&lt;nowiki/&gt;» 1:2 есебімен жеңіліп қалды. Бірінші голды екінші минутта Марио Балотелли салғанымен, кейін «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]&lt;nowiki/&gt;» екі голмен жауап қайтарып «Ситиден» басым түсті.&lt;ref&gt;&quot;Челси&quot; чемпиондық таласта. 13.12.11

http://football.sport-express.ru/reviews/18460/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107222207/http://football.sport-express.ru/reviews/18460 |date=2012-01-07 }}&lt;/ref&gt;

«[[Челси (футбол клубы)|Челсиден]]&lt;nowiki/&gt;» жеңілгеннен кейін, «Сити» УЕФА Чемпиондар Лигасында сәтсіздікке ұшырады. Топтық кезеңінде «[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]&lt;nowiki/&gt;» клубын 2:0 есебімен жеңгенімен&lt;ref&gt;&quot;Сити&quot; плей-офф құлттанған есігінің қасында. 07.12.11

http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/season=2012/matches/round=2000263/match=2007657/postmatch/report/index.html
&lt;/ref&gt;, «Сити» «Бавария» мен «[[Наполи]]ден&lt;nowiki/&gt;» кейін үшінші орынға ие болып, регламент бойынша, [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасына]] кетіп қалды.

Еуропа Лигасының 1/16 финалында, португалиялық «[[Порту (футбол клубы)|Портумен]]&lt;nowiki/&gt;» кездесіп, қонақта 2:1 есебімен жеңіп, ал өз алаңында 4:0 есебімен артта қалдырды. Кейін, 1/8 финалда басқа португалиялық клуб «[[Спортинг Лиссабон|Спортингпен]]&lt;nowiki/&gt;» кездесіп, қонақта 0:1&lt;ref&gt;&quot;Сити&quot; үшін жаман хабар. 08.03.12

http://ru.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2012/matches/round=2000274/match=2007453/postmatch/report/index.html
&lt;/ref&gt; есебімен жеңілді. Ал, өз алаңында 3:2 есебімен жеңгенімен келесі кезеңге өте алмады. Өйткені, ереже бойынша, өз алаңында гол өткізбеген клуб қана келесі кезеңге жолдама ала алады.

Ойыннан кейін «[[Спортинг Лиссабон|Спортинг]]&lt;nowiki/&gt;» бас бапкері [[Са Пинту]] айтуынан&lt;ref&gt;Са Пинту: &quot;Спортинг&quot; жақсы үмітпен жеңді. 16.03.12

http://www.championat.com/football/news-1117932-sa-pintu-sporting-pobedil-blagodarja-igrovoj-discipline-i-vere-v-uspekh.html
&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;'''''«Манчестер Сити құрамы өте мықты, бұл клубтың әрбір ойыншысы нәтижелі болып келеді. Бірақ Спортинг үлкен сенім мен және тынбай еңбек еткеніне орай жеңіске жетіп, келесі кезеңге өтті.»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Са Пинту''&lt;/blockquote&gt;[[File:Aguero sending photos - Premier League parade 2011-12.jpg|thumb|314x314px|Серхио Агуэро, 2011/12-дегі чемпиондығында]]
Ел кубоктарында, «Сити» жақсы нәтиже көрсете алмады. Бірінші кубокта, 1/32 финалында өзінің көршілестері «[[Манчестер Юнайтед]]тен&lt;nowiki/&gt;» 3:2 есебімен жеңіліп, ары қарай жалғастыра алмады&lt;ref&gt;&quot;Манчестер Юнайтед&quot; &quot;Манчестер Ситиді&quot; Англия Кубогынан теуіп шығарды. 09.01.12

http://www.topnews.ru/news_id_47499.html
&lt;/ref&gt;. Ал екінші кубокта, әрине, Лига Кубогында, жартылай финалға дейін барып, «[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]&lt;nowiki/&gt;» футбол клубынан өте алмады(қонақта 0:1 есебімен жеңілсе, өз алаңында 2:2 есебімен тең нәтиже көрсетті).

Ал Премьер-Лигада ұзақ уақыт бойы алғашқы орынды бермей келе жатты, бірақ кейін «[[Суонси Сити]]ден&lt;nowiki/&gt;» минималды есеппен жеңіліп, «[[Манчестер Юнайтед]]ті&lt;nowiki/&gt;» алдына жіберіп алды. Келесі турда «[[Челси (футбол клубы)|Челсиге]]&lt;nowiki/&gt;» қарсы ойында 2:1 есебімен жеңді. Кейін «Сити», «Сток Сити» және «Сандерленд» клубтарымен тең ойын көрсетті, ал 8 сәуірде лондондық «Арсеналға» 0:1 есебімен есе жіберіп алды. Бұл сәтсіздіктерден кейін «[[Манчестер Юнайтед]]&lt;nowiki/&gt;» 8 ұпаймен алға ұзап кеткен болатын. Бірақ «Сити», қуанышқа орай, алты ойын қатарынан жеңіске жетті, ішінде алғашқы орында тұрған «[[Манчестер Юнайтед]]те&lt;nowiki/&gt;» болды. Соңғы турға келгенде «Манчестер Сити», өзінің көршілес клубынан екі ұпай алға ұзады.Соңғы ойын «Куинз Парк Рейнджерске» қарсы ойын болатын. Бұл ойынның бірінші таймында «Сити» 1:2 есебімен жеңіліп жатты. Бірақ соңғы минуттардағы, [[Эдин Джеко]] мен [[Серхио Агуэро]] салған голдар, тарихты шыр айналдырды. Бұл голдардан кейн «Сити» «Куинз Парк Рейнджерстен» 1:2 жеңіліп жатып, 3:2 есебімен алға шығып кетіп, бұны қоя тұрғанда кесте «Манчестер Юнайтедті» артта қалдырып 89 ұпаймен, 44 жылдан бергі алғашқы Англия біріншілігін жеңіп алды. Үздік ойыншы болып — [[Венсан Компани]] атанды. Клуб басшысы Халдун әл-Мүбәрәк кейіннен, өз пікірін білдірді&lt;ref&gt;Халдун әл-Мубарак: Ескі &quot;Манчестер Сити&quot; ежелде қалды. 15.05.12

http://terrikon.com/posts/119489
&lt;/ref&gt;:[[File:Vincent Kompany holds up the Premier League trophy 2012.jpg|thumb|315x315px|Команда капитаны Венсан Компани АПЛ кубогымен]]&lt;blockquote&gt;'''''«Жанкүйерлер бұл сәтті 44 жыл күтті, міне, 44 жылдан кейін алғашқы ел біріншілігінің чемпионы болдық, клуб кезінде жүлдесіз болды, жүлдеге қол жеткізе алмай жүрді. Кезіндегі «Сити» дымға қауқарсыз болған болатын. Енді бұл қауқарсыз «Ситиді» ұмытайық, бұрынғы нәрсе өтті де кетті. Енді көзімізді ашып, жаңа тарихтың бетін жазып бастайық. Бұл жүлде соңғы емес, әлі біз көптеген шыңдарды, бірге бағындыратын боламыз'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Халдун әл-Мүбәрәк''&lt;/blockquote&gt;[[2012 жыл|2012]] жылдың басында [[Роберто Манчини]] «Манчестер Сити» клубымен, бес жылға келісім-шартқа отырғаны белгілі болды. Кейіннен, бұл итальяндық маманның жалақысы да белгілі. Жылдық жалақысы £7 миллионды құрады. Бұның алдында, [[Роберто Манчини]] Ресей футбол құрамасының бапкері болуы мүмкін деген ақпараттар да шықты.

[[2012 жыл|2012]] жылдың [[мамыр]] айында, уэльстік [[Гарет Бейл]]ді және белгиялық футболды [[Эден Азар]]ды, сонымен қатар Премьер-Лиганың [[Футболдан Англия чемпионаты 2011/2012|2011/12 маусымында]], лондондық «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]&lt;nowiki/&gt;» сабында үздік бомбардир атанған [[Робин ван Перси]]ді өз қатарларына қосу мүмкін болған. Бірақ, [[Гарет Бейл]] «[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэм]]&lt;nowiki/&gt;» клубымен келісім-шартын ұзартса, [[Эден Азар]] «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]&lt;nowiki/&gt;» сабына қосылды, ал [[Робин ван Перси]], өзінің көршілестері «[[Манчестер Юнайтед]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қосылған болатын. «Манчестер Сити» бұлардың орнына, қақпашы [[Ричард Райт]]ты өз қатарларына қосты. Және де бұнымес қоса, қорғаушы Матия Настасич пен Майконды, «[[Бенфика]]&lt;nowiki/&gt;» клубының қорғаушысы [[Хави Гарсия]]ны, «[[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]&lt;nowiki/&gt;» клубынан Джек Родуэллді, «Суонсидің» шабуылшысы Скотт Синклерді өз саптарына қоса алды. «Барселона» футбол клубының бұрынғы топ-менеджері Феррано Сориано, «Ситидің» директоры болды. Клуб қатарынан, Грег Каннингем, Стефан Савич, Ахмед Бенали, Гай Ассулин, Владимир Вайсс, Адам Джонсон, Найджел де Йонг және де Эммануэль Адебайор басқа клубқа кетті, ал Уэйн Бридж, Дедрик Боята, Мұхаммед Әбу, Омар Элабделлауи, Гарри Банн және Роке Санта Круз жалға кетті. Стюарт Тейлор мен Оуэн Харгривз тегін агент атанды.

[[2012 жыл|2012]] жылдың [[12 тамыз]]ында, «Манчестер Сити» «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]&lt;nowiki/&gt;» клубын 3:2 есебімен ұтып, Англия Суперкубогын жеңіп алды. Бірінші болып, голды «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]&lt;nowiki/&gt;» қатарынан [[Фернандо Торрес]] салып, командасын алға шығарса, екінші таймда «Сити» қатарынан [[Яя Туре]], [[Карлос Тевес]] және [[Самир Насри]] көзге көрініп команданы 3:1 есебімен алға шығара алды, ойын соңына қарай «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]&lt;nowiki/&gt;» есепті қысқарта алды, бірақ соңы жеңіс «Сити» қарамағында қалып, «Қалалықтар» кубок иегері атанды.

[[Футболдан Англия чемпионаты 2012/2013|2012/13 маусымының]] басында, букмекерлік конторлар «Манчестер Ситиді» Премьер-Лига чемпионы болуға басты үміткер атады&lt;ref&gt;Букмекерлер «Манчестер Ситиді» АПЛ-дың 2012/13 маусымында чемпиондыққа басты үміткер атады. 18.08.12

http://www.sports.ru/football/142775111.html
&lt;/ref&gt;, бірақ «Манчестер Сити» бас бапкері Роберто Манчини, өзінің көршілестері «Манчестер Юнайтедті» басты үміткер атады.&lt;ref&gt;Роберто Манчини: &quot;МЮ&quot; - чемпион болуға басты үміткер&quot;. 18.08.12

http://news.sport-express.ru/2012-08-18/529295/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821033143/http://news.sport-express.ru/2012-08-18/529295/ |date=2014-08-21 }}&lt;/ref&gt;

2012/13 маусымының күзінде «Манчестер Сити» сәтсіздіктерге жолықты. [[2012 жыл|2012]] жылдың [[25 қыркүйек|25 қырқүйегінде]] Лига Кубогының 1/16 финалында «Манчестер Сити» «Астон Вилла» клубынан 2:4 есебімен жеңіліп қалды&lt;ref&gt;«Қасқырлар» жемтіксіз қалды. 26.09.12

http://www.gazeta.ru/sport/2012/09/26/a_4788253.shtml
&lt;/ref&gt;. УЕФА Чемпиондар Лигасының топтық кезеңінде 3 рет жеңіліс тауып және 3 рет тең нәтиже көрсетіп, жақсырақ нәтиже көрсете алмай, «[[Боруссия Дортмунд]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Реал Мадрид]]&lt;nowiki/&gt;» және амстердамдық «[[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]&lt;nowiki/&gt;» клубтарынан кейін, 3 ұпаймен, соңғы орын алып, жарыспен қоштасты&lt;ref&gt;&quot;Манчестер Сити&quot; Чемпиондар Лигасымен қоштасты. 05.12.12

http://www.dni.ru/sport/2012/12/5/244696.html
&lt;/ref&gt;. Премьер-Лигадағы алғашқы жеңілісін, [[2012 жыл|2012]] жылдың [[9 желтоқсан]]ында өзінің көршілестері «[[Манчестер Юнайтед]]пен&lt;nowiki/&gt;» кездескенде 2:3 есебімен жеңіліп, сол кезде тапты. Сол кезден кейін, «Манчестер Сити» 9 жеңіс, 6 тең ойын және 1 жеңіліспен екінші орынға тұрақтады. Сол жеңілістен кейін, [[26 желтоқсан]]да, «Сандерлендтен» 0:1 есебімен жеңіліп, екінші жеңілісін алды. Осыдан кейін «Сити» жеңілмей, [[2013 жыл|2013]] жылдың 1[[3 қаңтар]]ында, лондондық «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсеналды]]&lt;nowiki/&gt;» 2:0 есебімен жеңіп, жеңіс сериясын бастады. Қыстық трансферде, Гуннар Нильсен&lt;ref&gt;Гуннар Нильсен &quot;Манчестер Ситиден кетті&quot;. 22.12.12

http://faroesoccer.3dn.ru/publ/ostalnoe/transfery/gunnar_nilsen_pokidaet_quot_manchester_siti_quot/33-1-0-262
&lt;/ref&gt;, Майкл Джонсон, және «[[Милан (футбол клубы)|Милан]]&lt;nowiki/&gt;» клубына €20 миллион бағасына [[Марио Балотелли]] атты үш ойыншы команда қатарынан кетті.[[File:Song Balotelli.jpg|thumb|Марио Балотелли, «Сити» сабында|304x304 нүкте|солға]]2012/13 маусымның екінші бөлігінде «Сити» 4-ақ жеңіліс алып, өзінің көршілестері «Манчестер Юнайтедті» 2:1 есебімен жеңіп, өш бере алса да, «Сити» «Манчестер Юнайтедтен» 11 ұпайға қалып қойып, Англия Премьер-Лигасының екінші орынында аяқтады. 
Бұдан басқа, «Сити» Лига Кубогында «Челсиді» жартылай финалда артта қалдыра алса да, шешуші кезеңде «[[Уиган Атлетик]]&lt;nowiki/&gt;» клубынан 1:0 есебімен жеңіліп, кубок иегері атана алмады. Соңында, «Сити» 2012/13 маусымында бірде-бір жүлде ала алмай, дымсыз қалды. Бұдан кейін, Роберто Манчиниді бапкерлік орнынан босатуға тура келді. Итальяндық маман орнына өзінің ассистенті Брайан Киддті уақытша қоя тұрды. Роберто Манчини кеткеннен кейін, жолақ алып, ол жолаққа «Манчестер Сити» жанкүйерлерімен қоштасу үшін: «Үш ұмытылмас жыл..Сау бол!» деп жазып, қоштасуын білдіріп кетті. Кейін «Манчестер Юнайтедтің» бас бапкері [[Алекс Фергюсон|сэр Алекс Фергюсон]], итальяндық маманның жұмысынан босатқанына қарсылығын, мынадай пікірмен білдірді:&lt;blockquote&gt;'''''«Манчиниді жұмысынан босатпауға да болар еді.Өйткені, команданы УЕФА Чемпиондар Лигасына шығарды, ел біріншілігінде екінші орынды алып берді, ал алдыңғы жылы Ситиді ел біріншілігінде чемпион қылып және Англия Кубогын алып, бір емес, екі жүлде алып берді. Мен бұл итальяндық маманды жұмысынан кеткеніне басында таңғалдым, бірақ кейбір басшыларының сөзіне сүйенсек, барлығы дұрыс деп ойлаймын. Ал былай, Манчини бұндай түрмен клубтан кеткені дұрыс емес деп ойлаймын»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© сэр Алекс Фергюсон''&lt;/blockquote&gt;Кейіннен, клуб директор Феррано Сориано да пікірін білдірді:&lt;blockquote&gt;'''''«Келесі маусым осы маусымнан да сәттірек болады деп ойлаймын. Қазір жоспарласақ, біз осы алдыңғы бес жылда бес трофей ұтуымыз да мүмкін. Келесі маусымда, біз ешқандай жүлде ала алмай, кейін,  лезде екі жүлде алуымыз да әбден мүмкін»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Феррано Сориано''&lt;/blockquote&gt;[[File:Manuel Pellegrini 2013.jpg|thumb|236x236px|Мануэль Пеллегрини|солға]][[2013 жыл|2013]] жылдың [[14 маусым]]ында, «Сити» «[[Малага]]ның&lt;nowiki/&gt;» тренері, чилилік маман [[Мануэль Пеллегрини]]ді өздерінің бас бапкері қылды&lt;ref&gt;РЕСМИ: Пеллегрини &quot;Манчестер Ситидің&quot; жаңа бапкері. 14.06.13

http://www.soccer.ru/news/346613.shtml
&lt;/ref&gt;. Ағылшындық БАҚ-тарға сенсек, «Сити» чилилік маманмен үш жылға келісім-шартқа отырып, жалақысы жылына £3,4 миллион бағасында болды. Жаңа бапкер келісімен, «Сити» жаздық трансферде жақсы ойыншылар ала білді, және команда қатарынан Райан Макгиверн, Жереми Элан, Майкон, [[Коло Туре]] және Уэйн Бридж атты ойыншылар кетті. Карим Рекик, [[Гарет Барри]], Абдул Разак басқа клубқа жалға кетті. Бұлармен қоса, командадан, Мұхаммед Әбу мен Скотт Синклерде кетіп қалды. Ал [[Карлос Тевес|Тевес]] «[[Ювентус]]&lt;nowiki/&gt;» клубына €9 миллион бағасына кетсе, Роке Санта Круз бен [[Роберто Манчини]]дің ұлы Филиппо тегін агент атанды. Сол жаздық трансферде, «Сити» қатарына 32-жастағы «[[Атлетико Мадрид|Атлетико]]&lt;nowiki/&gt;» клубының орталық қорғаушысы [[Мартин Демичелис|Мартин Демикелис]] және украиндық клуб «[[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|Шахтер]]&lt;nowiki/&gt;» қатарынан Фернандиньо және де €25 миллион бағасына [[Стеван Йоветич]], испандықтар [[Хесус Навас]] пен [[Альваро Негредо]] толықты.

Мануэль Пеллегрини өз маусымын, орталықафрикадағы жарыстағы екі жеңіліспен бастады. ([[2013 жыл|2013]] жылдың [[14 шілде]] күні «[[Суперспорт Юнайтед]]&lt;nowiki/&gt;» клубынан 2:0 есебімен жеңілсе, кейін [[18 шілде]] күні «[[АмаЗулу]]&lt;nowiki/&gt;» клубынан 2:1 есебімен жеңілді). Бірақ бұл жарыста, «Ситиге» Пеллегрини бапкер болған жоқ, ол белгісіз жұмыстарымымен [[Чили]]ге кеткен болатын. Бапкерлік орнын өзінің көмекшілері ала тұрды&lt;ref&gt;Пеллегрини бір себептермен &quot;Манчестер Ситиден&quot; уақытша кете тұрды. 18.07.13

http://www.euro-football.ru/article/31/1002987138_pellegrini_pokinul_sbor_manchester_siti_po_semeynyim_prichinam
&lt;/ref&gt;.

Чилилік маман «Ситиде» жүлделік жолын — [[Barclays Asia Trophy]] атты бейресми жүлдесін [[27 шілде]] күні [[Гонконг]]те жеңіп алды. Полуфиналда «[[Саут Чайн]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы ойнап, артта қалдырса, финалда «[[Сандерленд (футбол клубы)|Сандерленд]]&lt;nowiki/&gt;» клубын минималды есеппен жеңіп, өзінің алғашқы жүлдесін қолына алды. Екі ойында да [[Эдин Джеко]] көзге түсе алды&lt;ref&gt;«Сити» төменнен жоғарыға. 27.07.13

http://www.gazeta.ru/sport/2013/07/27/a_5512797.shtml
&lt;/ref&gt;.

Жаздың соңына қарай, «Сити», [[Мюнхен]] қаласында өткен, Audi Cup атты жарысқа қатысты. Ол жарыста, «Манчестер Сити» «Милан» командасына бірінші таймның өзінде, 5:0 есебімен ойсырата ұтып жатты, бірақ итальяндық клубта, қарап қалмай, бірінші таймның соңына дейін үш гол салып, ойынның тағдырын бірінші таймда шешіп тастады. Бұл ойында, «Сити» сабынан, [[Давид Сильва]], Майка Ричардс, Александар Коларов және [[Эдин Джеко]] екі гол салып, ірі есеппен жеңуге ат салысты. 5:3 есебімен, «Миланды» артта қалдырып, Audi Cup жарысының финалына шықты. Бірақ финалдық ойында, жарыс мекенінің иесі, мюнхендік «Бавариядан» 1:2 есебімен жеңіліп қалған болатын. «Сити» сабынан жалғыз голды, 61-інші минутта испандық Альваро Негредо салды.

Чилилік бапкер Пеллегрини 19 тамыз күні «Ньюкасл» клубына қарсы, Англия Премьер-Лигасының бірінші турында өзінің ресми ойынын өткізді. Ол ойында, [[Давид Сильва]] ойынның басында(6-ыншы минутта) лезде гол сала білді. Кейін 20-сыншы минуттарда [[Серхио Агуэро]] есеп айырмасын ұзарта алды. Кейінірек, екінші таймда, [[Яя Туре]] мен [[Самир Насри]] бір-бір голдан салып, 4:0 есебімен доп айырмасын күшейтті. Ірі есептен кейін, Пеллегрини:&lt;blockquote&gt;'''''«Мен, бұл ойында жеңгенімізге өте қуаныштымын. Қуаныш, тек жеңістерді емес, команданы күшейтуді де шақыртады. Біз үшін, бұл екі жағдайда маңыздырақ. Ойыншылар бұл ойында, қалағанынша гол салды. Біз гол сала қоймай, қорғаныс жағынан да жақсы болдық, ал бұл біз үшін өте жақсы нәтиже»'''''&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote&gt;''© Мануэль Пеллегрини''&lt;/blockquote&gt;Бұл жеңістен кейінгі ойында, «Сити» жақсы нәтиже көрсете алмады. [[25 тамыз]]да Англия Премьер-Лигасының екінші турында, жоғарғы лигаға жаңадан келген, «[[Кардифф Сити]]&lt;nowiki/&gt;» клубына 2:3 есебімен есе жіберіп алды. Бұл ойында, «Сити» жеңіс үшін таласпағандай болды. Өйткені, ойын соңына дейін 3:1 есебімен жеңіліп жатты. Кейін, ойын соңына қарай, Альваро Негредо доп айырмасын қысқарта алғанымен, есеп жағынан алға шығара алмады.&lt;ref&gt;Эдин мүлде көзге түспеді. 25.08.13

http://www.gazeta.ru/sport/2013/08/25/a_5605645.shtml
&lt;/ref&gt;

Англия Премьер-Лигасының бесінші турында, «Сити», «манчестерлік дербиде», алдыңғы ойындағы тең нәтижеге қарамастан, өзінің көршілесін 4:1 есебімен жеңіп, кестеде төртінші орынға тұрақтады. [[Серхио Агуэро]] екі гол алып, [[Яя Туре]] мен [[Самир Насри]] бір-бір голдан салды, және 87-інші минутқа қарай, [[Уэйн Руни]] есепті үш доп айырмасына қысқарта алды.&lt;ref&gt;&quot;Манчестер Сити&quot; - &quot;Манчестер Юнайтед&quot; - 4:1: Мойес САФ-тың шаңында. 23.09.13

http://www.sport-express.ua/football/england/news/229687-manchester-siti-manchester-junajted-4-1-mojes-idet-po-stopam-fergjusona-premer-liga-5-tur.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214031842/http://www.sport-express.ua/football/england/news/229687-manchester-siti-manchester-junajted-4-1-mojes-idet-po-stopam-fergjusona-premer-liga-5-tur.html |date=2013-12-14 }}&lt;/ref&gt;

Мануэль Пеллегрини, [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]нда, «[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]&lt;nowiki/&gt;», «[[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Виктория (футбол клубы, Пльзень)|Виктория Пльзень]]&lt;nowiki/&gt;» клубтарымен бір топқа түсті. Бұл топта, «Сити», өзінің алғашқы ойынын чехиялық клубты 3:0 есебімен жеңіп, жақсы нәтижемен аяқтады. Бірақ, келесі ойында мюнхендік клуб «[[Бавария (футбол клубы)|Баварияға]]&lt;nowiki/&gt;» 3:1 есебімен есе жіберіп алды. «Сити» сабынан жалғыз голды, 79-ыншы минутта [[Серхио Агуэро]] салып екі доп айырмасына қысқартқан болатын. Үшінші команда, «[[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА]]&lt;nowiki/&gt;» клубымен ойындары, екі ойында да «Сити» мәскеулік клубты жеңе алды. Бірінші ойында, мәскеулік клуб сабынан Зоран Тошич ойын басында «[[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА]]&lt;nowiki/&gt;» клубын алға шығарған болатын, бірақ кейінірек, [[Серхио Агуэро]] есепті теңестіре алды. 42-інші минутқа қарай, тағы да [[Серхио Агуэро]], ағылшындық клубты алға шығарып, ойын тағдырын бірінші таймда шешіп тастады. Кейін, «Сити» өз алаңында, «[[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА]]&lt;nowiki/&gt;» клубын 5:2 есебімен жеңіп алды. Ойында, Альваро Негредо үш гол салып, [[Серхио Агуэро]] екі гол салды. Мәскеулік клубтан, [[Сейду Думбья|Сейду Думбия]] екі гол салды.

Осы ойындардан 2 жылдан кейін, [[2016 жыл|2016]] жылдың [[15 наурыз]]ында, Мануэль Пеллегрини, 1/8 финалда киевтік клуб «[[Динамо (футбол клубы, Киев)|Динамомен]]&lt;nowiki/&gt;» арпалыса алып, манчестерлік клубты, тарихында алғашқы рет ширек-финалға шығарған болатын. Кейін, ширек-финалда париждік «[[Пари Сен-Жермен]]&lt;nowiki/&gt;» клубымен қонақта 0:0 есебімен нәтижені тең ұстап, өз алаңында 1:0 есебімен [[Кевин Де Брёйне|Кевин Де Брюйне]] алға шығарып, сенсациялық оқиғаларды көбейтіп, өз тарихында бірінші рет [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]ның жартылай финалына шықты. Бірақ жартылай финалда, «[[Реал Мадрид]]&lt;nowiki/&gt;» клубынан, қонақта 1:0 есебімен жеңіліп, өз алаңында 0:0 есебімен тең ойнап, финалдық ойынға шыға алмаған болатын.
[[2016 жыл|2016]] жылдың [[1 ақпан]]ында «Манчестер Сити» өзінің болашақ бапкерін, уақытынан ерте таныстырды.&lt;ref&gt;Жаңа бапкер — Гвардиола. 1.02.16

&lt;nowiki&gt;http://alaman.kz&lt;/nowiki&gt;
&lt;/ref&gt; Манчестерлік клубтың жаңа бапкері болып — [[Хосеп Гвардиола]] атанды. [[Хосеп Гвардиола]] «Манчестер Сити» клубымен, жылына €20 миллион жалақысымен, үш жылға келісім-шартқа отырды. Және бұл бапкер, «Манчестер Ситиге» келіп, әлемдегі ең көп жалақы алатын бапкерлердің көшін бастады.Ол өзінің бейресми және алғашқы ойынын, 20 шілде күні өзінің, бұның алдында жаттықтырған клубы «[[Бавария (футбол клубы)|Баварияға]]&lt;nowiki/&gt;» бастады. Бұл ойында «Сити» мюнхендік клубтан 1:0 есебімен жеңілген болатын.
[[Сурет:Centre d'entraînement Manchester City 20-02-15.jpg|нобай|521x521 нүкте|Манчестер Сити 2014 жылы «Манчестер Сити» стадионына іргелес орналасқан Etihad кампусындағы жаңа кешеніне көшті]]
Ең алғашқы ресми ойынын, [[2016 жыл|2016]] жылдың [[13 тамыз]]ында Англия Премьер-Лигасының бірінші турында, «[[Сандерленд (футбол клубы)|Сандерленд]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы бастаған болатын. Бұл ойынын 2:1 есебін жеңіп, «Манчестер Ситиді» жаттықтырып бастағаннан бері алғашқы жеңісін алған болатын. Ойында, [[Серхио Агуэро]] 4-інші минутта гол соғып есеп айырмасын бір голға көбейтті. Кейіннен, қарсыластар сабынан Джермейн Дефо гол соғып есепті теңестірген болатын. Ойын соңына қарай, 87-інші минутта «[[Манчестер Юнайтед]]&lt;nowiki/&gt;» клубынан, «Сандерлендке» жалға келген Патрик Макнейр қателесіп, өз жағына(автогол) гол салдырып алды. Содан «Ситидің» жолы болып, жеңісті іліп әкеткен еді.

10 қыркүйек күні, «манчестерлік дерби» ойынында, «[[Олд Траффорд]]&lt;nowiki/&gt;» алаңында Хосеп Гвардиоланың командасы, 2:1 есебімен жеңіске жетті. 15-інші минутта [[Кевин Де Брёйне|Кевин Де Брюйне]] бірінші голды соғып, есепті ашқан болатын. Кейін, 20 минуттан кейін, 36-ыншы минутта, «Ситиден» шыққан шәкірт Келечи Ихеаначо есепті ұлғайта алды. Бірақ, 42-інші минутта [[Златан Ибрагимович]] гол соғып есепті бір гол айырмасына қысқартты. Бұдан кейін, көптеген мүмкіндіктер болғанымен, есеп осы күйінде қалды.

[[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]нда, квалификациялық жарыстың төртінші кезеңінде, «Стяуа» клубымен бастап, бұл румындық клубты бірінші ойында, 5:0 есебімен ұтып, бір марқайып алған болатын. Екінші ойында, «Сити» өз алаңында қабылдап, 1:0 есебімен жеңіп топтық кезеңге шықты.Топтық кезеңде «Манчестер Сити», «[[Селтик]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Барселона]]&lt;nowiki/&gt;» және менхенгладбахтық «Боруссиямен» бірге бір топқа түсті. Топта, алғашқы ойынын менхенгладбахтық «Боруссиямен» бастап, бұл немістік клубты 4:0 есебімен жеңген еді. Бұл ойында, [[Серхио Агуэро]] екі гол салып, [[Рахим Стерлинг]] пен Келечи Ихеаначо бір-бір голдан салып, «[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]&lt;nowiki/&gt;» клубының артынан ілескен болатын. Кейін, «[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]&lt;nowiki/&gt;» клубымен кездесіп, «Камп Ноу» алаңында 4:0 есебімен ұтылғанымен, өз алаңында 3:1 есебімен жеңді. Ал «Селтик» клубымен, өз алаңында да, қонақта да тең нәтижемен қайтты. Өз алаңында 1:1 есебімен аяқтаса, қонақта 3:3 есебімен теңесіп қалды. 2016 жылдың 12 желтоқсанында, [[Хосеп Гвардиола]] «Манчестер Ситиді» үш жыл қатарынан, 1/8 финалына шығарды. 1/8 финалда «Манчестер Ситидің» қарсыласы «[[Монако (футбол клубы)|Монако]]&lt;nowiki/&gt;» болды. 2017 жылдың 21 ақпанында, «Манчестер Сити» «[[Монако (футбол клубы)|Монако]]&lt;nowiki/&gt;» клубын, 5:3 есебімен ұтып, УЕФА Чемпиондар Лигасының ең нәтижелі бірінші ойыны болды. 26-ыншы минутта Рахим Стерлинг есеп ашты, кейін Радамель Фалькао мен Киллиан Мбаппе есепті 1:2 қылып, алға шығарды. Екінші таймның 58-інші минутында [[Серхио Агуэро]] есепті теңестірді, бірақ кейіннен бес минуттан Радамель Фалькао гол салып, есепті 2:3 қылып, ойынды қыздырған болатын. Уақыт өте келе «Сити» ойыншылары қарап қалмай, он минут ішінде есепті 5:3 қылды. Ат салысқандар болып, [[Серхио Агуэро]], Джон Стоунз және Лерой Сане атанды. Бұдан кейін, жауапты матч «Манчестер Сити», француздық клубтан 3:1 есебімен жеңіліп қалып, келесі кезеңге шыға алмады. «Сити» қатарынан жалғыз голды Лерой Сане салды.
[[Сурет:Taunton Holiday Inn - Ellisons WSM3.JPG|нобай|359x359 нүкте|Манчестер Сити клубының автобусы]]
23 сәуір күні, Англия Кубогының жартылай финалында «Сити» «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы ойнады. «Манчестер Ситиді» 62-інші минутта [[Серхио Агуэро]] алға шығарғанымен, 71-інші минутта [[Начо Монреаль]] есепті теңестіріп, ойын соңында қосымша таймдар ойнатуға тура қылды. 101-інші минутта, [[Алексис Санчес]] «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсеналды]]&lt;nowiki/&gt;» алға шығарып, финалдық ойынға жолдама алып берді. Осымен, «Сити» жүлделерге деген мүмкіндерден айырылып қалды.

[[Хосеп Гвардиола]] 2016/17 маусымында, 21 мамырда «[[Уотфорд (футбол клубы)|Уотфорд]]&lt;nowiki/&gt;» клубын 5:0 есебімен жеңіп, «Манчестер Ситимен» Англия Премьер-Лигасының кестесінде, үшінші орында аяқтады. [[Кевин Де Брёйне|Кевин де Брюйне]] — 18 голдық паспен, ең көп голдық пас берген ойыншы атанды. «Манчестер Сити» командасы 2017/18 маусымында 18 ойын қатарынан жеңіліс таппай, [[Англия Премьер-лигасы]]ның рекордын жаңартты. Бұған дейінгі рекорд «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]&lt;nowiki/&gt;» командасының қойнында болатын. Олар 2003/04 маусымында 13 ойын қатарынан жеңіс тауып рекорд қойған болатын.

[[Серхио Агуэро]], 2017/18 маусымында, 181 голмен «Манчестер Сити» тарихындағы ең үздік бомбардир атанды. Бұған дейінгі үздік бомбардир атағын иемденген — Эрик Брук. Ол «Сити» сабында 177 гол салған еді.

2021 жылдың 19 сәуірінде 12 еуропалық клубтың арасында Манчестер Ситидің [[Суперлига (футбол)|Еуропа Суперлигасының]] негізін қалаушы болғаны жарияланды. Бірақ спорт шенеуніктері мен жанкүйерлердің наразылығына байланысты, келесі күні Манчестер Сити ресми түрде Еуропа Суперлигасынан шығатынын жариялады.

2020/21 маусымында «Манчестер Сити» [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]] финалына тарихында алғаш рет шығып, өзінің жерлестері «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]&lt;nowiki/&gt;» футбол клубымен ойнады. Бірақ өкінішке орай, Порту қаласындағы «Драган» алаңында жерлестеріне 0:1 есебімен есе жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.championat.com/football/news-4362185-chelsi-obygral-manchester-siti-i-stal-pobeditelem-ligi-chempionov-sezona-2020-2021.html|title=«Челси» обыграл «Манчестер Сити» и стал победителем Лиги чемпионов сезона-2020/2021|author=Алексей Ласнов|website=www.championat.com|access-date=2021-06-11}}&lt;/ref&gt;.

Der Spiegel журналының 2022 жылдың сәуіріндегі қосымша есебінде, сыртқа шығып кеткен ішкі құжаттарға сүйене отырып, Абу-Даби иелері бұрын клубқа Etihad және Etisalat сияқты әмірлік компаниялары демеушілік төлемдер ретінде жасырын төлемдер жасаған (клуб сәтті қорғады деген талап)  2020 жылы CAS);  Шейх Мансурдың Абу-Даби Юнайтед тобы (ADUG) кәмелетке толмаған ойыншылардың клубпен келісім шартқа отыруы үшін жанама түрде төлеген;  және клуб [[Роберто Манчини]] мен Мансурдың «Аль-Джазира» клубы арасындағы жалған келісім-шартты бұрынғы менеджерге жалақысына қосымша үлкен өтемақы төлеу үшін пайдаланды деген болжам бар. Ол сондай-ақ осы үш істің соңғы үш жыл ішінде Премьер-Лиганың тергеуінде болғанын мәлімдеді. Жауап ретінде клуб бұл мәлімдемелерді шындыққа жанаспайды және клубтың беделі мен тұтастығына нұқсан келтіру әрекеті ретінде жоққа шығарды.

«Сити» «[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпульмен]]&lt;nowiki/&gt;» тағы бір жақын титулдық жарыстан кейін 2021–22 жылдары өзінің лига титулын қайтадан сақтап қалды; бес маусымда төрт рет [[Англия Премьер-лигасы|Премьер-лига]] жеңімпазы атанды. «Ситидің» тағы бір жағдайында соңғы екі ойында төрт ұпай қажет болған Сити екі ойында да екі гол айырмашылығымен артта қалды, тек сыртта «[[Вест Хэм Юнайтед|Вест Хэммен]]&lt;nowiki/&gt;» 2-2 тең ойынға және 3-2 есебімен жеңіске жетті. Маусымның соңғы шешуші ойыны өз үйінде «[[Астон Вилла]]ға&lt;nowiki/&gt;» қарсы ойындағы салынған соңғы үш голдың барлығы 76-шы және 81-ші минуттар арасындағы бес минуттық [[Блиц (шахмат)|блицте]] «[[Этихад Стэдиум|Этихад]]&lt;nowiki/&gt;» стадионында 1999 жылғы плей-офф финалында Джиллингхэмге қарсы және 2011-12 маусымының тарихты ойынның соңғы минутында өзгерте білген Премьер-Лигадағы атақты жеңісімен қатар жүретін сәттерде соғылды.

2022 жылдың қысқы және жазғы трансфер маусымында негізгі ойыншылардан Англияның қазіргі чемпионы ешкімді жоғалтпады. Ия,«Манчестер Ситиден» «[[Атлетико Паранаэнсе|Атлетико Паранаэнсқа]]&lt;nowiki/&gt;» ауысқан [[Фернандиньо]] (еркін агент ретінде) кетті, бірақ оның орнына «'''қалалықтар'''» «[[Лидс Юнайтед]]тен&lt;nowiki/&gt;» [[Калвин Филлипс]]ті 50,00 миллион еуроға алды. Және «[[Боруссия Дортмунд]]&lt;nowiki/&gt;» клубынан 60,00 еуро бағасына алынған [[Эрлинг Холанд|Эрлинг Холланд]] келіп, «Сити» шабуылын қауіптірек қылды, әрі еселей түсті.  Екеуінен басқа, тағы «Манчестер Сити» [[Арминия (футбол клубы, Билефельд)|Арминиядан]] Штефан Ортега Морено атты қақпашыны тегін алды. Бұл қақпашы 29 жастағы қақпашы Закари Штеффенмен екінші нөмір болу құқығы үшін бәсекелесуге тырысады. Сондай-ақ, Хулиан Алварес қосылды. «[[Ривер Плейт]]&lt;nowiki/&gt;» сабында 25 ойында 18 гол соққан 22 жастағы шабуылшыны «'''қалалықтар'''» қыста сатып алған болатын(€20,00 млн), бірақ артынша Ривер Плейт клубына жарты жылға кері жалға беріле тұрған болатын.

2022 жылдың жазғы трансфер маусымында Жезус пен Фернандиньодан басқа, тағы [[Александр Владимирович Зинченко|Олександр Зинченко]](«Арсенал», €35,7 млн) мен [[Рахим Стерлинг]](«Челси», €56,00 млн) өз клубтарын ауыстырған болатын.

Манчестер Ситидегі тұрақты бәсекелестік артықшылық дәуірі Fair Play (FFP) Қаржылық ережелерін бұзды деген айыптаулармен сәйкес келді. 2020 жылы Спорттық Төрелік Сот (CAS) УЕФА-ның клубқа қатысты санкциялары ақталмады деп шешіп, &quot;Ситидің&quot; Екі жылдық Еуропалық тыйымын жойды.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-67&lt;/ref&gt; 2023 жылы Премьер-Лига Манчестер Ситиге тағылған айыптар бойынша өзінің тергеуін жариялап, клубты 2017/18 маусымына дейін FFP ережелерін 115 бұзды деп айыптады.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-68&lt;/ref&gt; 


«Манчестер Сити» 2023/24 маусымында 1992 жылдан бастап есептегенде, Англия футболының тарихында алғаш рет қатарынан төртінші рет [[Футболдан Англия чемпионаты|Англия Премьер-Лигасын]] жеңіп алған алғашқы клуб болды. Осыған дейін «Манчестер Юнайтед» тек қана үш рет қатарынан жеңімпаз атанған болатын. Англиядағы 4-in-a-Row(қатарынан төрт рет) ұранын орындаған әзірше жалғыз клуб атанды.

Команда тағы да 2024/2025 маусымын чемпиондық жеңу үшін фаворит ретінде бастады, бірақ бірден қиындықтарға тап болды. Лиганың 10-шы турында «Манчестер Сити» сенсациялық түрде «Борнмуттан» 2:1 есебімен жеңіліп қалды. Келесі раундта Азаматтар сол есеппен Брайтоннан жеңілді. 12-ші раунд Тоттенхэмнің жеңілісімен есте қалды (0:4). Ливерпульмен негізгі кездесу де Пеп Гвардиола командасына ешқандай ұпай әкелмеді - матч мерсисайдтардың 2:0 жеңісімен аяқталды. «Ситидің» құлдырауы алғаш рет жаңа форматта өтіп жатқан Чемпиондар лигасында да байқалды. Лига кезеңінің 4-ші турында клуб Рубен Аморимның «Спортингінен» 4:1 есебімен жеңіліс тапты. 5-ші турда «Манчестер Сити» «Фейеноордпен» тең ойнап, матчтың ең соңында 3 гол айырмашылығын жоғалтып алды. Ювентуспен (2:0) және Пари Сен-Жерменмен (4:2) матчтардағы жеңілістерден кейін, Азаматтар лигадан кету аймағына түсті. Осылайша, 2025 жылдың қаңтарында Гвардиола командасы Англия чемпионатының үздік 4-тігіне кірмей, Чемпиондар лигасында 25-ші орынға жайғасты. Лига кезеңінің соңғы турында «Клуб Брюгге» командасын 3:1 есебімен жеңген «Ман Сити» Чемпиондар лигасының плей-офф кезеңіне өз орнын қамтамасыз етті. Плей-офф кезеңінде Гвардиоланың командасы «Реал Мадридті» жалпы 3:6 (2:3, 3:1) есебімен жеңді.&lt;ref&gt;https://www.mancity.com/news/mens/real-madrid-v-manchester-city-away-february-2025-63875589&lt;/ref&gt;

2025 жылдың 17 мамырында команда 2024/25 жылғы Англия Кубогының финалында «Кристал Пэласқа» қарсы 1-0 есебімен жеңілді.&lt;ref&gt;https://www.rbc.ru/sport/17/05/2025/6828c0949a79475362427318&lt;/ref&gt;

2025/26 маусымында «Сити» екі кубокты жеңіп алды: Англия Лига Кубогы (финалда «Арсеналды» 2-0 есебімен жеңді&lt;ref&gt;https://www.espn.com/soccer/match/_/gameId/401859837/manchester-city-arsenal&lt;/ref&gt;) және Англия Кубогы (финалда «[[Челси (футбол клубы)|Челсиді]]&lt;nowiki/&gt;» 1-0 есебімен жеңді&lt;ref&gt;https://www.espn.com/soccer/match/_/gameId/401867655/manchester-city-chelsea&lt;/ref&gt;). Олар лигада екінші орын алып, «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсеналға]]&lt;nowiki/&gt;» жеңілді.&lt;ref&gt;https://www.premierleague.com/en/news/4662306/arsenal-end-22-year-wait-for-premier-league-title/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260520090321/https://www.premierleague.com/en/news/4662306/arsenal-end-22-year-wait-for-premier-league-title/ |date=2026-05-20 }}&lt;/ref&gt; Чемпиондар Лигасында олар 1/8 финалда «Реал Мадридке» жалпы есеппен 1-5 (0-3&lt;ref&gt;https://www.espn.com.au/football/match/_/gameId/401862645/manchester-city-real-madrid&lt;/ref&gt;, 1-2&lt;ref&gt;https://www.espn.co.uk/football/match/_/gameId/401862647/real-madrid-manchester-city&lt;/ref&gt;) есебімен жолдан шығып қалды.

2026 жылдың 22 мамырында «Сити» Гвардиоланың маусым соңында клубтан кететінін растады.&lt;ref&gt;[https://www.mancity.com/citytv/mens/Guardiola:%20What%20a%20time%20we%20have%20had%20together! https://www.mancity.com/citytv/mens/Guardiola:%20What%20a%20time%20we%20have%20had%20together!]&lt;/ref&gt;Клубтағы 10 жыл ішінде ол 20 кубок жеңіп алды: 6 [[Ағылшын Премьер-лигасы|Англия Премьер-лигасының титулы]], 3 Англия Кубогы, 5 Англия Лигасының Кубогы, 3 Англия Коммуналдық Шилдс, 1 [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]], 1 [[УЕФА Суперкубогы]] және 1 ФИФА клубтық әлем кубогы.&lt;ref&gt;https://www.mancity.com/citytv/mens/Every%20trophy%20lift%20under%20Pep%20Guardiola&lt;/ref&gt;

== Команданың негізгі түсі, жейдесі және логотипі ==
[[Сурет:A6-EYE Etihad A332 FRA Manchester City Livery (39956611433).jpg|нобай|459x459 нүкте|Манчестер Ситидің стадионы мен жейдесін Etihad Airways компаниясы 2009 жылдан бері демеушілік етеді]]
Манчестер Ситидің үй жейдесінің түсі көк және ақ. Қонақтағы жейде дәстүрлі түсі қызыл-қоңыр немесе (1960 жылдардан бастап) қызыл және қара болды;  дегенмен, соңғы жылдары бірнеше түстер қолданыла бастады.Клубтың үй жейдесінің түсінің шығу тегі анық емес, бірақ клубтың 1892 жылдан бері немесе одан да ертерек көгілдір түсті кигені туралы дәлелдер бар. 1940 жылдары шыққан «Әйгілі футбол клубтары – Манчестер Сити» атты кітабында Вест Гортонның (Сент-Маркс) бастапқыда қызыл және қара түсте ойнағанын көрсетеді және 1884 жылғы есептерде ақ крест бейнеленген қара жейде киген команда сипатталып, клубтың шығу тегі көрсетілген. Жиі қолданылатын қызыл және қара түсті жейде бұрынғы менеджер көмекшісі Малкольм Эллисоннан шыққан, ол Миланның түстерін қабылдау Ситиді даңққа шабыттандырады деп сенді. Эллисонның бұл теориясы қазіргі уақытта да жұмыс істейді, ағымдағы маусымда (2022/23) қайта іске аспақ ойда бар. «Сити» 1969 жылы Англия кубогының финалында, 1970 жылы Лига кубогының финалында және 1970 жылы Еуропа Кубогының Жеңімпаздары Кубогының финалында қызыл және қара жолақтарда жеңіске жетті.

Қала 2016 жылы қолданысқа енгізілген қазіргі төсбелгіне дейін көйлектеріне үш басқа белгіні тағып келген. Біріншісі, 1970 жылы енгізілген, 1960 жылдардың ортасынан бері клубтың ресми құжаттамасында қолданылған дизайнға негізделген.  Ол клубтың атауы бар шеңбердің ішінде ағымдағы белгі сияқты қалқанды (соның ішінде Манчестер қаласының гербіне негізделген кемені) пайдаланатын дөңгелек белгіден тұрды.  1972 жылы бұл қалқанның төменгі жартысын Ланкаширдің қызыл раушанымен ауыстырған вариациямен ауыстырылды.  1976 жылы қару-жарақ колледжі геральдикалық төсбелгіні Сити қолдануы үшін Ағылшын футбол лигасына берді.  Белгі қызыл раушанның үстіндегі таныс кемеден тұрды, бірақ қалқанның орнына дөңгелек құрылғыда («''А roundel per fess lauzure'' және ''argent in a argent in a roundel per fess lazur'' және ''argent in a argent in a lazoned'') үш діңгекті кеме желкендері ұшып бара жатқан немесе түбінде тікенді және тұқым себілген раушан гүлі бар.

«Манчестер Сити» ірі кубок финалында ойнаған жағдайларда, клуб ірі іс-шарада қаланы таныстырудың мақтаныш белгісі ретінде Манчестер қаласының қолының белгісі бар жейделерді киді.  Бұл тәжірибе ойыншылардың жейделерінде әдетте ешқандай белгі болмайтын уақыттан пайда болды. Содан бері клуб тәжірибеден бас тартты;  2011 жылғы [[Футболдан Англия кубогы|Англия Кубогының]] финалында 21-ші ғасырда алғаш рет Сити арнайы аңызбен жазылған кәдімгі төсбелгіні пайдаланды, бірақ Манчестердің елтаңбасы ойыншылардың жейделерінің артқы жағындағы сандарға шағын монохромды логотип ретінде енгізілген.
1997 жылы клубтың жаңа төсбелгісі қабылданды, нәтижесінде бұрынғы белгі сауда белгісі ретінде тіркеуге жарамсыз болды. Бұл белгі Манчестер қаласының қолына негізделген және алтын бүркіттің алдындағы қалқаннан тұрды. Бүркіт — Манчестер қаласының ескі геральдикалық символы;  1958 жылы қаланың төс белгісіне алтын бүркіт қосылды (бірақ содан бері алынып тасталды), ол өсіп келе жатқан авиация саласын білдіреді.  Қалқанның жоғарғы жартысында Манчестер кеме каналын бейнелейтін кеме бар, ал төменгі жартысындағы үш қиғаш жолақ қаланың үш өзенін – Ирвелл, Ирк және Медлокты бейнелейді.  Төсбелгінің төменгі жағында латын тілінен аударғанда «''Шайқастағы мақтаныш''» деп аударылатын «''Superbia in Proelio''» ұраны бейнеленген.  Бүркіт пен қалқанның үстінде үш жұлдыз бар, бұл таза сәндік болып танылды.

2015 жылдың 15 қазанында, 1997 жылғы төсбелгінің дизайнына қатысты жанкүйерлер тарапынан бірнеше жылдар бойы сынға ұшырағаннан кейін, клуб клуб төсбелгісін елемеу және жаңа дизайнды енгізу туралы жанкүйерлермен кеңес өткізуге ниетті екенін жариялады. Консультациядан кейін клуб 2015 жылдың қараша айының аяғында клубтың ағымдағы төсбелгісі уақыт өте келе ескі, дөңгелек нұсқалар стилінде жасалған жаңа нұсқамен ауыстырылатынын хабарлады. Жаңа белгі болып табылатын дизайн 2015 жылдың 26 ​​желтоқсанында IPO арқылы ресми ашылуына екі күн қалғанда, дизайн 22 желтоқсанда сауда белгісі болған кезде байқаусызда ағып кетті. Жаңа дизайн 26 желтоқсанда Сандерлендке қарсы клубтың өз алаңындағы матчында ресми түрде таныстырылды.
=== Жейдені шығарушы компания және жейдедегі серіктестер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Уақыты
!{{comment|ЖШ|Жейдені шығаратын компания}}
!Жейдедегі серіктес (кеудедегі)
!Жейдедегі серіктес (жеңіндегі)
|-
|1974-1982
| rowspan=&quot;4&quot; |Umbro
|                ''Серіктессіз''
| rowspan=&quot;12&quot; |     ''Серіктессіз''
|-
|1982-1984
|Saab
|-
|1984-1987
|[[Philips]]
|-
|1987-1997
| rowspan=&quot;2&quot; |Brother
|-
|1997-1999
|Kappa
|-
|1999-2002
| rowspan=&quot;2&quot; |Le Coq Sportif
|Eidos
|-
|2002-2003
| rowspan=&quot;2&quot; |First Advice
|-
|2003-2004
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Reebok]]
|-
|2004-2007
| rowspan=&quot;2&quot; |Thomas Cook
|-
|2007-2009
|Le Coq Sportif
|-
|2009-2013
|Umbro
| rowspan=&quot;5&quot; |Etihad Airways
|-
|2013-2017
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Nike]]
|-
|2017-2019
| rowspan=&quot;2&quot; |Nexen Tire
|-
|2019-2023.
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Puma (компания)|Puma]]
|-
|2023-қ.д.
|OKX
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Жейде өндірушісі
!Жыл
!Келісілді
!Келісімшарт
!Құны
!Ескертпе
|-
|Le Coq Sportif
|2007-2009
|13 мамыр 2007
|2007-2011 (4 жылға)
|Жылына шамамен [[Фунт стерлинг|£]]2,5 миллион&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-80&lt;/ref&gt;
|Umbro келісімшартымен ауыстырылды
|-
|Umbro
|2009-2013
|4 маусым 2009
|2009-2019 (10 жылға)
|Жылына шамамен [[Фунт стерлинг|£]]2,5 миллион&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-80&lt;/ref&gt;
|Umbro келісімшарты 2013 жылы Nike бас компаниясына берілді
|-
|[[Nike]] 
|2013-2019
|4 мамыр 2009
|2013-2019 (6 жылға)
|Жылына шамамен [[Фунт стерлинг|£]]20 миллион&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-81&lt;/ref&gt;
|
|-
|[[Puma (компания)|Puma]]
|2019-2029
|28 ақпан 2019
|2019-2029 (10 жылға)
|Жылына шамамен [[Фунт стерлинг|£]]65 миллион&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-82&lt;/ref&gt;
|
|}

== Құрамы ==

=== Негізгі құрам ===
: ''2025 жылдың 1 ақпанына сәйкес''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:90%&quot;
! style=&quot;background:white;color:darkblue&quot; align=&quot;centr&quot; width=&quot;30&quot; |№
! style=&quot;background:white;color:darkblue&quot; align=&quot;centr&quot; width=&quot;200&quot; |Ойыншы
! style=&quot;background:white;color:darkblue&quot; align=&quot;centr&quot; width=&quot;85&quot; |Азаматтығы
! style=&quot;background:white;color:darkblue&quot; align=&quot;centr&quot; width=&quot;140&quot; |Туған күні
! style=&quot;background:white;color:darkblue&quot; align=&quot;centr&quot; width=&quot;250&quot; |Бұрынғы клуб
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#DCDCDC&quot; align=&quot;centr&quot; |Қақпашылар
|-
|1
|Джанлуижджи Доннарумма
|{{flagicon|Италия}}
|[[25 ақпан]] [[1999 жыл|1999]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{flagicon|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]]
|-
|13
|Маркус Беттинелли
|{{flagicon|Англия}}
|[[24 мамыр]] [[1992 жыл|1992]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]
|-
|28
|[[Херонимо Рульи]]
|{{flagicon|Аргентина}}
|[[20 мамыр]] [[1992 жыл|1992]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Франция}} [[Олимпик Марсель]]
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#DCDCDC&quot; align=&quot;centr&quot; |Қорғаушылар
|-
|3
|[[Рубен Диаш]]
|{{flagicon|Португалия}}
|[[14 мамыр]] [[1997 жыл|1997]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Португалия}} [[Бенфика]]
|-
|6
|[[Марк Гехи|Марк Геи]]
|{{flagicon|England}}
|[[13 шілде]] [[2000 жыл|2000]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Англия}} [[Кристал Пэлас (футбол клубы)|Кристал Пэлас]]
|-
|21
|Райан Аит-Нури
|{{flagicon|Алжир}}
|[[6 маусым]] [[2001 жыл|2001]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Англия}} [[Вулверхэмптон Уондерерс|Вулверхемптон Уондерерс]]
|-
|22
|Витор Рейс
|{{flagicon|Бразилия}}
|[[12 қаңтар]] [[2006 жыл|2006]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Бразилия}} [[Палмейрас]]
|-
|24
|Йошко Гвардиол
|{{flagicon|Хорватия}}
|[[23 қаңтар]] [[2002 жыл|2002]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Германия}} [[РБ Лейпциг]]
|-
|27
|[[Матеус Нунес|Матеуш Нунес]]
|{{flagicon|Португалия}}
|[[27 тамыз]] [[1998 жыл|1998]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Англия}} [[Вулверхэмптон Уондерерс|Вулверхемптон Уондерерс]]
|-
|45
|Абдукодир Хусанов
|{{flagicon|Өзбекстан}}
|[[29 ақпан]] [[2005 жыл|2005]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Франция}} [[Ланс (футбол клубы)|Ланс]]
|-
|61
|Кейден Бретуейт
|{{flagicon|Англия}}
|[[8 ақпан]] [[2008 жыл|2008]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | клуб шәкірті
|-
|82
|[[Рико Луис|Рико Льюис]]
|{{flagicon|Англия}}
|[[10 қазан]] [[2001 жыл|2001]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |клуб шәкірті
|-
|97
|Джошуа Уилсон-Эсбранд
|{{flagicon|England}}
|[[26 желтоқсан]] [[2002 жыл|2002]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |клуб шәкірті
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#DCDCDC&quot; align=&quot;centr&quot; |Жартылай қорғаушылар
|-
|5
|Эллиот Андерсон
|{{flagicon|Англия}}
|[[6 қараша]] [[2002 жыл|2002]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Англия}} [[Ноттингем Форест]]
|-
|8
|[[Матео Ковачич]]
|{{flagicon|Хорватия}}
|[[6 мамыр]] [[1994 жыл|1994]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]
|-
|10
|[[Райан Шерки]]
|{{flagicon|Франция}}
|[[17 тамыз]] [[2003 жыл|2003]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Франция}} [[Олимпик Лион]]
|-
|11
|[[Жереми Доку]]
|{{flagicon|Бельгия}}
|[[27 мамыр]] [[2002 жыл|2002]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Франция}} [[Ренн (футбол клубы)|Ренн]]
|-
|28
|Джаден Хаскей
|{{flagicon|Англия}}
|[[17 желтоқсан]] [[2005 жыл|2005]]
| style=&quot;text-align: left;&quot; |клуб шәкірті
|-
|30
|Клаудио Эчеверри
|{{flagicon|Испания}}
|[[2 қаңтар]] [[2006 жыл|2006]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Аргентина}} [[Ривер Плейт]]
|-
|32
|Аюб Буадди
|{{flagicon|Марокко}}
|[[2 қазан]] [[2007 жыл|2007]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Франция}} [[Лилль (футбол клубы)|Лилль]]
|-
|33
|Нико О’Райли
|{{flagicon|Англия}}
|[[21 наурыз]] [[2005 жыл|2005]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |клуб шәкірті
|-
|52
|Джереми Монга
|{{flagicon|Англия}}
|[[10 шілде]] [[2009 жыл|2009]]
|style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Англия}} [[Лестер Сити]]
|-
|69
|Флойд Самба
|{{flagicon|Франция}}
|[[15 қаңтар]] [[2009 жыл|2009]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |клуб шәкірті
|-
|—
|[[Энцо Фернандес]]
|{{flagicon|Аргентина}}
|[[17 қаңтар]] [[2001 жыл|2001]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#DCDCDC&quot; align=&quot;centr&quot; |Шабуылшылар
|-
|9
|[[Эрлинг Холанд|Эрлинг Холланд]]
|{{flagicon|Норвегия}}
|[[21 шілде]] [[2000 жыл|2000]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]
|-
|42
|Антуан Семенио
|{{flagicon|Гана}}
|[[7 қаңтар]] [[2000 жыл|2000]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Англия}} [[Борнмут (футбол клубы)|Борнмут]]
|-
|56
|Райан Макейду
|{{flagicon|Англия}}
|[[24 маусым]] [[2008 жыл|2008]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |клуб шәкірті
|-
|47
|[[Фил Фоден]]
|{{flagicon|Англия}}
|[[28 мамыр]] [[2000 жыл|2000]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |клуб шәкірті
|-
|—
|Аллан
|{{flagicon|Бразилия}}
|[[19 сәуір]] [[2004 жыл|2004]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Бразилия}} [[Палмейрас]]
|-
|—
|Илиман Ндиайе
|{{flagicon|Сенегал}}
|[[6 наурыз]] [[2000 жыл|2000]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |{{flagicon|Англия}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]
|}

=== Жаңадан қосылғандар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; 
! width=&quot;50&quot; |{{comment|Лау.|Лауазымы}}
! width=&quot;200&quot; |Ойыншы
! width=&quot;200&quot; |Ескі клубы
!Баға
|-
!{{comment|ЖҚ|Жартылай қорғаушы}}
!{{flagicon|Аргентина}}[[Энцо Фернандес]]
!{{flagicon|Англия}} Челси
!145,00
млн €
|-
!{{comment|ОҚ|Орталық қорғаушы}}
!{{flagicon|Англия}} Эллиот Андерсон
!{{flagicon|Англия}} [[Ноттингем Форест]]
!135,00
млн €
|-
!{{comment|ЖҚ|Жартылай қорғаушы}}
!{{flagicon|Марокко}}Аюб Буадди
!{{flagicon|Франция}} [[Лилль (футбол клубы)|Лилль]]
!95,00
млн €
|-
!{{comment|ОҚ|Орталық қорғаушы}}
!{{flagicon|Сенегал}} Илиман Ндиайе
!{{flagicon|Англия}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]
!70,00
млн €
|-
!{{comment|Ш|Шабуылшы}}
!{{flagicon|Бразилия}} Аллан
!{{flagicon|Бразилия}} [[Палмейрас]]
!37,50
млн €
|-
!{{comment|ОЖҚ|Орталық жартылай қорғаушы}}
!{{flagicon|Англия}}Джереми Монга
!{{flagicon|Англия}} [[Лестер Сити]]
!11,70
млн €
|-
!{{comment|Қ|Қорғаушы}}
!{{flagicon|Аргентина}} [[Херонимо Рульи]]
!{{flagicon|Франция}} [[Олимпик Марсель]]
!2,00
млн €
|}

=== Қатардан кеткендер&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.transfermarkt.com/manchester-city/rekordabgaenge/verein/281/saison_id/2021&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable&quot; 
! width=&quot;50&quot; |{{comment|Лау.|Лауазымы}}
!width=200|Ойыншы
!Жасы
! width=&quot;200&quot; |Жаңа клубы
!Баға
|-
!{{comment|Ш|Шабуылшы}}
!{{flagicon|Бразилия}} [[Савио|Савиньо]]
!22
!{{flagicon|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]
!100,00
млн €
|-
!{{comment|Қ|Қақпашы}}
!{{flagicon|Нидерланд}} Тиджани Рейндерс
!28
!{{flagicon|Сауд Арабиясы}} Әл-Кадисия
!61,00
млн €
|-
!{{comment|СҚ|Сол жақтағы қорғаушы}}
!{{flagicon|Испания}} [[Родриго Эрнандес|Родри]]
!30
!{{flagicon|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]
!60,00
млн €
|-
!{{comment|ОЖҚ|Орталық жартылай қорғаушы}}
!{{flagicon|Испания}} [[Нико Уильямс]]
!24
!{{flagicon|Англия}} [[Ньюкасл Юнайтед]]
!56,00
млн €
|-
!{{comment|ОЖҚ|Орталық жартылай қорғаушы}}
!{{flagicon|Англия}} Джеймс Траффорд
!23
!{{flagicon|Англия}} [[Лидс Юнайтед]]
!46,80
млн €
|-
!{{comment|Қ|Қақпашы}}
!{{flagicon|Буркина-Фасо}} Исса Каборе
!25
!{{flagicon|Англия}} [[Рексем]]
!2,40
млн €
|-
!{{comment|Ш|Шабуылшы}}
!{{flagicon|Англия}} Рейган Хески
!18
!{{flagicon|Германия}} Кельн
!2,00
млн €
|-
!{{comment|Ш|Шабуылшы}}
!{{flagicon|Англия}} Йоэль Ндала
!20
!{{flagicon|Бельгия}} [[Серкль Брюгге]]
!850
мың €
|-
!{{comment|Қ|Қақпашы}}
!{{flagicon|Англия}} Финли Бернс
!23
!{{flagicon|Англия}} [[Уиган Атлетик]]
!230
мың €
|}

== Директорлар кеңесі ==

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;

|-
!Лауазымы
!Аты
|-
|align=&quot;left&quot;|Төрағасы
|align=&quot;left&quot;|
{{Флаг|ОАЭ}} Халдун Әл Мүбарак|-
|align=&quot;left&quot;|Директор 
|align=&quot;left&quot;|
{{Флаг|Англия}} Саймон Пирс|-
|align=&quot;left&quot;|Директор мүшесі
|align=&quot;left&quot;|
{{Флаг|США}} Марти Эдельман|-
|align=&quot;left&quot;|Директор мүшесі
|align=&quot;left&quot;|
{{Флаг|ОАЭ}} Мұхаммед Әл Мазруи|-
|align=&quot;left&quot;|Директор мүшесі
|align=&quot;left&quot;|
{{Флаг|Англия}} Джон Макбит
|-
|align=&quot;left&quot;|Директор мүшесі
|align=&quot;left&quot;|
{{Флаг|Италия}} Альберто Галасси
|}

== Корпоративтік басқарушылары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!Лауазымы
!Аты
|-
| align=&quot;left&quot; |Атқарушы директоры
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Испания}} {{iw|Сориано, Ферран|Ферран Сориано||Ferran Soriano}}
|-
| align=&quot;left&quot; |Коммерциялық директоры
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|США}} Том Глик
|-
| align=&quot;left&quot; |Спорттық директоры
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |Операциялар департаментінің директоры
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |Академияның директоры
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |City Football Group директоры
| align=&quot;left&quot; |
|}

== Бапкерлік штаб ==
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;

|-
!Лауазымы
!Аты
|-
| align=&quot;left&quot; |Бас бапкер
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Италия}} [[Энцо Мареска]]
|-
| align=&quot;left&quot; |Бас бапкердің көмекшісі
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Италия}} Роберто Витиелло
|-
|Бас бапкердің көмекшісі
|
|-
| align=&quot;left&quot; |Бас бапкердің көмекшісі
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |Бас бапкердің көмекшісі
| align=&quot;left&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |Қақпашылар басшысы
| align=&quot;left&quot; |
|-
|align=&quot;left&quot;|Қақпашылар бапкері
|align=&quot;left&quot;|
|-
| align=&quot;left&quot; |Фитнес ретіндегі бапкері
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Италия}} Маркос Альварес
|-
| align=&quot;left&quot; |Академия басшысы
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Германия}} Томас Крукен
|-
|align=&quot;left&quot;|Ж-23 менеджері
|align=&quot;left&quot;|
|-
|align=&quot;left&quot;|Ж-23 менеджердің көмекшісі
|align=&quot;left&quot;|
|-
|align=&quot;left&quot;|Ж-23 қақпашылар бапкері
|align=&quot;left&quot;|
|-
|align=&quot;left&quot;|Ж-18 академия менеджері
|align=&quot;left&quot;|
|-
|align=&quot;left&quot;|Ж-18 академия менеджерінің көмекшісі
|align=&quot;left&quot;|
|-
|align=&quot;left&quot;|Ж-18 қақпашылар бапкері
|align=&quot;left&quot;|
|-
|align=&quot;left&quot;|Бірінші скаут
|align=&quot;left&quot;|
|}

== Бас бапкерлері ==
''Бұл жерде ең кемі 1 ірі жүлде жеңіп алған бапкерлер көрсетілді''
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Аты-жөні
! rowspan=&quot;2&quot; |Жаттықтырған жылдары
! colspan=&quot;5&quot; |Көрсеткіштері
! rowspan=&quot;2&quot; |Алған жүлделері
|-
!{{comment|ОС|Ойын саны}}
!{{comment|Ж|Жеңіс}}
!{{comment|Т|Тең}}
!{{comment|Ж|Жеңіліс}}
!Жеңіс %-ы&amp;nbsp;
|-
|{{flagicon|Шотландия}} Том Мали
|1902—1906
|150
|89
|22
|39
|59,33
|1 [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогы]]
|-
|{{flagicon|Англия}} Уилф Уайлд
|1932—1946
|352
|158
|71
|123
|44,89
|1 Бірінші дивизион чемпионы, 1 [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогы]]
|-
|{{flagicon|Шотландия}} Лес Макдауелл
|1950—1963
|592
|220
|127
|245
|37,16
|1 [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогы]]
|-
|{{flagicon|Англия}} Джо Мерсер
|1965—1971
|340
|149
|94
|97
|43,82
|1 Бірінші дивизион чемпионы, 1 Екінші дивизион чемпионы, 1 [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогы]], 1 [[УЕФА Кубок иелері кубогы]]
|-
|{{flagicon|Англия}} Тони Бук
|1973—1980
|269
|114
|75
|80
|42,38
|1 [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогы]]
|-
|{{flagicon|Италия}} Роберто Манчини
|2009—2013
|191
|113
|38
|40
|59,16
|1 [[Англия Премьер-лигасы|Премьер-Лига]] чемпионы, 1 [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогы]]
|-
|{{flagicon|Чили}} Мануэль Пеллегрини
|2013—2016
|167
|100
|28
|39
|59,88
|1 [[Англия Премьер-лигасы|Премьер-Лига]] чемпионы, 1 [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогы]]
|-
|{{flagicon|Испания}} Пеп Гвардиола
|2016—2027
|593
|416
|87
|90
|70,15
|6 [[Англия Премьер-лигасы|Премьер-Лига]] чемпионы, 3 [[Футболдан Англия кубогы|Англия Кубогі]], 5 Англия Лигасының кубогы, 3 Англия Суперкубогі, 1 [[УЕФА Чемпиондар лигасы 2022/23|УЕФА Чемпиондар лигасы]], 1 [[УЕФА Суперкубогы 2023|УЕФА Суперкубогі]], 1 [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі|ФИФА Клубтар арасындағы әлем чемпионаты]]
|}

== Стадион ==
''Негізгі мақала: [[Этихад Стэдиум]]''
[[Сурет:Etihad Stadium.jpg|нобай|436x436 нүкте|[[Этихад Стэдиум|Сити оф Манчестер]] және Этихад Стэдиум, 2003-тен бергі негізгі алаңы]]
Манчестер қаласының шығысындағы «'''Сити оф Манчестер'''» стадионы, демеушілік себептермен 2011 жылдан бастап Etihad стадионы ретінде белгілі, Манчестер Сити Кеңесінен 200 жылға жалға алынған. 2002-03 маусымына дейін клубтың негізгі алаңы «'''Мейн Роуд'''» болды.«Манчестер Сити» стадионға көшпес бұрын оны футболға айналдыру үшін 30 миллион фунт стерлингтен астам қаражат жұмсады, алаң төмен түсірілді, оның айналасына тағы бір қабат қосылды және жаңа Солтүстік стенд салынды. Жаңа стадиондағы алғашқы матч жолдастық кездесуде Барселонаны 2:1 есебімен ұтты. Оңтүстік стендтегі 7000 орындық үшінші деңгей 2015-16 футбол маусымының басында аяқталды. Ағымдағы сыйымдылық 53,97 құрайды. Солтүстік стендтің үшінші деңгейінде жоспарлаудың келісімі бар және ол бойынша жұмыс 2017 жылға қарай басталып, сыйымдылықты 61000 -ға жеткізбек.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-146&lt;/ref&gt;

1880-1887 жылдар аралығында бес стадионда матч өткізгеннен кейін, өз алаңы '''Хайд Роуд''' футбол алаңында 36 жыл қоныстанды.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-147&lt;/ref&gt; 1920 жылы Хайд Роуд алаңының негізгі стендінде өрт болып, 84000 сыйымдылығы бар «'''Мейн Роуд 3'''» алаңына көшті. Бірнеше жыл өткен соң, дизайнерлері «Солтүстік Уэмбли» деп атап кеткен алаң '''Мейн Роуд''' 1934 жылы 3 наурызда Сток Ситиге қарсы Англия Кубогының матчына 84 569 адам тіркеліп рекорд орнатты.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-148&lt;/ref&gt; '''Мейн Роуд''' 80 жылда бірнеше рет қайта өңделді, ал 1995 жылға қарай оның сыйымдылығы 32000-ға дейін шектелді, бұл жәйт 2003 жылы Сити оф Манчестер алаңына көшуге итермелеген болатын. '''Сити оф Манчестер''' 2011 жылы '''[[Этихад Стэдиум]]''' деп аталды [149]

== Жүлделері ==

=== Ұлттық жүлделер ===
* '''Англия чемпионы''' ''&lt;sup&gt;10 рет&lt;/sup&gt;'': ''1936/37, 1967/68, 2011/12, 2013/14, 2017/18, 2018/19, 2020/21, 2021/22, 2022/23, 2023/2024''  '''''Күміс алқа''' &lt;sup&gt;6 рет&lt;/sup&gt;: 1903/04, 1920/21, 1976/77, 2012/13, 2014/15, 2019/20''
* '''Англия кубогінің иегері''' ''&lt;sup&gt;7 рет&lt;/sup&gt;'': ''1904, 1934, 1956, 1969, 2011, 2019, 2023''  '''''Финалист''' &lt;sup&gt;6 рет&lt;/sup&gt;: 1926, 1933, 1955, 1981, 2013, 2024''
* '''Англия лигасы кубогінің иегері''' ''&lt;sup&gt;8 рет&lt;/sup&gt;'': ''1970, 1976, 2014, 2016, 2018, 2019, 2020, 2021''  '''''Финалист''' &lt;sup&gt;1 рет&lt;/sup&gt;: 1974''
* '''Англия Суперкубогінің иегері''' ''&lt;sup&gt;6 рет&lt;/sup&gt;'': ''1937, 1968, 1972, 2012, 2018, 2019''  '''''Финалист''' &lt;sup&gt;6 рет&lt;/sup&gt;: 1934, 1956, 1969, 1973, 2011, 2014, 2023''
* '''Толыққанды мүшелер клубы''' ''&lt;sup&gt;6 рет&lt;/sup&gt;: 1986''

=== Халықаралық ===

* '''УЕФА Кубок иелері кубогы''' &lt;sup&gt;''1 рет''&lt;/sup&gt;: ''1970''
* '''УЕФА Чемпиондар Лигасы''' &lt;sup&gt;''1 рет''&lt;/sup&gt;'': 2023  '''Финалист''' &lt;sup&gt;1 рет''':'''&lt;/sup&gt; 2021'' 
* '''УЕФА Суперкубогі''' &lt;sup&gt;''1 рет''&lt;/sup&gt;'': 2023''    
* '''ФИФА Клубтық әлем чемпионаты'''&lt;sup&gt;''1 рет''&lt;/sup&gt;: ''2023''    

== УЕФА рейтингіндегі қазіргі орны ==
''2024 жылдың 04 маусымына сәйкес''&lt;ref&gt;https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/seasons/?year=2024&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Орын
!Клуб аты
!Мемлекеті
!2023-24 ұпайы
!Жалпы ұпайы
!Ұлттық ұпайы
|-
|'''1'''
|Манчестер Сити
|{{flagicon|Англия}}
|28.000
|      '''148.000'''
|17.375
|-
|2
|[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]
|{{flagicon|Германия}}
|28.000
|      '''144.000'''
|21.000
|-
|3
|[[Реал Мадрид]]
|{{flagicon|Испания}}
|34.000
|      '''136.000'''
|16.062
|-
|4
|[[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]]
|{{flagicon|Франция}}
|23.000
|      '''116.000'''
|16.250
|-
|5
|[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]
|{{flagicon|Англия}}
|20.000
|      '''114.000'''
|17.375
|}

== Рекордтары ==

=== Командалық ===
* Англия Премьер-Лигасын қатарынан 4 рет алған алғаш әрі жалғыз клуб(әзірше) — 2020/21-2023/24
* Жеңіске жеткен ең ірі есебі: 1899 жылдың 18 ақпан күні «Дарвен» клубына қарсы 10:0
* Жеңіліске ұшыраған ең ірі есебі: 1890 жылдың 4 қазанында «Ливерпуль Стенли» клубынан 0:12
* Ұлттық чемпионаттағы ең ірі жеңілісі: 1894 жылдың 24 желтоқсанында «Бертон Уондерерс» клубынан 0:8, 1933 жылдың 23 желтоқсанында «Вулверхемптон Уондерерс» клубынан 0:8, 1906 жылдың ,3 қыркүйегінде «Эвертон» клубынан 1:9,1893 жылдың 7 наурызында «Смолл Хит» клубынан 0:12
* Англия Кубогындағы ең ірі жеңілісі: 1897 жылдың 30 қаңтарында «Престон Норт Энд» клубынан 0:6, 1946 жылдың 30 қаңтарында «Брэдфорд Парк Авеню» клубынан 2:8
* Ойын алаңының трибунасында ең көп жиналған көрермен: 1934 жылдың 3 наурызында «Сток Сити» клубына қарсы ойнағандағы көрермен — 84 569 адам
* Англия Премьер-Лигасында жеңіске 18 рет қатарынан қол жеткізген әзірше жалғыз клуб
* 20 турда 60-тан көп ұпай жинаған жалғыз клуб
* 20 турда 60-тан аса көп гол салған жалғыз клуб
* 20-сыншы турдан кейін 20 жеңіске қол жеткізген жалғыз клуб
* Өз алаңында ең көп жеңіске қол жеткізген әзірше жалғыз клуб — 32
* Англия Премьер-Лигасында ең көп гол салған әзірше жалғыз клуб — 106
*Англия Премьер-Лигасында ең көп ұпай жинаған әзірше жалғыз клуб — 100
* «Манчестер Сити» — Жаңа Жыл қарсаңында чемпиондықтан 8 ұпайдан артта болса да, маусым соңында жеңімпаз атанған үшінші клуб
* Англия лигасы Кубогін 4 рет қатарынан жеңген екінші клуб («Ливерпулден» кейін, 1981—1984).
* Бір жыл ішінде барлық ішкі трофейдің жеңімпазы атанған бірінші клуб

=== Ойыншы және ойын жағынан ===

* «Сити» сабында, ұлттық чемпионатта ең көп ойын өткізген ойыншы: 564 ойын, Алан Оукс (1958 — 1976 жылдар арасында)
* «Сити» сабында, барлық жағынан ең көп ойын өткізген ойыншы,: 680 ойын, Алан Оукс (1958 — 1976 жылдар арасында)
* «Сити» сабында, ең көп гол салған ойыншы: 260 гол, [[Серхио Агуэро]] (2011 —  2021)
* «Сити» сабында, бір маусымда ең көп гол салған ойыншы: 51 гол, [[Эрлинг Холанд]] (2022/23 маусымында)
* «Сити» сабында, қатарынан екі маусымда ең көп гол салған ойыншы атанған және чемпион болған жалғыз ойыншы: [[Эрлинг Холанд]] (2022/23 және 2023/24 маусымдарында)
* «Сити» қатарына, ең көп трансфер бағасына келген ойыншы: [[Джек Грилиш]] «[[Астон Вилла]]&lt;nowiki/&gt;» сапы&lt;nowiki/&gt;нан £100 миллион бағасына келді (2021 жылдың тамызында)
* «Сити» сатып жіберген, ең қымбат ойыншы: [[Ферран Торрес]] «[[Барселона (футбол клубы)|Бар]]&lt;nowiki/&gt;[[Барселона (футбол клубы)|селон]]&lt;nowiki/&gt;[[Барселона (футбол клубы)|а]]&lt;nowiki/&gt;» клубына £55,&lt;nowiki/&gt;00 миллион бағасына кетті (2021 жылы)

=== Манчестер Сити клубының тарихындағы бомбардир ойыншылар (барлық жағынан) ===
''Мәлімет 19.08.2021 жазылды''

'''Жуан жазумен''', қазір ойнап жүрген ойыншылар белгіленді
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!№
!Аты-жөні
!Гол саны
!Ойын саны
!Өткізген уақыты
|-
!1
|[[Серхио Агуэро]]
|254
|370
|2011-2021
|-
!2
|Эрик Брук
|177
|493
|1928-1939
|-
!3
|Томми Джонсон
|166
|354
|1919—1930
|-
!4
|Колин Белл
|153
|501
|1966—1979
|-
!5
|Джо Хайс
|152
|364
|1953–1965
|-
!6
|Билли Мередит
|151
|393
|1894—1905
1921—1924
|-
!7
|Фрэнсис Ли
|148
|330
|1967—1974
|-
!8
|Томми Бровэл
|139
|247
|1913–1926
|-
!9
|Билли Гиллеспи
|132
|231
|1897–1905
|-
!10
|Фред Тилсон
|132
|275
|1928–1939
|}

=== '''Манчестер Сити клубының сабында ең көп ойын өткізген ойыншылар (барлық жағынан)''' ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!№
!Аты-жөні
!Ойын саны
!Гол саны
!Өткізген уақыты
|-
!1
| align=&quot;left&quot; |Алан Оукс
|682
|33
|1958—1976
|-
!2
| align=&quot;left&quot; |Джо Корриган
|603
|0
|1967—1983
|-
!3
| align=&quot;left&quot; |Майк Дойл
|570
|41
|1964—1978
|-
!4
| align=&quot;left&quot; |Берт Траутманн
|545
|0
|1949—1964
|-
!5
| align=&quot;left&quot; |Колин Белл
|501
|153
|1966—1979
|-
!6
| align=&quot;left&quot; |Эрик Брук
|493
|177
|1928—1939
|-
!7
| align=&quot;left&quot; |Томми Бут
|491
|37
|1919—1930
|-
!'''8'''
| align=&quot;left&quot; |Майк Саммерби
|452
|68
|1965—1975
|-
!'''9'''
| align=&quot;left&quot; |Пол Пауэр
|444
|36
|1975—1986
|-
!'''10'''
| align=&quot;left&quot; |Вилли Донахи
|436
|2
|1968—1980
|}

== Деректері ==
[[File:Foeplaque.JPG|Марк-Вивьен Фоэге арналған монумент|нобай|294x294 нүкте]]
* «Манчестер Сити» клубында 23-інші нөмір, футболшыларға енді ешқашан берілмейді. Өйткені, 2003 жылы Англия Кубогының жартылай финалының ойынында, «Сити» сабындағы камерундық ойыншы Марк-Вивьен Фоэ жүрек талмасынан қаза тапқан болатын&lt;ref&gt;Марк-Вивьен Фоэ ойын кезінде қаза тапты. 27.06.03

http://www.newsru.ru/sport/27jun2003/dead.html{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, осы қаза тапқан ойыншының реттік нөмірі 23 болатын. Сондықтан, енді бұл нөмір «Манчестер Сити» тарихындағы қаралы нөмір болып есептеледі.

* 2011 жылдың 26 сәуірінде «Манчестер Сити» клубының қорғаушысы [[Коло Туре]] [[допинг]] қолданды деген кінәмен, 6 айға футболдан шеттетілді. Ол, әйелімнің арықтататын дәрісін байқамастан ішіп қойдым деп ақталған еді. Сосын FA комитеті ойыншыны 2 наурызы мен 2 қырқүйегі арасында ойынға шықпайды, деп жазалаған болатын.
* 2013 жылдың 20 ақпанында әлеуметтік желілерде, «Манчестер Сити» ойыншыларының [[Harlem Shake]] билеген 32-секундтық видеосы салынған болатын. Бұл видео шынығатын бөлмеде түсірілген. Талисман басында билеп бастап, кейінірек, кенеттен барлығы билеп кетеді.&lt;ref&gt;Manchester City do the Harlem Shake, Alexander Kolarov’s protest steals the show. 20.02.13

http://www.101greatgoals.com/blog/manchester-city-do-the-harlem-shake-alexander-koloravs-protest-steal-the-show/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224035221/http://www.101greatgoals.com/blog/manchester-city-do-the-harlem-shake-alexander-koloravs-protest-steal-the-show/ |date=2013-02-24 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Ағылшын Премьер-лигасы}}
{{Манчестер Сити ФК құрамы}}
__МАЗМҰНДАТҚЫЗУ__

[[Санат:Англия футбол клубтары]]
[[Санат:Манчестер Сити ФК]]
[[Санат:1880 жылы құрылған футбол клубтары]]</text>
      <sha1>jctg2qw55j0kydijzemnr4s6wv7ubsn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3654398</id>
      <parentid>3654098</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3654398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17099" sha1="r4bpbhz5hfigjt4szw7vuqcp63c1xcb" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35598]||623||26||18||263||28||3||34453||8||0||176||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3084]||291||7||6||401||8||15||2340||0||6||10||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1196]||38||0||0||12||17||0||1117||0||0||12||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 497]||15||0||7||46||6||1||405||0||0||17||0||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>r4bpbhz5hfigjt4szw7vuqcp63c1xcb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3654174</id>
      <parentid>3653783</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:01:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3654174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10088" sha1="5j0jclq1mhqhwnoxwrnehy3zwz8wx7j" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2185}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1331}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 3 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:914}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 4 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:467}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 5 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:454}}]] || {{Permissions|Marksscheider}}
|-
| 6 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:445}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 7 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:225}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 8 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:186}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 9 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 10 || [[User:Айткүл|Айткүл]] || [[Special:Contributions/Айткүл|{{formatnum:126}}]] || {{Permissions|Айткүл}}
|-
| 11 || [[User:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] || [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|{{formatnum:118}}]] || {{Permissions|Жадыра Абибуллаевна}}
|-
| 12 || [[User:Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] || [[Special:Contributions/Aktolkynsauyrbay|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Aktolkynsauyrbay}}
|-
| 13 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:96}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 14 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}}
|-
| 15 || [[User:~2026-48574-22|~2026-48574-22]] || [[Special:Contributions/~2026-48574-22|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|~2026-48574-22}}
|-
| 16 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|LCont5}}
|-
| 17 || [[User:Jako2588|Jako2588]] || [[Special:Contributions/Jako2588|{{formatnum:63}}]] || {{Permissions|Jako2588}}
|-
| 18 || [[User:Nurtenge|Nurtenge]] || [[Special:Contributions/Nurtenge|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Nurtenge}}
|-
| 19 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 20 || [[User:Asorev|Asorev]] || [[Special:Contributions/Asorev|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Asorev}}
|-
| 21 || [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] || [[Special:Contributions/Акпарова Корлан|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Акпарова Корлан}}
|-
| 22 || [[User:Шугыла Есімханова|Шугыла Есімханова]] || [[Special:Contributions/Шугыла Есімханова|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Шугыла Есімханова}}
|-
| 23 || [[User:Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] || [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Маржан Нурмаганбетовна}}
|-
| 24 || [[User:Aidana003|Aidana003]] || [[Special:Contributions/Aidana003|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Aidana003}}
|-
| 25 || [[User:Таңшебер Ахметбек|Таңшебер Ахметбек]] || [[Special:Contributions/Таңшебер Ахметбек|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Таңшебер Ахметбек}}
|-
| 26 || [[User:Сейлова Гүлжан|Сейлова Гүлжан]] || [[Special:Contributions/Сейлова Гүлжан|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Сейлова Гүлжан}}
|-
| 27 || [[User:Аружан Сағаткен|Аружан Сағаткен]] || [[Special:Contributions/Аружан Сағаткен|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Аружан Сағаткен}}
|-
| 28 || [[User:Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] || [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Жанар Чушекова}}
|-
| 29 || [[User:Guka1996|Guka1996]] || [[Special:Contributions/Guka1996|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Guka1996}}
|-
| 30 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|PushkinVko}}
|-
| 31 || [[User:Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] || [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|{{formatnum:43}}]] || {{Permissions|Бакытжан Бейсембекова}}
|-
| 32 || [[User:Jadr 1988|Jadr 1988]] || [[Special:Contributions/Jadr 1988|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Jadr 1988}}
|-
| 33 || [[User:Madeniet26|Madeniet26]] || [[Special:Contributions/Madeniet26|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Madeniet26}}
|-
| 34 || [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] || [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|{{formatnum:37}}]] || {{Permissions|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы}}
|-
| 35 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 36 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 37 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}}
|-
| 38 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 39 || [[User:Гүланар|Гүланар]] || [[Special:Contributions/Гүланар|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Гүланар}}
|-
| 40 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Вилюс М}}
|-
| 41 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}}
|-
| 42 || [[User:DigitalNomadWikiKzRu|DigitalNomadWikiKzRu]] || [[Special:Contributions/DigitalNomadWikiKzRu|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|DigitalNomadWikiKzRu}}
|-
| 43 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Coffee86}}
|-
| 44 || [[User:AlibekKS|AlibekKS]] || [[Special:Contributions/AlibekKS|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|AlibekKS}}
|-
| 45 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}}
|-
| 46 || [[User:Орын Толғанай|Орын Толғанай]] || [[Special:Contributions/Орын Толғанай|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Орын Толғанай}}
|-
| 47 || [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] || [[Special:Contributions/АРАЙЛЫМ|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|АРАЙЛЫМ}}
|-
| 48 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 49 || [[User:Eldar Rakhatov|Eldar Rakhatov]] || [[Special:Contributions/Eldar Rakhatov|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Eldar Rakhatov}}
|-
| 50 || [[User:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] || [[Special:Contributions/Мықтыбек Оразтайұлы|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Мықтыбек Оразтайұлы}}
|-
| 51 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}}
|-
| 52 || [[User:~2026-47856-93|~2026-47856-93]] || [[Special:Contributions/~2026-47856-93|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|~2026-47856-93}}
|-
| 53 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 54 || [[User:Рыскен Биахметқызы|Рыскен Биахметқызы]] || [[Special:Contributions/Рыскен Биахметқызы|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Рыскен Биахметқызы}}
|-
| 55 || [[User:Jommy3210|Jommy3210]] || [[Special:Contributions/Jommy3210|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Jommy3210}}
|-
| 56 || [[User:Мадикино|Мадикино]] || [[Special:Contributions/Мадикино|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Мадикино}}
|-
| 57 || [[User:Tilaqtobe|Tilaqtobe]] || [[Special:Contributions/Tilaqtobe|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Tilaqtobe}}
|-
| 58 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 59 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 60 || [[User:Aidar basqarma|Aidar basqarma]] || [[Special:Contributions/Aidar basqarma|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aidar basqarma}}
|-
| 61 || [[User:DiasAbilkaiyr|DiasAbilkaiyr]] || [[Special:Contributions/DiasAbilkaiyr|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|DiasAbilkaiyr}}
|-
| 62 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}}
|-
| 63 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Madi Dos}}
|-
| 64 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
{{/end}}</text>
      <sha1>5j0jclq1mhqhwnoxwrnehy3zwz8wx7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Молескин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492280</id>
    <revision>
      <id>3654384</id>
      <parentid>3016484</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T07:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3654384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6642" sha1="sfyxmarzjz0osg113d5y4desgmyo9p5" xml:space="preserve">[[Сурет:Moleskine ruled notebook, inside view.jpg|нобай|Жазба кітабының қос беті — оң жағындағысы созылмалы лента, ортасында бет белгі]]

'''Молески́н''' (француз тілінің оқу ережесі бойынша; нақтырақ '''Молески́не''', {{lang-it|Moleskine}}) — кеңсе өнімдерін, дәлірек айтса көбіне жазба кітапшаларын өндіруші «Modo &amp; Modo» атты итальяндық компанияның сауда белгісі. «Молескин» сауда белгісіндегі өнімдер дүние жүзінде аса көп таралған және тіпті, осындай түрдегі жазба кітапшаларына [[жалпы есім]] ретінде қалыптасып кеткен. Әдеттегі «молескин» өз алдына қара түсті қатты мұқабамен қапталған, созылмалы лентамен жабылатын, [[ляссе|ляссе́]] бет белгісі және соңында визит карталары үшін қалташасы бар жазба кітапшасы тәріздес. Жазба кітапшаларының айырым ерекшелігі — алғашқы бетінде иесінің атын жазатын орынның болуы.

== Тарихы ==
Францияның [[Тур]] қаласында жасалған Молескинге ұқсас жазба кітапшаларын Жан-Поль Сартр, Пабло Пикассо, А.С. Куракин, Винсент Ван Гог, Гийом Аполлинер, Анри Матисс, Гертруда Стайн, Эрнест Хемингуэй сияқты өнер адамдары қолданған. Бұл фабриканың жазба кітапшалар сияқты өнімдерін насихаттаушысы — саяхатшы әрі жазушы Брюс Чатвин болған.{{-1|&lt;ref name=&quot;moleskine.com&quot;&gt;[http://www.moleskine.com/moleskine_world/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209081412/http://www.moleskine.com/moleskine_world/ |date=2011-02-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209081412/http://www.moleskine.com/moleskine_world/ |date=2011-02-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209081412/http://www.moleskine.com/moleskine_world/ |date=2011-02-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209081412/http://www.moleskine.com/moleskine_world/ |date=2011-02-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209081412/http://www.moleskine.com/moleskine_world/ |date=2011-02-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209081412/http://www.moleskine.com/moleskine_world/ |date=2011-02-09 }} Moleskine World {{ref-en}}]&lt;/ref&gt;}}

Турда орналасқан отбасылық мануфактуралық мекеме [[1986]] жылы жабылып қалады. Дегенмен, бір топ италиялық суретшілердің күшімен 90-шы жылдардың соңына қарай «Модо энд Модо» (Modo &amp; Modo) мекемесі ашылып, «Молескин» сауда белгісі тіркеледі. Ал 2007 жылдың 1 қаңтарынан бастап «Moleskine» тек қана сауда бренді ғана болып қоймай, Moleskine Srl компаниясының атына да айналады. Әдепкі қара мұқабалы жазба кітапшаларынан бөлек Молескин топтамасы, Ван Гогтың хроматикалық гүлдерімен көркемделген реңсіз әрі ашық түсті жазба кітапшаларын қамтиды. Сазгерлерге арналған ноталық қалыптағы, тілшілер мен сценарий жазушыларына арналған кадр өлшемімен көмкерілген, тіпті қалта альбомы және қарапайым жазба кітапшасы, барлығын қосқанда жиырмадан астам түрдегі Молескиндер баршылық.{{-1|&lt;ref name=&quot;moleskine.com&quot; /&gt;}}

Компания түрлі сызықталған әрі сызықталмаған жазба және телефон кітапшаларын, сурет салуға, сызуға, ноталарды жазуға арналған жазба кітапшаларын, репортёрлерге және де басқа мамандық иелеріне арналған жазба кітапшаларын өндіреді.

[[Сурет:Moleskine - 01.jpg|200px|нобай|Молескин жазба кітапшасы]]

== Мәдениеттегі маңызы ==
Молескин жазба кітапшалары еліктеу нысанына айналды, себебі көптеген өндірушілер өз өнімдерінде бұл жазба кітапшаларында қолданылатын өзіне тән ерекшеліктерді көшіріп алуға тырысады.

[[Evernote]] компаниясы осы сауда белгісімен бірлесе отырып жазба кітаптармен жұмыс істеуге арналған қондыртпаны да жасап шығарды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blog.evernote.com/ru/2012/08/24/evernote-smart-notebook-moleskine/|title=Новый блокнот Evernote Smart Notebook от Moleskine|accessdate=2013-04-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FwzI4NQv|archivedate=2013-04-17}}&lt;/ref&gt;.

[[Apple]] компаниясы өзінің [[iOS]] операциялық жүйесіндегі «Жазбалар» қондыртпасының дизайнында аталмыш жазба кітапшаларының элементтерін қолданған.

== Сілтемелер ==
* [http://www.moleskine.com Moleskine-нің ресми уеб-сайты]{{ref-en}}
* [http://www.moleskinerussia.ru Ресейдегі Moleskine-нің ресми уеб-сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230019/http://www.moleskinerussia.ru/ |date=2013-05-02 }}

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Commons category|Moleskine}}

[[Санат:Италия компаниялары]]
[[Санат:Кеңсе тауарларын өндірушілер]]
[[Санат:Кеңсе тауарлары]]
[[Санат:Полиграфия]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>sfyxmarzjz0osg113d5y4desgmyo9p5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Назарбек Кентау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>505799</id>
    <revision>
      <id>3654291</id>
      <parentid>3652804</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T16:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Рыскен Биахметқызы|Рыскен Биахметқызы]] ([[User talk:Рыскен Биахметқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Madi Dos|Madi Dos]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3652751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5705" sha1="oqmflpqkhkshytisy20za1q4s4ynhz1" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}
'''Назарбек Кентау Қуантайұлы''' - әнші, композитор. 1965 жылы 5 наурызда Абай ауданының Қарауыл ауылында дүниеге келген. 1982 жылы Абай атындағы орта мектепті бітірген. 1986 жылы Семей қаласындағы Крупская атындағы педагогикалық институттың көркемсурет факультетіне түсіп, 1991 жылы тәмамдаған.  1992   жылы облыстық жастар комитетіне қызметке тұрып, жастар өміріне белсене араласады. 1994 жылдан қалалық Мәдениет басқармасын басқарды. 1993 жылғы «Үкілі үміт» атты республикалық композиторлар байқауының, Ұлы Абайдың 150 жылдық мерейтойына арналған қалалық, республикалық композиторлар байқауының жүлдегері.

= Атағы =
Әнші, композитор;

ҚР еңбек сіңірген қайраткері; 

Қазақстан композиторлар одағының мүшесі;

Абай елінің құрметті азаматы;

Қазақ ұлттық әдет-ғұрып, салт-дәстүр Академиясының құрметті профессоры;

Семей медицина университетінің құрметті профессоры;

Тәуелсіздікке 25 жыл төсбелгісінің иегері.  

= Қызмет жолы =
2017 ж. Әл-Фараби атындағы оқушылар сарайының вокал және аспаптық бөлімдерінің жетекшісі.

2012- 2017 жж. ҚҰӨУ, Қорқыт атындағы ғылыми зерттеу институтының жетекші ғылыми қызметкері,    

2011-2012 жж. І. Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің қоғамдық мамандықтар факультетінің деканы,   

2010 ж. Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясының бас директорының орынбасары, 

2007 ж. ШҚО Үржар аудандық мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің басшысы,                  

1996-2001жж. Семей облыстық ІІБ-ның баспасөз қызметкері, Қоғамдық ұйымдармен байланыс жөніндегі ШҚО-тық ІІБ-ның аға инспекторы,

1994-1996 жж. Семей облысы, қалалық мәдениет бөлімінің басшысы.        

1991-1994 жж. Семей қаласындағы № 5 орта мектептің көркем сурет пәнінің мұғалімі, Семей қаласындағы «Сары-Арқа» Фқ-ның  «Жастық» театрының қоюшы суретшісі; Семей облыстық әкімшілігі жанындағы жастар ісі жөніндегі комитеттің жетекші маманы,

1986-1991 жж. Семей қаласындағы Крупская  атындағы педагогикалық институттың студенті.

1985-1986 жж. Семей облысы Абай ауданы, Абай совхозында қызметкер.

1983-1985 жж. Әскери борышын өтеді.

1982-1983 жж. Семей облысы Абай ауданы, Абай совхозында қатардағы жұмысшы.

= Қосымша мәліметтер =
Қазақстан авторлар қоғамының мүшесі 200-ден астам есті, өрелі әндердің авторы, «Бір бәйтерек, бір шынар», «Қазағым жаса мәңгілік» атты авторлық әндер жинағының авторы, 1986 жылғы «Желтоқсан» қозғалысына қатысушы, «Желтоқсан» ұлт азаттық көтерілісі композитордың жан дүниесіне ерекше сілкініс жасап, өнегелі ән жазуына себепші болған елеулі оқиға болды.     

Композитор Теміржан Базарбаевтың шәкірті, қалалық, Республикалық байқаулардың лауреаты, Әндері Республикаға танымал өнер майталмандарының және Қырғыз елі өнер саңлақтарының  репертуарына енген.

Кентау Назарбектің 50-ден астам әндері Қазақ радиосының алтын қорына енген. Композитордың 25 тен астам әндері ел ішінде әртүрлі деңгейдегі сахналарда, той, жиындарда кеңінен таралып айтылуда және алыс, жақын шет елдердегі /Қытай, Манғолия, Түркия, Ресей, Дания/ қандас бауырларымыз арасында  және Қырғыз елінің әншілерінің арасына жетіп таралған.  &lt;references/&gt;

1.  Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2. http://kitaphana.kz/

[[Санат:Қазақстан әншілері]]</text>
      <sha1>oqmflpqkhkshytisy20za1q4s4ynhz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Миссисипи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523689</id>
    <revision>
      <id>3654295</id>
      <parentid>3528959</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T16:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nurken [[Миссисипи (штат)]] бетін [[Миссисипи]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3528959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1812" sha1="7y7nfzvgxcm6hkkrnqmydcs56mib5po" xml:space="preserve">{{АҚШ штаты
 |атауы = Миссисипи
 |шынайыатауы = Mississippi
|ту = Flag of Mississippi (&quot;New Magnolia Flag&quot;).svg{{!}}border
 |белгісі =  Seal of Mississippi (2014-present).svg
 |карта =  Map of USA MS.svg
 |лақапаты = Штат [[Алоха]]
 |ұраны = 
 |астанасы= [[Джэксон (Миссисипи)|Джэксон]]
 |іріқаласы = [[Джэксон (Миссисипи)|Джэксон]]
 |тұрғыны = 2 984 926
 |санақжылы = 2012
 |тығыздығы = 24,5
 |тұрғыныОрны =  31
 |ауданы = 125 443
 |супайызы=   3
 |ауданыОрны =32
 |ендік1 =  30°13'
 |ендік2 =   35°
 |бойлық1 = 88°7'
 |бойлық2 = 91°41'
 |штатреті =20
 |штатстасусы = [[10 желтоқсан]] [[1817]]
|губернаторы = [[Фил Брайант]]
 |уақытбелдеуі = 
 |сайты = [http://www.ms.gov www.ms.gov]
}}

'''Миссисипи''' ({{lang-en|Mississippi}}) — [[АҚШ]]-тың оӊтүстік бөлігінде орналасқан [[штат]].
'''Тұрғындар саны'''
* 1930 — 2 009 821
* 1940 — 2 183 796
* 1950 — 2 178 914
* 1960 — 2 178 141
* 1970 — 2 216 912
* 1980 — 2 520 638
* 1990 — 2 573 216
* 2000 — 2 844 658
* 2010 — 2 967 297
* 2013 — 3 001 254

'''Ірі қалалары:'''
* [[Джэксон (Миссисипи)|Джэксон]]: 173 861 адам
* [[Галфпорт (Миссисипи)|Галфпорт]]: 70 055 адам
* Хаттисберг: 51 993 адам
* [[Билокси (Миссисипи)|Билокси]]: 45 670 адам

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}

[[Санат:АҚШ штаттары]]</text>
      <sha1>7y7nfzvgxcm6hkkrnqmydcs56mib5po</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жалпыұлттық социал-демократиялық партия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>533212</id>
    <revision>
      <id>3654325</id>
      <parentid>3651385</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T18:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3654325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24161" sha1="acqsfw58yjjsxfjvyeph02th8hwbhuw" xml:space="preserve">{{Партия
| партия атауы             = Жалпыұлттық социал-демократиялық партия
| аббревиатура             = ЖСДП
| логотипі                 = ЖСДП логотипі.png
| басшысы                  = [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]]
| негіздеуші               = [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]]
| құрылуы                  = 10 қыркүйек 2006
| идеологиясы              = {{ublist
 |[[Социал-демократия]]
 |[[Республиканизм]]
 |[[Парламентаризм]]
}}
| интернационалы           = [[Социалистік интернационал]] (2016 бастап)
| ресми сайты              = {{URL|https://osdp.kz/kz/}}
| Төменгі палатадағы орындар  = {{Партия/Орындар|8|145|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}}
{{Collapsible list
 | title = Өткен сайланымдар
 |{{Партия/Орындар|4|98|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}}
 |{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}}
 |{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}}
 |{{Партия/Орындар|0|107|#0045AF|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}}
}}
| Төменгі палатадағы орындар_параметр = Парламенттегі мандат саны
| мүшелер саны             = 140 000
| штаб-пәтері              = 010000, [[Астана]], Шевченко көшесі 10/1, 3-кеңсе
| ұраны                    = «Еркіндік, Әділеттілік, Ынтымақтастық!»
}}
{{Қазақстан саясаты}}

'''Жалпыұлттық социал демократиялық партия''' ('''ЖСДП''')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://osdp.kz/kz/partiya/ustav|title=Партияның ресми сайты}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123025716/https://osdp.kz/kz/partiya/ustav |date=2022-11-23 }}&lt;/ref&gt; — [[Қазақстан]]дағы [[социал-демократия]]лық, ресми түрде тіркелген [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]], [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]]да өкілеттігі бар бес партияның бірі.&lt;ref name=&quot;saylaw2026&quot; /&gt;

Негіздеушісі — [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] және Қазіргі төрағасы — [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]].&lt;ref&gt;[https://osdp.kz/kz/rukovodstvo Ресми сайты]&lt;/ref&gt; Партия 2006 жылғы 10 қыркүйекте құрылған және 2007 жылғы 25 қаңтарда тіркелген. Мүшелерінің саны — 140 000 адам.

[[Қазақстан әкімшілік бірліктері|Барлық облыстарда]], [[Астана]] мен [[Алматы]] қалаларында партияның филиалдары бар. Жалпыұлттық социал-демократиялық партия өзінің алдына демократиялық, құқықтық, әлеуметтік мемлекет, инновациялық экономика құру, жаңа гуманитарлық саясатты жүзеге асыру міндеттерін қойып отыр. Партия әлемдік [[социал-демократия]]лық қозғалыстың құндылықтарын, «Еркіндік, Әділеттілік, Ынтымақтастық» қағидаттарын Қазақстанның саяси тәжірибесінде жүзеге асыру бағытында дәйекті жұмыс жасауда.

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде дауыс санының 5,24%-ын жинап, [[Қазақстан Құрылтайы]]на 8 мандат алды.&lt;ref name=&quot;saylaw2026&quot;&gt;{{Cite web|date=2026-08-24 |title=ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҚҰРЫЛТАЙЫНА ДЕПУТАТТАРДЫ САЙЛАУ БОЙЫНША ДАУЫС БЕРУДІҢ АЛДЫН АЛА НӘТИЖЕЛЕРІ |url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=10576 |accessdate=2026-08-24 |publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты |language=kk}}&lt;/ref&gt;

==Тарихы==

=== Құрылуы және тіркелуі ===

[[2006 жыл]]ы [[7 тамыз]]да «[[Әділетті Қазақстан үшін]]&lt;nowiki/&gt;» (ӘҚҮ) қозғалысының негізінде «Жалпыұлттық социал-демократиялық партияны» (ЖСДП) құру жөніндегі азаматтардың бастамашыл тобының отырысы өтті, ол ЖСДП құру жөніндегі республикалық ұйымдастыру комитетін құрды, партияның құрылатын негізгі бағдарламалық мақсаттары мен міндеттерін және құрылтай съезіне дайындық мәселелерін талқылады. Ұйымдастыру комитетін ӘҚҮ төрағасы [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] басқарды. Өңірлік ұйымдастыру комитеттерін ӘҚҮ аймақтық бөлімшелерінің жетекшілері басқарды.

2006 жылдың 10 қыркүйегінде [[Алматы]]дағы [[Республика сарайы (Алматы)|Республика сарайында]] партияның құрылтай съезі өтіп, оған еліміздің барлық облыстарынан 2500-ден астам делегат, сондай-ақ достас партиялар мен ұйымдардың өкілдері қатысты. Партия төрағасы болып [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] сайланды.&lt;ref&gt;[https://osdp.kz/kz/partiya/istoriya-partii Партия ресми сайтындағы партия тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123025757/https://osdp.kz/kz/partiya/istoriya-partii |date=2022-11-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Интернет-газета «Zone.kz»'' [http://zonakz.net/articles/15504 Валерий Сурганов. Левый центр Жармахана Туякбая.] 29 маусым 2008&lt;/ref&gt; 23 қазанда ЖСДП саяси кеңесі [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|ҚР Әділет министрлігінің]] Тіркеу қызметі комитетіне партияны құру туралы құрылтай құжаттарын, оның ішінде 127 431 партия мүшесінің тізімін ұсынды. 2007 жылдың 25 қаңтарында партия мемлекеттік тіркеуден өтті.

=== Алғашқы жылдары (2007–2009) ===
2007 жылы 3 ақпанда Алматыда ЖСДП-ның екінші съезі өтіп, онда 16 облыстық партия филиалын құру туралы шешім қабылданды, ЖСДП Саяси кеңесінің отырысында [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] партия төрағасының орынбасары болып сайланды.&lt;ref&gt;''«Zone.kz» интернет-газетасы'' [http://zonakz.net/articles/16760 Состоялся второй съезд ОСДП] 20 маусым 2008. 2007 жылы [https://web.archive.org/web/20070402164559/http://www.zonakz.net/articles/16760 Мұрағатталған]&lt;/ref&gt;

2007 жылдың 23 мамырында ЖСДП мен Қазақстанның «[[Нағыз Ақ жол]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» демократиялық партиясы Парламент Мәжілісі депутаттарының сайлауына қатысу үшін «Әділетті Қазақстан үшін» сайлау блогын құру туралы шешім қабылдады, алайда, Сайлау туралы жаңа заң қабылданғаннан кейін, онда сайлау блоктары қарастырылмаған, «Нағыз Ақ жол» ҚДП-сы ЖСДП-мен біріктірілді.  2007 жылғы Мәжіліс сайлауында партия 4,54% дауыс жинап, Парламентке өтпеді. ЖСДП сайлау нәтижелерін мойындамады.

2007 жылы 9 қазанда «Нағыз Ақ жол» партиясы ЖСДП құрамынан шықты.

2008 жылы 12 мамырда ЖСДП бастамасымен парламентке балама '''«Халық Кеңесі» деп аталатын Қоғамдық Парламент''' құрылды, оның құрамына 30-дан астам саяси партиялар мен ҮЕҰ өкілдері кірді.

2008 жылдың 29 маусымы мен 2 шілдесі аралығында оның төрағасы Жармахан Тұяқбай бастаған СДП делегациясы [[Афина]]да өткен [[Социалистік интернационал|Социалистік Интернационалдың]] XXIII съезіне қатысты.&lt;ref&gt;ЦентрАзия [https://web.archive.org/web/20080514215400/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1210734180 В Казахстане создан Общественный Парламент &quot;Халық Кеңесі&quot; (мұрағатталған)] 2008 жыл&lt;/ref&gt;

2009 жылдың 11 сәуірінде Қазақстанның демократиялық оппозициясының форумы өтті, оған ЖСДП, [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан коммунистік партиясы]], [[Қазақстанның «Азат» Демократиялық партиясы|Қазақстанның «Азат» демократиялық партиясы]] және тіркелмеген «[[Алға! (партия)|Алға!]]&lt;nowiki/&gt;» партиясы қатысты. Форумда осы партияларды біріктіру қажеттігі туралы шешім қабылданып, оппозициялық партияларды біріктіруге дайындық жөніндегі Ұйымдастыру комитеті құрылды, оның құрамына Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы [[Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин|Серікболсын Әбділдин]], «Азат» Демократиялық партиясының төрағасы [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], «Алға!» НП Үйлестіру комитетінің төрағасы [[Владимир Иванович Козлов|Владимир Козлов]] және ЖСДП төрағасы Жармахан Тұяқбай болды.

=== «Азат» ҚДП-мен бірігуі ===
2009 жылдың 13 қазанында ЖСДП мен «Азат» ҚДП бірігу туралы бірлескен мәлімдемесі жарияланды, бұл мәлімдеме мәтініне сәйкес «демократиялық қозғалыстың жаңа кезеңін көрсетеді» және біріккен партия «билік партиясына» толыққанды тепе-теңдікке айналады.&lt;ref&gt;Lenta.ru. [https://lenta.ru/news/2009/10/13/unite/ Две оппозиционные партии Казахстана решили объединится] 13 қаңтар 2010.&lt;/ref&gt; 24 қазанда қос партияның біріктіруші съезі өтіп, онда олар '''«Азат» жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы'''на біріктірілді. Съезде сөйлеген сөзінде ұшқыш-ғарышкер [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров|Тоқтар Әубәкіров]], «Свобода слова» («Сөз бостаныдығы») газетінің бас редакторы Гүлжан Ерғалиева және қоғам және саяси қайраткер [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] партия қатарына қабылданғанын мәлімдеді. Біріккен партияның тең төрағалары болып [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] мен [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]] және партияның бас хатшысы болып [[Әміржан Қосанов]] сайланды.

===2012 жылғы Мәжіліс сайлауы===
2011 жылы 26 қарашада Алматыда өткен кезектен тыс IX съезінде партия [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012 жылы өтетін Қазақстан Парламенті Мәжілісінің сайлауына]] қатысу туралы шешім қабылдады. Алайда съезд өтетін уақытқа дейін біріккен партия Әділет министрлігінде тіркелу рәсімінен әлі өтпегендіктен, оппозиция '''«Ұлттық социал-демократиялық партия»''' деген атпен сайлауға қатысуға шешім қабылдады.&lt;ref&gt;[http://newskaz.ru/politics/20111126/2170978.html Аубакиров, Туякбай, Абилов, Ергалиева, Своик вошли в партийный список ОСДП] ИА Новости-Казахстан. 27 қараша 2011. . 14 наурыз 2012.&lt;/ref&gt; Съезде партиялық тізім бекітіліп, оның құрамына партия жетекшілері [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]], [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], [[Әміржан Қосанов]], танымал журналистер мен қоғам қайраткерлері Серікбай Әлібаев, Ермұрат Бапи, Гүлжан Ерғалиева, Маржан Аспандиярова, Рыспек Сәрсенбайұлы, экономистер [[Оразалы Сәбден]], Валентин Макалкин, [[Пётр Владимирович Своик|Пётр Своик]], заңгер Мұстахим Төлеев, [[Кеңес Одағының Батыры]], қазақтың тұңғыш ғарышкері [[Тоқтар Әубәкіров]] және басқа да партия өкілдері болды.

Партия тең төрағасы Болат Әбілов съезде халықтың 50 пайызға жуығы осы сайлауға қатысатын жалғыз оппозициялық партияға дауыс беретініне сенімді екенін айтты: «16 қаңтарда үшінші орында екенімізді немесе орын жеңе алмағанымызды айтса келіспейміз. Біз қазақстандықтардың жартысы бізге дауыс беретініне сенімдіміз».&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/osdp-vyidvinula-sozdatelya-guljanorg-toktara-aubakirova-202434/ ОСДП выдвинула создателя Guljan.org и Токтара Аубакирова в кандидаты в мажилисмены] tengrinews. 26.11.2011&lt;/ref&gt;

2012 жылдың 16 қаңтарында сайлау нәтижесі жарияланды. ЖСДП дауыстың тек 1,59%-ын алып, еш орын жеңбеді. Бұған наразылық танытқан партия басшылары өз жақтастарын 17 қаңтар күні [[Алматы]]дағы Республика Алаңындағы [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументі]]не шығуға шақырды.

250-ге жуық адам жинаған митинг шамамен 45 минутқа созылды. Акцияға ешкім кедергі келтірген жоқ, бірақ екі күннен кейін акцияны ұйымдастырушыларға айыппұл салынды.

2019 жылдың қыркүйегінде [[Ермұрат Бапи]]дің партия төрағалығынан кетіп, оның орнына [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов]]тың сайлануы белгілі болды. Бұған себеп партия мүшелері арасында болған келіспеушіліктер болуы мүмкін екені белгілі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.zakon.kz/6020069-zhsdp-basshysy-ermrat-bapi-turaly-ol-partiyany-satysy-keld-bra-bz-partiyany-satap-aldy.html|title=ЖСДП басшысы Ермұрат Бапи туралы: Ол партияны сатқысы келді, бірақ біз партияны сақтап қалдық|lang=kk|publisher=zakon.kz|date=2023-02-02|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt; Рақымжановтың сөзі бойынша «Бапидің партияны сатқысы келді», журналистер Ермұрат Бәпидің партиядан шығуы және оның 2023 жылғы Мәжіліс сайлауында ұсынылуы жоспарланған болуы мүмкін деген болжам айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/30149322.html|title=Ермұрат Бапи ЖСДП төрағалығынан кетіп, орнына Асхат Рақымжанов сайланды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2019-09-06|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt; Бапидің өзі ЖСДП-ның нағыз «иесінің» [[Атырау облысы]]ның бұрынғы әкімі [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев]] екенін айтқан, және оны «еркін олигарх» деп сипаттаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kz.media/archives/2499|title=Ермурат Бапи: новый «хозяин» ОСДП – беглый олигарх|lang=ru|author=ДӘРІМБЕТ, Назира|date=2019-10-08|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

=== 2022 жылғы президент сайлауы ===
1 қазан күні ЖСДП XIX кезектен тыс жиналысын өткізіп, 2007 жылдан бері тұңғыш рет президент сайлауына үміткер таңдады. Бұл үміткер [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]] болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/nyrlan-auesbaev-prezidenttikke-kandidat-boldi-371237/|title=Нұрлан Әуесбаев президенттікке кандидаттыққа ұсынылды|lang=kk|author=МҰХАТАЙ, Гүлсезім|publisher=stan.kz|date=2022-10-01|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

Сайлау нәтижесінде ол 176,116 ғана дауыс жинап, жеңілді.

=== 2023 жылғы парламент сайлауы ===
[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы Қазақстандағы парламент сайлауы]]нда ЖСДП жалпы дауыстыі 5,2% жинап, 4 мандатқа ие болды да, партия тарихында алғаш рет Мәжіліске кіре алды. ЖСДП атынан депутат болғандар: партия атынан [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022 жылғы президент сайлауы]]на қатысып, жеңілген [[Нұрлан Сатыбалдыұлы Әуесбаев]], партияның төрағасы [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рахымжанов]], [[Ажар Бахитқызы Сағандықова]] және [[Наурыз Саятұлы Сайлаубай]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/jsdp-majlske-otken-deputattardyi-tanyistyirdyi-349357/|title=ЖСДП Мәжіліске өткен депутаттарды таныстырды|lang=kk|publisher=tengrinews|date=2023-03-28|accessdate=2023-07-05}}&lt;/ref&gt;

== Сайлау тарихы ==

=== Presidential elections ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!'''Election'''
!Nominee
!'''Votes'''
!'''%'''
!Result
|-
![[2022 Kazakh presidential election|2022]]
|[[Nurlan Äuesbaev]]
|176,116
|2.22%
|'''Lost''' {{Nay}}
|}

=== Parliamentary elections ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!Сайлауы
!Басшысы
!Даусы
!%
!Мандаты
!+/–
!Позициясы
!Нәтижесі
|-
| colspan=8 |'''[[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]]нің [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]і'''
|-
![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2007)|2007]]
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]]
|269 310
|4,50%
|{{Партия/Орындар|0|98|#0045AF}}
|''Жаңа&lt;br&gt;партия''
|{{өсім}} 2
|{{eliminated|Парламенттен тыс}}
|-
![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012]]
|116 534
|1,68%
|{{Партия/Орындар|0|98|#0045AF}}
|{{өзгеріссіз}}
|{{құлдырау}} 4
|{{eliminated|Парламенттен тыс}}
|-
![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2016)|2016]]
|88 813
|1,18%
|{{Партия/Орындар|0|98|#0045AF}}
|{{өзгеріссіз}}
|{{құлдырау}} 5
|{{eliminated|Парламенттен тыс}}
|-
![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2021)|2021]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]]
|colspan=6|''Бойкотттады''
|-
![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023]]
|331 058
|5,20%
|{{Партия/Орындар|4|98|#0045AF}}
|{{өсім}} 4
|{{өсім}} 6
|{{no2|Оппозиция}}
|-
| colspan=8 |'''[[Қазақстан Құрылтайы]]'''
|-
![[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]]
|[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]]
|469 058
|5,24%
|{{Партия/Орындар|8|145|#0045AF}}
|{{өсім}} 8
|{{өсім}} 5
|{{no2|Оппозиция}}
|-
|}

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан саяси партиялары]]</text>
      <sha1>acqsfw58yjjsxfjvyeph02th8hwbhuw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ромны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>533737</id>
    <revision>
      <id>3654400</id>
      <parentid>2522363</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3740" sha1="fcssizia1a7kwlba79frgi0pd15wond" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Ромны
 |шынайы атауы            = Ромни
 |сурет                  = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA Romny, Sumska, Ukraine.svg
 |ту                      = Flag of Romny.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = |lat_deg = 50.742812790184374|lat_min = 0|lat_sec = 0
  |lon_dir = |lon_deg = 33.487908121221885|lon_min = 0|lon_sec = 0
  |CoordAddon             =
  |CoordScale             =50000
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                   = Сум облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аймақ
 |ауданы                   = Ромен аймағы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = Олег Стогний 
 |құрылған уақыты         = 902
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1781
 |жер аумағы              = 29
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 42 527&lt;ref&gt;Главное управление статистики в Сумской области, [http://www.sumy.ukrstat.gov.ua/?menu=99&amp;level=3 Численность населения на 1 қараша 2013] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2013
  |тығыздығы              = 1466,4
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 05448
 |пошта индексі           = 42000
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Romny
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Ромны''' немесе '''Ромни''' — [[Украина]]дағы Сумы облысындағы қала, темір жол стансасы. Сула өзенінің бойында орналасқан. Халқы 49,7 мың (1974). Шежіреде 1096 ж. тұңғыш аталған. Машина жасау (полиграфия өнеркәсібі машиналары, жабдықтары, трактордың қосалқы бөлшектері), аяқ киім фабрикасы, мебель комбинаты, тамақ өнеркәсіп орындары, өлке тану музейі бар.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}

[[Санат:Сумы облысы қалалары]]</text>
      <sha1>fcssizia1a7kwlba79frgi0pd15wond</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654401</id>
      <parentid>3654400</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3782" sha1="bagh2xzklo99cv79wdia6ae9dd659qw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Ромны
 |шынайы атауы            = Ромни
 |сурет                  = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA Romny, Sumska, Ukraine.svg
 |ту                      = Flag of Romny.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = |lat_deg = 50.742812790184374|lat_min = 0|lat_sec = 0
  |lon_dir = |lon_deg = 33.487908121221885|lon_min = 0|lon_sec = 0
  |CoordAddon             =
  |CoordScale             =50000
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                   = Сум облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аймақ
 |ауданы                   = Ромен аймағы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = Олег Стогний 
 |құрылған уақыты         = XI ғасыры
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1781
 |жер аумағы              = 29
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 171 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}} 37 765
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 1302
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Украиндар|украиндар]] — 93,68 %,&lt;br /&gt; [[Орыстар|орыстар]] — 5,42 %&lt;br /&gt; ([[Украина халық санағы (2001)|2001 ж. санақ]])
  |конфессионалдық құрамы = [[Христиандық|христиандық]]
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 05448
 |пошта индексі           = 42000
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Romny
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Ромны''' немесе '''Ромни''' — [[Украина]]дағы Сумы облысындағы қала, темір жол стансасы. Сула өзенінің бойында орналасқан. Халқы 49,7 мың (1974). Шежіреде 1096 ж. тұңғыш аталған. Машина жасау (полиграфия өнеркәсібі машиналары, жабдықтары, трактордың қосалқы бөлшектері), аяқ киім фабрикасы, мебель комбинаты, тамақ өнеркәсіп орындары, өлке тану музейі бар.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}

[[Санат:Сумы облысы қалалары]]</text>
      <sha1>bagh2xzklo99cv79wdia6ae9dd659qw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654402</id>
      <parentid>3654401</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3897" sha1="kqvcszu2ut8eok907xjukjh69tzpy9h" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Ромны
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Ромни}}
 |сурет                   = Romny Bank 00 Soborna (Lenina) 1 (YDS 4615).JPG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA Romny, Sumska, Ukraine.svg
 |ту                      = Flag of Romny.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = |lat_deg = 50.742812790184374|lat_min = 0|lat_sec = 0
  |lon_dir = |lon_deg = 33.487908121221885|lon_min = 0|lon_sec = 0
  |CoordAddon             =
  |CoordScale             =50000
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                   = Сум облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аймақ
 |ауданы                   = Ромен аймағы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = Олег Стогний 
 |құрылған уақыты         = XI ғасыры
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1781
 |жер аумағы              = 29
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 171 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}} 37 765
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 1302
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Украиндар|украиндар]] — 93,68 %,&lt;br /&gt; [[Орыстар|орыстар]] — 5,42 %&lt;br /&gt; ([[Украина халық санағы (2001)|2001 ж. санақ]])
  |конфессионалдық құрамы = [[Христиандық|христиандық]]
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 5448
 |пошта индексі           = 42000
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Romny
 |сайты                   = https://romny-vk.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
}}
'''Ромны''' немесе '''Ромни''' ({{lang-uk|Ромни}}) — [[Украина]]дағы Сумы облысындағы қала, темір жол стансасы. Сула өзенінің бойында орналасқан. Халқы 49,7 мың (1974). Шежіреде 1096 ж. тұңғыш аталған. Машина жасау (полиграфия өнеркәсібі машиналары, жабдықтары, трактордың қосалқы бөлшектері), аяқ киім фабрикасы, мебель комбинаты, тамақ өнеркәсіп орындары, өлке тану музейі бар.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}

[[Санат:Сумы облысы қалалары]]</text>
      <sha1>kqvcszu2ut8eok907xjukjh69tzpy9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654403</id>
      <parentid>3654402</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3901" sha1="h8byanwzdtbn6463r3defgasdzsrqs0" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Ромны
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Ромни}}
 |сурет                   = Romny Bank 00 Soborna (Lenina) 1 (YDS 4615).JPG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA Romny, Sumska, Ukraine.svg
 |ту                      = Flag of Romny.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = |lat_deg = 50.742812790184374|lat_min = 0|lat_sec = 0
  |lon_dir = |lon_deg = 33.487908121221885|lon_min = 0|lon_sec = 0
  |CoordAddon             =
  |CoordScale             =50000
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облысы
 |аймағы                  = Сумы облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Ауданы
 |ауданы                  = Ромен ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = Олег Стогний 
 |құрылған уақыты         = XI ғасыры
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1781
 |жер аумағы              = 29
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 171 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}} 37 765
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 1302
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Украиндар|украиндар]] — 93,68 %,&lt;br /&gt; [[Орыстар|орыстар]] — 5,42 %&lt;br /&gt; ([[Украина халық санағы (2001)|2001 ж. санақ]])
  |конфессионалдық құрамы = [[Христиандық|христиандық]]
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 5448
 |пошта индексі           = 42000
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Romny
 |сайты                   = https://romny-vk.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
}}
'''Ромны''' немесе '''Ромни''' ({{lang-uk|Ромни}}) — [[Украина]]дағы Сумы облысындағы қала, темір жол стансасы. Сула өзенінің бойында орналасқан. Халқы 49,7 мың (1974). Шежіреде 1096 ж. тұңғыш аталған. Машина жасау (полиграфия өнеркәсібі машиналары, жабдықтары, трактордың қосалқы бөлшектері), аяқ киім фабрикасы, мебель комбинаты, тамақ өнеркәсіп орындары, өлке тану музейі бар.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}

[[Санат:Сумы облысы қалалары]]</text>
      <sha1>h8byanwzdtbn6463r3defgasdzsrqs0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654404</id>
      <parentid>3654403</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:07:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3897" sha1="oi5f2s8svgoncfq869cxzc417u2mb30" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Ромны
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Ромни}}
 |сурет                   = Romny Bank 00 Soborna (Lenina) 1 (YDS 4615).JPG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA Romny, Sumska, Ukraine.svg
 |ту                      = Flag of Romny.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = |lat_deg = 50.742812790184374|lat_min = 0|lat_sec = 0
  |lon_dir = |lon_deg = 33.487908121221885|lon_min = 0|lon_sec = 0
  |CoordAddon             =
  |CoordScale             =50000
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Сумы облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Ромен ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = Олег Стогний 
 |құрылған уақыты         = XI ғасыры
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1781
 |жер аумағы              = 29
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 171 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}} 37 765
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 1302
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Украиндар|украиндар]] — 93,68 %,&lt;br /&gt; [[Орыстар|орыстар]] — 5,42 %&lt;br /&gt; ([[Украина халық санағы (2001)|2001 ж. санақ]])
  |конфессионалдық құрамы = [[Христиандық|христиандық]]
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 5448
 |пошта индексі           = 42000
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Romny
 |сайты                   = https://romny-vk.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
}}
'''Ромны''' немесе '''Ромни''' ({{lang-uk|Ромни}}) — [[Украина]]дағы Сумы облысындағы қала, темір жол стансасы. Сула өзенінің бойында орналасқан. Халқы 49,7 мың (1974). Шежіреде 1096 ж. тұңғыш аталған. Машина жасау (полиграфия өнеркәсібі машиналары, жабдықтары, трактордың қосалқы бөлшектері), аяқ киім фабрикасы, мебель комбинаты, тамақ өнеркәсіп орындары, өлке тану музейі бар.&lt;ref&gt;Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}

[[Санат:Сумы облысы қалалары]]</text>
      <sha1>oi5f2s8svgoncfq869cxzc417u2mb30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мысыр президенттерінің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537548</id>
    <revision>
      <id>3654286</id>
      <parentid>3632578</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:President_Mohamed_Morsi.jpg|President_Mohamed_Morsi.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Infrogmation|Infrogmation]] [[commons:File:President_Mohamed_Morsi.jpg|жойған]], себебі: per [[:c:Commons:Deletion request</comment>
      <origin>3654286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5276" sha1="c4oqnj1yfbp7sl4wlct6kwn9k97o1p9" xml:space="preserve">; Партиясы
{{Легенда|#F9F9F9|[[Партиясыз]]|border=1px solid #AAAAAA|inline}}
{{Легенда|DarkKhaki|[[Жауынгер]]|border=1px solid #AAAAAA|inline}}
{{Легенда|#E6E6AA|«[[Ұлттық-демократиялық партиясы (Мысыр)|Ұлттық-демократиялық партиясы]]»|border=1px solid #AAAAAA|inline}}
{{Легенда|#AACC99|«[[Еркіндік және әділет партиясы]]»|border=1px solid #AAAAAA|inline}}
{{Легенда|#DB2929|«[[Араб социалистік одағы (Мысыр)|Араб социалистік одағы]]»|border=1px solid #AAAAAA|inline}}
{{Легенда|#FFB6B6|«Гейат ат-Тахрир»|border=1px solid #AAAAAA|inline}}

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot; width=&quot;100%&quot;
!№
!class=&quot;unsortable&quot;|Сурет
!Президент
!class=&quot;unsortable&quot;|Мерзімінің басы
!class=&quot;unsortable&quot;|Мерзімінің аяғы
!Партиясы
!Басқарған уақыты
|-
|bgcolor = #FFB6B6|'''1'''
|[[File:Muhammad Naguib.jpg|border|100px|]]
|[[Мұхаммед Нагиб]]
|[[18 тамыз]] [[1953 жыл|1953]]
|[[14 қараша]] [[1954 жыл|1954]]
| Гейат ат-Тахрир
|1 жыл, {{age in days|1953|7|18|1954|11|14|}} күн
|-
|bgcolor = DarkKhaki|'''—'''
| colspan=2 bgcolor = DarkKhaki |[[Мысыр революциялық басқармасының кеңесі]]&lt;br /&gt;(төрағасы: полковник [[Гамаль Абдель Насер]])
|bgcolor = DarkKhaki|[[14 қараша]] [[1954 жыл|1954]]
|bgcolor = DarkKhaki|[[16 қаңтар]] [[1956 жыл|1956]]
|bgcolor = DarkKhaki| Әскери
|bgcolor = DarkKhaki|1 жыл, {{age in days|1954|11|14|1956|1|16|}} күн
|-
|bgcolor = #DB2929|'''2'''
|[[File:Gamal Abdel Nasser (c. 1960s).jpg|border|100px|]]
|[[Гамаль Абдель Насер]]
|[[16 қаңтар]] [[1956 жыл|1956]]
|[[28 қыркүйек]]  [[1970 жыл|1970]]
|[[Араб социалистік одағы]]
|14 жыл, {{age in days|1956|1|16|1970|9|28|}} күн
|-
|bgcolor = #DB2929|'''и.о.'''
|rowspan=3|[[File:Anwar Sadat cropped.jpg|border|100px|]]
|rowspan=3|[[Әнуар Садат]]
|[[28 қыркүйек]] [[1970 жыл|1970]]
|[[17 қазан]] [[1970 жыл|1970]]
|rowspan=2|[[Араб социалистік одағы]]
|{{age in days|1970|9|28|1970|10|17|}} күн
|-
|bgcolor = #DB2929|'''3'''
|rowspan=2|[[17 қазан]] [[1970 жыл|1970]]
|rowspan=2|[[6 қазан]] [[1981 жыл|1981]]
|rowspan=2|10 жыл, {{age in days|1970|10|17|1981|10|6|}} күн
|-
|bgcolor = #E6E6AA|'''3'''
|[[Ұлттық-демократиялық партиясы (Египет)]]
|-
|bgcolor = #E6E6AA|'''м.а.'''
|[[File:Sufi_Abu_Taleb.gif|border|100px|‎]]
|[[Суфи Хасан Әбу Талеб]]
|[[6 қазан]] [[1981 жыл|1981]]
|[[13 қазан]] [[1981 жыл|1981]]
|[[Ұлттық-демократиялық партиясы (Мысыр)]]
|{{age in days|1981|9|6|1981|9|13|}} күн
|-
|bgcolor = #E6E6AA|'''4'''
|[[File:Hosni Mubarak - Official Photo.JPG|border|100px|]]
|[[Хосни Мүбәрәк]]
|[[13 қазан]] [[1981 жыл|1981]]
|[[11 ақпан]] [[2011 жыл|2011]]
|[[Ұлттық-демократиялық партиясы (Мысыр)]]
|29 жыл, {{age in days|1981|9|13|2011|2|11|}} күн
|-
|bgcolor = DarkKhaki|'''—'''
| colspan=2 bgcolor = DarkKhaki |[[Қарулы күштердің Жоғарғы Кеңесі]]&lt;br /&gt;(Төрағасы: фельдмаршал [[Мұхамед Хуссейн Тантави]])
|bgcolor = DarkKhaki|[[11 ақпан]] [[2011 жыл|2011]]
|bgcolor = DarkKhaki|[[30 тамыз]] [[2012 жыл|2012]]&lt;ref&gt;[https://turkystan.kz/article/53722-hosni-mybarak-ta-tan-taya-ma/Хосни Мүбәрәк Тақтан Тая Ма?]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|bgcolor = DarkKhaki| Әскери
|bgcolor = DarkKhaki|1 жыл, {{age in days|2011|2|11|2012|6|30|}} күн
|-
|bgcolor = #AACC99|'''5'''
| 
|[[Мұхаммед Мурси]]
|[[30 тамыз]] [[2012 жыл|2012]]
|[[3 шілде]] [[2013 жыл|2013]]
|[[Бостандық пен әділдік партиясы]]
|{{age in days|2012|6|30|2013|7|3|}} күн
|-
|'''м.а.'''
| 
|[[Әдли Мансұр]]
|[[4 шілде]] [[2013|2013]]
|[[8 тамыз]] [[2014 жыл|2014]]
|Партиясыз
|1 жыл, {{age in days|2013|7|4|2014|6|8|}} күн
|-
|bgcolor = #F9F9F9|'''6'''
|[[File:AbdelFattah Elsisi (cropped).jpg|border|100px|]]
|[[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]]
|[[8 тамыз]] [[2014 жыл|2014]]
|[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары|Қазіргі президент]]
|Партиясыз
|{{Age in years and days|2014|8|6}} жыл, {{age in days|2014|6|8}} күн
|-
|}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [[Мысыр]]
* [[Мысыр вице-президенті]]
* [[Мысыр премьер-министрі]]
* [[Мысыр премьер-министрлерінің тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Президенттер тізімі]]
[[Санат:Египет президенттері]]</text>
      <sha1>c4oqnj1yfbp7sl4wlct6kwn9k97o1p9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3654352</id>
      <parentid>3654053</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T05:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3654352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61638" sha1="jvh0ygsxzkhm2iazn5qqoo6lhndlvoa" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;96875&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 875]
| data-sort-value=&quot;1109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1109]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;87736&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 87 736]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86567&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84063&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55567&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 567]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;49520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 520]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;36935&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 36 935]
| data-sort-value=&quot;61&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61]
|2023-12-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;23934&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 23 934]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;23031&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 23 031]
| data-sort-value=&quot;230&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 230]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;20445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 20 445]
| data-sort-value=&quot;35&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;17262&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 262]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16073&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13769&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 769]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11634&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 634]
| data-sort-value=&quot;60&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 60]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10209&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 209]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8395&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8395]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8362&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8251&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;8244&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8244]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;8018&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8018]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7489&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7489]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7451&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451]
| data-sort-value=&quot;22&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6707&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4527]
| data-sort-value=&quot;24&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4458&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4458]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3786&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3786]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3398&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;3332&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3332]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3147&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3147]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2936&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2936]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2470&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2414&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;2157&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2157]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;2027&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2027]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1613]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1560&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1560]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1540&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1218&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1182&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1182]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1102&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1098&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1098]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;1026&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1026]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}}
| data-sort-value=&quot;736&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 736]
| data-sort-value=&quot;17&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 17]
|2026-07-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 734]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;701&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 701]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;697&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;641&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;628&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 628]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;624&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 624]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}}
| data-sort-value=&quot;610&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 610]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2025-11-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}}
| data-sort-value=&quot;570&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 570]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|231
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|232
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|233
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>jvh0ygsxzkhm2iazn5qqoo6lhndlvoa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чернигов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>543034</id>
    <revision>
      <id>3654414</id>
      <parentid>3531446</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26413" sha1="ezpuop30gbe5bwajqk3inf6pnrtt29c" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чернигов
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Чернігів}}
 |сурет                   = {{Фотомонтаж|position=center
 | photo1a                = Троїцький монастир.jpg
 | photo2a                = Літній ранок у Чернігові.jpg
 | photo2b                = Адміністративний будинок в місті Чернігів.jpg
 | photo3a                = Будинок колишньої губернської земської управи (Чернігів).jpg
 | photo3b                = Ночной вид на Пятницкую церковь Чернигов.jpg
 | photo4a                = Чернігів Стародавній Дитинець Панорама.jpg
   | size                 = 275
   | spacing              = 2
   | color                = #FFFFFF
   | border               = 0
   }}
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = облыс орталығы
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Chernihiv.svg
 |ту                      = Alex K Chernihiv prapor 1992.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg = 51|lat_min = 30|lat_sec = 
  |lon_deg = 31|lon_min = 18|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Украинаның әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы
 |аймағы                  = Чернигов облысы 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Украина аудандары{{!}}Ауданы
 |ауданы                  = Чернигов ауданы (Чернигов облысы){{!}}Чернигов
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = Украина қауымдары{{!}}Қауымы
 |қауым округі            = Чернигов
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 2 аудан
 |басшының түрi           = Қалалық басшы
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 907 жыл
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = X ғасыр
 |жер аумағы              = 79
 |биiктiктiң түрi         = Орташа биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 124
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 294 522
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[украиндар]], [[орыстар]], [[беларустар]] және [[еврейлер]]
  |конфессионалдық құрамы = [[православие]], [[католицизм]], [[протестантизм]] және [[иудаизм]]
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 462(2)
 |пошта индексі           = 14000
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = CB, IВ / 25
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Chernihiv
 |сайты                   = https://www.chernigiv-rada.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
}}
'''Чернигов''' ({{lang-uk|Чернігів}}) — [[Украина]]ның солтүстігіндегі қала, [[Чернигов облысы]]ның және Чернигов ауданының әкімшілік орталығы. Чернигов агломерациясының орталығы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2|title=Чернигов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-15 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Чернигов – Ресей мен Беларусьпен шектеседі, [[Десна]] өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан. Бұл Киев Русі кезінде болған ең көне қалалардың бірі. Чернигов тұрғындарының саны 296 000 адамды құрайды. Киевтен солтүстік-шығысқа қарай 150 км қашықтықта.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.wikibrief.org/wiki/Chernihiv|title=Чернигов-Чернігів|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-15 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл қала туралы алғашқы дерек 907 жылдан басталады, бұл қаланың көне екендігін растайды. Чернигов туралы әйгілі «Өткен жылдар хикаясы» шығармасында айтылған.
Көптеген археологтар мұнда көне тұрмыстық заттарды немесе уақыт кезеңін көрсететін басқа белгілерді тапты. Осылайша, алғашқы адамдар Чернигов аумағында біздің дәуірімізге дейінгі 4 ғасырда өмір сүргені анықталды. Ғалымдар ерте заманда Чернигов аумағында кем дегенде 4 елді мекен болғанын, кейінірек олар Чернигов княздігіне біріктірілгенін айтады.

Х ғасырда Чернигов Солтүстік жерлердің орталығына айналды. Х ғасырдан XII ғасырға дейін Чернигов экономикалық және мәдени даму бойынша Киевтен кейінгі екінші орынды иеленді. 1024 жылы қаланы сыйлық ретінде алған Дана Ярославтың ағасы Мстислав басқара бастайды.
1036 жылы Мстислав қайтыс болғаннан кейін таққа князь Ярослав отырды. 20 жылдан кейін ескі орыс жерлері Ярославтың ұлдары арасында бөлінді. Содан кейін жер қолдан қолға өте бастады, алдымен Владимир Мономах, содан кейін Давид Святославич биледі.

Моңғол-татар шапқыншылығы да Черниговты да айналып өтпеді. Осыдан кейін қала толығымен қирады. Азат етілгеннен кейін Чернигов Брянск княздігінің құрамында болды. Кейінірек Литва мен орыс княздіктері Чернигов жерлері үшін күрес жүргізді. Чернигов бірнеше қарулы шабуылдарға ұшырағаннан кейін мемлекет черниговтың қорғанысын күшейтті. XVI ғасырда Черниговқа Литва жағынан көп шабуыл жасалды.
1618 жылы Чернигов поляк-литва Достастығына кірді. 1784 жылы Чернигов Чернигов вице-корольдігінің орталығына, ал кейінірек 1801 жылы губерния орталығына айналды.
XVII – XX ғасырларда Чернигов халқы соғыс қимылдарына белсенді қатысты, Солтүстік соғыста Петр I жағында шықты.

1861 жылы крепостнойлық құқықтың жойылуымен бірге Чернигов халқы күрт өсті. 1895 жылы Черниговта электр жарығы орнатылды, оған дейін бәрі газ шамдары мен шамдармен жарықтандырылды.

Украина тәуелсіздігін жариялағаннан кейін қала Чернигов облысының әкімшілік орталығы болып қала берді. Бүгінде бұл Украинаның ең әдемі қалаларының бірі.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.istmira.com/drugoe-razlichnye-temy/16212-istorija-goroda-chernigov-kratko.html|title=Чернигов қаласының қысқаша тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-15 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Черниговтағы маусым, мамыр, қыркүйек айларында ауа-райы +17,5°C...+24,0°C. Осы кезеңде қалада ең аз жауын-шашын түседі, шамамен айына 1 күн жауын-шашын мөлшері 25,3-тен 59,2 мм-ге дейін. Ашық күндердің саны 18-ден 21 күнге дейін.

Черниговта және Украинада ең жылы ауа-райы маусым, шілде, тамыз айларында 26,8°C-қа дейін жетеді. Қоршаған ортаның ең төменгі температурасы қаңтар, ақпан және желтоқсан айларында байқалады, -7,5°С дейін. Түндер -10,8°C пен 15,5°C аралығында.

Ең жауын-шашынды кезеңдер тамыз, мамыр, шілде, қолайсыз ауа райы 7 күнге созылады, 65,5 мм-ге дейін жауын-шашын түседі. Наурыз, қыркүйек, қазан айларында орта есеппен 0 күн ғана жауады, жауын-шашынның айлық мөлшері 18,1 мм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pogoda.365c.ru/ukraine/chernigov/po_mesyacam?ysclid=m762hcknna59086373|title=Чернигов ауа-райы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-15 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
2025 жылдың 1 ақпанындағы жағдай бойынша Чернигов тұрғындарының саны 294 522 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/chernihiv/|title=Чернигов тұрғындары (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-15 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Чернигов қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/chernigov/|title=Чернигов қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 296896 || 296723 || 296089 ||295670 ||294727 || 294095|| 291641||289399 ||288268 || 286899 || 285234||282747	
|}

== Экономика ==
Бүгінгі Чернигов қаласының негізгі салалары жеңіл, химия және тамақ өнеркәсібі болып табылады, ал автомобиль құрастыру белсенді дамып келеді. Кеңестік жоспарлы экономикалық жүйе ыдырағаннан кейін қаланың көптеген кәсіпорындары терең дағдарыстан шыға алмай қалды. Ең көп зардап шеккен Чернигов әуежайы көптеген жылдар бойы жұмыс істемейді. Бұл ретте ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуге маманданған шағын кәсіпорындар тұрақты дамып келеді. Қала тұрғындарының едәуір бөлігі ұсақ сауда арқылы күн көреді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://xn----7sbabno2abl4a9aggb.xn--p1ai/travel/kratkaa-informacia-o-chernigove.html|title=Чернигов туралы қысқаша мәлімет|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-15 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлар ===
'''Чернигов облыстық музыкалық-драма театры''' — Театр 1926 жылы Елизаветградтағы (қазіргі Кропивницкий) Красная Звезда машина жасау зауытында кәсіпқой актерлерді тарта отырып, жұмысшылар драма үйірмесін қайта құру арқылы құрылды. 2001 жылы театрға академиялық мәртебе берілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/763/?ysclid=m7631awj2s827769575|title=Чернигов облыстық музыкалық-драма театры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-15 |lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Чернігів. Обласна філармонія.JPG|нобай|солға|200px|Чернигов облыстық филармониясы]]      
'''Чернигов облыстық филармониясы''' — Чернигов облыстық филармониясы 1944 жылғы 22 мамырдағы № 1 облыстық өнер бөлімінің бұйрығымен құрылды. Алғашқы күні бұрынғы Елецкий монастырының аумағында орналасып, 1964 жылы 612 орындық залы бар тұрақты үй-жайларды алды (бұрынғы Николаев епархиясының үйі).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80_%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC|title=Чернигов облыстық филармониясының фестивальдар мен концерттік бағдарламалар орталығы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-15 |lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Чернигов жастар театры''' — 1985 жылы 1 мамырда құрылған. Мұнда классикалық шығармалар мен заманауи авторлардың шығармалары қойылады. Театр ғимаратында мұражай бар. Топ жиі гастрольдік сапарға шығып, әртүрлі еуропалық фестивальдерге қатысады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zruchno.travel/ObjectEntity/ObjectEntity?lang=ru&amp;idCrm=b778172f-2347-1fab-ebeb-58986eac65e6|title=Чернигов жастар театры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-15 |lang=}}&lt;/ref&gt;

'''А.П.Довженко атындағы Чернигов облыстық балалар қуыршақ театры''' — Театр ғимараты 1976 жылы салынған, көрермендер залы 140 орындық. 1985 жылы театр жанынан «Жастар сахнасы» театр студиясы ұйымдастырылды, 1988 жылы оның негізінде Чернигов атындағы балалар мен жасөспірімдер театры құрылып, 1996 жылы облыстық жасөспірімдер театры болып өзгертілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://worldwalk.info/ru/catalog/2131/|title=Чернигов облыстық балалар қуыршақ театры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-15 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мұражайлар ==
'''Чернигов облыстық тарихи мұражайы''' — 1902 жылы ашылған. Мұражай В.В.Тарновскийдің есімімен аталады. Мұнда екі көрме залы бар: революцияға дейінгі және кеңестік кезең. Археологиялық қазбалар кезінде табылған заттар: қыш ыдыстар, егіншілік құралдары, қолөнер құралдары, сүйек бұйымдары, фарфор, қару-жарақ, маталар, көне қолжазба кітаптар, тарихи гетман әмбебаптары (жарғылары), иконалар, Қазан төңкерісі мен Ұлы Отан соғысы кезіндегі құжаттар жинақталған.
[[Сурет:Будівля Чернігівського обласного художнього музею імені Григорія Галагана.jpg|нобай|оңға|200px|Өнер мұражайы]]     
'''Чернигов өнер мұражайы''' — мұнда 4 мыңға жуық картиналар, Чернигов суретшілерінің көптеген картиналары, казактардың портреттері, Т.Г.Шевченко шығармаларының (картиналарының) үлкен жинағы. Сондай-ақ Батыс Еуропа өнері және кеңес өнері бөлімі бар. Суреттерден басқа Украина, Беларусь, Литва, Ресейден келген балалар ойыншықтарының бірегей топтамасы бар.

'''М.Коцюбинский мұражай-қорығы''' — көрнекті украин жазушысы Михайло Коцюбинскийдің бұрынғы жеке үйінде орналасқан. Жазушы өмірінің соңғы 15 жылын осы үйде өткізген. Үйде жазушының көзі тірісінде болған үй жиһаздары мен жабдықтары сақталған.

'''Әскери тарих мұражайы''' — мұнда екі бөлім бар: «Чернигов облысының әскери тарихы» және «Бұрынғы бірінші гвардиялық армияның жауынгерлік жолы». Мұражай ауласында әскери техникалардың шағын көрмесі де бар.

'''Украина Ішкі істер министрлігінің мұражайы''' — Чернигов облысы бойынша Ішкі істер департаментінің ғимаратында орналасқан. Мұнда Чернигов полициясының тарихы көрсетілген.

'''«Ежелгі Чернигов» ұлттық тарихи-сәулет қорығы''' — ашық аспан астындағы мұражай кешені. Қорық құрамына ең әйгілі Чернигов сәулет ескерткіштері кіреді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/chernigov/|title=Чернигов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-16 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті жерлері ==
Чернигов - ежелгі қала, оның қуатты мәдени және тарихи мұрасы Вал және Болдын Горы саябақтарында жинақталған. Вал, сондай-ақ Чернигов Детинец ретінде белгілі, VII ғасырда бекініс қонысы ретінде пайда болды және көптеген ғасырлар бойы қаланың ең маңызды орталығы болды. Бүгін Валда әртүрлі дәуірлердің храмдары мен ғимараттарын көруге болады, әсіресе - XVIII ғасырда құйылған 12 шойын бастион зеңбіректері.
[[Сурет:Чернігів. Борисоглібський собор 01.jpg|нобай|оңға|200px|Борисоглеб соборы]]     
Бекіністің шетіндегі тағы бір маңызды ғимарат - XVIII ғасырдың басынан бері жұмыс істеген Украинаның сол жағалауындағы бірінші жоғары оқу орны - Коллегиум. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ғимарат қирап, 1954-1959 жылдары толығымен қалпына келтірілді.&lt;br /&gt;
Болдино Горы саябағында христиандық дәуірге дейінгі қорғандар табылған, ежелгі шіркеу, шағын зират және жерасты шіркеулері бар үңгірлер, монахтардың бөлмелері т.б.бар.

Мазепа үйі — ол XVII ғасырда салынған таңғажайып сәулеттегі ақ ғимарат, полк канцлериясының үйі деп те аталады. Қызыл алаңның жанында, драма театрының артында, Пятницкая көшесінің басында Пятницкая шіркеуі (Гетман көшесі, 3) орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://34travel.me/gotoukraine/ru/post/chernigov|title=Чернигов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-16 |lang=}}&lt;/ref&gt;

Қалада XIX — XX ғасырдың басындағы ғимараттар сақталған, олардың кейбіреулері сәулет ескерткіштері болып табылады. Шоссейная көшесінде (қазіргі Бейбітшілік даңғылы) 1912 жылы Николаев епархиялық бауырластық үйі салынды, онда қазір облыстық филармония орналасқан. Ғимарат Неорус стилінде.&lt;br /&gt; 
Қалада Неоготикалық стильде салынған 3 ғимарат бар. Григорий Глебовтың Рыцарлық кешені, Василий Тарновскийдің үйі және өрт сөндіру қоғамының үйі.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://infor24.ru/%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2#%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE|title=Чернигов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-16 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ісі ==
Черниговта мектепке дейінгі, мектептік, мектептен тыс және жоғары білім беретін оқу орындарының әртараптандырылған жүйесі бар.

=== Университеттер ===
[[Сурет:Cdtu-wiki.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық технологиялық университеті]]     
*Чернигов ұлттық технологиялық университеті,
*Т.Г.Шевченко атындағы Чернигов ұлттық педагогикалық университеті,
*Чернигов атындағы жоғары әскери авиациялық ұшқыштар училищесі,
*Чернигов мемлекеттік экономика және басқару институты,
*Еуропа университетінің Чернигов филиалы,
*Чернигов мемлекеттік құқық, әлеуметтік технологиялар және еңбек институты (Технологиялық университетке қарасты),
*Чернигов ақпарат, бизнес және құқық институты,
*Черниговтағы Киев Славян университеті.

== Спорт ==
Бүкіл украиналық футбол жарыстарында қала екі командамен ұсынылған: «Десна» Украина ФК Премьер-Лигасында (үй стадионы – Юрий Гагарин атындағы стадион) және «Чернигов» ФК екінші лигада (үй стадионы – Чернигов Арена) ойнайды.

Қалада үш кәсіби волейбол клубы бар: ерлер арасында «Буревестник-ШВСМ» және «Педагог-ШВСМ», әйелдер арасында Педагог-ШВСМ.

2009 жылы Чернигов баскетбол клубы құрылды.

== Галерея ==
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Сурет:AX Chernihiv Pyatnytska Church.jpg|Пятницка шіркеуі 
Сурет:2014 Чернігів Україна Адміністративний будинок.jpg|Чернигов әкімшілік ғимараты
Сурет:Дзвіниця, 5 ярусів,висота 58 метрів, Троїцький монастир.jpg|Троица монастыры
Сурет:Chernigiv Desna hotel IMG 8722 74-101-0076.JPG|Десна қонақ үйі
Сурет:Железнодорожный вокзал. Чернигов.jpg|Темір жол вокзалы
Сурет:Чернигов, храм Михаила и Федора.JPG| Михаила и Феодор шіркеуі
Сурет:Чернигов. Елецкий монастырь.jpg|Елец монастыры
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Чернигов| ]]
[[Санат:Украина облыс орталықтары]]
[[Санат:Чернигов облысы қалалары]]
[[Санат:Украинадағы еврейлердің бұрынғы мекендері]]
[[Санат:Украина батыр қалалары]]</text>
      <sha1>ezpuop30gbe5bwajqk3inf6pnrtt29c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Билік басындағы монархтардың тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546293</id>
    <revision>
      <id>3654470</id>
      <parentid>3653773</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49212-13</username>
        <id>185568</id>
      </contributor>
      <comment>National emblem of Papua New Guinea.svg Royal Standard of Australia.svg Coronation Standard of New Zealand.svg</comment>
      <origin>3654470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32894" sha1="pu734krfwt5u1wymxch19a14ma60035" xml:space="preserve">Монарх деп [[монархия]]ның басшысы атайды, ол мемлекеттің өмір сүру үшін немесе әдетте бас тартқанға дейін басқаратын, әдетте, төрі арқылы тақ мұра алатын адам басқаратын нысаны. Монархтар автократтар болуы мүмкін (барлық абсолюттік монархияларда сияқты) немесе заң шығарушы билікке және / немесе атқарушы билікке (көптеген конституциялық монархиялар сияқты) берілген нақты билікпен шектелмеген немесе ешқандай резервтік держава болмаған салтанатты фигуралар болуы мүмкін. Көптеген жағдайларда монарх [[мемлекеттік дін]] мен байланысты болады. Көптеген мемлекеттерде монархтың кішігі, қатыспаған немесе билік етуге қабілетсіз болған кезде регент басқаруы мүмкін болса да, кез келген уақытта бір монархтың болуы мүмкін. [[Андорра]]дағы қазіргі жағдай сияқты, екі монарх бір мезгілде бір мемлекеттің үстінен билік жүргізетін жағдайларды өзекті деп атайды.

Монархтар өз атаулары мен стилі бойынша [[Қаратпа сөз|ерекшеленеді]], көбінесе дәстүрлермен анықталады және мемлекеттің конституциясы бойынша кепілдендіріледі. Түрлі атаулар ағылшын тілінде қолданылады; мысалы, ''патша'' және ''ханзада'', «ханзада» және «ханшайым», «император» және ''императрица'' типтік болған жерде қолданылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Monarch|publisher=CollinsDictionary.com. Collins English Dictionary - Complete &amp; Unabridged 11th Edition.|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/monarch|accessdate=22 September 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Herb|first=Michael|title=All in the family: absolutism, revolution, and democracy in the Middle East|publisher=SUNY Press|year=1999|location=New York|page=235|url=https://books.google.com/books?id=i6hd9w64lcgC|isbn=978-0-7914-4168-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Spellman|first=W. M.|title=Monarchies 1000–2000|publisher=Reaktion Books|year=2001|location=London|pages=22–23|url=https://books.google.com/books?id=MRbExiEuYPsC|isbn=978-1-86189-087-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Harris|first=Nathanial|title=Systems of Government: Monarchy|publisher=Evans Brothers|year=2009|location=London|page=38|url=https://books.google.com/books?id=o5SKJanyblIC|isbn=978-0-237-53932-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hindley&quot;&gt;{{Cite book|last=Hindley|first=Geoffrey|title=The Royal Families of Europe|publisher=Constable &amp; Robinson|year=2000|location=London|pages=1–6|url=|isbn=978-0-7867-0828-4}}&lt;/ref&gt;

Олар жергілікті тілдерде әртүрлі түрде қаралатын болса да, төмендегі тізімдегі атаулар мен тақырыптар ағылшын тіліндегі жалпы эквиваленті арқылы әшекейленген. Роман цифрлары, қолданыстағы әкімшілерді бірдей атаумен бөлектеу үшін пайдаланылған,

Саяси және әлеуметтік-мәдени зерттеулерде монархия әдетте тұқым қуалайтын ережемен байланысты; көптеген монархтар тарихи және қазіргі заман контексттерінде корольдік отбасында дүниеге келді. Аралықты қанға жақындату, примогендік және аға тәуелділік сияқты әр түрлі формулаларды қолдану арқылы анықтады. Кейбір монархиялар, алайда, мұрагерлік етпейді, ал билеуші сайлау процесінің көмегімен анықталады; Қазіргі үлгі — [[Малайзия]]ның тақ мұрагері. Бұл жүйелер монархияның модельдік тұжырымдамасына қарсы тұрады, бірақ олар көбінесе осындай деп саналады, өйткені олар белгілі бір қауымдастық сипаттамаларын сақтайды. Көптеген жүйелер мұрагерлік және сайланбалы элементтердің комбинациясын пайдаланады, онда сайлауды немесе мұрагердің тағайындалуын патша қанының мүшелері шектейді.

Төмендегі жазбалар алфавиттік тәртіппен ұйымдастырылған тиісті дұшпандардың жанында көрсетіледі. Бұл монархтар өздерінің егемен мемлекеттерінде мемлекет басшысы ретінде билік етеді. Құрастырушы бөлімшені басқаратын монархлар, мәдени немесе дәстүрлі саясатты құрайтын монархтар құрамына кіреді. Өтініш берушілерге талондар жойылған жағдайда үміткерлерді қараңыз.

== Монархтар тізімі ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|- 
! scope=&quot;col&quot;| Мемлекеті&lt;br /&gt;{{small|(лауазымы)}}
! scope=&quot;col&quot;| Суреті
! scope=&quot;col&quot;| Монарх&lt;br /&gt;(Туған жылы)
! scope=&quot;col&quot;| Таққа отырған күні
! scope=&quot;col&quot; class=unsortable| Өкілеттігі
! scope=&quot;col&quot;| Әулеті
! scope=&quot;col&quot;| Басқару формасы
! scope=&quot;col&quot;| Мұрагерлігі
! scope=&quot;col&quot; class=unsortable|Елтаңба,&lt;br&gt;ту
! scope=&quot;col&quot; class=unsortable|Қайнар көзі
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Андорра}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Андорра ханзадалырының тізімі|Ханзада]]）}}
| [[Сурет:JLSerranoP.jpg|100px]]
| {{sort|Хосеп-Льюис, Серрано Пентинат|[[Серрано Пентинат Хосеп-Льюис]]&lt;br /&gt;(1977 туған)}}
| {{sort|20250531|31 мамыр 2025 жыл}}
| {{Age in years and days|2025|5|31}} жыл, {{age in days|2025|5|31}} күн
| rowspan=2| {{sort|яяя|{{small|（Қолданылмайды）}}}}
| rowspan=2| [[Андорраның тең төрешілері|Тең төрешілер]]
| rowspan=2| [[Андорра 1278 парежесі|Парежесі]]
| rowspan=2| [[Сурет:Coat of Arms of the high authorities of Andorra.svg|30px|border]]
| rowspan=2|&lt;ref name=&quot;andorra2&quot;&gt;{{Cite web|author=Government of Andorra|title=Recepció de Nadal del copríncep episcopal Joan-Enric Vives|work=Portal web del Govern d’Andorra|publisher=Government of Andorra|date=2009-12-23|url=http://www.govern.ad/?p=3995|accessdate=2010-12-07|language=Catalan}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Сурет:Emmanuel Macron in Tallinn Digital Summit. Welcome dinner hosted by HE Donald Tusk. Handshake (36669381364) (cropped_2).jpg|100px]]
| {{sort|Макрон, Эммануэль|[[Эммануэль Макрон]]&lt;br /&gt;(1977 туған)}}
| {{sort|20170514|14 мамыр 2017 жыл}}
| {{Age in years and days|2017|5|14}} жыл, {{age in days|2017|5|14}} күн
|-
| {{байрақ|Ұлыбритания}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Британ монархиясы|Монарх]]）}}
| rowspan=15|[[Сурет:King Charles III (July 2023).jpg|100px]]
| rowspan=15|{{sort|Чарльз, III|[[III Чарльз]]}}&lt;br&gt;(1948 туған)
| rowspan=15|{{sort|20220908|8 қыркүйек 2022 жыл}}
| rowspan=15|{{Age in years and days|2022|8|9}} жыл, {{age in days|2022|8|9}} күн
| rowspan=15|{{sort|Виндзор|[[Виндзор әулеті|Виндзор]]}}&lt;br /&gt;
| [[Британ монархиясы|Конституциялық монархия]]
| rowspan=15|[[Уильям, Уэльс ханзадасы|Уильям]]
| [[Сурет:Royal standard of the United Kingdom.svg|30px|border|alt=Ұлыбританиядағы штандарты]]&lt;br&gt;[[Сурет:Royal Standard of the United Kingdom (in Scotland).svg|30px|border|alt=Шотландиядағы штандарты]]
| &lt;ref name=&quot;charles&quot;&gt;{{Cite web|title= Charles is King of 15 countries - but for how much longer? |work= [[BBC News]] |url= https://www.bbc.com/news/world-65426265 |accessdate= 2024-09-10}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Антигуа және Барбуда}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Антигуа және Барбуда монархиясы|Монарх]]）}}
|[[Антигуа және Барбуда монархиясы|Конституциялық монархия]]
|
| &lt;ref name=&quot;charles&quot;/&gt;
|-
| {{байрақ|Аустралия}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Аустралия монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Аустралия монархиясы|Конституциялық монархия]]
|[[Сурет:Royal Standard of Australia.svg|30px|border|alt=Аустралия монархиясы]]
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Багам аралдары}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Багам аралдарының монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Багам аралдарының монархиясы|Конституциялық монархия]]
|
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Белиз}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Белиз монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Белиз монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Канада}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Канада монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Канада монархиясы|Конституциялық монархия]]
|[[Сурет:Royal Standard of Canada.svg|30px|border|alt=Royal Standard of Canada]]
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Гренада}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Гренада монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Гренада монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Ямайка}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Ямайка монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Ямайка монархиясы|Конституциялық монархия]]
|
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Жаңа Зеландия}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Жаңа Зеландияның монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Жаңа Зеландияның монархиясы|Конституциялық монархия]]
| [[Сурет:Coronation Standard of New Zealand.svg|30px|border|alt=Жаңа Зеландияның монархиясы]]
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Сент-Китс және Невис}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Сент-Китс және Невис монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Сент-Китс және Невис монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Сент-Люсия}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Сент-Люсия монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Сент-Люсия монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Сент-Винсент және Гренадиндердің монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Сент-Винсент және Гренадиндердің монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Соломон аралдары}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Соломон аралдарының монархы|Монарх]]）}}
| [[Соломон аралдарының монархы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Тувалу}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Тувалу монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Тувалу монархиясы|Конституциялық монархия]]
|—
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}&lt;br /&gt;{{small|（[[Папуа — Жаңа Гвинея монархиясы|Монарх]]）}}
| [[Папуа — Жаңа Гвинея монархиясы|Конституциялық монархия]]
| [[Сурет:National emblem of Papua New Guinea.svg|30px|border|alt=Папуа — Жаңа Гвинея монархиясы]]
| &lt;ref name=&quot;charles&quot; /&gt;
|-
| {{байрақ|Бахрейн}}
| [[Сурет:Hamad bin Isa Al Khalifa April 2016.jpg|100px]]
| {{sort|Халифа, Хамад ибн Иса|[[Бахрейн әмірі|Әмір]] [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]&lt;br /&gt;(1950 туған)}}
| {{sort|19990306|6 наурыз 1999 жыл}}
| {{Age in years and days|1999|3|6}} жыл, {{age in days|1999|3|6}}
| {{sort|Халифа|[[Әл-Халифа]]}}&lt;ref&gt;{{Cite book|author= Alghanim, Salwa |title= The reign of Mubarak al-Sabah: Shaikh of Kuwait, 1896-1915 |publisher= I.B.Tauris |year= 1998 |page= 5 |url= http://books.google.com.my/books?id=icj1SiWf6YUC |isbn= 978-1-86064-350-7}}&lt;/ref&gt;
| [[Аралас үкімет]]
| Салман ибн Хамад ибн Иса Аль Халифа
| [[Сурет:Royal Standard of Bahrain.svg|30px|border|alt=Royal Standard of Bahrain]]
| &lt;ref name=&quot;bahr&quot;&gt;{{Cite journal|title= The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes |journal= The Estimate |publisher= The International Estimate, Inc. |url= http://www.theestimate.com/public/022202b.html |date= 2002-02-22 |accessdate= 2011-11-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|БАӘ}}
| [[Сурет:His Highness Sheikh Mohammed Bin Zayed Al Nahyan, at Hyderabad House, in New Delhi on February 11, 2016.jpg|100px]]
| {{sort|Нахайян, Мұхаммед ибн Заид|[[Біріккен Араб Әмірліктері президенті|Президент]] [[Мұхаммед ибн Заид Әл-Нахайян]]&lt;br /&gt;(1961 туған)}}
| {{sort|20220514|14 мамыр 2022 жыл}}
| {{Age in years and days|2022|5|14}} жыл, {{age in days|2022|5|14}} күн
| {{sort|Нахаян|Әл-Нахаян}}
| Абсолютті-Конституциялық
| Халид ибн Мұхаммад Әл Нахайян, сайлайтын
| [[Сурет:Flag of the President of the United Arab Emirates.svg|40px|border]]
|-
| {{байрақ|Бельгия}}
| [[Сурет:Sergio Mattarella and Belgian King Philippe at Quirinale in 2021 (6) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Филип|[[Бельгия королі|Король]] [[Филип (Бельгия королі)|Филип]]&lt;br /&gt;(1960 туған)}}
| {{sort|20130721|21 шілде 2013 жыл}}
| {{Age in years and days|2013|7|21}} жыл, {{Age in days|2013|7|21}}
| [[Саксен-Кобург-Гот]]
| [[Парламенттік монархия]]
| [[Брабант Герцогинясы Елизавета]]
| [[Сурет:Royal Standard of King Philippe of Belgium.svg|30px|border]]
|-
| {{байрақ|Бутан}}
| [[Сурет:Jigme Khesar Namgyel Wangchuck at the Enthronement of Naruhito.jpg|100px]]
| {{sort|Вангчук, Джигме Кхесар|[[Друк гьялпо|Патша]] [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]&lt;br /&gt;(1980 туған)}}
| {{sort|20061209|9 желтоқсан 2006 жыл}}
| {{Age in years and days|2006|12|9}} жыл, {{Age in days|2006|12|9}} күн
| [[Вангчук]]
| [[Парламенттік монархия]]
| [[Джигме Намгьел Вангчук]]
| —
|-
| {{байрақ|Бруней}}
|[[Сурет:Hassanal_Bolkiah.jpg|100px]]
| {{sort|Болкиах, Хассанал|[[Бруней сұлтаны|Сұлтан]] [[Хассанал Болкиах]]&lt;br /&gt;(1946 туған)}}
| {{sort|19671004|4 қазан 1967 жыл}}
| {{Age in years and days|1967|10|4}} жыл, {{Age in days|1967|10|4}}
| [[Болкиах]]
| [[Абсолюттік монархия]]
| [[Әл-Мұхтади Билла Болкиах]]
| [[Сурет:Personal Emblem of the Sultan of Brunei.svg|40px|border]]
| 
|-
| {{байрақ|Камбоджа}}
| [[Сурет:King Norodom Sihamoni (2019).jpg|100px]]
| [[Камбоджа королі|Король]] [[Нородом Сиамони]]&lt;br /&gt;(1953 туған)
| {{sort|20041014|14 қазан 2004 жыл}}
| {{Age in years and days|2004|10|14}} жыл, {{Age in days|2004|10|14}}
| [[Нородом]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Тұқымқуалайтын, сайлайтын
| [[Сурет:Royal Standard of the King of Cambodia.svg|40px|border]]
| &lt;ref name=&quot;Government of Tonga&quot;&gt;{{Cite web|author= Government of Tonga |title= Geneology{{sic|hide=y}} of King Tupou VI |publisher= Office of the Lord Chamberlain |date= 2008-07-28 |url= https://www.pmo.gov.to/geneology-of-king-george-tupou-v.html |accessdate= 2010-12-09 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20100824193544/https://www.pmo.gov.to/geneology-of-king-george-tupou-v.html |archivedate= 2010-08-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tonga&quot;&gt;{{Cite web|author= Government of Tonga |title= Tu'i Kanokupolu |publisher= Palace Office |url= http://www.palaceoffice.gov.to/index.php-?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=68&amp;Itemid=81 |accessdate= 2011-11-12 |deadurl= yes |archiveurl= https://web.archive.org/web/20111130040342/http://www.palaceoffice.gov.to/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=68&amp;Itemid=81 |archivedate= 2011-11-30 |df= dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Кувейт}}
| [[Сурет:Mishal Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah GCC.jpg|100px]]
| {{sort|Сабах|[[Кувейт әмірі|Әмір]] [[Мишааль әл-Ахмад әл-Джабер ас-Сабах]]&lt;br /&gt;(1940 туған)}}
| {{sort|20231216|16 желтоқсан 2023}}
| {{Age in years and days|2023|12|16}} жыл, {{age in days|2023|12|16}} күн
| {{sort|Сабах|[[Әл-Сабах]]}}
| [[Парламенттік монархия ]]
| Сабах әл-Халид әс-Сабах, сайлайтын
| [[Сурет:Standard of the Emir of Kuwait.svg|40px]]
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kuveyt-memleketinin-zhana-amirine-konil-aytu-zhedelhatyn-zholdady-17113156 |title= Президент Кувейт Мемлекетінің жаңа Әміріне көңіл айту жеделхатын жолдады |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-12-17 |accessdate= 2024-09-10}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Катар}}
| [[Сурет:تميم بن حمد بن خليفة آل ثاني (49759678641) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Тани|[[Катар әмірі|Әмір]] [[Тамим бин Хамад Әл Тани]]&lt;br /&gt;(1980 туған)}}
| {{sort|20130625|25 маусым 2013 жыл}}
| {{Age in years and days|2013|6|25}} жыл, {{age in days|2013|6|25}} күн
| {{sort|Тани|Әл-Тани}}
| [[Абсолюттік монархия]]
| [[Абдаллах ибн Хамад Әл Тани]]
| —
|
|-
| {{байрақ|Дания}}
| [[Сурет:King Frederik X in 2025.jpg|100px]]
| {{sort|Фредерик, II|[[Дания монархиясы|Патша]] [[X Фредерик]]&lt;br /&gt;(1968 туған)}}
| {{sort|20240114|14 қаңтар 2024 жыл}}
| {{Age in years and days|2024|1|14}} жыл, {{Age in years and days|2024|1|14}} күн
| [[Глюксбургтар]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Кристиан
| [[Сурет:Royal Standard of Denmark.svg|40px|alt=Royal Standard of Denmark]]
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://qazaqstan.tv/news/187658/ |title= Дания Королі Фредерик X таққа отырды |lang= kk |publisher= [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date= 2024-01-15 |accessdate= 2024-09-10}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Жапония}}
| [[Сурет:Naruhito and Masako visit Bogor Palace 48 (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Нарухито|[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]&lt;br /&gt;(1960 туған)}}
| {{sort|20190501|1 мамыр 2019 жыл}}
| {{Age in years and days|2019|5|1}} жыл, {{age in days|2019|5|1}} күн
| {{sort|Ямато|[[Жапон Император әулеті|Ямато]]}}
| [[Жапон императоры|Конституциялық монархия]]
| [[Фумихито]]
| [[Сурет:Flag of the Japanese Emperor.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Иордания}}
| [[Сурет:King Abdullah II (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Абдалла|[[Иордания королі|Король]] [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]]&lt;br /&gt;(1962 туған)}}
| {{sort|19990207|7 ақпан 1999 жыл}}
| {{Age in years and days|1999|2|7}} жыл, {{age in days|1999|2|7}} күн
| [[Һашим әулеті|Һашим]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| [[Хусейн ибн Абдалла]]
| [[Сурет:Royal standard of Jordan.svg|40px|border|alt=Royal Standard of Jordan]]
|-
| {{байрақ|Лесото}}
|[[Сурет:Letsie_III.jpg|100px]]
| {{sort|Летсе, III|[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсе]]&lt;br /&gt;(1963 туған)}}
| {{sort|19900312|12 наурыз 1990 жыл}}
| {{Age in years and days|1990|3|12}} жыл, {{age in days|1990|3|12}} күн
| [[Мошеш]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| Леротоли Давид Сиисо, сайлайтын
| [[Сурет:Royal Standard of Lesotho.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Лихтенштейн}}
| [[Сурет:Ιωάννης Αδάμ Β΄ του Λίχτενσταϊν.jpg|100px]]
| {{sort|Ханс Адам|[[Лихтенштейннің княздығы тізімі|Князь]] [[II Ханс Адам]]&lt;br /&gt;(1945 туған)}}
| {{sort|19891113|13 қараша 1989 жыл}}
| {{Age in years and days|1989|11|13}} жыл, {{age in days|1989|11|13}} күн
&lt;br /&gt;
| [[Лихтенштейн әулеті|Лихтенштейн]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Алоиз
| [[Сурет:Standard of the Prince of Liechtenstein.svg|40px|border|alt=Royal Standard of the Prince of Liechtenstein]]
|
|-
| {{байрақ|Люксембург}}
| [[Сурет:Andrius Kubilius and Grand Duke Guillaume V (3x4 cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Гийом V|[[Люксембург билеушілерінің тізімі|Ұлы герцог]] [[Гийом V (Люксембург ұлы герцогі)|Гийом V]]&lt;br /&gt;(1981 туған)}}
| {{sort|20251003|3 қазан 2025 жыл}}
| {{Age in years and days|2025|10|3}} жыл, {{age in days|2025|10|3}} күн
| [[Нассау-Вайльбург]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| Шарль
| [[Сурет:Standard of the Grand Duke of Luxembourg.svg|40px]]
|
|-
| {{байрақ|Малайзия}}
| [[Сурет:Sultan Ibrahim Ismail (48400998097) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Исмаил, Ибраһим|[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]]}}&lt;br /&gt;(1958 туған)
| {{sort|20240131|31 қаңтар 2024 жыл}}
| {{Age in years and days|2024|1|31}} жыл, {{age in days|2024|1|31}} күн
| [[Джохор]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| Назрин Муизуддин Шах, ротация
| [[Сурет:Flag of the Supreme Head of Malaysia.svg|40px]]
|
|-
| {{байрақ|Монако}}
| [[Сурет:Prince Albert II of Monaco at the Enthronement of Naruhito (1).jpg|100px]]
| {{sort|Альбер|[[Монако ханзадасы|Ханзада]] [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]]&lt;br /&gt;(1958 туған)}}
| {{sort|20050406|6 сәуір 2005 жыл}}
| {{Age in years and days|2005|4|6}} жыл, {{age in days|2005|4|6}} күн
| [[Гримальди]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| [[Жак Оноре Ренье]]
| [[Сурет:Personal standard of Prince Alberto II of Monaco.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Марокко}}
| [[Сурет:Pedro Sánchez se reúne con el rey de Marruecos, Mohamed VI (1) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Мұхаммед|[[Марокко монархтарының тізімі|Король]] [[VI Мұхаммед]]&lt;br /&gt;(1963 туған)}}
| {{sort|19990723|23 шілде 1999 жыл}}
| {{Age in years and days|1999|7|30}} жыл, {{age in days|1999|7|30}} күн
| [[Алауиттер]]
| [[Парламенттік монархия ]]
| Мулай Хасан
| [[Сурет:Royal standard of Morocco.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Нидерланд}}
| [[Сурет:Zijne Majesteit Koning Willem-Alexander met koningsmantel april 2013 (cropped).jpeg|100px]]
| {{sort|Виллем-Александр|[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]]&lt;br /&gt;(1967 туған)}}
| {{sort|20130430|30 сәуір 2013 жыл}}
| {{Age in years and days|2013|4|30}} жыл, {{age in days|2013|4|30}} күн
| [[Орандар әулеті|Орандар]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Катарина-Амалия
| [[Сурет:Royal Standard of the Netherlands.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Норвегия}}
| [[Сурет:Príncipe Heredero Haakon Magnus 2025.jpg|100px]]
| {{sort|VIII Хокон|[[Норвегия королі|Король]] [[VIII Хокон]]&lt;br /&gt;(1973 туған)}}
| {{sort|20260828|28 тамыз 2026 жыл}}
| {{Age in years and days|2026|8|28}} жыл, {{age in days|2026|8|28}} күн
| [[Глюксбургтар]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Ингрид Александра
| [[Сурет:Kongeflagg.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Оман}}
| [[Сурет:Secretary Pompeo Meets with the Sultan of Oman Haitham bin Tariq Al Said (49565463757) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Тарық, Хайсам бен|[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]]&lt;br /&gt;(1954 туған)}}
| {{sort|20200110|10 қаңтар 2020 жыл}}
| {{Age in years and days|2020|1|10}} жыл, {{age in days|2020|1|10}} күн 
| {{sort|Бу Саид|[[Әл Бу Саид]]}}
| [[Абсолюттік монархия]]
| Тейязин бин Хейсам
| [[Сурет:Standard of the Sultan of Oman.svg|40px|border]]
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.akorda.kz/kz/events/memleket-basshysy-oman-sultany-haisam-ben-tarik-al-saidke-konil-aitu-zhedelhatyn-zholdady |title= Мемлекет басшысы Оман Сұлтаны Хайсам бен Тариқ Әл Саидке көңіл айту жеделхатын жолдады |date= 2020-01-11 |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-09-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200227213817/http://www.akorda.kz/kz/events/memleket-basshysy-oman-sultany-haisam-ben-tarik-al-saidke-konil-aitu-zhedelhatyn-zholdady |date= 2020-02-27}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Сауд Арабиясы}}
| [[Сурет:Salman of Saudi Arabia - 2020 (49563590728) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]]&lt;br /&gt;(1935 туған)}}
| {{sort|20150123|23 қаңтар 2015 жыл}}
| {{Age in years and days|2015|1|23}} жыл, {{age in days|2015|1|23}} күн
| {{sort|Сауд|[[Әл-Сауд]]}}
| [[Абсолюттік монархия]]
| [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]
| [[Сурет:Royal Standard of Saudi Arabia.svg|40px|border]]
| &lt;ref&gt;{{cite news |title=Saudi Arabia's King Abdullah dies |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-30945324 |publisher=[[BBC News]] |date=2015-01-23 |accessdate=2015-01-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{байрақ|Испания}}
| [[Сурет:Felipe_VI_2015_(cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Филипп, VI|[[Испания королі|Король]] [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]]&lt;br /&gt;(1968 туған)}}
| {{sort|20140619|19 маусым 2014 жыл}}
| {{Age in years and days|2014|6|19}} жыл, {{age in days|2014|6|19}} күн
| [[Бурбондар]]
| [[Парламенттік монархия]]
| [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]]
| [[Сурет:Royal Standard of Spain.svg|40px|border|alt=Royal Standard of Spain]]
|
|-
| {{байрақ|Эсватини}}
| [[Сурет:Mswati III in Yokohama (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Мсвати, III|[[Эсватини королі|Король]] [[III Мсвати]]&lt;br /&gt;(1968 туған)}}
| {{sort|19860425|25 сәуір 1986 жыл}}
| {{Age in years and days|1986|4|25}} жыл, {{age in days|1986|4|25}} күн
| Дламини
| [[Абсолюттік монархия]]
| [[Эсватини тақ мұрагері|Тұқымқуалайтын]]
| [[Сурет:Coat of arms of Eswatini.svg|40px|border|alt=Coat of arms of Eswatini]]
|-
| {{байрақ|Швеция}}
| [[Сурет:Carl XVI Gustaf of Sweden 2018 (42282165922) (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Карл|[[Швеция королі|Король]] [[Карл XVI Густав]]&lt;br /&gt;(1946 туған)}}
| {{sort|19730915|15 қыркүйек 1973 жыл}}
| {{Age in years and days|1973|9|15}} жыл, {{age in days|1973|9|15}} күн
| [[Бернадоттар]]
| [[Парламенттік монархия]]
| Виктория
| [[Сурет:Royal standard of Sweden.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Тайланд}}
| [[Сурет:King Rama X official (crop).png|100px]]
| {{sort|Вачиралонгкорн|[[Таиланд королі|Король]] Маха [[Вачиралонгкорн]]&lt;br /&gt;(1952 туған)}}
| {{sort|20161013|13 қазан 2016 жыл}}
| {{Age in years and days|2016|10|13}} жыл, {{age in days|2016|10|13}} күн
| [[Чакри]]
| [[Парламенттік монархия]]
| [[Дипангкорн Расмичоти]]
| [[Сурет:King's Standard of Thailand.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Тонга}}
| [[Сурет:Dinner for His Majesty King Tupou VI of the Kingdom of Tonga and Her Majesty Queen Nanasipau’u 04.jpg|100px]]
| {{sort|Тупоу|[[Тонга королі|Король]] [[VI Тупоу]]&lt;br /&gt;(1959 туған)}}
| {{sort|20120318|18 наурыз 2012 жыл}}
| {{Age in years and days|2012|3|18}} жыл, {{age in days|2012|3|18}} күн 
| [[Тупоу]]
| [[Парламенттік монархия]]
| [[Сиаоси Тупоутоа]]
| [[Сурет:Royal Standard of Tonga.svg|40px|border]]
|
|-
| {{байрақ|Ватикан}}
| [[Сурет:León XIV (cropped).jpg|100px]]
| {{sort|Лео|[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]]&lt;br /&gt;(1955 туған)}}
| {{sort|20250508|8 мамыр 2025 жыл}}
| {{Age in years and days|2025|5|8}} жыл, {{age in days|2025|5|8}} күн
| {{sort|яяя|{{small|(Қолданылмайды)}}}}
| [[Абсолюттік монархия]]
| [[Конклав|Құзырынша]]
| [[Сурет:Palazzo Farnese flag of the Papacy.svg|40px]]
| 
|}

==Сыртқы сілтемелер==
*[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]]
* Бар тақтар тізімі
*{{cite web
  | author = Buyers, Christopher
  | title = The Royal Ark: Royal and Ruling Houses of Africa, Asia, Oceania and the Americas
  | url = http://www.royalark.net/}}
*{{cite web
 |author      = Soszynski, Henry
 |title       = Genealogical Gleanings: Royal and Noble Lineages
 |url         = http://uqconnect.net/~zzhsoszy/
 |publisher   = University of Queensland
 |deadurl     = yes
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20110512204117/http://uqconnect.net/~zzhsoszy/
 |archivedate = 2011-05-12
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}
{{Reflist|2}}
{{Reflist|2|group=Ескерту}}
{{Елдер тізімі}}

[[Санат:Тізімдер]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]]</text>
      <sha1>pu734krfwt5u1wymxch19a14ma60035</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украина қалалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>556148</id>
    <revision>
      <id>3654196</id>
      <parentid>3625999</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78880" sha1="pyuwggwzheookbok5ryydczm09qmlv8" xml:space="preserve">[[Сурет:Укр_вект_гор.png|thumb|450x450px|Укранинаның ірі қалалары (2001)]]
2015 жылдың 1 қаңтарына [[Украина]]да 460 қала, 885 кіші қала және 28 388 селолық елді мекендер болған. Ең үлкен қаласы және астанасы - [[Киев]]. 2001 жылдан 2012 жылға дейін миллионер-қалалардың саны 5-тен (Харьков, Киев, Одесса, Донецк, Днепр) 3-ке азайды (Киев, Одесса, Харьков).

* &lt;span style=&quot;background:#FFDDDD&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; аймақтардың әкімшілік орталықтары көрсетілген. 
* &lt;span style=&quot;background:#EEE8AA&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауында емес аймақтардың бір бөлігінде орналасқан қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Неконтролируемые НП-офсайт КМУ&quot;&gt;[http://www.kmu.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=247779985 Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють або здійснюють не в повному обсязі свої повноваження] &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(укр.) // Кабинет министров Украины, 07.11.2014&lt;/ref&gt;	
* &lt;span style=&quot;background:#E0FFFF&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауына толығымен кірмейтін қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Крым&quot;&gt;Аталмыш аймақтар - Қырым Автономиялық Республикасы мен Севастополь қаласы, олардың мәлімделген территорияларын [[Ресей]] өз бақылауында Ресей Федерациясының Қырым Республикасы және Севастополь федералды маңызды қаласы ретінде ұстауда.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;																													
!	 1989&lt;br&gt;
&lt;small&gt;12.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер89&quot;&gt;Демоскоп // [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу] (на дату переписи 12 қаңтар 1989 года)&lt;/ref&gt;	
!	 1991&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	1995&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 1999&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 2001&lt;br&gt;
&lt;small&gt;5.12&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер2001&quot;&gt;Госстат Украины. Всеукраинская перепись населения 2001 ж.  [http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/ Численность наличного населения и его распределение по полу] (на дату переписи 5 желтоқсан 2001 ж.)&lt;/ref&gt;	
!	2005&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Динамика численности населения городов современной Украины за 1897 — 2014 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;	
!	 2010&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2011&quot;&gt;[http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2011 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402141115/http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip |date=2015-04-02 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам, 1 қаңтар 2009, 2010 и 2011 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2012&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2013&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip Численность населения Украины по состоянию, 1 қаңтар 2013 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101091637/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip |date=2013-11-01 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2011, 2012 и 2013 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2014&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2015 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131856/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip |date=2016-03-04 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2013, 2014 и 2015 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;/&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;наличное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;постоянное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	&lt;small&gt;2015&lt;br&gt;
01.07&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	1	
|	'''[[Киев]]'''	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2587945	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2618000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2661327	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2666401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2785131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2814258	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2868702	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2887974	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	2890513	
| align=&quot;right&quot; |	2849206	
|	&lt;ref&gt;[http://www.kiev.ukrstat.gov.ua/Docs/6179.doc Украина бойынша халық саны 1 шілде 2015 ж.] Киевгорстат&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	2	
|	Харьков	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1609959	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1623000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1576000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1510000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1470902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1464740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1441362	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1451132	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452887	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1448298	
| align=&quot;right&quot; |	1428731	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://kh.ukrstat.gov.ua/download/express/2015/Express_08_08.zip|title = Численность населения Харківської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|description = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	3	
|	Одесса	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1115371	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1101000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1060000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1020000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1029049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1007131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1010326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1008162	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1017022	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016515	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1012277	
| align=&quot;right&quot; |	994614	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://od.ukrstat.gov.ua/expres/0815/177.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Одесской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	4	
|	Днепр	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1177897	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1189000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1161000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1065008	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1054219	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1011177	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	993094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	989769	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	985464	
| align=&quot;right&quot; |	975339	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	5	
|	[[Донецк]]&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1109102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1121000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1058000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016194	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999975	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	968250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	955041	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	949825	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	936257	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	6	
|	Запорожье	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	883909	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	897000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	887000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	856000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	815256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	799348	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	780733	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	772627	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	766268	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	761993	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	758851	
| align=&quot;right&quot; |	754915	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	7	
|	Львов	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790908	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	802000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	806000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	732818	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729842	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729038	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729429	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	726854	
| align=&quot;right&quot; |	720187	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lv.ukrstat.gov.ua/ukr/si/express/2015/v1102_203.pdf|title = Численность населения Львівської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|publisher = Управление статистики в Львовской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	8	
|	Кривой Рог	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	713059	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	735000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	739000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	709000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	668980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	696667	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	670397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	660203	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	652137	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	647727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	644814	
| align=&quot;right&quot; |	643300	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	9	
|	Николаев	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	502776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	532000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	533000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	512000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	514136	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	509011	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	501183	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	497032	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494763	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	493991	
| align=&quot;right&quot; |	489496	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://mk.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/zip/2e16_18_08.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Николаевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	10	
|	[[Мариуполь]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	518933	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	522000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	515000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	495000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	492176	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	482440	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	469336	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	464457	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	458533	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	455063	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	11	
|	[[Луганск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	496813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	504000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	493000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	472000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	463097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	452789	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	434869	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	427187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424113	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	417990	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	12	
|	[[Винныця|Винница]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	374304	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	381000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	387000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356665	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360241	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	369214	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370814	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372116	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372484	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	371474	
| align=&quot;right&quot; |	369636	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://vn.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exspres/2015/08/18.08.15chusel.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Винницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	13	
|	Макеевка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	430201	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	416000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	389589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	375992	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356118	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351820	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	348173	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	14	
|	Ақиар&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356123	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	342451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340353	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340559	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	344853	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	15	
|	Ақмешіт&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343565	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	353000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	352000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	339000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	341599	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	336588	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	335582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338319	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	16	
|	Херсон	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	355379	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	365000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	328360	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	319278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304613	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300666	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297593	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296448	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	295245	
| align=&quot;right&quot; |	291643	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ks.ukrstat.gov.ua/images/stories/stat/Arhiv/express/2015/179.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Херсонской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	17	
|	Полтава	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	320000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	324000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	315000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	317998	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309960	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300501	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295950	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294962	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	293592	
| align=&quot;right&quot; |	286571	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	18	
|	[[Чернигов]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296347	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	306000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	313000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300497	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297402	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296723	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295670	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	294268	
| align=&quot;right&quot; |	288448	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://chernigivstat.gov.ua/pres_inf/expres_2015/889.zip|title = Численность населения на 1липня 2015 ж. (население на 01.076.2015)|publisher = Управление статистики в Черниговской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	19	
|	Черкассы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	290340	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	312000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293271	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	287713	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	286163	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	285170	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284766	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	283922	
| align=&quot;right&quot; |	281447	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ck.ukrstat.gov.ua/source/arch/2015/epr_chn_1506.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черкасской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	20	
|	Житомир	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	277875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271714	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271895	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	270922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269942	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	268806	
| align=&quot;right&quot; |	267549	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.zt.ukrstat.gov.ua/Vupuski/08_15/chicl.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Житомирской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	21	
|	Сумы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	291264	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	301000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	305000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293141	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	282198	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269663	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268642	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267579	
| align=&quot;right&quot; |	266777	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://sumy.ukrstat.gov.ua/data/express/180815_e150308.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Сумской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	22	
|	Хмельницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236938	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	253994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263703	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	266095	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	267735	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267947	
| align=&quot;right&quot; |	265113	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	23	
|	Черновцы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	256644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	259000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240621	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	251776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255929	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	264333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	264501	
| align=&quot;right&quot; |	260743	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.cv.ukrstat.gov.ua/express/2015/m08/19_184.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черновицкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	24	
|	Горловка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338106	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	337000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	327000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	279061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263647	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258879	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250991	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	25	
|	Ровно	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247870	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250174	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249912	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249639	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	248663	
| align=&quot;right&quot; |	245241	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.rv.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/527.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ровненской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	26	
|	Каменское	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	281925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255841	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249530	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	244272	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242646	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241475	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240682	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	239981	
| align=&quot;right&quot; |	239431	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	27	
|	Кропивницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269803	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248367	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234919	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	233333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	232314	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	231409	
| align=&quot;right&quot; |	228268	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	28	
|	Ивано-Франковск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	214021	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218359	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219479	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224660	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227030	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	228575	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	229644	
| align=&quot;right&quot; |	226791	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ifstat.gov.ua/NEW_PAGE/NEW_2015/NEW_ex_182.htm|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ивано-Франковской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	29	
|	Кременчуг	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236495	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234073	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	231202	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226434	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225828	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225216	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	224290	
| align=&quot;right&quot; |	223310	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	30	
|	Тернополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	235000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227755	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	220720	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217110	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217773	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217808	
| align=&quot;right&quot; |	216326	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.te.ukrstat.gov.ua/files/Express/08_181.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Тернопольской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	31	
|	Луцк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	197724	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	208816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	202915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210775	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	213063	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216076	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217147	
| align=&quot;right&quot; |	214064	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lutsk.ukrstat.gov.ua/681_1808.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Волынской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	32	
|	Белая Церковь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	196878	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	215000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204794	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	209250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210551	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211205	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	210462	
| align=&quot;right&quot; |	206533	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	33	
|	Краматорск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	198094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	201000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	188000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	181025	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174892	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	167850	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	165469	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	162811	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160895	&lt;/small&gt;
|-																													
|	34	
|	Мелитополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	173385	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	177000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	176000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	170000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160657	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159288	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157626	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156885	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156889	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156523	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	155915	
| align=&quot;right&quot; |	155762	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	35	
|	Керіш&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174365	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	178000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	179000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	164000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157007	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	152564	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	147269	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	145845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	144626	&lt;/small&gt;
|-																													
|	36	
|	Никополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157608	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	151000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136280	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131774	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117857	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116834	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	116350	
| align=&quot;right&quot; |	118404	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	37	
|	Ужгород	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117317	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117028	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116456	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116556	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115947	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115520	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	115124	
| align=&quot;right&quot; |	113564	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.uz.ukrstat.gov.ua/press/2015/expr_v183.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Закарпатской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	38	
|	Славянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	137000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	124829	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	122049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119482	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116694	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115421	&lt;/small&gt;
|-																													
|	39	
|	Бердянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	132644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	121692	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119290	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117517	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116563	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115500	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	114647	
| align=&quot;right&quot; |	114862	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	40	
|	[[Алчевск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125502	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119193	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116954	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112071	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110474	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109772	&lt;/small&gt;
|-																													
|	41	
|	Павлоград	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	134000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111069	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110470	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109739	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109305	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	109022	
| align=&quot;right&quot; |	109965	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	42	
|	Северодонецк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131376	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119940	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125325	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111487	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109891	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108899	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108137	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	43	
|	Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106846	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106840	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107040	&lt;/small&gt;
|-																													
|	44	
|	Лисичанск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126503	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115229	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106557	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105119	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103459	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102397	&lt;/small&gt;
|-																													
|	45	
|	Каменец-Подольский	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99610	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99398	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102969	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102254	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	101728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	101279	
| align=&quot;right&quot; |	100575	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	46	
|	Бровары	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82042	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	85000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	86839	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89384	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94968	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97146	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	98874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99623	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	100079	
| align=&quot;right&quot; |	99427	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	[[Александрия (Кировоград облысы)|Александрия]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	93357	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88916	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83419	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83072	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82636	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82410	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	82216	
| align=&quot;right&quot; |	81585	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Красный Луч&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89688	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83460	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82228	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81685	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Енакиево&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120332	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103997	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	96616	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87243	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79670	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Стаханов&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112023	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	90152	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84427	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79736	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78255	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	77168	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76492	&lt;/small&gt;
|-																													
|	Константиновка	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107562	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	95111	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88833	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	80416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78114	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76065	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	75040	&lt;/small&gt;
|}

== Б ==
* [[Балаклея]] — Харьков облысы
* Балта — Одесса облысы
* Бар — Винниц облысы
* Барановка — Житомир облысы
* Барвенково — Харьков облысы
* Батурин — Чернигов облысы облысы
* Бахмач — Чернигов облысы облысы
* [[Бақшасарай|Бахчисарай]]&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Баштанка — Николаев облысы
* Белая Церковь — Киев облысы
* Белгород-Днестровский — Одесса облысы
* Белз — Львов облысы
* Белицкое — Донецк облысы
* Белогорск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Белозёрское — Донецк облысы
* Белополье — Сумы облысы
* Беляевка — Одесса облысы
* Бердичев — Житомир облысы
* Бердянск — Запорожье облысы
* Берегово — Закарпат облысы
* Бережаны — Тернополь облысы
* Березань — Киев облысы
* Березно — [[Ровно облысы]]
* Березо́вка — Одесса облысы
* Берестечко — Волын облысы
* Берислав— Херсон облысы
* Бершадь — Винныця облысы
* Бобринец — Кировоград облысы
* Бобрка — Львов облысы
* Бобровица — Чернигов облысы
* Богодухов — Харьков облысы
* Богуслав — Киев облысы
* Болград — Одесса облысы
* Болехов — Ивано-Франковск облысы
* Борзна — Чернигов облысы
* Борислав — Львов облысы
* Борисполь — Киев облысы
* Борщёв — Тернополь облысы
* Боярка — Киев облысы
* Бровары — Киев облысы
* Броды — Львов облысы
* Брянка — Луганск облысы
* Бурштын — Ивано-Франковск облысы
* Бурынь — Сумы облысы
* Буск — Львов облысы
* Буча — Киев облысы
* Бучач — Тернополь облысы

== В ==
* Валки — Харьков облысы
* Васильевка — Запорожье облысы
* Васильков — Киев облысы
* Ватутино — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Вахрушево — Луганск облысы
* Вашковцы — [[Черновцы облысы]]
* Великие Мосты — Львов облысы
* Верхнеднепровск — Днепропетров облысы
* Верховцево — Днепропетров облысы
* Вижница — [[Черновцы облысы]]
* Вилково — Одесса облысы
* Винники — Львов облысы
* [[Винныця|Винница]] — Винныця облысы
* Виноградов — Закарпат облысы
* Вишнёвое — Киев облысы
* Владимир-Волынский — Волын облысы
* Вознесенск — Николаев облысы
* Волноваха — Донецк облысы
* Волочиск — [[Хмельницкий облысы]]
* Волчанск — Харьков облысы
* Вольногорск — Днепропетров облысы
* Вольнянск — Запорожье облысы
* Ворожба — Сумы облысы
* Вышгород — Киев облысы

== Г ==
* Гадяч — Полтава облысы
* Гайворон — Кировоград облысы
* Гайсин — Винныця облысы
* Галич — Ивано-Франковск облысы
* Геническ — Херсон облысы
* Герца — [[Черновцы облысы]]
* Глобино — Полтава облысы
* Глухов — Сумы облысы
* Глиняны — Львов облысы
* Гнивань — Винныця облысы
* Голая Пристань — Херсон облысы
* Горловка — Донецк облысы
* Горное — Луганск облысы
* Горняк — Донецк облысы
* Городенка — Ивано-Франковск облысы
* Городище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Городня — Чернигов облысы
* Городок — Львов облысы
* Городок — [[Хмельницкий облысы]]
* Горохов — Волын облысы
* Гребёнка — Полтава облысы
* Гуляйполе — Запорожье облысы

== Д ==
* Дебальцево — Донецк облысы
* Деражня — [[Хмельницкий облысы]]
* Дергачи — Харьков облысы
* Джанкой&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Дзержинск — Донецк облысы
* Димитров — Донецк облысы
* Днепродзержинск — Днепропетров облысы
* Днепр — Днепропетров облысы
* Днепрорудное — Запорожье облысы
* Добромиль — Львов облысы
* Доброполье — Донецк облысы
* Докучаевск — Донецк облысы
* Долина — Ивано-Франковск облысы
* Долинская — Кировоград облысы
* [[Донецк]] — Донецк облысы
* Дрогобыч — Львов облысы
* [[Достық|Дружба]] — Сумы облысы
* Дружковка — Донецк облысы
* Дубляны — Львов облысы
* Дубно — [[Ровно облысы]]
* Дубровица — Ровно облысы
* Дунаевцы — Хмельницкий облысы

== Е ==
* Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Енакиево — Донецк облысы

== Ж ==
* Жашков — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Ждановка — Донецк облысы
* Жёлтые Воды — Днепропетров облысы
* Жидачов — Львов облысы
* Житомир — Житомир облысы
* Жмеринка — Винныця облысы
* Жолква — Львов облысы

== З ==
* Залещики — Тернополь облысы
* Запорожье — Запорожье облысы
* Заставна — [[Черновцы облысы]]
* Збараж — Тернополь облысы
* Зборов — Тернополь облысы
* Звенигородка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Здолбунов — [[Ровно облысы]]
* Зеленодольск — Днепропетров облысы
* Зеньков — Полтава облысы
* Зимогорье — Луганск облысы
* Змиёв — Харьков облысы
* Знаменка — Кировоград облысы
* Золотое — Луганск облысы
* Золотоноша — Черкас облысы
* Золочев — Львов облысы
* Зоринск — Луганск облысы
* Зугрэс — Донецк облысы

== И ==
* Ивано-Франковск — Ивано-Франковск облысы
* Измаил — Одесса облысы
* Изюм — Харьков облысы
* Изяслав — [[Хмельницкий облысы]]
* Иловайск – Донецк облысы
* Ильинцы — Винныця облысы
* Ильичёвск — Одесса облысы
* Инкерман&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — город со специальным статусом Севастополь
* Ирмино — Луганск облысы
* Ирпень — Киев облысы
* Иршава — Закарпат облысы
* Ичня — Чернигов облысы

== К ==
* Кагарлык — Киев облысы
* Казатин — Винныця облысы
* Калиновка — Винныця облысы
* Калуш — Ивано-Франковск облысы
* Каменец-Подольский — [[Хмельницкий облысы]]
* Каменка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Каменка-Бугская — Львов облысы
* Каменка-Днепровская — Запорожье облысы
* Камень-Каширский — Волын облысы
* Канев — Черкас облысы
* Карловка — Полтава облысы
* Каховка — Херсон облысы
* Керчь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Киверцы — Волын облысы
* [[Киев]] — [[Киев|город со специальным статусом Киев]]
* Килия — Одесса облысы
* Кировоград — Кировоград облысы
* Кировское — Донецк облысы
* Кицмань — [[Черновцы облысы]]
* Кобеляки — Полтава облысы
* Ковель — Волын облысы
* Кодыма — Одесса облысы
* Коломыя — ИваноФранковск облысы
* Комсомольск — Полтава облысы
* Конотоп — Сумы облысы
* Константиновка — Донецк облысы
* Корец — [[Ровно облысы]]
* Коростень — Житомир облысы
* Коростышев — Житомир облысы
* Корсунь-Шевченковский — Черкас облысы
* Корюковка — Чернигов облысы
* Косов — Ивано-Франковск облысы
* Костополь — Ровно облысы
* Котовск — Одесса облысы
* Краматорск — Донецк облысы
* Красилов — Хмельницкий облысы
* Красноармейск — Донецк облысы
* Красноград — Харьков облысы
* Краснодон — Луганск облысы
* Краснопартизанск — Луганск облысы
* Красноперекопск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Красный Лиман — Донецк облысы
* Красный Луч — Луганск облысы
* Кременец — Тернополь облысы
* Кременчуг — Полтава облысы
* Кривой Рог — Днепропетров облысы
* Кролевец — Сумы облысы
* Кузнецовск — Ровно облысы
* Купянск — Харьков облысы

== Л ==
* Ладыжин — Винныця облысы
* Лановцы — Тернополь облысы
* Лебедин — Сумы облысы
* Лисичанск — Луганск облысы
* Лозовая — Харьков облысы
* Лохвица — Полтава облысы
* Лубны — Полтава облысы
* [[Луганск]] — Луганск облысы
* Лутугино — Луганск облысы
* Луцк — Волын облысы
* Львов — Львов облысы
* Любомль — Волын облысы
* Люботин — Харьков облысы

== М ==
* Малин — Житомир облысы
* Марганец — Днепропетров облысы
* [[Мариуполь]] — Донецк облысы
* Макеевка — Донецк облысы
* Малая Виска — Кировоград облысы
* Мелитополь — Запорожье облысы
* [[Мена]] — Чернигов облысы
* Мерефа — Харьков облысы
* Миргород — Полтава облысы
* Мироновка — Киев облысы
* Миусинск — Луганск облысы
* Могилёв-Подольский — Винныця облысы
* Молодогвардейск — Луганск облысы
* Молочанск — Запорожье облысы
* Монастыриска — Тернополь облысы
* Монастырище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Мостиска — Львов облысы
* Мукачево — Закарпат облысы

== Н ==
* Надворная — Ивано-Франковск облысы
* Николаев — Львов облысы
* Николаев — Николаев облысы
* Никополь — Днепропетров облысы
* Нежин — Чернигов облысы
* Немиров — Винныця облысы
* Нетешин — [[Хмельницкий облысы]]
* Новая Каховка — Херсон облысы
* Новая Одесса — Николаев облысы
* Новый Буг — Николаев облысы
* Новоазовск — Донецк облысы
* Нововолынск — Волын облысы
* Новгород-Северский — Чернигов облысы
* Новогродовка— Донецк облысы
* Новомиргород — Кировоград облысы
* Новоград-Волынский — Житомир облысы
* Новодружеск — Луганск облысы
* Новоднестровск — [[Черновцы облысы]]
* Новомосковск — Днепропетров облысы
* Новопсков — Луганск облысы
* Новоселица — [[Черновцы облысы]]
* Новоукраинка — Кировоград облысы
* Новый Роздол — Львов облысы
* Носовка — Чернигов облысы

== О ==
* Обухов — Киев облысы
* Овруч — Житомир облысы
* Одесса — Одесса облысы
* Орджоникидзе — Днепропетров облысы
* Орехов — Запорожье облысы
* Острог — [[Ровно облысы]]
* Очаков — Николаев облысы

== П ==
* Павлоград — Днепропетров облысы
* Первомайск — Луганск облысы
* Первомайск — Николаев облысы
* Первомайский — Харьков облысы
* Перевальск — Луганск облысы
* Перемышляны — Львов облысы
* Перечин — Закарпат облысы
* Перещепино — Днепропетров облысы
* Переяслав-Хмельницкий — Киев облысы
* Першотравенск — Днепропетров облысы
* Петровское — Луганск облысы
* Пирятин — Полтава облысы
* Погребище — Винныця облысы
* Подволочиск — Тернополь облысы
* Подгайцы — Тернополь облысы
* Подгородное — Днепропетров облысы
* Пологи — Запорожье облысы
* Полонное — [[Хмельницкий облысы]]
* Полтава — Полтава облысы
* Попасная — Луганск облысы
* Почаев — Тернополь облысы
* Приволье — Луганск облысы
* Прилуки — Чернигов облысы
* Приморск — Запорожье облысы
* Припять — Киев облысы
* Пустомыты — Львов облысы
* Путивль — Сумы облысы
* Пятихатки — Днепропетров облысы

== Р ==
* Рава-Русская — Львов облысы
* Радехов — Львов облысы
* Радомышль — Житомир облысы
* Радивилов — [[Ровно облысы]]
* Рахов — Закарпат облысы
* Ржищев — Киев облысы
* Рогатин — Ивано-Франковск облысы
* Ровеньки — Луганск облысы
* Ровно — [[Ровно облысы]]
* Рожище — Волын облысы
* [[Ромны]] — Сумы облысы
* Рубежное — Луганск облысы
* Рудки — Львов облысы

== С ==
* Саки&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Самбор — Львов облысы
* Сарны — [[Ровно облысы]]
* Свалява — Закарпат облысы
* Сватово — Луганск облысы
* Свердловск — Луганск облысы
* Светловодск — Кировоград облысы
* Севастополь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — город со специальным статусом Севастополь
* Северодонецк — Луганск облысы
* Седнев — Чернигов облысы
* Селидово — Донецк облысы
* Семёновка — Чернигов облысы
* Середина-Буда — Сумы облысы
* Симферополь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Синельниково — Днепропетров облысы
* Скадовск — Херсон облысы
* Скалат — Тернополь облысы
* Сквира — Киев облысы
* Сколе — Львов облысы
* Славута — [[Хмельницкий облысы]]
* Славутич — Киев облысы
* Славянск — Донецк облысы
* Смела — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Снежное — Донецк облысы
* Снигирёвка — Николаев облысы
* Снятын — Ивано-Франковск облысы
* Сокаль — Львов облысы
* Сокиряны — [[Черновцы облысы]]
* Соледар — Донецк облысы
* Старобельск — Луганск облысы
* Староконстантинов — [[Хмельницкий облысы]]
* Старый Крым&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Старый Самбор — Львов облысы
* Стаханов — Луганск облысы
* Сторожинец — Черновцы облысы
* Стрый — Львов облысы
* Судак&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Сумы — Сумы облысы
* Суходольск — Луганск облысы
* Счастье — Луганск облысы

== Т ==
* Таврийск — Херсон облысы
* Тальное — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Тараща — Киев облысы
* Татарбунары — Одесса облысы
* Теплодар — Одесса облысы
* Тернополь — Тернополь облысы
* Терновка — Днепропетров облысы
* Тетиев — Киев облысы
* Тысменица — Ивано-Франковск облысы
* Тлумач — Ивано-Франковск облысы
* Теребовля — Тернополь облысы
* Тростянец — Сумы облысы
* Трускавец — Львов облысы
* Токмак — Запорожье облысы
* Торез — Донецк облысы
* Тульчин — Винныця облысы
* Тячев — Закарпат облысы

== У ==
* Угледар — Донецк облысы
* Угнев — Львов облысы
* Узин — Киев облысы
* Украинка — Киев облысы
* Ужгород — Закарпат облысы
* Умань — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Устилуг — Волын облысы

== Ф ==
* Фастов — Киев облысы
* Феодосия&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]

== Х ==
* Харцызск — Донецк облысы
* Харьков — Харьков облысы
* Херсон — Херсон облысы
* Хмельник — Винныця облысы
* Хмельницкий — [[Хмельницкий облысы]]
* Хорол — Полтава облысы
* Хотин — [[Черновцы облысы]]
* Христиновка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Хуст — Закарпат облысы
* Хыров — Львов облысы

== Ц ==
* Цюрупинск — Херсон облысы

== Ч ==
* Червоноград — Львов облысы
* Червонозаводское — Полтава облысы
* Червонопартизанск— Луганск облысы
* Черкассы — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* [[Чернигов]] — Чернигов облысы
* Чернобыль — Киев облысы
* Черновцы — [[Черновцы облысы]]
* Чигирин — Черкас облысы
* Чоп — Закарпат облысы
* Чортков — Тернополь облысы
* Чугуев — Харьков облысы

== Ш ==
* Шаргород — Винныця облысы
* Шахтёрск — Донецк облысы
* Шепетовка — [[Хмельницкий облысы]]
* Шостка — Сумы облысы
* Шпола — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Шумск — Тернополь облысы

== Щ ==
* Щёлкино&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Щорс — Чернигов облысы

== Э ==
* Энергодар — Запорожье облысы

== Ю ==
* Южное — Одесса облысы
* Южноукраинск — Николаев облысы

== Я ==
* Яворов — Львов облысы
* Яготин — Киев облысы
* Ялта&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Бұл қала [[Қырым|Қырым түбегі]] аймағында орналасқан, бұл аймақтың басым бөлігі шын мәнінде даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен [[Украина]] арадағы даулы аймақ болып саналады.&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Ямполь — Винныця облысы
* Яремче — Ивано-Франковск облысы
* Ясиноватая — Донецк облысы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.castles.com.ua/index.php?id=vse Статьи о населённых пунктах Украины]
* [http://www.ukrtelecom.ua/reference/trunkline_code/code Укртелеком: Коды городов и сёл Украины (более 1000 наименований) (укр.)]
* [http://mistaua.com/%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2 Поиск городов Украины по названию, населению, площадью, высотой над уровнем моря, годом основания, месторасположением (район, облысы)]
* [http://ukraine3d.com/ru/node/176 Города Украины. 3D панорамы]
* [http://crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 Рейтинг городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804051012/http://www.crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 |date=2012-08-04 }}
* [http://infodata.com.ua База данных городов и улиц Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701230145/http://infodata.com.ua/ |date=2017-07-01 }}

[[Санат:Украина қалалары]]
[[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]]</text>
      <sha1>pyuwggwzheookbok5ryydczm09qmlv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654203</id>
      <parentid>3654196</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:54:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Б */</comment>
      <origin>3654203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78859" sha1="53tghyxgf4w1fwt1ie3pydpe0x0wcpd" xml:space="preserve">[[Сурет:Укр_вект_гор.png|thumb|450x450px|Укранинаның ірі қалалары (2001)]]
2015 жылдың 1 қаңтарына [[Украина]]да 460 қала, 885 кіші қала және 28 388 селолық елді мекендер болған. Ең үлкен қаласы және астанасы - [[Киев]]. 2001 жылдан 2012 жылға дейін миллионер-қалалардың саны 5-тен (Харьков, Киев, Одесса, Донецк, Днепр) 3-ке азайды (Киев, Одесса, Харьков).

* &lt;span style=&quot;background:#FFDDDD&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; аймақтардың әкімшілік орталықтары көрсетілген. 
* &lt;span style=&quot;background:#EEE8AA&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауында емес аймақтардың бір бөлігінде орналасқан қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Неконтролируемые НП-офсайт КМУ&quot;&gt;[http://www.kmu.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=247779985 Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють або здійснюють не в повному обсязі свої повноваження] &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(укр.) // Кабинет министров Украины, 07.11.2014&lt;/ref&gt;	
* &lt;span style=&quot;background:#E0FFFF&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауына толығымен кірмейтін қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Крым&quot;&gt;Аталмыш аймақтар - Қырым Автономиялық Республикасы мен Севастополь қаласы, олардың мәлімделген территорияларын [[Ресей]] өз бақылауында Ресей Федерациясының Қырым Республикасы және Севастополь федералды маңызды қаласы ретінде ұстауда.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;																													
!	 1989&lt;br&gt;
&lt;small&gt;12.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер89&quot;&gt;Демоскоп // [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу] (на дату переписи 12 қаңтар 1989 года)&lt;/ref&gt;	
!	 1991&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	1995&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 1999&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 2001&lt;br&gt;
&lt;small&gt;5.12&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер2001&quot;&gt;Госстат Украины. Всеукраинская перепись населения 2001 ж.  [http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/ Численность наличного населения и его распределение по полу] (на дату переписи 5 желтоқсан 2001 ж.)&lt;/ref&gt;	
!	2005&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Динамика численности населения городов современной Украины за 1897 — 2014 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;	
!	 2010&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2011&quot;&gt;[http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2011 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402141115/http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip |date=2015-04-02 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам, 1 қаңтар 2009, 2010 и 2011 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2012&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2013&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip Численность населения Украины по состоянию, 1 қаңтар 2013 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101091637/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip |date=2013-11-01 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2011, 2012 и 2013 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2014&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2015 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131856/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip |date=2016-03-04 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2013, 2014 и 2015 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;/&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;наличное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;постоянное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	&lt;small&gt;2015&lt;br&gt;
01.07&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	1	
|	'''[[Киев]]'''	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2587945	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2618000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2661327	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2666401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2785131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2814258	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2868702	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2887974	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	2890513	
| align=&quot;right&quot; |	2849206	
|	&lt;ref&gt;[http://www.kiev.ukrstat.gov.ua/Docs/6179.doc Украина бойынша халық саны 1 шілде 2015 ж.] Киевгорстат&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	2	
|	Харьков	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1609959	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1623000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1576000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1510000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1470902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1464740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1441362	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1451132	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452887	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1448298	
| align=&quot;right&quot; |	1428731	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://kh.ukrstat.gov.ua/download/express/2015/Express_08_08.zip|title = Численность населения Харківської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|description = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	3	
|	Одесса	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1115371	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1101000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1060000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1020000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1029049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1007131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1010326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1008162	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1017022	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016515	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1012277	
| align=&quot;right&quot; |	994614	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://od.ukrstat.gov.ua/expres/0815/177.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Одесской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	4	
|	Днепр	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1177897	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1189000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1161000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1065008	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1054219	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1011177	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	993094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	989769	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	985464	
| align=&quot;right&quot; |	975339	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	5	
|	[[Донецк]]&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1109102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1121000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1058000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016194	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999975	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	968250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	955041	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	949825	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	936257	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	6	
|	Запорожье	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	883909	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	897000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	887000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	856000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	815256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	799348	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	780733	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	772627	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	766268	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	761993	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	758851	
| align=&quot;right&quot; |	754915	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	7	
|	Львов	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790908	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	802000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	806000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	732818	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729842	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729038	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729429	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	726854	
| align=&quot;right&quot; |	720187	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lv.ukrstat.gov.ua/ukr/si/express/2015/v1102_203.pdf|title = Численность населения Львівської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|publisher = Управление статистики в Львовской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	8	
|	Кривой Рог	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	713059	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	735000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	739000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	709000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	668980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	696667	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	670397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	660203	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	652137	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	647727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	644814	
| align=&quot;right&quot; |	643300	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	9	
|	Николаев	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	502776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	532000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	533000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	512000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	514136	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	509011	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	501183	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	497032	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494763	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	493991	
| align=&quot;right&quot; |	489496	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://mk.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/zip/2e16_18_08.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Николаевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	10	
|	[[Мариуполь]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	518933	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	522000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	515000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	495000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	492176	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	482440	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	469336	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	464457	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	458533	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	455063	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	11	
|	[[Луганск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	496813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	504000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	493000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	472000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	463097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	452789	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	434869	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	427187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424113	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	417990	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	12	
|	[[Винныця|Винница]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	374304	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	381000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	387000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356665	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360241	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	369214	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370814	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372116	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372484	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	371474	
| align=&quot;right&quot; |	369636	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://vn.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exspres/2015/08/18.08.15chusel.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Винницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	13	
|	Макеевка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	430201	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	416000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	389589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	375992	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356118	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351820	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	348173	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	14	
|	Ақиар&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356123	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	342451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340353	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340559	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	344853	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	15	
|	Ақмешіт&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343565	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	353000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	352000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	339000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	341599	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	336588	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	335582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338319	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	16	
|	Херсон	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	355379	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	365000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	328360	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	319278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304613	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300666	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297593	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296448	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	295245	
| align=&quot;right&quot; |	291643	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ks.ukrstat.gov.ua/images/stories/stat/Arhiv/express/2015/179.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Херсонской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	17	
|	Полтава	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	320000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	324000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	315000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	317998	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309960	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300501	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295950	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294962	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	293592	
| align=&quot;right&quot; |	286571	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	18	
|	[[Чернигов]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296347	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	306000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	313000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300497	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297402	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296723	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295670	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	294268	
| align=&quot;right&quot; |	288448	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://chernigivstat.gov.ua/pres_inf/expres_2015/889.zip|title = Численность населения на 1липня 2015 ж. (население на 01.076.2015)|publisher = Управление статистики в Черниговской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	19	
|	Черкассы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	290340	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	312000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293271	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	287713	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	286163	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	285170	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284766	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	283922	
| align=&quot;right&quot; |	281447	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ck.ukrstat.gov.ua/source/arch/2015/epr_chn_1506.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черкасской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	20	
|	Житомир	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	277875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271714	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271895	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	270922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269942	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	268806	
| align=&quot;right&quot; |	267549	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.zt.ukrstat.gov.ua/Vupuski/08_15/chicl.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Житомирской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	21	
|	Сумы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	291264	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	301000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	305000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293141	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	282198	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269663	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268642	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267579	
| align=&quot;right&quot; |	266777	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://sumy.ukrstat.gov.ua/data/express/180815_e150308.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Сумской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	22	
|	Хмельницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236938	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	253994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263703	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	266095	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	267735	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267947	
| align=&quot;right&quot; |	265113	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	23	
|	Черновцы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	256644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	259000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240621	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	251776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255929	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	264333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	264501	
| align=&quot;right&quot; |	260743	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.cv.ukrstat.gov.ua/express/2015/m08/19_184.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черновицкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	24	
|	Горловка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338106	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	337000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	327000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	279061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263647	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258879	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250991	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	25	
|	Ровно	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247870	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250174	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249912	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249639	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	248663	
| align=&quot;right&quot; |	245241	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.rv.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/527.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ровненской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	26	
|	Каменское	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	281925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255841	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249530	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	244272	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242646	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241475	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240682	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	239981	
| align=&quot;right&quot; |	239431	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	27	
|	Кропивницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269803	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248367	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234919	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	233333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	232314	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	231409	
| align=&quot;right&quot; |	228268	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	28	
|	Ивано-Франковск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	214021	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218359	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219479	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224660	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227030	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	228575	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	229644	
| align=&quot;right&quot; |	226791	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ifstat.gov.ua/NEW_PAGE/NEW_2015/NEW_ex_182.htm|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ивано-Франковской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	29	
|	Кременчуг	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236495	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234073	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	231202	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226434	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225828	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225216	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	224290	
| align=&quot;right&quot; |	223310	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	30	
|	Тернополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	235000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227755	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	220720	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217110	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217773	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217808	
| align=&quot;right&quot; |	216326	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.te.ukrstat.gov.ua/files/Express/08_181.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Тернопольской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	31	
|	Луцк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	197724	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	208816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	202915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210775	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	213063	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216076	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217147	
| align=&quot;right&quot; |	214064	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lutsk.ukrstat.gov.ua/681_1808.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Волынской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	32	
|	Белая Церковь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	196878	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	215000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204794	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	209250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210551	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211205	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	210462	
| align=&quot;right&quot; |	206533	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	33	
|	Краматорск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	198094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	201000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	188000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	181025	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174892	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	167850	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	165469	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	162811	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160895	&lt;/small&gt;
|-																													
|	34	
|	Мелитополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	173385	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	177000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	176000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	170000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160657	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159288	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157626	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156885	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156889	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156523	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	155915	
| align=&quot;right&quot; |	155762	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	35	
|	Керіш&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174365	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	178000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	179000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	164000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157007	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	152564	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	147269	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	145845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	144626	&lt;/small&gt;
|-																													
|	36	
|	Никополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157608	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	151000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136280	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131774	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117857	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116834	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	116350	
| align=&quot;right&quot; |	118404	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	37	
|	Ужгород	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117317	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117028	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116456	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116556	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115947	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115520	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	115124	
| align=&quot;right&quot; |	113564	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.uz.ukrstat.gov.ua/press/2015/expr_v183.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Закарпатской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	38	
|	Славянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	137000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	124829	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	122049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119482	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116694	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115421	&lt;/small&gt;
|-																													
|	39	
|	Бердянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	132644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	121692	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119290	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117517	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116563	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115500	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	114647	
| align=&quot;right&quot; |	114862	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	40	
|	[[Алчевск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125502	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119193	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116954	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112071	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110474	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109772	&lt;/small&gt;
|-																													
|	41	
|	Павлоград	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	134000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111069	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110470	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109739	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109305	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	109022	
| align=&quot;right&quot; |	109965	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	42	
|	Северодонецк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131376	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119940	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125325	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111487	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109891	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108899	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108137	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	43	
|	Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106846	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106840	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107040	&lt;/small&gt;
|-																													
|	44	
|	Лисичанск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126503	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115229	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106557	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105119	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103459	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102397	&lt;/small&gt;
|-																													
|	45	
|	Каменец-Подольский	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99610	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99398	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102969	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102254	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	101728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	101279	
| align=&quot;right&quot; |	100575	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	46	
|	Бровары	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82042	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	85000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	86839	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89384	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94968	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97146	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	98874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99623	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	100079	
| align=&quot;right&quot; |	99427	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	[[Александрия (Кировоград облысы)|Александрия]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	93357	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88916	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83419	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83072	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82636	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82410	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	82216	
| align=&quot;right&quot; |	81585	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Красный Луч&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89688	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83460	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82228	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81685	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Енакиево&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120332	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103997	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	96616	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87243	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79670	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Стаханов&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112023	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	90152	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84427	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79736	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78255	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	77168	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76492	&lt;/small&gt;
|-																													
|	Константиновка	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107562	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	95111	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88833	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	80416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78114	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76065	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	75040	&lt;/small&gt;
|}

== Б ==
* [[Балаклея]] — Харьков облысы
* Балта — Одесса облысы
* Бар — Винниц облысы
* Барановка — Житомир облысы
* Барвенково — Харьков облысы
* Батурин — Чернигов облысы облысы
* Бахмач — Чернигов облысы облысы
* [[Бақшасарай]]&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Баштанка — Николаев облысы
* Белая Церковь — Киев облысы
* Белгород-Днестровский — Одесса облысы
* Белз — Львов облысы
* Белицкое — Донецк облысы
* Белогорск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Белозёрское — Донецк облысы
* Белополье — Сумы облысы
* Беляевка — Одесса облысы
* Бердичев — Житомир облысы
* Бердянск — Запорожье облысы
* Берегово — Закарпат облысы
* Бережаны — Тернополь облысы
* Березань — Киев облысы
* Березно — [[Ровно облысы]]
* Березо́вка — Одесса облысы
* Берестечко — Волын облысы
* Берислав— Херсон облысы
* Бершадь — Винныця облысы
* Бобринец — Кировоград облысы
* Бобрка — Львов облысы
* Бобровица — Чернигов облысы
* Богодухов — Харьков облысы
* Богуслав — Киев облысы
* Болград — Одесса облысы
* Болехов — Ивано-Франковск облысы
* Борзна — Чернигов облысы
* Борислав — Львов облысы
* Борисполь — Киев облысы
* Борщёв — Тернополь облысы
* Боярка — Киев облысы
* Бровары — Киев облысы
* Броды — Львов облысы
* Брянка — Луганск облысы
* Бурштын — Ивано-Франковск облысы
* Бурынь — Сумы облысы
* Буск — Львов облысы
* Буча — Киев облысы
* Бучач — Тернополь облысы

== В ==
* Валки — Харьков облысы
* Васильевка — Запорожье облысы
* Васильков — Киев облысы
* Ватутино — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Вахрушево — Луганск облысы
* Вашковцы — [[Черновцы облысы]]
* Великие Мосты — Львов облысы
* Верхнеднепровск — Днепропетров облысы
* Верховцево — Днепропетров облысы
* Вижница — [[Черновцы облысы]]
* Вилково — Одесса облысы
* Винники — Львов облысы
* [[Винныця|Винница]] — Винныця облысы
* Виноградов — Закарпат облысы
* Вишнёвое — Киев облысы
* Владимир-Волынский — Волын облысы
* Вознесенск — Николаев облысы
* Волноваха — Донецк облысы
* Волочиск — [[Хмельницкий облысы]]
* Волчанск — Харьков облысы
* Вольногорск — Днепропетров облысы
* Вольнянск — Запорожье облысы
* Ворожба — Сумы облысы
* Вышгород — Киев облысы

== Г ==
* Гадяч — Полтава облысы
* Гайворон — Кировоград облысы
* Гайсин — Винныця облысы
* Галич — Ивано-Франковск облысы
* Геническ — Херсон облысы
* Герца — [[Черновцы облысы]]
* Глобино — Полтава облысы
* Глухов — Сумы облысы
* Глиняны — Львов облысы
* Гнивань — Винныця облысы
* Голая Пристань — Херсон облысы
* Горловка — Донецк облысы
* Горное — Луганск облысы
* Горняк — Донецк облысы
* Городенка — Ивано-Франковск облысы
* Городище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Городня — Чернигов облысы
* Городок — Львов облысы
* Городок — [[Хмельницкий облысы]]
* Горохов — Волын облысы
* Гребёнка — Полтава облысы
* Гуляйполе — Запорожье облысы

== Д ==
* Дебальцево — Донецк облысы
* Деражня — [[Хмельницкий облысы]]
* Дергачи — Харьков облысы
* Джанкой&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Дзержинск — Донецк облысы
* Димитров — Донецк облысы
* Днепродзержинск — Днепропетров облысы
* Днепр — Днепропетров облысы
* Днепрорудное — Запорожье облысы
* Добромиль — Львов облысы
* Доброполье — Донецк облысы
* Докучаевск — Донецк облысы
* Долина — Ивано-Франковск облысы
* Долинская — Кировоград облысы
* [[Донецк]] — Донецк облысы
* Дрогобыч — Львов облысы
* [[Достық|Дружба]] — Сумы облысы
* Дружковка — Донецк облысы
* Дубляны — Львов облысы
* Дубно — [[Ровно облысы]]
* Дубровица — Ровно облысы
* Дунаевцы — Хмельницкий облысы

== Е ==
* Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Енакиево — Донецк облысы

== Ж ==
* Жашков — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Ждановка — Донецк облысы
* Жёлтые Воды — Днепропетров облысы
* Жидачов — Львов облысы
* Житомир — Житомир облысы
* Жмеринка — Винныця облысы
* Жолква — Львов облысы

== З ==
* Залещики — Тернополь облысы
* Запорожье — Запорожье облысы
* Заставна — [[Черновцы облысы]]
* Збараж — Тернополь облысы
* Зборов — Тернополь облысы
* Звенигородка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Здолбунов — [[Ровно облысы]]
* Зеленодольск — Днепропетров облысы
* Зеньков — Полтава облысы
* Зимогорье — Луганск облысы
* Змиёв — Харьков облысы
* Знаменка — Кировоград облысы
* Золотое — Луганск облысы
* Золотоноша — Черкас облысы
* Золочев — Львов облысы
* Зоринск — Луганск облысы
* Зугрэс — Донецк облысы

== И ==
* Ивано-Франковск — Ивано-Франковск облысы
* Измаил — Одесса облысы
* Изюм — Харьков облысы
* Изяслав — [[Хмельницкий облысы]]
* Иловайск – Донецк облысы
* Ильинцы — Винныця облысы
* Ильичёвск — Одесса облысы
* Инкерман&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — город со специальным статусом Севастополь
* Ирмино — Луганск облысы
* Ирпень — Киев облысы
* Иршава — Закарпат облысы
* Ичня — Чернигов облысы

== К ==
* Кагарлык — Киев облысы
* Казатин — Винныця облысы
* Калиновка — Винныця облысы
* Калуш — Ивано-Франковск облысы
* Каменец-Подольский — [[Хмельницкий облысы]]
* Каменка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Каменка-Бугская — Львов облысы
* Каменка-Днепровская — Запорожье облысы
* Камень-Каширский — Волын облысы
* Канев — Черкас облысы
* Карловка — Полтава облысы
* Каховка — Херсон облысы
* Керчь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Киверцы — Волын облысы
* [[Киев]] — [[Киев|город со специальным статусом Киев]]
* Килия — Одесса облысы
* Кировоград — Кировоград облысы
* Кировское — Донецк облысы
* Кицмань — [[Черновцы облысы]]
* Кобеляки — Полтава облысы
* Ковель — Волын облысы
* Кодыма — Одесса облысы
* Коломыя — ИваноФранковск облысы
* Комсомольск — Полтава облысы
* Конотоп — Сумы облысы
* Константиновка — Донецк облысы
* Корец — [[Ровно облысы]]
* Коростень — Житомир облысы
* Коростышев — Житомир облысы
* Корсунь-Шевченковский — Черкас облысы
* Корюковка — Чернигов облысы
* Косов — Ивано-Франковск облысы
* Костополь — Ровно облысы
* Котовск — Одесса облысы
* Краматорск — Донецк облысы
* Красилов — Хмельницкий облысы
* Красноармейск — Донецк облысы
* Красноград — Харьков облысы
* Краснодон — Луганск облысы
* Краснопартизанск — Луганск облысы
* Красноперекопск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Красный Лиман — Донецк облысы
* Красный Луч — Луганск облысы
* Кременец — Тернополь облысы
* Кременчуг — Полтава облысы
* Кривой Рог — Днепропетров облысы
* Кролевец — Сумы облысы
* Кузнецовск — Ровно облысы
* Купянск — Харьков облысы

== Л ==
* Ладыжин — Винныця облысы
* Лановцы — Тернополь облысы
* Лебедин — Сумы облысы
* Лисичанск — Луганск облысы
* Лозовая — Харьков облысы
* Лохвица — Полтава облысы
* Лубны — Полтава облысы
* [[Луганск]] — Луганск облысы
* Лутугино — Луганск облысы
* Луцк — Волын облысы
* Львов — Львов облысы
* Любомль — Волын облысы
* Люботин — Харьков облысы

== М ==
* Малин — Житомир облысы
* Марганец — Днепропетров облысы
* [[Мариуполь]] — Донецк облысы
* Макеевка — Донецк облысы
* Малая Виска — Кировоград облысы
* Мелитополь — Запорожье облысы
* [[Мена]] — Чернигов облысы
* Мерефа — Харьков облысы
* Миргород — Полтава облысы
* Мироновка — Киев облысы
* Миусинск — Луганск облысы
* Могилёв-Подольский — Винныця облысы
* Молодогвардейск — Луганск облысы
* Молочанск — Запорожье облысы
* Монастыриска — Тернополь облысы
* Монастырище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Мостиска — Львов облысы
* Мукачево — Закарпат облысы

== Н ==
* Надворная — Ивано-Франковск облысы
* Николаев — Львов облысы
* Николаев — Николаев облысы
* Никополь — Днепропетров облысы
* Нежин — Чернигов облысы
* Немиров — Винныця облысы
* Нетешин — [[Хмельницкий облысы]]
* Новая Каховка — Херсон облысы
* Новая Одесса — Николаев облысы
* Новый Буг — Николаев облысы
* Новоазовск — Донецк облысы
* Нововолынск — Волын облысы
* Новгород-Северский — Чернигов облысы
* Новогродовка— Донецк облысы
* Новомиргород — Кировоград облысы
* Новоград-Волынский — Житомир облысы
* Новодружеск — Луганск облысы
* Новоднестровск — [[Черновцы облысы]]
* Новомосковск — Днепропетров облысы
* Новопсков — Луганск облысы
* Новоселица — [[Черновцы облысы]]
* Новоукраинка — Кировоград облысы
* Новый Роздол — Львов облысы
* Носовка — Чернигов облысы

== О ==
* Обухов — Киев облысы
* Овруч — Житомир облысы
* Одесса — Одесса облысы
* Орджоникидзе — Днепропетров облысы
* Орехов — Запорожье облысы
* Острог — [[Ровно облысы]]
* Очаков — Николаев облысы

== П ==
* Павлоград — Днепропетров облысы
* Первомайск — Луганск облысы
* Первомайск — Николаев облысы
* Первомайский — Харьков облысы
* Перевальск — Луганск облысы
* Перемышляны — Львов облысы
* Перечин — Закарпат облысы
* Перещепино — Днепропетров облысы
* Переяслав-Хмельницкий — Киев облысы
* Першотравенск — Днепропетров облысы
* Петровское — Луганск облысы
* Пирятин — Полтава облысы
* Погребище — Винныця облысы
* Подволочиск — Тернополь облысы
* Подгайцы — Тернополь облысы
* Подгородное — Днепропетров облысы
* Пологи — Запорожье облысы
* Полонное — [[Хмельницкий облысы]]
* Полтава — Полтава облысы
* Попасная — Луганск облысы
* Почаев — Тернополь облысы
* Приволье — Луганск облысы
* Прилуки — Чернигов облысы
* Приморск — Запорожье облысы
* Припять — Киев облысы
* Пустомыты — Львов облысы
* Путивль — Сумы облысы
* Пятихатки — Днепропетров облысы

== Р ==
* Рава-Русская — Львов облысы
* Радехов — Львов облысы
* Радомышль — Житомир облысы
* Радивилов — [[Ровно облысы]]
* Рахов — Закарпат облысы
* Ржищев — Киев облысы
* Рогатин — Ивано-Франковск облысы
* Ровеньки — Луганск облысы
* Ровно — [[Ровно облысы]]
* Рожище — Волын облысы
* [[Ромны]] — Сумы облысы
* Рубежное — Луганск облысы
* Рудки — Львов облысы

== С ==
* Саки&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Самбор — Львов облысы
* Сарны — [[Ровно облысы]]
* Свалява — Закарпат облысы
* Сватово — Луганск облысы
* Свердловск — Луганск облысы
* Светловодск — Кировоград облысы
* Севастополь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — город со специальным статусом Севастополь
* Северодонецк — Луганск облысы
* Седнев — Чернигов облысы
* Селидово — Донецк облысы
* Семёновка — Чернигов облысы
* Середина-Буда — Сумы облысы
* Симферополь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Синельниково — Днепропетров облысы
* Скадовск — Херсон облысы
* Скалат — Тернополь облысы
* Сквира — Киев облысы
* Сколе — Львов облысы
* Славута — [[Хмельницкий облысы]]
* Славутич — Киев облысы
* Славянск — Донецк облысы
* Смела — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Снежное — Донецк облысы
* Снигирёвка — Николаев облысы
* Снятын — Ивано-Франковск облысы
* Сокаль — Львов облысы
* Сокиряны — [[Черновцы облысы]]
* Соледар — Донецк облысы
* Старобельск — Луганск облысы
* Староконстантинов — [[Хмельницкий облысы]]
* Старый Крым&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Старый Самбор — Львов облысы
* Стаханов — Луганск облысы
* Сторожинец — Черновцы облысы
* Стрый — Львов облысы
* Судак&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Сумы — Сумы облысы
* Суходольск — Луганск облысы
* Счастье — Луганск облысы

== Т ==
* Таврийск — Херсон облысы
* Тальное — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Тараща — Киев облысы
* Татарбунары — Одесса облысы
* Теплодар — Одесса облысы
* Тернополь — Тернополь облысы
* Терновка — Днепропетров облысы
* Тетиев — Киев облысы
* Тысменица — Ивано-Франковск облысы
* Тлумач — Ивано-Франковск облысы
* Теребовля — Тернополь облысы
* Тростянец — Сумы облысы
* Трускавец — Львов облысы
* Токмак — Запорожье облысы
* Торез — Донецк облысы
* Тульчин — Винныця облысы
* Тячев — Закарпат облысы

== У ==
* Угледар — Донецк облысы
* Угнев — Львов облысы
* Узин — Киев облысы
* Украинка — Киев облысы
* Ужгород — Закарпат облысы
* Умань — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Устилуг — Волын облысы

== Ф ==
* Фастов — Киев облысы
* Феодосия&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]

== Х ==
* Харцызск — Донецк облысы
* Харьков — Харьков облысы
* Херсон — Херсон облысы
* Хмельник — Винныця облысы
* Хмельницкий — [[Хмельницкий облысы]]
* Хорол — Полтава облысы
* Хотин — [[Черновцы облысы]]
* Христиновка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Хуст — Закарпат облысы
* Хыров — Львов облысы

== Ц ==
* Цюрупинск — Херсон облысы

== Ч ==
* Червоноград — Львов облысы
* Червонозаводское — Полтава облысы
* Червонопартизанск— Луганск облысы
* Черкассы — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* [[Чернигов]] — Чернигов облысы
* Чернобыль — Киев облысы
* Черновцы — [[Черновцы облысы]]
* Чигирин — Черкас облысы
* Чоп — Закарпат облысы
* Чортков — Тернополь облысы
* Чугуев — Харьков облысы

== Ш ==
* Шаргород — Винныця облысы
* Шахтёрск — Донецк облысы
* Шепетовка — [[Хмельницкий облысы]]
* Шостка — Сумы облысы
* Шпола — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Шумск — Тернополь облысы

== Щ ==
* Щёлкино&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Щорс — Чернигов облысы

== Э ==
* Энергодар — Запорожье облысы

== Ю ==
* Южное — Одесса облысы
* Южноукраинск — Николаев облысы

== Я ==
* Яворов — Львов облысы
* Яготин — Киев облысы
* Ялта&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Бұл қала [[Қырым|Қырым түбегі]] аймағында орналасқан, бұл аймақтың басым бөлігі шын мәнінде даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен [[Украина]] арадағы даулы аймақ болып саналады.&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Ямполь — Винныця облысы
* Яремче — Ивано-Франковск облысы
* Ясиноватая — Донецк облысы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.castles.com.ua/index.php?id=vse Статьи о населённых пунктах Украины]
* [http://www.ukrtelecom.ua/reference/trunkline_code/code Укртелеком: Коды городов и сёл Украины (более 1000 наименований) (укр.)]
* [http://mistaua.com/%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2 Поиск городов Украины по названию, населению, площадью, высотой над уровнем моря, годом основания, месторасположением (район, облысы)]
* [http://ukraine3d.com/ru/node/176 Города Украины. 3D панорамы]
* [http://crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 Рейтинг городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804051012/http://www.crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 |date=2012-08-04 }}
* [http://infodata.com.ua База данных городов и улиц Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701230145/http://infodata.com.ua/ |date=2017-07-01 }}

[[Санат:Украина қалалары]]
[[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]]</text>
      <sha1>53tghyxgf4w1fwt1ie3pydpe0x0wcpd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654415</id>
      <parentid>3654203</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* С */</comment>
      <origin>3654415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78867" sha1="ji2lzkjwlcfn8aymd9ondms4r2jqawa" xml:space="preserve">[[Сурет:Укр_вект_гор.png|thumb|450x450px|Укранинаның ірі қалалары (2001)]]
2015 жылдың 1 қаңтарына [[Украина]]да 460 қала, 885 кіші қала және 28 388 селолық елді мекендер болған. Ең үлкен қаласы және астанасы - [[Киев]]. 2001 жылдан 2012 жылға дейін миллионер-қалалардың саны 5-тен (Харьков, Киев, Одесса, Донецк, Днепр) 3-ке азайды (Киев, Одесса, Харьков).

* &lt;span style=&quot;background:#FFDDDD&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; аймақтардың әкімшілік орталықтары көрсетілген. 
* &lt;span style=&quot;background:#EEE8AA&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауында емес аймақтардың бір бөлігінде орналасқан қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Неконтролируемые НП-офсайт КМУ&quot;&gt;[http://www.kmu.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=247779985 Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють або здійснюють не в повному обсязі свої повноваження] &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(укр.) // Кабинет министров Украины, 07.11.2014&lt;/ref&gt;	
* &lt;span style=&quot;background:#E0FFFF&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауына толығымен кірмейтін қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Крым&quot;&gt;Аталмыш аймақтар - Қырым Автономиялық Республикасы мен Севастополь қаласы, олардың мәлімделген территорияларын [[Ресей]] өз бақылауында Ресей Федерациясының Қырым Республикасы және Севастополь федералды маңызды қаласы ретінде ұстауда.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;																													
!	 1989&lt;br&gt;
&lt;small&gt;12.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер89&quot;&gt;Демоскоп // [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу] (на дату переписи 12 қаңтар 1989 года)&lt;/ref&gt;	
!	 1991&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	1995&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 1999&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 2001&lt;br&gt;
&lt;small&gt;5.12&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер2001&quot;&gt;Госстат Украины. Всеукраинская перепись населения 2001 ж.  [http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/ Численность наличного населения и его распределение по полу] (на дату переписи 5 желтоқсан 2001 ж.)&lt;/ref&gt;	
!	2005&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Динамика численности населения городов современной Украины за 1897 — 2014 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;	
!	 2010&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2011&quot;&gt;[http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2011 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402141115/http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip |date=2015-04-02 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам, 1 қаңтар 2009, 2010 и 2011 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2012&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2013&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip Численность населения Украины по состоянию, 1 қаңтар 2013 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101091637/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip |date=2013-11-01 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2011, 2012 и 2013 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2014&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2015 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131856/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip |date=2016-03-04 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2013, 2014 и 2015 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;/&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;наличное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;постоянное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	&lt;small&gt;2015&lt;br&gt;
01.07&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	1	
|	'''[[Киев]]'''	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2587945	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2618000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2661327	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2666401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2785131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2814258	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2868702	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2887974	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	2890513	
| align=&quot;right&quot; |	2849206	
|	&lt;ref&gt;[http://www.kiev.ukrstat.gov.ua/Docs/6179.doc Украина бойынша халық саны 1 шілде 2015 ж.] Киевгорстат&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	2	
|	Харьков	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1609959	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1623000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1576000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1510000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1470902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1464740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1441362	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1451132	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452887	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1448298	
| align=&quot;right&quot; |	1428731	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://kh.ukrstat.gov.ua/download/express/2015/Express_08_08.zip|title = Численность населения Харківської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|description = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	3	
|	Одесса	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1115371	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1101000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1060000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1020000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1029049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1007131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1010326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1008162	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1017022	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016515	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1012277	
| align=&quot;right&quot; |	994614	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://od.ukrstat.gov.ua/expres/0815/177.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Одесской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	4	
|	Днепр	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1177897	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1189000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1161000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1065008	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1054219	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1011177	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	993094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	989769	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	985464	
| align=&quot;right&quot; |	975339	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	5	
|	[[Донецк]]&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1109102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1121000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1058000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016194	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999975	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	968250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	955041	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	949825	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	936257	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	6	
|	Запорожье	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	883909	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	897000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	887000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	856000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	815256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	799348	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	780733	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	772627	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	766268	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	761993	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	758851	
| align=&quot;right&quot; |	754915	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	7	
|	Львов	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790908	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	802000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	806000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	732818	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729842	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729038	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729429	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	726854	
| align=&quot;right&quot; |	720187	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lv.ukrstat.gov.ua/ukr/si/express/2015/v1102_203.pdf|title = Численность населения Львівської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|publisher = Управление статистики в Львовской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	8	
|	Кривой Рог	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	713059	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	735000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	739000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	709000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	668980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	696667	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	670397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	660203	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	652137	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	647727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	644814	
| align=&quot;right&quot; |	643300	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	9	
|	Николаев	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	502776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	532000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	533000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	512000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	514136	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	509011	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	501183	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	497032	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494763	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	493991	
| align=&quot;right&quot; |	489496	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://mk.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/zip/2e16_18_08.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Николаевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	10	
|	[[Мариуполь]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	518933	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	522000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	515000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	495000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	492176	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	482440	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	469336	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	464457	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	458533	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	455063	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	11	
|	[[Луганск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	496813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	504000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	493000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	472000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	463097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	452789	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	434869	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	427187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424113	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	417990	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	12	
|	[[Винныця|Винница]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	374304	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	381000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	387000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356665	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360241	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	369214	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370814	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372116	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372484	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	371474	
| align=&quot;right&quot; |	369636	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://vn.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exspres/2015/08/18.08.15chusel.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Винницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	13	
|	Макеевка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	430201	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	416000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	389589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	375992	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356118	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351820	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	348173	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	14	
|	Ақиар&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356123	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	342451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340353	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340559	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	344853	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	15	
|	Ақмешіт&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343565	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	353000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	352000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	339000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	341599	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	336588	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	335582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338319	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	16	
|	Херсон	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	355379	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	365000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	328360	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	319278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304613	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300666	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297593	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296448	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	295245	
| align=&quot;right&quot; |	291643	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ks.ukrstat.gov.ua/images/stories/stat/Arhiv/express/2015/179.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Херсонской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	17	
|	Полтава	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	320000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	324000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	315000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	317998	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309960	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300501	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295950	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294962	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	293592	
| align=&quot;right&quot; |	286571	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	18	
|	[[Чернигов]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296347	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	306000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	313000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300497	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297402	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296723	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295670	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	294268	
| align=&quot;right&quot; |	288448	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://chernigivstat.gov.ua/pres_inf/expres_2015/889.zip|title = Численность населения на 1липня 2015 ж. (население на 01.076.2015)|publisher = Управление статистики в Черниговской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	19	
|	Черкассы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	290340	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	312000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293271	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	287713	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	286163	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	285170	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284766	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	283922	
| align=&quot;right&quot; |	281447	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ck.ukrstat.gov.ua/source/arch/2015/epr_chn_1506.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черкасской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	20	
|	Житомир	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	277875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271714	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271895	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	270922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269942	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	268806	
| align=&quot;right&quot; |	267549	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.zt.ukrstat.gov.ua/Vupuski/08_15/chicl.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Житомирской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	21	
|	Сумы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	291264	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	301000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	305000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293141	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	282198	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269663	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268642	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267579	
| align=&quot;right&quot; |	266777	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://sumy.ukrstat.gov.ua/data/express/180815_e150308.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Сумской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	22	
|	Хмельницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236938	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	253994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263703	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	266095	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	267735	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267947	
| align=&quot;right&quot; |	265113	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	23	
|	Черновцы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	256644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	259000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240621	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	251776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255929	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	264333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	264501	
| align=&quot;right&quot; |	260743	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.cv.ukrstat.gov.ua/express/2015/m08/19_184.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черновицкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	24	
|	Горловка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338106	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	337000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	327000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	279061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263647	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258879	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250991	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	25	
|	Ровно	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247870	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250174	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249912	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249639	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	248663	
| align=&quot;right&quot; |	245241	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.rv.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/527.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ровненской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	26	
|	Каменское	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	281925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255841	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249530	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	244272	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242646	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241475	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240682	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	239981	
| align=&quot;right&quot; |	239431	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	27	
|	Кропивницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269803	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248367	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234919	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	233333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	232314	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	231409	
| align=&quot;right&quot; |	228268	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	28	
|	Ивано-Франковск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	214021	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218359	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219479	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224660	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227030	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	228575	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	229644	
| align=&quot;right&quot; |	226791	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ifstat.gov.ua/NEW_PAGE/NEW_2015/NEW_ex_182.htm|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ивано-Франковской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	29	
|	Кременчуг	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236495	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234073	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	231202	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226434	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225828	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225216	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	224290	
| align=&quot;right&quot; |	223310	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	30	
|	Тернополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	235000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227755	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	220720	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217110	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217773	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217808	
| align=&quot;right&quot; |	216326	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.te.ukrstat.gov.ua/files/Express/08_181.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Тернопольской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	31	
|	Луцк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	197724	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	208816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	202915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210775	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	213063	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216076	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217147	
| align=&quot;right&quot; |	214064	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lutsk.ukrstat.gov.ua/681_1808.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Волынской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	32	
|	Белая Церковь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	196878	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	215000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204794	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	209250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210551	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211205	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	210462	
| align=&quot;right&quot; |	206533	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	33	
|	Краматорск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	198094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	201000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	188000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	181025	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174892	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	167850	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	165469	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	162811	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160895	&lt;/small&gt;
|-																													
|	34	
|	Мелитополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	173385	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	177000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	176000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	170000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160657	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159288	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157626	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156885	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156889	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156523	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	155915	
| align=&quot;right&quot; |	155762	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	35	
|	Керіш&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174365	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	178000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	179000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	164000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157007	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	152564	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	147269	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	145845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	144626	&lt;/small&gt;
|-																													
|	36	
|	Никополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157608	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	151000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136280	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131774	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117857	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116834	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	116350	
| align=&quot;right&quot; |	118404	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	37	
|	Ужгород	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117317	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117028	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116456	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116556	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115947	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115520	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	115124	
| align=&quot;right&quot; |	113564	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.uz.ukrstat.gov.ua/press/2015/expr_v183.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Закарпатской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	38	
|	Славянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	137000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	124829	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	122049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119482	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116694	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115421	&lt;/small&gt;
|-																													
|	39	
|	Бердянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	132644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	121692	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119290	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117517	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116563	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115500	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	114647	
| align=&quot;right&quot; |	114862	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	40	
|	[[Алчевск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125502	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119193	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116954	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112071	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110474	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109772	&lt;/small&gt;
|-																													
|	41	
|	Павлоград	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	134000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111069	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110470	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109739	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109305	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	109022	
| align=&quot;right&quot; |	109965	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	42	
|	Северодонецк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131376	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119940	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125325	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111487	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109891	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108899	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108137	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	43	
|	Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106846	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106840	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107040	&lt;/small&gt;
|-																													
|	44	
|	Лисичанск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126503	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115229	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106557	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105119	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103459	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102397	&lt;/small&gt;
|-																													
|	45	
|	Каменец-Подольский	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99610	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99398	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102969	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102254	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	101728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	101279	
| align=&quot;right&quot; |	100575	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	46	
|	Бровары	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82042	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	85000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	86839	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89384	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94968	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97146	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	98874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99623	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	100079	
| align=&quot;right&quot; |	99427	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	[[Александрия (Кировоград облысы)|Александрия]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	93357	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88916	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83419	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83072	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82636	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82410	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	82216	
| align=&quot;right&quot; |	81585	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Красный Луч&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89688	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83460	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82228	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81685	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Енакиево&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120332	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103997	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	96616	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87243	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79670	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Стаханов&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112023	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	90152	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84427	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79736	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78255	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	77168	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76492	&lt;/small&gt;
|-																													
|	Константиновка	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107562	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	95111	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88833	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	80416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78114	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76065	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	75040	&lt;/small&gt;
|}

== Б ==
* [[Балаклея]] — Харьков облысы
* Балта — Одесса облысы
* Бар — Винниц облысы
* Барановка — Житомир облысы
* Барвенково — Харьков облысы
* Батурин — Чернигов облысы облысы
* Бахмач — Чернигов облысы облысы
* [[Бақшасарай]]&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Баштанка — Николаев облысы
* Белая Церковь — Киев облысы
* Белгород-Днестровский — Одесса облысы
* Белз — Львов облысы
* Белицкое — Донецк облысы
* Белогорск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Белозёрское — Донецк облысы
* Белополье — Сумы облысы
* Беляевка — Одесса облысы
* Бердичев — Житомир облысы
* Бердянск — Запорожье облысы
* Берегово — Закарпат облысы
* Бережаны — Тернополь облысы
* Березань — Киев облысы
* Березно — [[Ровно облысы]]
* Березо́вка — Одесса облысы
* Берестечко — Волын облысы
* Берислав— Херсон облысы
* Бершадь — Винныця облысы
* Бобринец — Кировоград облысы
* Бобрка — Львов облысы
* Бобровица — Чернигов облысы
* Богодухов — Харьков облысы
* Богуслав — Киев облысы
* Болград — Одесса облысы
* Болехов — Ивано-Франковск облысы
* Борзна — Чернигов облысы
* Борислав — Львов облысы
* Борисполь — Киев облысы
* Борщёв — Тернополь облысы
* Боярка — Киев облысы
* Бровары — Киев облысы
* Броды — Львов облысы
* Брянка — Луганск облысы
* Бурштын — Ивано-Франковск облысы
* Бурынь — Сумы облысы
* Буск — Львов облысы
* Буча — Киев облысы
* Бучач — Тернополь облысы

== В ==
* Валки — Харьков облысы
* Васильевка — Запорожье облысы
* Васильков — Киев облысы
* Ватутино — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Вахрушево — Луганск облысы
* Вашковцы — [[Черновцы облысы]]
* Великие Мосты — Львов облысы
* Верхнеднепровск — Днепропетров облысы
* Верховцево — Днепропетров облысы
* Вижница — [[Черновцы облысы]]
* Вилково — Одесса облысы
* Винники — Львов облысы
* [[Винныця|Винница]] — Винныця облысы
* Виноградов — Закарпат облысы
* Вишнёвое — Киев облысы
* Владимир-Волынский — Волын облысы
* Вознесенск — Николаев облысы
* Волноваха — Донецк облысы
* Волочиск — [[Хмельницкий облысы]]
* Волчанск — Харьков облысы
* Вольногорск — Днепропетров облысы
* Вольнянск — Запорожье облысы
* Ворожба — Сумы облысы
* Вышгород — Киев облысы

== Г ==
* Гадяч — Полтава облысы
* Гайворон — Кировоград облысы
* Гайсин — Винныця облысы
* Галич — Ивано-Франковск облысы
* Геническ — Херсон облысы
* Герца — [[Черновцы облысы]]
* Глобино — Полтава облысы
* Глухов — Сумы облысы
* Глиняны — Львов облысы
* Гнивань — Винныця облысы
* Голая Пристань — Херсон облысы
* Горловка — Донецк облысы
* Горное — Луганск облысы
* Горняк — Донецк облысы
* Городенка — Ивано-Франковск облысы
* Городище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Городня — Чернигов облысы
* Городок — Львов облысы
* Городок — [[Хмельницкий облысы]]
* Горохов — Волын облысы
* Гребёнка — Полтава облысы
* Гуляйполе — Запорожье облысы

== Д ==
* Дебальцево — Донецк облысы
* Деражня — [[Хмельницкий облысы]]
* Дергачи — Харьков облысы
* Джанкой&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Дзержинск — Донецк облысы
* Димитров — Донецк облысы
* Днепродзержинск — Днепропетров облысы
* Днепр — Днепропетров облысы
* Днепрорудное — Запорожье облысы
* Добромиль — Львов облысы
* Доброполье — Донецк облысы
* Докучаевск — Донецк облысы
* Долина — Ивано-Франковск облысы
* Долинская — Кировоград облысы
* [[Донецк]] — Донецк облысы
* Дрогобыч — Львов облысы
* [[Достық|Дружба]] — Сумы облысы
* Дружковка — Донецк облысы
* Дубляны — Львов облысы
* Дубно — [[Ровно облысы]]
* Дубровица — Ровно облысы
* Дунаевцы — Хмельницкий облысы

== Е ==
* Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Енакиево — Донецк облысы

== Ж ==
* Жашков — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Ждановка — Донецк облысы
* Жёлтые Воды — Днепропетров облысы
* Жидачов — Львов облысы
* Житомир — Житомир облысы
* Жмеринка — Винныця облысы
* Жолква — Львов облысы

== З ==
* Залещики — Тернополь облысы
* Запорожье — Запорожье облысы
* Заставна — [[Черновцы облысы]]
* Збараж — Тернополь облысы
* Зборов — Тернополь облысы
* Звенигородка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Здолбунов — [[Ровно облысы]]
* Зеленодольск — Днепропетров облысы
* Зеньков — Полтава облысы
* Зимогорье — Луганск облысы
* Змиёв — Харьков облысы
* Знаменка — Кировоград облысы
* Золотое — Луганск облысы
* Золотоноша — Черкас облысы
* Золочев — Львов облысы
* Зоринск — Луганск облысы
* Зугрэс — Донецк облысы

== И ==
* Ивано-Франковск — Ивано-Франковск облысы
* Измаил — Одесса облысы
* Изюм — Харьков облысы
* Изяслав — [[Хмельницкий облысы]]
* Иловайск – Донецк облысы
* Ильинцы — Винныця облысы
* Ильичёвск — Одесса облысы
* Инкерман&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — город со специальным статусом Севастополь
* Ирмино — Луганск облысы
* Ирпень — Киев облысы
* Иршава — Закарпат облысы
* Ичня — Чернигов облысы

== К ==
* Кагарлык — Киев облысы
* Казатин — Винныця облысы
* Калиновка — Винныця облысы
* Калуш — Ивано-Франковск облысы
* Каменец-Подольский — [[Хмельницкий облысы]]
* Каменка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Каменка-Бугская — Львов облысы
* Каменка-Днепровская — Запорожье облысы
* Камень-Каширский — Волын облысы
* Канев — Черкас облысы
* Карловка — Полтава облысы
* Каховка — Херсон облысы
* Керчь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Киверцы — Волын облысы
* [[Киев]] — [[Киев|город со специальным статусом Киев]]
* Килия — Одесса облысы
* Кировоград — Кировоград облысы
* Кировское — Донецк облысы
* Кицмань — [[Черновцы облысы]]
* Кобеляки — Полтава облысы
* Ковель — Волын облысы
* Кодыма — Одесса облысы
* Коломыя — ИваноФранковск облысы
* Комсомольск — Полтава облысы
* Конотоп — Сумы облысы
* Константиновка — Донецк облысы
* Корец — [[Ровно облысы]]
* Коростень — Житомир облысы
* Коростышев — Житомир облысы
* Корсунь-Шевченковский — Черкас облысы
* Корюковка — Чернигов облысы
* Косов — Ивано-Франковск облысы
* Костополь — Ровно облысы
* Котовск — Одесса облысы
* Краматорск — Донецк облысы
* Красилов — Хмельницкий облысы
* Красноармейск — Донецк облысы
* Красноград — Харьков облысы
* Краснодон — Луганск облысы
* Краснопартизанск — Луганск облысы
* Красноперекопск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Красный Лиман — Донецк облысы
* Красный Луч — Луганск облысы
* Кременец — Тернополь облысы
* Кременчуг — Полтава облысы
* Кривой Рог — Днепропетров облысы
* Кролевец — Сумы облысы
* Кузнецовск — Ровно облысы
* Купянск — Харьков облысы

== Л ==
* Ладыжин — Винныця облысы
* Лановцы — Тернополь облысы
* Лебедин — Сумы облысы
* Лисичанск — Луганск облысы
* Лозовая — Харьков облысы
* Лохвица — Полтава облысы
* Лубны — Полтава облысы
* [[Луганск]] — Луганск облысы
* Лутугино — Луганск облысы
* Луцк — Волын облысы
* Львов — Львов облысы
* Любомль — Волын облысы
* Люботин — Харьков облысы

== М ==
* Малин — Житомир облысы
* Марганец — Днепропетров облысы
* [[Мариуполь]] — Донецк облысы
* Макеевка — Донецк облысы
* Малая Виска — Кировоград облысы
* Мелитополь — Запорожье облысы
* [[Мена]] — Чернигов облысы
* Мерефа — Харьков облысы
* Миргород — Полтава облысы
* Мироновка — Киев облысы
* Миусинск — Луганск облысы
* Могилёв-Подольский — Винныця облысы
* Молодогвардейск — Луганск облысы
* Молочанск — Запорожье облысы
* Монастыриска — Тернополь облысы
* Монастырище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Мостиска — Львов облысы
* Мукачево — Закарпат облысы

== Н ==
* Надворная — Ивано-Франковск облысы
* Николаев — Львов облысы
* Николаев — Николаев облысы
* Никополь — Днепропетров облысы
* Нежин — Чернигов облысы
* Немиров — Винныця облысы
* Нетешин — [[Хмельницкий облысы]]
* Новая Каховка — Херсон облысы
* Новая Одесса — Николаев облысы
* Новый Буг — Николаев облысы
* Новоазовск — Донецк облысы
* Нововолынск — Волын облысы
* Новгород-Северский — Чернигов облысы
* Новогродовка— Донецк облысы
* Новомиргород — Кировоград облысы
* Новоград-Волынский — Житомир облысы
* Новодружеск — Луганск облысы
* Новоднестровск — [[Черновцы облысы]]
* Новомосковск — Днепропетров облысы
* Новопсков — Луганск облысы
* Новоселица — [[Черновцы облысы]]
* Новоукраинка — Кировоград облысы
* Новый Роздол — Львов облысы
* Носовка — Чернигов облысы

== О ==
* Обухов — Киев облысы
* Овруч — Житомир облысы
* Одесса — Одесса облысы
* Орджоникидзе — Днепропетров облысы
* Орехов — Запорожье облысы
* Острог — [[Ровно облысы]]
* Очаков — Николаев облысы

== П ==
* Павлоград — Днепропетров облысы
* Первомайск — Луганск облысы
* Первомайск — Николаев облысы
* Первомайский — Харьков облысы
* Перевальск — Луганск облысы
* Перемышляны — Львов облысы
* Перечин — Закарпат облысы
* Перещепино — Днепропетров облысы
* Переяслав-Хмельницкий — Киев облысы
* Першотравенск — Днепропетров облысы
* Петровское — Луганск облысы
* Пирятин — Полтава облысы
* Погребище — Винныця облысы
* Подволочиск — Тернополь облысы
* Подгайцы — Тернополь облысы
* Подгородное — Днепропетров облысы
* Пологи — Запорожье облысы
* Полонное — [[Хмельницкий облысы]]
* Полтава — Полтава облысы
* Попасная — Луганск облысы
* Почаев — Тернополь облысы
* Приволье — Луганск облысы
* Прилуки — Чернигов облысы
* Приморск — Запорожье облысы
* Припять — Киев облысы
* Пустомыты — Львов облысы
* Путивль — Сумы облысы
* Пятихатки — Днепропетров облысы

== Р ==
* Рава-Русская — Львов облысы
* Радехов — Львов облысы
* Радомышль — Житомир облысы
* Радивилов — [[Ровно облысы]]
* Рахов — Закарпат облысы
* Ржищев — Киев облысы
* Рогатин — Ивано-Франковск облысы
* Ровеньки — Луганск облысы
* Ровно — [[Ровно облысы]]
* Рожище — Волын облысы
* [[Ромны]] — Сумы облысы
* Рубежное — Луганск облысы
* Рудки — Львов облысы

== С ==
* Саки&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Самбор — Львов облысы
* Сарны — [[Ровно облысы]]
* Свалява — Закарпат облысы
* Сватово — Луганск облысы
* Свердловск — Луганск облысы
* Светловодск — Кировоград облысы
* Севастополь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — город со специальным статусом Севастополь
* Северодонецк — Луганск облысы
* Седнев — Чернигов облысы
* Селидово — Донецк облысы
* Семёновка — Чернигов облысы
* Середина-Буда — Сумы облысы
* Симферополь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Синельниково — Днепропетров облысы
* Скадовск — Херсон облысы
* Скалат — Тернополь облысы
* Сквира — Киев облысы
* Сколе — Львов облысы
* Славута — [[Хмельницкий облысы]]
* Славутич — Киев облысы
* Славянск — Донецк облысы
* Смела — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Снежное — Донецк облысы
* Снигирёвка — Николаев облысы
* Снятын — Ивано-Франковск облысы
* Сокаль — Львов облысы
* Сокиряны — [[Черновцы облысы]]
* Соледар — Донецк облысы
* Старобельск — Луганск облысы
* Староконстантинов — [[Хмельницкий облысы]]
* Старый Крым&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Старый Самбор — Львов облысы
* Стаханов — Луганск облысы
* Сторожинец — Черновцы облысы
* Стрый — Львов облысы
* Судак&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* [[Сумы]] — [[Сумы облысы]]
* Суходольск — Луганск облысы
* Счастье — Луганск облысы

== Т ==
* Таврийск — Херсон облысы
* Тальное — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Тараща — Киев облысы
* Татарбунары — Одесса облысы
* Теплодар — Одесса облысы
* Тернополь — Тернополь облысы
* Терновка — Днепропетров облысы
* Тетиев — Киев облысы
* Тысменица — Ивано-Франковск облысы
* Тлумач — Ивано-Франковск облысы
* Теребовля — Тернополь облысы
* Тростянец — Сумы облысы
* Трускавец — Львов облысы
* Токмак — Запорожье облысы
* Торез — Донецк облысы
* Тульчин — Винныця облысы
* Тячев — Закарпат облысы

== У ==
* Угледар — Донецк облысы
* Угнев — Львов облысы
* Узин — Киев облысы
* Украинка — Киев облысы
* Ужгород — Закарпат облысы
* Умань — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Устилуг — Волын облысы

== Ф ==
* Фастов — Киев облысы
* Феодосия&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]

== Х ==
* Харцызск — Донецк облысы
* Харьков — Харьков облысы
* Херсон — Херсон облысы
* Хмельник — Винныця облысы
* Хмельницкий — [[Хмельницкий облысы]]
* Хорол — Полтава облысы
* Хотин — [[Черновцы облысы]]
* Христиновка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Хуст — Закарпат облысы
* Хыров — Львов облысы

== Ц ==
* Цюрупинск — Херсон облысы

== Ч ==
* Червоноград — Львов облысы
* Червонозаводское — Полтава облысы
* Червонопартизанск— Луганск облысы
* Черкассы — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* [[Чернигов]] — Чернигов облысы
* Чернобыль — Киев облысы
* Черновцы — [[Черновцы облысы]]
* Чигирин — Черкас облысы
* Чоп — Закарпат облысы
* Чортков — Тернополь облысы
* Чугуев — Харьков облысы

== Ш ==
* Шаргород — Винныця облысы
* Шахтёрск — Донецк облысы
* Шепетовка — [[Хмельницкий облысы]]
* Шостка — Сумы облысы
* Шпола — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Шумск — Тернополь облысы

== Щ ==
* Щёлкино&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Щорс — Чернигов облысы

== Э ==
* Энергодар — Запорожье облысы

== Ю ==
* Южное — Одесса облысы
* Южноукраинск — Николаев облысы

== Я ==
* Яворов — Львов облысы
* Яготин — Киев облысы
* Ялта&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Бұл қала [[Қырым|Қырым түбегі]] аймағында орналасқан, бұл аймақтың басым бөлігі шын мәнінде даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен [[Украина]] арадағы даулы аймақ болып саналады.&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Ямполь — Винныця облысы
* Яремче — Ивано-Франковск облысы
* Ясиноватая — Донецк облысы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.castles.com.ua/index.php?id=vse Статьи о населённых пунктах Украины]
* [http://www.ukrtelecom.ua/reference/trunkline_code/code Укртелеком: Коды городов и сёл Украины (более 1000 наименований) (укр.)]
* [http://mistaua.com/%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2 Поиск городов Украины по названию, населению, площадью, высотой над уровнем моря, годом основания, месторасположением (район, облысы)]
* [http://ukraine3d.com/ru/node/176 Города Украины. 3D панорамы]
* [http://crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 Рейтинг городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804051012/http://www.crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 |date=2012-08-04 }}
* [http://infodata.com.ua База данных городов и улиц Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701230145/http://infodata.com.ua/ |date=2017-07-01 }}

[[Санат:Украина қалалары]]
[[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]]</text>
      <sha1>ji2lzkjwlcfn8aymd9ondms4r2jqawa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654416</id>
      <parentid>3654415</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* С */</comment>
      <origin>3654416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78329" sha1="oaxjcsf18xamqtt1eu8tkc33qz94z43" xml:space="preserve">[[Сурет:Укр_вект_гор.png|thumb|450x450px|Укранинаның ірі қалалары (2001)]]
2015 жылдың 1 қаңтарына [[Украина]]да 460 қала, 885 кіші қала және 28 388 селолық елді мекендер болған. Ең үлкен қаласы және астанасы - [[Киев]]. 2001 жылдан 2012 жылға дейін миллионер-қалалардың саны 5-тен (Харьков, Киев, Одесса, Донецк, Днепр) 3-ке азайды (Киев, Одесса, Харьков).

* &lt;span style=&quot;background:#FFDDDD&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; аймақтардың әкімшілік орталықтары көрсетілген. 
* &lt;span style=&quot;background:#EEE8AA&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауында емес аймақтардың бір бөлігінде орналасқан қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Неконтролируемые НП-офсайт КМУ&quot;&gt;[http://www.kmu.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=247779985 Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють або здійснюють не в повному обсязі свої повноваження] &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(укр.) // Кабинет министров Украины, 07.11.2014&lt;/ref&gt;	
* &lt;span style=&quot;background:#E0FFFF&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауына толығымен кірмейтін қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Крым&quot;&gt;Аталмыш аймақтар - Қырым Автономиялық Республикасы мен Севастополь қаласы, олардың мәлімделген территорияларын [[Ресей]] өз бақылауында Ресей Федерациясының Қырым Республикасы және Севастополь федералды маңызды қаласы ретінде ұстауда.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;																													
!	 1989&lt;br&gt;
&lt;small&gt;12.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер89&quot;&gt;Демоскоп // [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу] (на дату переписи 12 қаңтар 1989 года)&lt;/ref&gt;	
!	 1991&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	1995&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 1999&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 2001&lt;br&gt;
&lt;small&gt;5.12&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер2001&quot;&gt;Госстат Украины. Всеукраинская перепись населения 2001 ж.  [http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/ Численность наличного населения и его распределение по полу] (на дату переписи 5 желтоқсан 2001 ж.)&lt;/ref&gt;	
!	2005&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Динамика численности населения городов современной Украины за 1897 — 2014 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;	
!	 2010&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2011&quot;&gt;[http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2011 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402141115/http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip |date=2015-04-02 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам, 1 қаңтар 2009, 2010 и 2011 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2012&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2013&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip Численность населения Украины по состоянию, 1 қаңтар 2013 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101091637/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip |date=2013-11-01 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2011, 2012 и 2013 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2014&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2015 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131856/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip |date=2016-03-04 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2013, 2014 и 2015 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;/&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;наличное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;постоянное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	&lt;small&gt;2015&lt;br&gt;
01.07&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	1	
|	'''[[Киев]]'''	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2587945	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2618000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2661327	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2666401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2785131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2814258	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2868702	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2887974	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	2890513	
| align=&quot;right&quot; |	2849206	
|	&lt;ref&gt;[http://www.kiev.ukrstat.gov.ua/Docs/6179.doc Украина бойынша халық саны 1 шілде 2015 ж.] Киевгорстат&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	2	
|	Харьков	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1609959	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1623000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1576000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1510000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1470902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1464740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1441362	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1451132	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452887	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1448298	
| align=&quot;right&quot; |	1428731	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://kh.ukrstat.gov.ua/download/express/2015/Express_08_08.zip|title = Численность населения Харківської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|description = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	3	
|	Одесса	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1115371	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1101000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1060000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1020000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1029049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1007131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1010326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1008162	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1017022	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016515	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1012277	
| align=&quot;right&quot; |	994614	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://od.ukrstat.gov.ua/expres/0815/177.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Одесской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	4	
|	Днепр	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1177897	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1189000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1161000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1065008	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1054219	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1011177	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	993094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	989769	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	985464	
| align=&quot;right&quot; |	975339	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	5	
|	[[Донецк]]&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1109102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1121000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1058000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016194	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999975	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	968250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	955041	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	949825	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	936257	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	6	
|	Запорожье	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	883909	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	897000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	887000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	856000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	815256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	799348	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	780733	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	772627	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	766268	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	761993	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	758851	
| align=&quot;right&quot; |	754915	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	7	
|	Львов	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790908	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	802000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	806000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	732818	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729842	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729038	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729429	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	726854	
| align=&quot;right&quot; |	720187	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lv.ukrstat.gov.ua/ukr/si/express/2015/v1102_203.pdf|title = Численность населения Львівської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|publisher = Управление статистики в Львовской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	8	
|	Кривой Рог	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	713059	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	735000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	739000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	709000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	668980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	696667	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	670397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	660203	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	652137	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	647727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	644814	
| align=&quot;right&quot; |	643300	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	9	
|	Николаев	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	502776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	532000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	533000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	512000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	514136	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	509011	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	501183	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	497032	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494763	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	493991	
| align=&quot;right&quot; |	489496	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://mk.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/zip/2e16_18_08.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Николаевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	10	
|	[[Мариуполь]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	518933	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	522000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	515000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	495000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	492176	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	482440	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	469336	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	464457	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	458533	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	455063	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	11	
|	[[Луганск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	496813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	504000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	493000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	472000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	463097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	452789	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	434869	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	427187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424113	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	417990	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	12	
|	[[Винныця|Винница]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	374304	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	381000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	387000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356665	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360241	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	369214	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370814	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372116	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372484	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	371474	
| align=&quot;right&quot; |	369636	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://vn.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exspres/2015/08/18.08.15chusel.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Винницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	13	
|	Макеевка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	430201	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	416000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	389589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	375992	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356118	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351820	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	348173	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	14	
|	Ақиар&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356123	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	342451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340353	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340559	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	344853	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	15	
|	Ақмешіт&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343565	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	353000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	352000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	339000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	341599	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	336588	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	335582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338319	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	16	
|	Херсон	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	355379	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	365000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	328360	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	319278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304613	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300666	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297593	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296448	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	295245	
| align=&quot;right&quot; |	291643	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ks.ukrstat.gov.ua/images/stories/stat/Arhiv/express/2015/179.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Херсонской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	17	
|	Полтава	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	320000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	324000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	315000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	317998	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309960	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300501	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295950	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294962	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	293592	
| align=&quot;right&quot; |	286571	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	18	
|	[[Чернигов]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296347	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	306000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	313000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300497	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297402	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296723	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295670	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	294268	
| align=&quot;right&quot; |	288448	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://chernigivstat.gov.ua/pres_inf/expres_2015/889.zip|title = Численность населения на 1липня 2015 ж. (население на 01.076.2015)|publisher = Управление статистики в Черниговской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	19	
|	Черкассы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	290340	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	312000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293271	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	287713	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	286163	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	285170	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284766	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	283922	
| align=&quot;right&quot; |	281447	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ck.ukrstat.gov.ua/source/arch/2015/epr_chn_1506.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черкасской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	20	
|	Житомир	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	277875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271714	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271895	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	270922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269942	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	268806	
| align=&quot;right&quot; |	267549	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.zt.ukrstat.gov.ua/Vupuski/08_15/chicl.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Житомирской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	21	
|	Сумы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	291264	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	301000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	305000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293141	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	282198	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269663	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268642	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267579	
| align=&quot;right&quot; |	266777	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://sumy.ukrstat.gov.ua/data/express/180815_e150308.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Сумской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	22	
|	Хмельницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236938	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	253994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263703	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	266095	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	267735	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267947	
| align=&quot;right&quot; |	265113	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	23	
|	Черновцы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	256644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	259000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240621	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	251776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255929	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	264333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	264501	
| align=&quot;right&quot; |	260743	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.cv.ukrstat.gov.ua/express/2015/m08/19_184.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черновицкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	24	
|	Горловка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338106	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	337000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	327000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	279061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263647	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258879	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250991	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	25	
|	Ровно	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247870	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250174	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249912	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249639	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	248663	
| align=&quot;right&quot; |	245241	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.rv.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/527.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ровненской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	26	
|	Каменское	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	281925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255841	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249530	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	244272	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242646	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241475	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240682	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	239981	
| align=&quot;right&quot; |	239431	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	27	
|	Кропивницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269803	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248367	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234919	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	233333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	232314	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	231409	
| align=&quot;right&quot; |	228268	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	28	
|	Ивано-Франковск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	214021	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218359	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219479	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224660	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227030	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	228575	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	229644	
| align=&quot;right&quot; |	226791	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ifstat.gov.ua/NEW_PAGE/NEW_2015/NEW_ex_182.htm|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ивано-Франковской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	29	
|	Кременчуг	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236495	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234073	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	231202	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226434	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225828	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225216	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	224290	
| align=&quot;right&quot; |	223310	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	30	
|	Тернополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	235000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227755	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	220720	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217110	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217773	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217808	
| align=&quot;right&quot; |	216326	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.te.ukrstat.gov.ua/files/Express/08_181.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Тернопольской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	31	
|	Луцк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	197724	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	208816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	202915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210775	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	213063	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216076	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217147	
| align=&quot;right&quot; |	214064	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lutsk.ukrstat.gov.ua/681_1808.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Волынской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	32	
|	Белая Церковь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	196878	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	215000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204794	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	209250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210551	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211205	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	210462	
| align=&quot;right&quot; |	206533	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	33	
|	Краматорск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	198094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	201000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	188000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	181025	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174892	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	167850	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	165469	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	162811	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160895	&lt;/small&gt;
|-																													
|	34	
|	Мелитополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	173385	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	177000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	176000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	170000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160657	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159288	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157626	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156885	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156889	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156523	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	155915	
| align=&quot;right&quot; |	155762	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	35	
|	Керіш&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174365	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	178000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	179000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	164000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157007	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	152564	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	147269	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	145845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	144626	&lt;/small&gt;
|-																													
|	36	
|	Никополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157608	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	151000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136280	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131774	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117857	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116834	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	116350	
| align=&quot;right&quot; |	118404	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	37	
|	Ужгород	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117317	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117028	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116456	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116556	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115947	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115520	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	115124	
| align=&quot;right&quot; |	113564	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.uz.ukrstat.gov.ua/press/2015/expr_v183.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Закарпатской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	38	
|	Славянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	137000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	124829	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	122049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119482	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116694	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115421	&lt;/small&gt;
|-																													
|	39	
|	Бердянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	132644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	121692	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119290	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117517	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116563	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115500	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	114647	
| align=&quot;right&quot; |	114862	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	40	
|	[[Алчевск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125502	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119193	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116954	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112071	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110474	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109772	&lt;/small&gt;
|-																													
|	41	
|	Павлоград	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	134000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111069	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110470	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109739	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109305	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	109022	
| align=&quot;right&quot; |	109965	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	42	
|	Северодонецк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131376	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119940	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125325	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111487	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109891	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108899	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108137	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	43	
|	Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106846	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106840	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107040	&lt;/small&gt;
|-																													
|	44	
|	Лисичанск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126503	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115229	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106557	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105119	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103459	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102397	&lt;/small&gt;
|-																													
|	45	
|	Каменец-Подольский	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99610	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99398	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102969	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102254	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	101728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	101279	
| align=&quot;right&quot; |	100575	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	46	
|	Бровары	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82042	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	85000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	86839	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89384	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94968	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97146	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	98874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99623	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	100079	
| align=&quot;right&quot; |	99427	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	[[Александрия (Кировоград облысы)|Александрия]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	93357	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88916	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83419	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83072	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82636	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82410	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	82216	
| align=&quot;right&quot; |	81585	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Красный Луч&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89688	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83460	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82228	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81685	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Енакиево&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120332	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103997	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	96616	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87243	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79670	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Стаханов&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112023	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	90152	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84427	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79736	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78255	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	77168	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76492	&lt;/small&gt;
|-																													
|	Константиновка	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107562	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	95111	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88833	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	80416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78114	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76065	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	75040	&lt;/small&gt;
|}

== Б ==
* [[Балаклея]] — Харьков облысы
* Балта — Одесса облысы
* Бар — Винниц облысы
* Барановка — Житомир облысы
* Барвенково — Харьков облысы
* Батурин — Чернигов облысы облысы
* Бахмач — Чернигов облысы облысы
* [[Бақшасарай]]&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Баштанка — Николаев облысы
* Белая Церковь — Киев облысы
* Белгород-Днестровский — Одесса облысы
* Белз — Львов облысы
* Белицкое — Донецк облысы
* Белогорск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Белозёрское — Донецк облысы
* Белополье — Сумы облысы
* Беляевка — Одесса облысы
* Бердичев — Житомир облысы
* Бердянск — Запорожье облысы
* Берегово — Закарпат облысы
* Бережаны — Тернополь облысы
* Березань — Киев облысы
* Березно — [[Ровно облысы]]
* Березо́вка — Одесса облысы
* Берестечко — Волын облысы
* Берислав— Херсон облысы
* Бершадь — Винныця облысы
* Бобринец — Кировоград облысы
* Бобрка — Львов облысы
* Бобровица — Чернигов облысы
* Богодухов — Харьков облысы
* Богуслав — Киев облысы
* Болград — Одесса облысы
* Болехов — Ивано-Франковск облысы
* Борзна — Чернигов облысы
* Борислав — Львов облысы
* Борисполь — Киев облысы
* Борщёв — Тернополь облысы
* Боярка — Киев облысы
* Бровары — Киев облысы
* Броды — Львов облысы
* Брянка — Луганск облысы
* Бурштын — Ивано-Франковск облысы
* Бурынь — Сумы облысы
* Буск — Львов облысы
* Буча — Киев облысы
* Бучач — Тернополь облысы

== В ==
* Валки — Харьков облысы
* Васильевка — Запорожье облысы
* Васильков — Киев облысы
* Ватутино — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Вахрушево — Луганск облысы
* Вашковцы — [[Черновцы облысы]]
* Великие Мосты — Львов облысы
* Верхнеднепровск — Днепропетров облысы
* Верховцево — Днепропетров облысы
* Вижница — [[Черновцы облысы]]
* Вилково — Одесса облысы
* Винники — Львов облысы
* [[Винныця|Винница]] — Винныця облысы
* Виноградов — Закарпат облысы
* Вишнёвое — Киев облысы
* Владимир-Волынский — Волын облысы
* Вознесенск — Николаев облысы
* Волноваха — Донецк облысы
* Волочиск — [[Хмельницкий облысы]]
* Волчанск — Харьков облысы
* Вольногорск — Днепропетров облысы
* Вольнянск — Запорожье облысы
* Ворожба — Сумы облысы
* Вышгород — Киев облысы

== Г ==
* Гадяч — Полтава облысы
* Гайворон — Кировоград облысы
* Гайсин — Винныця облысы
* Галич — Ивано-Франковск облысы
* Геническ — Херсон облысы
* Герца — [[Черновцы облысы]]
* Глобино — Полтава облысы
* Глухов — Сумы облысы
* Глиняны — Львов облысы
* Гнивань — Винныця облысы
* Голая Пристань — Херсон облысы
* Горловка — Донецк облысы
* Горное — Луганск облысы
* Горняк — Донецк облысы
* Городенка — Ивано-Франковск облысы
* Городище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Городня — Чернигов облысы
* Городок — Львов облысы
* Городок — [[Хмельницкий облысы]]
* Горохов — Волын облысы
* Гребёнка — Полтава облысы
* Гуляйполе — Запорожье облысы

== Д ==
* Дебальцево — Донецк облысы
* Деражня — [[Хмельницкий облысы]]
* Дергачи — Харьков облысы
* Джанкой&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Дзержинск — Донецк облысы
* Димитров — Донецк облысы
* Днепродзержинск — Днепропетров облысы
* Днепр — Днепропетров облысы
* Днепрорудное — Запорожье облысы
* Добромиль — Львов облысы
* Доброполье — Донецк облысы
* Докучаевск — Донецк облысы
* Долина — Ивано-Франковск облысы
* Долинская — Кировоград облысы
* [[Донецк]] — Донецк облысы
* Дрогобыч — Львов облысы
* [[Достық|Дружба]] — Сумы облысы
* Дружковка — Донецк облысы
* Дубляны — Львов облысы
* Дубно — [[Ровно облысы]]
* Дубровица — Ровно облысы
* Дунаевцы — Хмельницкий облысы

== Е ==
* Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Енакиево — Донецк облысы

== Ж ==
* Жашков — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Ждановка — Донецк облысы
* Жёлтые Воды — Днепропетров облысы
* Жидачов — Львов облысы
* Житомир — Житомир облысы
* Жмеринка — Винныця облысы
* Жолква — Львов облысы

== З ==
* Залещики — Тернополь облысы
* Запорожье — Запорожье облысы
* Заставна — [[Черновцы облысы]]
* Збараж — Тернополь облысы
* Зборов — Тернополь облысы
* Звенигородка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Здолбунов — [[Ровно облысы]]
* Зеленодольск — Днепропетров облысы
* Зеньков — Полтава облысы
* Зимогорье — Луганск облысы
* Змиёв — Харьков облысы
* Знаменка — Кировоград облысы
* Золотое — Луганск облысы
* Золотоноша — Черкас облысы
* Золочев — Львов облысы
* Зоринск — Луганск облысы
* Зугрэс — Донецк облысы

== И ==
* Ивано-Франковск — Ивано-Франковск облысы
* Измаил — Одесса облысы
* Изюм — Харьков облысы
* Изяслав — [[Хмельницкий облысы]]
* Иловайск – Донецк облысы
* Ильинцы — Винныця облысы
* Ильичёвск — Одесса облысы
* Инкерман&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — город со специальным статусом Севастополь
* Ирмино — Луганск облысы
* Ирпень — Киев облысы
* Иршава — Закарпат облысы
* Ичня — Чернигов облысы

== К ==
* Кагарлык — Киев облысы
* Казатин — Винныця облысы
* Калиновка — Винныця облысы
* Калуш — Ивано-Франковск облысы
* Каменец-Подольский — [[Хмельницкий облысы]]
* Каменка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Каменка-Бугская — Львов облысы
* Каменка-Днепровская — Запорожье облысы
* Камень-Каширский — Волын облысы
* Канев — Черкас облысы
* Карловка — Полтава облысы
* Каховка — Херсон облысы
* Керчь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Киверцы — Волын облысы
* [[Киев]] — [[Киев|город со специальным статусом Киев]]
* Килия — Одесса облысы
* Кировоград — Кировоград облысы
* Кировское — Донецк облысы
* Кицмань — [[Черновцы облысы]]
* Кобеляки — Полтава облысы
* Ковель — Волын облысы
* Кодыма — Одесса облысы
* Коломыя — ИваноФранковск облысы
* Комсомольск — Полтава облысы
* Конотоп — Сумы облысы
* Константиновка — Донецк облысы
* Корец — [[Ровно облысы]]
* Коростень — Житомир облысы
* Коростышев — Житомир облысы
* Корсунь-Шевченковский — Черкас облысы
* Корюковка — Чернигов облысы
* Косов — Ивано-Франковск облысы
* Костополь — Ровно облысы
* Котовск — Одесса облысы
* Краматорск — Донецк облысы
* Красилов — Хмельницкий облысы
* Красноармейск — Донецк облысы
* Красноград — Харьков облысы
* Краснодон — Луганск облысы
* Краснопартизанск — Луганск облысы
* Красноперекопск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Красный Лиман — Донецк облысы
* Красный Луч — Луганск облысы
* Кременец — Тернополь облысы
* Кременчуг — Полтава облысы
* Кривой Рог — Днепропетров облысы
* Кролевец — Сумы облысы
* Кузнецовск — Ровно облысы
* Купянск — Харьков облысы

== Л ==
* Ладыжин — Винныця облысы
* Лановцы — Тернополь облысы
* Лебедин — Сумы облысы
* Лисичанск — Луганск облысы
* Лозовая — Харьков облысы
* Лохвица — Полтава облысы
* Лубны — Полтава облысы
* [[Луганск]] — Луганск облысы
* Лутугино — Луганск облысы
* Луцк — Волын облысы
* Львов — Львов облысы
* Любомль — Волын облысы
* Люботин — Харьков облысы

== М ==
* Малин — Житомир облысы
* Марганец — Днепропетров облысы
* [[Мариуполь]] — Донецк облысы
* Макеевка — Донецк облысы
* Малая Виска — Кировоград облысы
* Мелитополь — Запорожье облысы
* [[Мена]] — Чернигов облысы
* Мерефа — Харьков облысы
* Миргород — Полтава облысы
* Мироновка — Киев облысы
* Миусинск — Луганск облысы
* Могилёв-Подольский — Винныця облысы
* Молодогвардейск — Луганск облысы
* Молочанск — Запорожье облысы
* Монастыриска — Тернополь облысы
* Монастырище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Мостиска — Львов облысы
* Мукачево — Закарпат облысы

== Н ==
* Надворная — Ивано-Франковск облысы
* Николаев — Львов облысы
* Николаев — Николаев облысы
* Никополь — Днепропетров облысы
* Нежин — Чернигов облысы
* Немиров — Винныця облысы
* Нетешин — [[Хмельницкий облысы]]
* Новая Каховка — Херсон облысы
* Новая Одесса — Николаев облысы
* Новый Буг — Николаев облысы
* Новоазовск — Донецк облысы
* Нововолынск — Волын облысы
* Новгород-Северский — Чернигов облысы
* Новогродовка— Донецк облысы
* Новомиргород — Кировоград облысы
* Новоград-Волынский — Житомир облысы
* Новодружеск — Луганск облысы
* Новоднестровск — [[Черновцы облысы]]
* Новомосковск — Днепропетров облысы
* Новопсков — Луганск облысы
* Новоселица — [[Черновцы облысы]]
* Новоукраинка — Кировоград облысы
* Новый Роздол — Львов облысы
* Носовка — Чернигов облысы

== О ==
* Обухов — Киев облысы
* Овруч — Житомир облысы
* Одесса — Одесса облысы
* Орджоникидзе — Днепропетров облысы
* Орехов — Запорожье облысы
* Острог — [[Ровно облысы]]
* Очаков — Николаев облысы

== П ==
* Павлоград — Днепропетров облысы
* Первомайск — Луганск облысы
* Первомайск — Николаев облысы
* Первомайский — Харьков облысы
* Перевальск — Луганск облысы
* Перемышляны — Львов облысы
* Перечин — Закарпат облысы
* Перещепино — Днепропетров облысы
* Переяслав-Хмельницкий — Киев облысы
* Першотравенск — Днепропетров облысы
* Петровское — Луганск облысы
* Пирятин — Полтава облысы
* Погребище — Винныця облысы
* Подволочиск — Тернополь облысы
* Подгайцы — Тернополь облысы
* Подгородное — Днепропетров облысы
* Пологи — Запорожье облысы
* Полонное — [[Хмельницкий облысы]]
* Полтава — Полтава облысы
* Попасная — Луганск облысы
* Почаев — Тернополь облысы
* Приволье — Луганск облысы
* Прилуки — Чернигов облысы
* Приморск — Запорожье облысы
* Припять — Киев облысы
* Пустомыты — Львов облысы
* Путивль — Сумы облысы
* Пятихатки — Днепропетров облысы

== Р ==
* Рава-Русская — Львов облысы
* Радехов — Львов облысы
* Радомышль — Житомир облысы
* Радивилов — [[Ровно облысы]]
* Рахов — Закарпат облысы
* Ржищев — Киев облысы
* Рогатин — Ивано-Франковск облысы
* Ровеньки — Луганск облысы
* Ровно — [[Ровно облысы]]
* Рожище — Волын облысы
* [[Ромны]] — Сумы облысы
* Рубежное — Луганск облысы
* Рудки — Львов облысы

== С ==
* Саки&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Самбор — Львов облысы
* Сарны — [[Ровно облысы]]
* Свалява — Закарпат облысы
* Сватово — Луганск облысы
* Свердловск — Луганск облысы
* Светловодск — Кировоград облысы
* Севастополь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — город со специальным статусом Севастополь
* Северодонецк — Луганск облысы
* Седнев — Чернигов облысы
* Селидово — Донецк облысы
* Семёновка — Чернигов облысы
* Середина-Буда — Сумы облысы
* Синельниково — Днепропетров облысы
* Скадовск — Херсон облысы
* Скалат — Тернополь облысы
* Сквира — Киев облысы
* Сколе — Львов облысы
* Славута — [[Хмельницкий облысы]]
* Славутич — Киев облысы
* Славянск — Донецк облысы
* Смела — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Снежное — Донецк облысы
* Снигирёвка — Николаев облысы
* Снятын — Ивано-Франковск облысы
* Сокаль — Львов облысы
* Сокиряны — [[Черновцы облысы]]
* Соледар — Донецк облысы
* Старобельск — Луганск облысы
* Староконстантинов — [[Хмельницкий облысы]]
* Старый Крым&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Старый Самбор — Львов облысы
* Стаханов — Луганск облысы
* Сторожинец — Черновцы облысы
* Стрый — Львов облысы
* Судак&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* [[Сумы]] — [[Сумы облысы]]
* Суходольск — Луганск облысы
* Счастье — Луганск облысы

== Т ==
* Таврийск — Херсон облысы
* Тальное — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Тараща — Киев облысы
* Татарбунары — Одесса облысы
* Теплодар — Одесса облысы
* Тернополь — Тернополь облысы
* Терновка — Днепропетров облысы
* Тетиев — Киев облысы
* Тысменица — Ивано-Франковск облысы
* Тлумач — Ивано-Франковск облысы
* Теребовля — Тернополь облысы
* Тростянец — Сумы облысы
* Трускавец — Львов облысы
* Токмак — Запорожье облысы
* Торез — Донецк облысы
* Тульчин — Винныця облысы
* Тячев — Закарпат облысы

== У ==
* Угледар — Донецк облысы
* Угнев — Львов облысы
* Узин — Киев облысы
* Украинка — Киев облысы
* Ужгород — Закарпат облысы
* Умань — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Устилуг — Волын облысы

== Ф ==
* Фастов — Киев облысы
* Феодосия&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]

== Х ==
* Харцызск — Донецк облысы
* Харьков — Харьков облысы
* Херсон — Херсон облысы
* Хмельник — Винныця облысы
* Хмельницкий — [[Хмельницкий облысы]]
* Хорол — Полтава облысы
* Хотин — [[Черновцы облысы]]
* Христиновка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Хуст — Закарпат облысы
* Хыров — Львов облысы

== Ц ==
* Цюрупинск — Херсон облысы

== Ч ==
* Червоноград — Львов облысы
* Червонозаводское — Полтава облысы
* Червонопартизанск— Луганск облысы
* Черкассы — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* [[Чернигов]] — Чернигов облысы
* Чернобыль — Киев облысы
* Черновцы — [[Черновцы облысы]]
* Чигирин — Черкас облысы
* Чоп — Закарпат облысы
* Чортков — Тернополь облысы
* Чугуев — Харьков облысы

== Ш ==
* Шаргород — Винныця облысы
* Шахтёрск — Донецк облысы
* Шепетовка — [[Хмельницкий облысы]]
* Шостка — Сумы облысы
* Шпола — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Шумск — Тернополь облысы

== Щ ==
* Щёлкино&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Щорс — Чернигов облысы

== Э ==
* Энергодар — Запорожье облысы

== Ю ==
* Южное — Одесса облысы
* Южноукраинск — Николаев облысы

== Я ==
* Яворов — Львов облысы
* Яготин — Киев облысы
* Ялта&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Бұл қала [[Қырым|Қырым түбегі]] аймағында орналасқан, бұл аймақтың басым бөлігі шын мәнінде даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен [[Украина]] арадағы даулы аймақ болып саналады.&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Ямполь — Винныця облысы
* Яремче — Ивано-Франковск облысы
* Ясиноватая — Донецк облысы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.castles.com.ua/index.php?id=vse Статьи о населённых пунктах Украины]
* [http://www.ukrtelecom.ua/reference/trunkline_code/code Укртелеком: Коды городов и сёл Украины (более 1000 наименований) (укр.)]
* [http://mistaua.com/%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2 Поиск городов Украины по названию, населению, площадью, высотой над уровнем моря, годом основания, месторасположением (район, облысы)]
* [http://ukraine3d.com/ru/node/176 Города Украины. 3D панорамы]
* [http://crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 Рейтинг городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804051012/http://www.crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 |date=2012-08-04 }}
* [http://infodata.com.ua База данных городов и улиц Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701230145/http://infodata.com.ua/ |date=2017-07-01 }}

[[Санат:Украина қалалары]]
[[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]]</text>
      <sha1>oaxjcsf18xamqtt1eu8tkc33qz94z43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654418</id>
      <parentid>3654416</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Б */</comment>
      <origin>3654418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78457" sha1="go2lvpukdexo3fo9vxydm0wcnc1kuq7" xml:space="preserve">[[Сурет:Укр_вект_гор.png|thumb|450x450px|Укранинаның ірі қалалары (2001)]]
2015 жылдың 1 қаңтарына [[Украина]]да 460 қала, 885 кіші қала және 28 388 селолық елді мекендер болған. Ең үлкен қаласы және астанасы - [[Киев]]. 2001 жылдан 2012 жылға дейін миллионер-қалалардың саны 5-тен (Харьков, Киев, Одесса, Донецк, Днепр) 3-ке азайды (Киев, Одесса, Харьков).

* &lt;span style=&quot;background:#FFDDDD&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; аймақтардың әкімшілік орталықтары көрсетілген. 
* &lt;span style=&quot;background:#EEE8AA&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауында емес аймақтардың бір бөлігінде орналасқан қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Неконтролируемые НП-офсайт КМУ&quot;&gt;[http://www.kmu.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=247779985 Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють або здійснюють не в повному обсязі свої повноваження] &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(укр.) // Кабинет министров Украины, 07.11.2014&lt;/ref&gt;	
* &lt;span style=&quot;background:#E0FFFF&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауына толығымен кірмейтін қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Крым&quot;&gt;Аталмыш аймақтар - Қырым Автономиялық Республикасы мен Севастополь қаласы, олардың мәлімделген территорияларын [[Ресей]] өз бақылауында Ресей Федерациясының Қырым Республикасы және Севастополь федералды маңызды қаласы ретінде ұстауда.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;																													
!	 1989&lt;br&gt;
&lt;small&gt;12.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер89&quot;&gt;Демоскоп // [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу] (на дату переписи 12 қаңтар 1989 года)&lt;/ref&gt;	
!	 1991&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	1995&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 1999&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 2001&lt;br&gt;
&lt;small&gt;5.12&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер2001&quot;&gt;Госстат Украины. Всеукраинская перепись населения 2001 ж.  [http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/ Численность наличного населения и его распределение по полу] (на дату переписи 5 желтоқсан 2001 ж.)&lt;/ref&gt;	
!	2005&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Динамика численности населения городов современной Украины за 1897 — 2014 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;	
!	 2010&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2011&quot;&gt;[http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2011 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402141115/http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip |date=2015-04-02 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам, 1 қаңтар 2009, 2010 и 2011 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2012&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2013&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip Численность населения Украины по состоянию, 1 қаңтар 2013 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101091637/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip |date=2013-11-01 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2011, 2012 и 2013 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2014&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2015 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131856/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip |date=2016-03-04 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2013, 2014 и 2015 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;/&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;наличное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;постоянное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	&lt;small&gt;2015&lt;br&gt;
01.07&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	1	
|	'''[[Киев]]'''	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2587945	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2618000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2661327	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2666401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2785131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2814258	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2868702	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2887974	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	2890513	
| align=&quot;right&quot; |	2849206	
|	&lt;ref&gt;[http://www.kiev.ukrstat.gov.ua/Docs/6179.doc Украина бойынша халық саны 1 шілде 2015 ж.] Киевгорстат&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	2	
|	Харьков	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1609959	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1623000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1576000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1510000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1470902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1464740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1441362	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1451132	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452887	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1448298	
| align=&quot;right&quot; |	1428731	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://kh.ukrstat.gov.ua/download/express/2015/Express_08_08.zip|title = Численность населения Харківської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|description = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	3	
|	Одесса	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1115371	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1101000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1060000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1020000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1029049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1007131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1010326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1008162	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1017022	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016515	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1012277	
| align=&quot;right&quot; |	994614	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://od.ukrstat.gov.ua/expres/0815/177.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Одесской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	4	
|	Днепр	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1177897	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1189000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1161000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1065008	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1054219	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1011177	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	993094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	989769	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	985464	
| align=&quot;right&quot; |	975339	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	5	
|	[[Донецк]]&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1109102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1121000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1058000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016194	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999975	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	968250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	955041	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	949825	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	936257	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	6	
|	Запорожье	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	883909	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	897000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	887000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	856000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	815256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	799348	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	780733	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	772627	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	766268	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	761993	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	758851	
| align=&quot;right&quot; |	754915	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	7	
|	Львов	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790908	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	802000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	806000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	732818	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729842	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729038	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729429	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	726854	
| align=&quot;right&quot; |	720187	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lv.ukrstat.gov.ua/ukr/si/express/2015/v1102_203.pdf|title = Численность населения Львівської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|publisher = Управление статистики в Львовской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	8	
|	Кривой Рог	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	713059	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	735000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	739000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	709000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	668980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	696667	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	670397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	660203	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	652137	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	647727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	644814	
| align=&quot;right&quot; |	643300	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	9	
|	Николаев	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	502776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	532000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	533000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	512000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	514136	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	509011	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	501183	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	497032	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494763	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	493991	
| align=&quot;right&quot; |	489496	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://mk.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/zip/2e16_18_08.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Николаевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	10	
|	[[Мариуполь]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	518933	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	522000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	515000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	495000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	492176	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	482440	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	469336	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	464457	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	458533	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	455063	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	11	
|	[[Луганск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	496813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	504000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	493000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	472000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	463097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	452789	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	434869	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	427187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424113	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	417990	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	12	
|	[[Винныця|Винница]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	374304	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	381000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	387000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356665	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360241	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	369214	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370814	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372116	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372484	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	371474	
| align=&quot;right&quot; |	369636	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://vn.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exspres/2015/08/18.08.15chusel.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Винницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	13	
|	Макеевка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	430201	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	416000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	389589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	375992	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356118	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351820	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	348173	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	14	
|	Ақиар&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356123	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	342451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340353	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340559	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	344853	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	15	
|	Ақмешіт&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343565	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	353000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	352000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	339000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	341599	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	336588	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	335582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338319	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	16	
|	Херсон	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	355379	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	365000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	328360	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	319278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304613	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300666	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297593	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296448	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	295245	
| align=&quot;right&quot; |	291643	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ks.ukrstat.gov.ua/images/stories/stat/Arhiv/express/2015/179.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Херсонской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	17	
|	Полтава	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	320000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	324000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	315000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	317998	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309960	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300501	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295950	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294962	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	293592	
| align=&quot;right&quot; |	286571	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	18	
|	[[Чернигов]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296347	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	306000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	313000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300497	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297402	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296723	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295670	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	294268	
| align=&quot;right&quot; |	288448	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://chernigivstat.gov.ua/pres_inf/expres_2015/889.zip|title = Численность населения на 1липня 2015 ж. (население на 01.076.2015)|publisher = Управление статистики в Черниговской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	19	
|	Черкассы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	290340	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	312000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293271	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	287713	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	286163	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	285170	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284766	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	283922	
| align=&quot;right&quot; |	281447	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ck.ukrstat.gov.ua/source/arch/2015/epr_chn_1506.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черкасской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	20	
|	Житомир	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	277875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271714	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271895	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	270922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269942	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	268806	
| align=&quot;right&quot; |	267549	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.zt.ukrstat.gov.ua/Vupuski/08_15/chicl.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Житомирской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	21	
|	Сумы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	291264	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	301000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	305000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293141	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	282198	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269663	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268642	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267579	
| align=&quot;right&quot; |	266777	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://sumy.ukrstat.gov.ua/data/express/180815_e150308.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Сумской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	22	
|	Хмельницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236938	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	253994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263703	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	266095	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	267735	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267947	
| align=&quot;right&quot; |	265113	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	23	
|	Черновцы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	256644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	259000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240621	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	251776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255929	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	264333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	264501	
| align=&quot;right&quot; |	260743	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.cv.ukrstat.gov.ua/express/2015/m08/19_184.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черновицкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	24	
|	Горловка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338106	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	337000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	327000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	279061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263647	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258879	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250991	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	25	
|	Ровно	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247870	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250174	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249912	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249639	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	248663	
| align=&quot;right&quot; |	245241	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.rv.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/527.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ровненской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	26	
|	Каменское	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	281925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255841	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249530	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	244272	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242646	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241475	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240682	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	239981	
| align=&quot;right&quot; |	239431	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	27	
|	Кропивницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269803	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248367	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234919	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	233333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	232314	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	231409	
| align=&quot;right&quot; |	228268	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	28	
|	Ивано-Франковск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	214021	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218359	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219479	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224660	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227030	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	228575	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	229644	
| align=&quot;right&quot; |	226791	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ifstat.gov.ua/NEW_PAGE/NEW_2015/NEW_ex_182.htm|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ивано-Франковской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	29	
|	Кременчуг	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236495	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234073	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	231202	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226434	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225828	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225216	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	224290	
| align=&quot;right&quot; |	223310	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	30	
|	Тернополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	235000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227755	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	220720	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217110	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217773	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217808	
| align=&quot;right&quot; |	216326	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.te.ukrstat.gov.ua/files/Express/08_181.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Тернопольской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	31	
|	Луцк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	197724	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	208816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	202915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210775	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	213063	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216076	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217147	
| align=&quot;right&quot; |	214064	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lutsk.ukrstat.gov.ua/681_1808.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Волынской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	32	
|	Белая Церковь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	196878	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	215000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204794	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	209250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210551	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211205	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	210462	
| align=&quot;right&quot; |	206533	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	33	
|	Краматорск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	198094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	201000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	188000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	181025	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174892	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	167850	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	165469	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	162811	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160895	&lt;/small&gt;
|-																													
|	34	
|	Мелитополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	173385	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	177000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	176000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	170000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160657	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159288	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157626	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156885	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156889	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156523	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	155915	
| align=&quot;right&quot; |	155762	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	35	
|	Керіш&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174365	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	178000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	179000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	164000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157007	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	152564	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	147269	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	145845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	144626	&lt;/small&gt;
|-																													
|	36	
|	Никополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157608	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	151000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136280	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131774	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117857	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116834	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	116350	
| align=&quot;right&quot; |	118404	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	37	
|	Ужгород	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117317	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117028	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116456	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116556	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115947	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115520	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	115124	
| align=&quot;right&quot; |	113564	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.uz.ukrstat.gov.ua/press/2015/expr_v183.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Закарпатской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	38	
|	Славянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	137000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	124829	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	122049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119482	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116694	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115421	&lt;/small&gt;
|-																													
|	39	
|	Бердянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	132644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	121692	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119290	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117517	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116563	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115500	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	114647	
| align=&quot;right&quot; |	114862	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	40	
|	[[Алчевск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125502	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119193	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116954	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112071	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110474	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109772	&lt;/small&gt;
|-																													
|	41	
|	Павлоград	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	134000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111069	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110470	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109739	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109305	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	109022	
| align=&quot;right&quot; |	109965	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	42	
|	Северодонецк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131376	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119940	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125325	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111487	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109891	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108899	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108137	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	43	
|	Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106846	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106840	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107040	&lt;/small&gt;
|-																													
|	44	
|	Лисичанск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126503	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115229	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106557	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105119	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103459	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102397	&lt;/small&gt;
|-																													
|	45	
|	Каменец-Подольский	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99610	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99398	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102969	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102254	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	101728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	101279	
| align=&quot;right&quot; |	100575	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	46	
|	Бровары	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82042	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	85000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	86839	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89384	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94968	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97146	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	98874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99623	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	100079	
| align=&quot;right&quot; |	99427	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	[[Александрия (Кировоград облысы)|Александрия]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	93357	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88916	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83419	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83072	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82636	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82410	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	82216	
| align=&quot;right&quot; |	81585	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Красный Луч&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89688	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83460	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82228	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81685	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Енакиево&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120332	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103997	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	96616	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87243	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79670	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Стаханов&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112023	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	90152	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84427	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79736	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78255	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	77168	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76492	&lt;/small&gt;
|-																													
|	Константиновка	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107562	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	95111	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88833	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	80416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78114	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76065	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	75040	&lt;/small&gt;
|}

== А ==
* [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]] — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]

== Б ==
* [[Балаклея]] — Харьков облысы
* Балта — Одесса облысы
* Бар — Винниц облысы
* Барановка — Житомир облысы
* Барвенково — Харьков облысы
* Батурин — Чернигов облысы облысы
* Бахмач — Чернигов облысы облысы
* [[Бақшасарай]]&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Баштанка — Николаев облысы
* Белая Церковь — Киев облысы
* Белгород-Днестровский — Одесса облысы
* Белз — Львов облысы
* Белицкое — Донецк облысы
* Белогорск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Белозёрское — Донецк облысы
* Белополье — Сумы облысы
* Беляевка — Одесса облысы
* Бердичев — Житомир облысы
* Бердянск — Запорожье облысы
* Берегово — Закарпат облысы
* Бережаны — Тернополь облысы
* Березань — Киев облысы
* Березно — [[Ровно облысы]]
* Березо́вка — Одесса облысы
* Берестечко — Волын облысы
* Берислав— Херсон облысы
* Бершадь — Винныця облысы
* Бобринец — Кировоград облысы
* Бобрка — Львов облысы
* Бобровица — Чернигов облысы
* Богодухов — Харьков облысы
* Богуслав — Киев облысы
* Болград — Одесса облысы
* Болехов — Ивано-Франковск облысы
* Борзна — Чернигов облысы
* Борислав — Львов облысы
* Борисполь — Киев облысы
* Борщёв — Тернополь облысы
* Боярка — Киев облысы
* Бровары — Киев облысы
* Броды — Львов облысы
* Брянка — Луганск облысы
* Бурштын — Ивано-Франковск облысы
* Бурынь — Сумы облысы
* Буск — Львов облысы
* Буча — Киев облысы
* Бучач — Тернополь облысы

== В ==
* Валки — Харьков облысы
* Васильевка — Запорожье облысы
* Васильков — Киев облысы
* Ватутино — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Вахрушево — Луганск облысы
* Вашковцы — [[Черновцы облысы]]
* Великие Мосты — Львов облысы
* Верхнеднепровск — Днепропетров облысы
* Верховцево — Днепропетров облысы
* Вижница — [[Черновцы облысы]]
* Вилково — Одесса облысы
* Винники — Львов облысы
* [[Винныця|Винница]] — Винныця облысы
* Виноградов — Закарпат облысы
* Вишнёвое — Киев облысы
* Владимир-Волынский — Волын облысы
* Вознесенск — Николаев облысы
* Волноваха — Донецк облысы
* Волочиск — [[Хмельницкий облысы]]
* Волчанск — Харьков облысы
* Вольногорск — Днепропетров облысы
* Вольнянск — Запорожье облысы
* Ворожба — Сумы облысы
* Вышгород — Киев облысы

== Г ==
* Гадяч — Полтава облысы
* Гайворон — Кировоград облысы
* Гайсин — Винныця облысы
* Галич — Ивано-Франковск облысы
* Геническ — Херсон облысы
* Герца — [[Черновцы облысы]]
* Глобино — Полтава облысы
* Глухов — Сумы облысы
* Глиняны — Львов облысы
* Гнивань — Винныця облысы
* Голая Пристань — Херсон облысы
* Горловка — Донецк облысы
* Горное — Луганск облысы
* Горняк — Донецк облысы
* Городенка — Ивано-Франковск облысы
* Городище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Городня — Чернигов облысы
* Городок — Львов облысы
* Городок — [[Хмельницкий облысы]]
* Горохов — Волын облысы
* Гребёнка — Полтава облысы
* Гуляйполе — Запорожье облысы

== Д ==
* Дебальцево — Донецк облысы
* Деражня — [[Хмельницкий облысы]]
* Дергачи — Харьков облысы
* Джанкой&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Дзержинск — Донецк облысы
* Димитров — Донецк облысы
* Днепродзержинск — Днепропетров облысы
* Днепр — Днепропетров облысы
* Днепрорудное — Запорожье облысы
* Добромиль — Львов облысы
* Доброполье — Донецк облысы
* Докучаевск — Донецк облысы
* Долина — Ивано-Франковск облысы
* Долинская — Кировоград облысы
* [[Донецк]] — Донецк облысы
* Дрогобыч — Львов облысы
* [[Достық|Дружба]] — Сумы облысы
* Дружковка — Донецк облысы
* Дубляны — Львов облысы
* Дубно — [[Ровно облысы]]
* Дубровица — Ровно облысы
* Дунаевцы — Хмельницкий облысы

== Е ==
* Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Енакиево — Донецк облысы

== Ж ==
* Жашков — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Ждановка — Донецк облысы
* Жёлтые Воды — Днепропетров облысы
* Жидачов — Львов облысы
* Житомир — Житомир облысы
* Жмеринка — Винныця облысы
* Жолква — Львов облысы

== З ==
* Залещики — Тернополь облысы
* Запорожье — Запорожье облысы
* Заставна — [[Черновцы облысы]]
* Збараж — Тернополь облысы
* Зборов — Тернополь облысы
* Звенигородка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Здолбунов — [[Ровно облысы]]
* Зеленодольск — Днепропетров облысы
* Зеньков — Полтава облысы
* Зимогорье — Луганск облысы
* Змиёв — Харьков облысы
* Знаменка — Кировоград облысы
* Золотое — Луганск облысы
* Золотоноша — Черкас облысы
* Золочев — Львов облысы
* Зоринск — Луганск облысы
* Зугрэс — Донецк облысы

== И ==
* Ивано-Франковск — Ивано-Франковск облысы
* Измаил — Одесса облысы
* Изюм — Харьков облысы
* Изяслав — [[Хмельницкий облысы]]
* Иловайск – Донецк облысы
* Ильинцы — Винныця облысы
* Ильичёвск — Одесса облысы
* Инкерман&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — город со специальным статусом Севастополь
* Ирмино — Луганск облысы
* Ирпень — Киев облысы
* Иршава — Закарпат облысы
* Ичня — Чернигов облысы

== К ==
* Кагарлык — Киев облысы
* Казатин — Винныця облысы
* Калиновка — Винныця облысы
* Калуш — Ивано-Франковск облысы
* Каменец-Подольский — [[Хмельницкий облысы]]
* Каменка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Каменка-Бугская — Львов облысы
* Каменка-Днепровская — Запорожье облысы
* Камень-Каширский — Волын облысы
* Канев — Черкас облысы
* Карловка — Полтава облысы
* Каховка — Херсон облысы
* Керчь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Киверцы — Волын облысы
* [[Киев]] — [[Киев|город со специальным статусом Киев]]
* Килия — Одесса облысы
* Кировоград — Кировоград облысы
* Кировское — Донецк облысы
* Кицмань — [[Черновцы облысы]]
* Кобеляки — Полтава облысы
* Ковель — Волын облысы
* Кодыма — Одесса облысы
* Коломыя — ИваноФранковск облысы
* Комсомольск — Полтава облысы
* Конотоп — Сумы облысы
* Константиновка — Донецк облысы
* Корец — [[Ровно облысы]]
* Коростень — Житомир облысы
* Коростышев — Житомир облысы
* Корсунь-Шевченковский — Черкас облысы
* Корюковка — Чернигов облысы
* Косов — Ивано-Франковск облысы
* Костополь — Ровно облысы
* Котовск — Одесса облысы
* Краматорск — Донецк облысы
* Красилов — Хмельницкий облысы
* Красноармейск — Донецк облысы
* Красноград — Харьков облысы
* Краснодон — Луганск облысы
* Краснопартизанск — Луганск облысы
* Красноперекопск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Красный Лиман — Донецк облысы
* Красный Луч — Луганск облысы
* Кременец — Тернополь облысы
* Кременчуг — Полтава облысы
* Кривой Рог — Днепропетров облысы
* Кролевец — Сумы облысы
* Кузнецовск — Ровно облысы
* Купянск — Харьков облысы

== Л ==
* Ладыжин — Винныця облысы
* Лановцы — Тернополь облысы
* Лебедин — Сумы облысы
* Лисичанск — Луганск облысы
* Лозовая — Харьков облысы
* Лохвица — Полтава облысы
* Лубны — Полтава облысы
* [[Луганск]] — Луганск облысы
* Лутугино — Луганск облысы
* Луцк — Волын облысы
* Львов — Львов облысы
* Любомль — Волын облысы
* Люботин — Харьков облысы

== М ==
* Малин — Житомир облысы
* Марганец — Днепропетров облысы
* [[Мариуполь]] — Донецк облысы
* Макеевка — Донецк облысы
* Малая Виска — Кировоград облысы
* Мелитополь — Запорожье облысы
* [[Мена]] — Чернигов облысы
* Мерефа — Харьков облысы
* Миргород — Полтава облысы
* Мироновка — Киев облысы
* Миусинск — Луганск облысы
* Могилёв-Подольский — Винныця облысы
* Молодогвардейск — Луганск облысы
* Молочанск — Запорожье облысы
* Монастыриска — Тернополь облысы
* Монастырище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Мостиска — Львов облысы
* Мукачево — Закарпат облысы

== Н ==
* Надворная — Ивано-Франковск облысы
* Николаев — Львов облысы
* Николаев — Николаев облысы
* Никополь — Днепропетров облысы
* Нежин — Чернигов облысы
* Немиров — Винныця облысы
* Нетешин — [[Хмельницкий облысы]]
* Новая Каховка — Херсон облысы
* Новая Одесса — Николаев облысы
* Новый Буг — Николаев облысы
* Новоазовск — Донецк облысы
* Нововолынск — Волын облысы
* Новгород-Северский — Чернигов облысы
* Новогродовка— Донецк облысы
* Новомиргород — Кировоград облысы
* Новоград-Волынский — Житомир облысы
* Новодружеск — Луганск облысы
* Новоднестровск — [[Черновцы облысы]]
* Новомосковск — Днепропетров облысы
* Новопсков — Луганск облысы
* Новоселица — [[Черновцы облысы]]
* Новоукраинка — Кировоград облысы
* Новый Роздол — Львов облысы
* Носовка — Чернигов облысы

== О ==
* Обухов — Киев облысы
* Овруч — Житомир облысы
* Одесса — Одесса облысы
* Орджоникидзе — Днепропетров облысы
* Орехов — Запорожье облысы
* Острог — [[Ровно облысы]]
* Очаков — Николаев облысы

== П ==
* Павлоград — Днепропетров облысы
* Первомайск — Луганск облысы
* Первомайск — Николаев облысы
* Первомайский — Харьков облысы
* Перевальск — Луганск облысы
* Перемышляны — Львов облысы
* Перечин — Закарпат облысы
* Перещепино — Днепропетров облысы
* Переяслав-Хмельницкий — Киев облысы
* Першотравенск — Днепропетров облысы
* Петровское — Луганск облысы
* Пирятин — Полтава облысы
* Погребище — Винныця облысы
* Подволочиск — Тернополь облысы
* Подгайцы — Тернополь облысы
* Подгородное — Днепропетров облысы
* Пологи — Запорожье облысы
* Полонное — [[Хмельницкий облысы]]
* Полтава — Полтава облысы
* Попасная — Луганск облысы
* Почаев — Тернополь облысы
* Приволье — Луганск облысы
* Прилуки — Чернигов облысы
* Приморск — Запорожье облысы
* Припять — Киев облысы
* Пустомыты — Львов облысы
* Путивль — Сумы облысы
* Пятихатки — Днепропетров облысы

== Р ==
* Рава-Русская — Львов облысы
* Радехов — Львов облысы
* Радомышль — Житомир облысы
* Радивилов — [[Ровно облысы]]
* Рахов — Закарпат облысы
* Ржищев — Киев облысы
* Рогатин — Ивано-Франковск облысы
* Ровеньки — Луганск облысы
* Ровно — [[Ровно облысы]]
* Рожище — Волын облысы
* [[Ромны]] — Сумы облысы
* Рубежное — Луганск облысы
* Рудки — Львов облысы

== С ==
* Саки&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Самбор — Львов облысы
* Сарны — [[Ровно облысы]]
* Свалява — Закарпат облысы
* Сватово — Луганск облысы
* Свердловск — Луганск облысы
* Светловодск — Кировоград облысы
* Севастополь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — город со специальным статусом Севастополь
* Северодонецк — Луганск облысы
* Седнев — Чернигов облысы
* Селидово — Донецк облысы
* Семёновка — Чернигов облысы
* Середина-Буда — Сумы облысы
* Синельниково — Днепропетров облысы
* Скадовск — Херсон облысы
* Скалат — Тернополь облысы
* Сквира — Киев облысы
* Сколе — Львов облысы
* Славута — [[Хмельницкий облысы]]
* Славутич — Киев облысы
* Славянск — Донецк облысы
* Смела — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Снежное — Донецк облысы
* Снигирёвка — Николаев облысы
* Снятын — Ивано-Франковск облысы
* Сокаль — Львов облысы
* Сокиряны — [[Черновцы облысы]]
* Соледар — Донецк облысы
* Старобельск — Луганск облысы
* Староконстантинов — [[Хмельницкий облысы]]
* Старый Крым&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Старый Самбор — Львов облысы
* Стаханов — Луганск облысы
* Сторожинец — Черновцы облысы
* Стрый — Львов облысы
* Судак&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* [[Сумы]] — [[Сумы облысы]]
* Суходольск — Луганск облысы
* Счастье — Луганск облысы

== Т ==
* Таврийск — Херсон облысы
* Тальное — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Тараща — Киев облысы
* Татарбунары — Одесса облысы
* Теплодар — Одесса облысы
* Тернополь — Тернополь облысы
* Терновка — Днепропетров облысы
* Тетиев — Киев облысы
* Тысменица — Ивано-Франковск облысы
* Тлумач — Ивано-Франковск облысы
* Теребовля — Тернополь облысы
* Тростянец — Сумы облысы
* Трускавец — Львов облысы
* Токмак — Запорожье облысы
* Торез — Донецк облысы
* Тульчин — Винныця облысы
* Тячев — Закарпат облысы

== У ==
* Угледар — Донецк облысы
* Угнев — Львов облысы
* Узин — Киев облысы
* Украинка — Киев облысы
* Ужгород — Закарпат облысы
* Умань — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Устилуг — Волын облысы

== Ф ==
* Фастов — Киев облысы
* Феодосия&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]

== Х ==
* Харцызск — Донецк облысы
* Харьков — Харьков облысы
* Херсон — Херсон облысы
* Хмельник — Винныця облысы
* Хмельницкий — [[Хмельницкий облысы]]
* Хорол — Полтава облысы
* Хотин — [[Черновцы облысы]]
* Христиновка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Хуст — Закарпат облысы
* Хыров — Львов облысы

== Ц ==
* Цюрупинск — Херсон облысы

== Ч ==
* Червоноград — Львов облысы
* Червонозаводское — Полтава облысы
* Червонопартизанск— Луганск облысы
* Черкассы — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* [[Чернигов]] — Чернигов облысы
* Чернобыль — Киев облысы
* Черновцы — [[Черновцы облысы]]
* Чигирин — Черкас облысы
* Чоп — Закарпат облысы
* Чортков — Тернополь облысы
* Чугуев — Харьков облысы

== Ш ==
* Шаргород — Винныця облысы
* Шахтёрск — Донецк облысы
* Шепетовка — [[Хмельницкий облысы]]
* Шостка — Сумы облысы
* Шпола — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Шумск — Тернополь облысы

== Щ ==
* Щёлкино&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Щорс — Чернигов облысы

== Э ==
* Энергодар — Запорожье облысы

== Ю ==
* Южное — Одесса облысы
* Южноукраинск — Николаев облысы

== Я ==
* Яворов — Львов облысы
* Яготин — Киев облысы
* Ялта&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Бұл қала [[Қырым|Қырым түбегі]] аймағында орналасқан, бұл аймақтың басым бөлігі шын мәнінде даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен [[Украина]] арадағы даулы аймақ болып саналады.&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Ямполь — Винныця облысы
* Яремче — Ивано-Франковск облысы
* Ясиноватая — Донецк облысы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.castles.com.ua/index.php?id=vse Статьи о населённых пунктах Украины]
* [http://www.ukrtelecom.ua/reference/trunkline_code/code Укртелеком: Коды городов и сёл Украины (более 1000 наименований) (укр.)]
* [http://mistaua.com/%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2 Поиск городов Украины по названию, населению, площадью, высотой над уровнем моря, годом основания, месторасположением (район, облысы)]
* [http://ukraine3d.com/ru/node/176 Города Украины. 3D панорамы]
* [http://crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 Рейтинг городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804051012/http://www.crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 |date=2012-08-04 }}
* [http://infodata.com.ua База данных городов и улиц Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701230145/http://infodata.com.ua/ |date=2017-07-01 }}

[[Санат:Украина қалалары]]
[[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]]</text>
      <sha1>go2lvpukdexo3fo9vxydm0wcnc1kuq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654419</id>
      <parentid>3654418</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:26:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* С */</comment>
      <origin>3654419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77902" sha1="6qgyqcc9graqx9vzynsxamrt1c15wvl" xml:space="preserve">[[Сурет:Укр_вект_гор.png|thumb|450x450px|Укранинаның ірі қалалары (2001)]]
2015 жылдың 1 қаңтарына [[Украина]]да 460 қала, 885 кіші қала және 28 388 селолық елді мекендер болған. Ең үлкен қаласы және астанасы - [[Киев]]. 2001 жылдан 2012 жылға дейін миллионер-қалалардың саны 5-тен (Харьков, Киев, Одесса, Донецк, Днепр) 3-ке азайды (Киев, Одесса, Харьков).

* &lt;span style=&quot;background:#FFDDDD&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; аймақтардың әкімшілік орталықтары көрсетілген. 
* &lt;span style=&quot;background:#EEE8AA&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауында емес аймақтардың бір бөлігінде орналасқан қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Неконтролируемые НП-офсайт КМУ&quot;&gt;[http://www.kmu.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=247779985 Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють або здійснюють не в повному обсязі свої повноваження] &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(укр.) // Кабинет министров Украины, 07.11.2014&lt;/ref&gt;	
* &lt;span style=&quot;background:#E0FFFF&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауына толығымен кірмейтін қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Крым&quot;&gt;Аталмыш аймақтар - Қырым Автономиялық Республикасы мен Севастополь қаласы, олардың мәлімделген территорияларын [[Ресей]] өз бақылауында Ресей Федерациясының Қырым Республикасы және Севастополь федералды маңызды қаласы ретінде ұстауда.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;																													
!	 1989&lt;br&gt;
&lt;small&gt;12.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер89&quot;&gt;Демоскоп // [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу] (на дату переписи 12 қаңтар 1989 года)&lt;/ref&gt;	
!	 1991&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	1995&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 1999&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 2001&lt;br&gt;
&lt;small&gt;5.12&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер2001&quot;&gt;Госстат Украины. Всеукраинская перепись населения 2001 ж.  [http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/ Численность наличного населения и его распределение по полу] (на дату переписи 5 желтоқсан 2001 ж.)&lt;/ref&gt;	
!	2005&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Динамика численности населения городов современной Украины за 1897 — 2014 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;	
!	 2010&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2011&quot;&gt;[http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2011 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402141115/http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip |date=2015-04-02 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам, 1 қаңтар 2009, 2010 и 2011 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2012&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2013&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip Численность населения Украины по состоянию, 1 қаңтар 2013 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101091637/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip |date=2013-11-01 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2011, 2012 и 2013 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2014&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2015 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131856/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip |date=2016-03-04 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2013, 2014 и 2015 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;/&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;наличное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;постоянное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	&lt;small&gt;2015&lt;br&gt;
01.07&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	1	
|	'''[[Киев]]'''	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2587945	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2618000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2661327	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2666401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2785131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2814258	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2868702	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2887974	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	2890513	
| align=&quot;right&quot; |	2849206	
|	&lt;ref&gt;[http://www.kiev.ukrstat.gov.ua/Docs/6179.doc Украина бойынша халық саны 1 шілде 2015 ж.] Киевгорстат&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	2	
|	Харьков	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1609959	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1623000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1576000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1510000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1470902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1464740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1441362	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1451132	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452887	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1448298	
| align=&quot;right&quot; |	1428731	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://kh.ukrstat.gov.ua/download/express/2015/Express_08_08.zip|title = Численность населения Харківської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|description = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	3	
|	Одесса	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1115371	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1101000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1060000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1020000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1029049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1007131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1010326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1008162	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1017022	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016515	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1012277	
| align=&quot;right&quot; |	994614	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://od.ukrstat.gov.ua/expres/0815/177.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Одесской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	4	
|	Днепр	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1177897	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1189000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1161000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1065008	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1054219	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1011177	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	993094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	989769	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	985464	
| align=&quot;right&quot; |	975339	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	5	
|	[[Донецк]]&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1109102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1121000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1058000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016194	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999975	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	968250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	955041	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	949825	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	936257	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	6	
|	Запорожье	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	883909	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	897000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	887000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	856000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	815256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	799348	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	780733	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	772627	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	766268	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	761993	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	758851	
| align=&quot;right&quot; |	754915	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	7	
|	Львов	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790908	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	802000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	806000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	732818	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729842	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729038	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729429	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	726854	
| align=&quot;right&quot; |	720187	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lv.ukrstat.gov.ua/ukr/si/express/2015/v1102_203.pdf|title = Численность населения Львівської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|publisher = Управление статистики в Львовской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	8	
|	Кривой Рог	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	713059	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	735000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	739000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	709000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	668980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	696667	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	670397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	660203	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	652137	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	647727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	644814	
| align=&quot;right&quot; |	643300	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	9	
|	Николаев	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	502776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	532000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	533000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	512000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	514136	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	509011	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	501183	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	497032	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494763	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	493991	
| align=&quot;right&quot; |	489496	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://mk.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/zip/2e16_18_08.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Николаевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	10	
|	[[Мариуполь]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	518933	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	522000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	515000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	495000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	492176	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	482440	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	469336	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	464457	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	458533	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	455063	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	11	
|	[[Луганск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	496813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	504000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	493000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	472000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	463097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	452789	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	434869	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	427187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424113	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	417990	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	12	
|	[[Винныця|Винница]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	374304	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	381000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	387000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356665	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360241	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	369214	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370814	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372116	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372484	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	371474	
| align=&quot;right&quot; |	369636	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://vn.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exspres/2015/08/18.08.15chusel.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Винницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	13	
|	Макеевка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	430201	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	416000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	389589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	375992	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356118	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351820	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	348173	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	14	
|	Ақиар&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356123	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	342451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340353	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340559	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	344853	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	15	
|	Ақмешіт&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343565	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	353000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	352000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	339000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	341599	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	336588	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	335582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338319	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	16	
|	Херсон	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	355379	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	365000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	328360	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	319278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304613	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300666	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297593	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296448	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	295245	
| align=&quot;right&quot; |	291643	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ks.ukrstat.gov.ua/images/stories/stat/Arhiv/express/2015/179.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Херсонской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	17	
|	Полтава	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	320000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	324000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	315000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	317998	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309960	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300501	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295950	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294962	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	293592	
| align=&quot;right&quot; |	286571	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	18	
|	[[Чернигов]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296347	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	306000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	313000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300497	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297402	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296723	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295670	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	294268	
| align=&quot;right&quot; |	288448	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://chernigivstat.gov.ua/pres_inf/expres_2015/889.zip|title = Численность населения на 1липня 2015 ж. (население на 01.076.2015)|publisher = Управление статистики в Черниговской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	19	
|	Черкассы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	290340	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	312000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293271	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	287713	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	286163	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	285170	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284766	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	283922	
| align=&quot;right&quot; |	281447	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ck.ukrstat.gov.ua/source/arch/2015/epr_chn_1506.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черкасской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	20	
|	Житомир	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	277875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271714	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271895	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	270922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269942	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	268806	
| align=&quot;right&quot; |	267549	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.zt.ukrstat.gov.ua/Vupuski/08_15/chicl.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Житомирской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	21	
|	Сумы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	291264	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	301000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	305000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293141	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	282198	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269663	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268642	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267579	
| align=&quot;right&quot; |	266777	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://sumy.ukrstat.gov.ua/data/express/180815_e150308.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Сумской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	22	
|	Хмельницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236938	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	253994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263703	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	266095	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	267735	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267947	
| align=&quot;right&quot; |	265113	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	23	
|	Черновцы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	256644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	259000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240621	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	251776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255929	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	264333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	264501	
| align=&quot;right&quot; |	260743	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.cv.ukrstat.gov.ua/express/2015/m08/19_184.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черновицкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	24	
|	Горловка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338106	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	337000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	327000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	279061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263647	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258879	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250991	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	25	
|	Ровно	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247870	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250174	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249912	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249639	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	248663	
| align=&quot;right&quot; |	245241	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.rv.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/527.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ровненской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	26	
|	Каменское	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	281925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255841	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249530	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	244272	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242646	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241475	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240682	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	239981	
| align=&quot;right&quot; |	239431	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	27	
|	Кропивницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269803	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248367	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234919	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	233333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	232314	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	231409	
| align=&quot;right&quot; |	228268	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	28	
|	Ивано-Франковск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	214021	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218359	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219479	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224660	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227030	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	228575	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	229644	
| align=&quot;right&quot; |	226791	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ifstat.gov.ua/NEW_PAGE/NEW_2015/NEW_ex_182.htm|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ивано-Франковской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	29	
|	Кременчуг	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236495	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234073	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	231202	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226434	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225828	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225216	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	224290	
| align=&quot;right&quot; |	223310	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	30	
|	Тернополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	235000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227755	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	220720	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217110	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217773	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217808	
| align=&quot;right&quot; |	216326	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.te.ukrstat.gov.ua/files/Express/08_181.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Тернопольской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	31	
|	Луцк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	197724	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	208816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	202915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210775	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	213063	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216076	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217147	
| align=&quot;right&quot; |	214064	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lutsk.ukrstat.gov.ua/681_1808.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Волынской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	32	
|	Белая Церковь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	196878	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	215000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204794	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	209250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210551	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211205	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	210462	
| align=&quot;right&quot; |	206533	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	33	
|	Краматорск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	198094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	201000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	188000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	181025	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174892	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	167850	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	165469	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	162811	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160895	&lt;/small&gt;
|-																													
|	34	
|	Мелитополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	173385	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	177000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	176000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	170000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160657	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159288	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157626	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156885	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156889	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156523	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	155915	
| align=&quot;right&quot; |	155762	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	35	
|	Керіш&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174365	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	178000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	179000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	164000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157007	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	152564	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	147269	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	145845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	144626	&lt;/small&gt;
|-																													
|	36	
|	Никополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157608	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	151000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136280	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131774	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117857	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116834	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	116350	
| align=&quot;right&quot; |	118404	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	37	
|	Ужгород	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117317	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117028	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116456	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116556	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115947	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115520	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	115124	
| align=&quot;right&quot; |	113564	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.uz.ukrstat.gov.ua/press/2015/expr_v183.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Закарпатской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	38	
|	Славянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	137000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	124829	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	122049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119482	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116694	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115421	&lt;/small&gt;
|-																													
|	39	
|	Бердянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	132644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	121692	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119290	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117517	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116563	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115500	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	114647	
| align=&quot;right&quot; |	114862	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	40	
|	[[Алчевск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125502	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119193	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116954	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112071	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110474	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109772	&lt;/small&gt;
|-																													
|	41	
|	Павлоград	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	134000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111069	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110470	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109739	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109305	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	109022	
| align=&quot;right&quot; |	109965	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	42	
|	Северодонецк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131376	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119940	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125325	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111487	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109891	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108899	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108137	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	43	
|	Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106846	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106840	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107040	&lt;/small&gt;
|-																													
|	44	
|	Лисичанск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126503	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115229	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106557	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105119	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103459	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102397	&lt;/small&gt;
|-																													
|	45	
|	Каменец-Подольский	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99610	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99398	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102969	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102254	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	101728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	101279	
| align=&quot;right&quot; |	100575	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	46	
|	Бровары	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82042	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	85000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	86839	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89384	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94968	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97146	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	98874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99623	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	100079	
| align=&quot;right&quot; |	99427	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	[[Александрия (Кировоград облысы)|Александрия]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	93357	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88916	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83419	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83072	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82636	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82410	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	82216	
| align=&quot;right&quot; |	81585	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Красный Луч&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89688	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83460	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82228	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81685	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Енакиево&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120332	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103997	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	96616	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87243	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79670	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Стаханов&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112023	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	90152	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84427	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79736	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78255	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	77168	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76492	&lt;/small&gt;
|-																													
|	Константиновка	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107562	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	95111	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88833	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	80416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78114	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76065	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	75040	&lt;/small&gt;
|}

== А ==
* [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]] — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]

== Б ==
* [[Балаклея]] — Харьков облысы
* Балта — Одесса облысы
* Бар — Винниц облысы
* Барановка — Житомир облысы
* Барвенково — Харьков облысы
* Батурин — Чернигов облысы облысы
* Бахмач — Чернигов облысы облысы
* [[Бақшасарай]]&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Баштанка — Николаев облысы
* Белая Церковь — Киев облысы
* Белгород-Днестровский — Одесса облысы
* Белз — Львов облысы
* Белицкое — Донецк облысы
* Белогорск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Белозёрское — Донецк облысы
* Белополье — Сумы облысы
* Беляевка — Одесса облысы
* Бердичев — Житомир облысы
* Бердянск — Запорожье облысы
* Берегово — Закарпат облысы
* Бережаны — Тернополь облысы
* Березань — Киев облысы
* Березно — [[Ровно облысы]]
* Березо́вка — Одесса облысы
* Берестечко — Волын облысы
* Берислав— Херсон облысы
* Бершадь — Винныця облысы
* Бобринец — Кировоград облысы
* Бобрка — Львов облысы
* Бобровица — Чернигов облысы
* Богодухов — Харьков облысы
* Богуслав — Киев облысы
* Болград — Одесса облысы
* Болехов — Ивано-Франковск облысы
* Борзна — Чернигов облысы
* Борислав — Львов облысы
* Борисполь — Киев облысы
* Борщёв — Тернополь облысы
* Боярка — Киев облысы
* Бровары — Киев облысы
* Броды — Львов облысы
* Брянка — Луганск облысы
* Бурштын — Ивано-Франковск облысы
* Бурынь — Сумы облысы
* Буск — Львов облысы
* Буча — Киев облысы
* Бучач — Тернополь облысы

== В ==
* Валки — Харьков облысы
* Васильевка — Запорожье облысы
* Васильков — Киев облысы
* Ватутино — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Вахрушево — Луганск облысы
* Вашковцы — [[Черновцы облысы]]
* Великие Мосты — Львов облысы
* Верхнеднепровск — Днепропетров облысы
* Верховцево — Днепропетров облысы
* Вижница — [[Черновцы облысы]]
* Вилково — Одесса облысы
* Винники — Львов облысы
* [[Винныця|Винница]] — Винныця облысы
* Виноградов — Закарпат облысы
* Вишнёвое — Киев облысы
* Владимир-Волынский — Волын облысы
* Вознесенск — Николаев облысы
* Волноваха — Донецк облысы
* Волочиск — [[Хмельницкий облысы]]
* Волчанск — Харьков облысы
* Вольногорск — Днепропетров облысы
* Вольнянск — Запорожье облысы
* Ворожба — Сумы облысы
* Вышгород — Киев облысы

== Г ==
* Гадяч — Полтава облысы
* Гайворон — Кировоград облысы
* Гайсин — Винныця облысы
* Галич — Ивано-Франковск облысы
* Геническ — Херсон облысы
* Герца — [[Черновцы облысы]]
* Глобино — Полтава облысы
* Глухов — Сумы облысы
* Глиняны — Львов облысы
* Гнивань — Винныця облысы
* Голая Пристань — Херсон облысы
* Горловка — Донецк облысы
* Горное — Луганск облысы
* Горняк — Донецк облысы
* Городенка — Ивано-Франковск облысы
* Городище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Городня — Чернигов облысы
* Городок — Львов облысы
* Городок — [[Хмельницкий облысы]]
* Горохов — Волын облысы
* Гребёнка — Полтава облысы
* Гуляйполе — Запорожье облысы

== Д ==
* Дебальцево — Донецк облысы
* Деражня — [[Хмельницкий облысы]]
* Дергачи — Харьков облысы
* Джанкой&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Дзержинск — Донецк облысы
* Димитров — Донецк облысы
* Днепродзержинск — Днепропетров облысы
* Днепр — Днепропетров облысы
* Днепрорудное — Запорожье облысы
* Добромиль — Львов облысы
* Доброполье — Донецк облысы
* Докучаевск — Донецк облысы
* Долина — Ивано-Франковск облысы
* Долинская — Кировоград облысы
* [[Донецк]] — Донецк облысы
* Дрогобыч — Львов облысы
* [[Достық|Дружба]] — Сумы облысы
* Дружковка — Донецк облысы
* Дубляны — Львов облысы
* Дубно — [[Ровно облысы]]
* Дубровица — Ровно облысы
* Дунаевцы — Хмельницкий облысы

== Е ==
* Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Енакиево — Донецк облысы

== Ж ==
* Жашков — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Ждановка — Донецк облысы
* Жёлтые Воды — Днепропетров облысы
* Жидачов — Львов облысы
* Житомир — Житомир облысы
* Жмеринка — Винныця облысы
* Жолква — Львов облысы

== З ==
* Залещики — Тернополь облысы
* Запорожье — Запорожье облысы
* Заставна — [[Черновцы облысы]]
* Збараж — Тернополь облысы
* Зборов — Тернополь облысы
* Звенигородка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Здолбунов — [[Ровно облысы]]
* Зеленодольск — Днепропетров облысы
* Зеньков — Полтава облысы
* Зимогорье — Луганск облысы
* Змиёв — Харьков облысы
* Знаменка — Кировоград облысы
* Золотое — Луганск облысы
* Золотоноша — Черкас облысы
* Золочев — Львов облысы
* Зоринск — Луганск облысы
* Зугрэс — Донецк облысы

== И ==
* Ивано-Франковск — Ивано-Франковск облысы
* Измаил — Одесса облысы
* Изюм — Харьков облысы
* Изяслав — [[Хмельницкий облысы]]
* Иловайск – Донецк облысы
* Ильинцы — Винныця облысы
* Ильичёвск — Одесса облысы
* Инкерман&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — город со специальным статусом Севастополь
* Ирмино — Луганск облысы
* Ирпень — Киев облысы
* Иршава — Закарпат облысы
* Ичня — Чернигов облысы

== К ==
* Кагарлык — Киев облысы
* Казатин — Винныця облысы
* Калиновка — Винныця облысы
* Калуш — Ивано-Франковск облысы
* Каменец-Подольский — [[Хмельницкий облысы]]
* Каменка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Каменка-Бугская — Львов облысы
* Каменка-Днепровская — Запорожье облысы
* Камень-Каширский — Волын облысы
* Канев — Черкас облысы
* Карловка — Полтава облысы
* Каховка — Херсон облысы
* Керчь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Киверцы — Волын облысы
* [[Киев]] — [[Киев|город со специальным статусом Киев]]
* Килия — Одесса облысы
* Кировоград — Кировоград облысы
* Кировское — Донецк облысы
* Кицмань — [[Черновцы облысы]]
* Кобеляки — Полтава облысы
* Ковель — Волын облысы
* Кодыма — Одесса облысы
* Коломыя — ИваноФранковск облысы
* Комсомольск — Полтава облысы
* Конотоп — Сумы облысы
* Константиновка — Донецк облысы
* Корец — [[Ровно облысы]]
* Коростень — Житомир облысы
* Коростышев — Житомир облысы
* Корсунь-Шевченковский — Черкас облысы
* Корюковка — Чернигов облысы
* Косов — Ивано-Франковск облысы
* Костополь — Ровно облысы
* Котовск — Одесса облысы
* Краматорск — Донецк облысы
* Красилов — Хмельницкий облысы
* Красноармейск — Донецк облысы
* Красноград — Харьков облысы
* Краснодон — Луганск облысы
* Краснопартизанск — Луганск облысы
* Красноперекопск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Красный Лиман — Донецк облысы
* Красный Луч — Луганск облысы
* Кременец — Тернополь облысы
* Кременчуг — Полтава облысы
* Кривой Рог — Днепропетров облысы
* Кролевец — Сумы облысы
* Кузнецовск — Ровно облысы
* Купянск — Харьков облысы

== Л ==
* Ладыжин — Винныця облысы
* Лановцы — Тернополь облысы
* Лебедин — Сумы облысы
* Лисичанск — Луганск облысы
* Лозовая — Харьков облысы
* Лохвица — Полтава облысы
* Лубны — Полтава облысы
* [[Луганск]] — Луганск облысы
* Лутугино — Луганск облысы
* Луцк — Волын облысы
* Львов — Львов облысы
* Любомль — Волын облысы
* Люботин — Харьков облысы

== М ==
* Малин — Житомир облысы
* Марганец — Днепропетров облысы
* [[Мариуполь]] — Донецк облысы
* Макеевка — Донецк облысы
* Малая Виска — Кировоград облысы
* Мелитополь — Запорожье облысы
* [[Мена]] — Чернигов облысы
* Мерефа — Харьков облысы
* Миргород — Полтава облысы
* Мироновка — Киев облысы
* Миусинск — Луганск облысы
* Могилёв-Подольский — Винныця облысы
* Молодогвардейск — Луганск облысы
* Молочанск — Запорожье облысы
* Монастыриска — Тернополь облысы
* Монастырище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Мостиска — Львов облысы
* Мукачево — Закарпат облысы

== Н ==
* Надворная — Ивано-Франковск облысы
* Николаев — Львов облысы
* Николаев — Николаев облысы
* Никополь — Днепропетров облысы
* Нежин — Чернигов облысы
* Немиров — Винныця облысы
* Нетешин — [[Хмельницкий облысы]]
* Новая Каховка — Херсон облысы
* Новая Одесса — Николаев облысы
* Новый Буг — Николаев облысы
* Новоазовск — Донецк облысы
* Нововолынск — Волын облысы
* Новгород-Северский — Чернигов облысы
* Новогродовка— Донецк облысы
* Новомиргород — Кировоград облысы
* Новоград-Волынский — Житомир облысы
* Новодружеск — Луганск облысы
* Новоднестровск — [[Черновцы облысы]]
* Новомосковск — Днепропетров облысы
* Новопсков — Луганск облысы
* Новоселица — [[Черновцы облысы]]
* Новоукраинка — Кировоград облысы
* Новый Роздол — Львов облысы
* Носовка — Чернигов облысы

== О ==
* Обухов — Киев облысы
* Овруч — Житомир облысы
* Одесса — Одесса облысы
* Орджоникидзе — Днепропетров облысы
* Орехов — Запорожье облысы
* Острог — [[Ровно облысы]]
* Очаков — Николаев облысы

== П ==
* Павлоград — Днепропетров облысы
* Первомайск — Луганск облысы
* Первомайск — Николаев облысы
* Первомайский — Харьков облысы
* Перевальск — Луганск облысы
* Перемышляны — Львов облысы
* Перечин — Закарпат облысы
* Перещепино — Днепропетров облысы
* Переяслав-Хмельницкий — Киев облысы
* Першотравенск — Днепропетров облысы
* Петровское — Луганск облысы
* Пирятин — Полтава облысы
* Погребище — Винныця облысы
* Подволочиск — Тернополь облысы
* Подгайцы — Тернополь облысы
* Подгородное — Днепропетров облысы
* Пологи — Запорожье облысы
* Полонное — [[Хмельницкий облысы]]
* Полтава — Полтава облысы
* Попасная — Луганск облысы
* Почаев — Тернополь облысы
* Приволье — Луганск облысы
* Прилуки — Чернигов облысы
* Приморск — Запорожье облысы
* Припять — Киев облысы
* Пустомыты — Львов облысы
* Путивль — Сумы облысы
* Пятихатки — Днепропетров облысы

== Р ==
* Рава-Русская — Львов облысы
* Радехов — Львов облысы
* Радомышль — Житомир облысы
* Радивилов — [[Ровно облысы]]
* Рахов — Закарпат облысы
* Ржищев — Киев облысы
* Рогатин — Ивано-Франковск облысы
* Ровеньки — Луганск облысы
* Ровно — [[Ровно облысы]]
* Рожище — Волын облысы
* [[Ромны]] — Сумы облысы
* Рубежное — Луганск облысы
* Рудки — Львов облысы

== С ==
* Саки&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Самбор — Львов облысы
* Сарны — [[Ровно облысы]]
* Свалява — Закарпат облысы
* Сватово — Луганск облысы
* Свердловск — Луганск облысы
* Светловодск — Кировоград облысы
* Северодонецк — Луганск облысы
* Седнев — Чернигов облысы
* Селидово — Донецк облысы
* Семёновка — Чернигов облысы
* Середина-Буда — Сумы облысы
* Синельниково — Днепропетров облысы
* Скадовск — Херсон облысы
* Скалат — Тернополь облысы
* Сквира — Киев облысы
* Сколе — Львов облысы
* Славута — [[Хмельницкий облысы]]
* Славутич — Киев облысы
* Славянск — Донецк облысы
* Смела — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Снежное — Донецк облысы
* Снигирёвка — Николаев облысы
* Снятын — Ивано-Франковск облысы
* Сокаль — Львов облысы
* Сокиряны — [[Черновцы облысы]]
* Соледар — Донецк облысы
* Старобельск — Луганск облысы
* Староконстантинов — [[Хмельницкий облысы]]
* Старый Крым&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Старый Самбор — Львов облысы
* Стаханов — Луганск облысы
* Сторожинец — Черновцы облысы
* Стрый — Львов облысы
* Судак&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* [[Сумы]] — [[Сумы облысы]]
* Суходольск — Луганск облысы
* Счастье — Луганск облысы

== Т ==
* Таврийск — Херсон облысы
* Тальное — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Тараща — Киев облысы
* Татарбунары — Одесса облысы
* Теплодар — Одесса облысы
* Тернополь — Тернополь облысы
* Терновка — Днепропетров облысы
* Тетиев — Киев облысы
* Тысменица — Ивано-Франковск облысы
* Тлумач — Ивано-Франковск облысы
* Теребовля — Тернополь облысы
* Тростянец — Сумы облысы
* Трускавец — Львов облысы
* Токмак — Запорожье облысы
* Торез — Донецк облысы
* Тульчин — Винныця облысы
* Тячев — Закарпат облысы

== У ==
* Угледар — Донецк облысы
* Угнев — Львов облысы
* Узин — Киев облысы
* Украинка — Киев облысы
* Ужгород — Закарпат облысы
* Умань — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Устилуг — Волын облысы

== Ф ==
* Фастов — Киев облысы
* Феодосия&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]

== Х ==
* Харцызск — Донецк облысы
* Харьков — Харьков облысы
* Херсон — Херсон облысы
* Хмельник — Винныця облысы
* Хмельницкий — [[Хмельницкий облысы]]
* Хорол — Полтава облысы
* Хотин — [[Черновцы облысы]]
* Христиновка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Хуст — Закарпат облысы
* Хыров — Львов облысы

== Ц ==
* Цюрупинск — Херсон облысы

== Ч ==
* Червоноград — Львов облысы
* Червонозаводское — Полтава облысы
* Червонопартизанск— Луганск облысы
* Черкассы — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* [[Чернигов]] — Чернигов облысы
* Чернобыль — Киев облысы
* Черновцы — [[Черновцы облысы]]
* Чигирин — Черкас облысы
* Чоп — Закарпат облысы
* Чортков — Тернополь облысы
* Чугуев — Харьков облысы

== Ш ==
* Шаргород — Винныця облысы
* Шахтёрск — Донецк облысы
* Шепетовка — [[Хмельницкий облысы]]
* Шостка — Сумы облысы
* Шпола — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Шумск — Тернополь облысы

== Щ ==
* Щёлкино&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Щорс — Чернигов облысы

== Э ==
* Энергодар — Запорожье облысы

== Ю ==
* Южное — Одесса облысы
* Южноукраинск — Николаев облысы

== Я ==
* Яворов — Львов облысы
* Яготин — Киев облысы
* Ялта&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Бұл қала [[Қырым|Қырым түбегі]] аймағында орналасқан, бұл аймақтың басым бөлігі шын мәнінде даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен [[Украина]] арадағы даулы аймақ болып саналады.&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Ямполь — Винныця облысы
* Яремче — Ивано-Франковск облысы
* Ясиноватая — Донецк облысы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.castles.com.ua/index.php?id=vse Статьи о населённых пунктах Украины]
* [http://www.ukrtelecom.ua/reference/trunkline_code/code Укртелеком: Коды городов и сёл Украины (более 1000 наименований) (укр.)]
* [http://mistaua.com/%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2 Поиск городов Украины по названию, населению, площадью, высотой над уровнем моря, годом основания, месторасположением (район, облысы)]
* [http://ukraine3d.com/ru/node/176 Города Украины. 3D панорамы]
* [http://crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 Рейтинг городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804051012/http://www.crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 |date=2012-08-04 }}
* [http://infodata.com.ua База данных городов и улиц Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701230145/http://infodata.com.ua/ |date=2017-07-01 }}

[[Санат:Украина қалалары]]
[[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]]</text>
      <sha1>6qgyqcc9graqx9vzynsxamrt1c15wvl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654421</id>
      <parentid>3654419</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* А */</comment>
      <origin>3654421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77986" sha1="rmmvkip34sxa0wlrsczv6r6we94k7ub" xml:space="preserve">[[Сурет:Укр_вект_гор.png|thumb|450x450px|Укранинаның ірі қалалары (2001)]]
2015 жылдың 1 қаңтарына [[Украина]]да 460 қала, 885 кіші қала және 28 388 селолық елді мекендер болған. Ең үлкен қаласы және астанасы - [[Киев]]. 2001 жылдан 2012 жылға дейін миллионер-қалалардың саны 5-тен (Харьков, Киев, Одесса, Донецк, Днепр) 3-ке азайды (Киев, Одесса, Харьков).

* &lt;span style=&quot;background:#FFDDDD&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; аймақтардың әкімшілік орталықтары көрсетілген. 
* &lt;span style=&quot;background:#EEE8AA&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауында емес аймақтардың бір бөлігінде орналасқан қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Неконтролируемые НП-офсайт КМУ&quot;&gt;[http://www.kmu.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=247779985 Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють або здійснюють не в повному обсязі свої повноваження] &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(укр.) // Кабинет министров Украины, 07.11.2014&lt;/ref&gt;	
* &lt;span style=&quot;background:#E0FFFF&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауына толығымен кірмейтін қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Крым&quot;&gt;Аталмыш аймақтар - Қырым Автономиялық Республикасы мен Севастополь қаласы, олардың мәлімделген территорияларын [[Ресей]] өз бақылауында Ресей Федерациясының Қырым Республикасы және Севастополь федералды маңызды қаласы ретінде ұстауда.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;																													
!	 1989&lt;br&gt;
&lt;small&gt;12.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер89&quot;&gt;Демоскоп // [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу] (на дату переписи 12 қаңтар 1989 года)&lt;/ref&gt;	
!	 1991&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	1995&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 1999&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 2001&lt;br&gt;
&lt;small&gt;5.12&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер2001&quot;&gt;Госстат Украины. Всеукраинская перепись населения 2001 ж.  [http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/ Численность наличного населения и его распределение по полу] (на дату переписи 5 желтоқсан 2001 ж.)&lt;/ref&gt;	
!	2005&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Динамика численности населения городов современной Украины за 1897 — 2014 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;	
!	 2010&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2011&quot;&gt;[http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2011 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402141115/http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip |date=2015-04-02 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам, 1 қаңтар 2009, 2010 и 2011 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2012&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2013&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip Численность населения Украины по состоянию, 1 қаңтар 2013 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101091637/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip |date=2013-11-01 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2011, 2012 и 2013 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2014&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2015 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131856/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip |date=2016-03-04 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2013, 2014 и 2015 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;/&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;наличное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;постоянное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	&lt;small&gt;2015&lt;br&gt;
01.07&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	1	
|	'''[[Киев]]'''	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2587945	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2618000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2661327	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2666401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2785131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2814258	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2868702	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2887974	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	2890513	
| align=&quot;right&quot; |	2849206	
|	&lt;ref&gt;[http://www.kiev.ukrstat.gov.ua/Docs/6179.doc Украина бойынша халық саны 1 шілде 2015 ж.] Киевгорстат&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	2	
|	Харьков	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1609959	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1623000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1576000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1510000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1470902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1464740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1441362	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1451132	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452887	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1448298	
| align=&quot;right&quot; |	1428731	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://kh.ukrstat.gov.ua/download/express/2015/Express_08_08.zip|title = Численность населения Харківської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|description = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	3	
|	Одесса	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1115371	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1101000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1060000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1020000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1029049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1007131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1010326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1008162	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1017022	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016515	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1012277	
| align=&quot;right&quot; |	994614	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://od.ukrstat.gov.ua/expres/0815/177.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Одесской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	4	
|	Днепр	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1177897	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1189000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1161000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1065008	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1054219	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1011177	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	993094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	989769	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	985464	
| align=&quot;right&quot; |	975339	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	5	
|	[[Донецк]]&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1109102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1121000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1058000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016194	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999975	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	968250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	955041	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	949825	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	936257	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	6	
|	Запорожье	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	883909	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	897000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	887000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	856000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	815256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	799348	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	780733	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	772627	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	766268	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	761993	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	758851	
| align=&quot;right&quot; |	754915	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	7	
|	Львов	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790908	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	802000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	806000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	732818	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729842	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729038	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729429	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	726854	
| align=&quot;right&quot; |	720187	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lv.ukrstat.gov.ua/ukr/si/express/2015/v1102_203.pdf|title = Численность населения Львівської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|publisher = Управление статистики в Львовской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	8	
|	Кривой Рог	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	713059	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	735000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	739000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	709000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	668980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	696667	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	670397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	660203	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	652137	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	647727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	644814	
| align=&quot;right&quot; |	643300	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	9	
|	Николаев	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	502776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	532000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	533000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	512000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	514136	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	509011	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	501183	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	497032	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494763	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	493991	
| align=&quot;right&quot; |	489496	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://mk.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/zip/2e16_18_08.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Николаевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	10	
|	[[Мариуполь]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	518933	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	522000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	515000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	495000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	492176	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	482440	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	469336	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	464457	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	458533	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	455063	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	11	
|	[[Луганск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	496813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	504000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	493000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	472000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	463097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	452789	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	434869	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	427187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424113	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	417990	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	12	
|	[[Винныця|Винница]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	374304	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	381000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	387000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356665	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360241	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	369214	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370814	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372116	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372484	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	371474	
| align=&quot;right&quot; |	369636	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://vn.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exspres/2015/08/18.08.15chusel.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Винницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	13	
|	Макеевка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	430201	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	416000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	389589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	375992	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356118	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351820	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	348173	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	14	
|	Ақиар&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356123	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	342451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340353	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340559	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	344853	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	15	
|	Ақмешіт&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343565	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	353000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	352000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	339000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	341599	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	336588	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	335582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338319	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	16	
|	Херсон	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	355379	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	365000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	328360	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	319278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304613	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300666	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297593	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296448	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	295245	
| align=&quot;right&quot; |	291643	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ks.ukrstat.gov.ua/images/stories/stat/Arhiv/express/2015/179.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Херсонской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	17	
|	Полтава	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	320000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	324000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	315000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	317998	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309960	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300501	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295950	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294962	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	293592	
| align=&quot;right&quot; |	286571	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	18	
|	[[Чернигов]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296347	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	306000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	313000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300497	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297402	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296723	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295670	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	294268	
| align=&quot;right&quot; |	288448	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://chernigivstat.gov.ua/pres_inf/expres_2015/889.zip|title = Численность населения на 1липня 2015 ж. (население на 01.076.2015)|publisher = Управление статистики в Черниговской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	19	
|	Черкассы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	290340	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	312000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293271	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	287713	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	286163	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	285170	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284766	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	283922	
| align=&quot;right&quot; |	281447	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ck.ukrstat.gov.ua/source/arch/2015/epr_chn_1506.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черкасской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	20	
|	Житомир	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	277875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271714	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271895	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	270922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269942	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	268806	
| align=&quot;right&quot; |	267549	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.zt.ukrstat.gov.ua/Vupuski/08_15/chicl.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Житомирской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	21	
|	Сумы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	291264	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	301000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	305000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293141	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	282198	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269663	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268642	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267579	
| align=&quot;right&quot; |	266777	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://sumy.ukrstat.gov.ua/data/express/180815_e150308.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Сумской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	22	
|	Хмельницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236938	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	253994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263703	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	266095	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	267735	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267947	
| align=&quot;right&quot; |	265113	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	23	
|	Черновцы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	256644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	259000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240621	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	251776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255929	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	264333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	264501	
| align=&quot;right&quot; |	260743	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.cv.ukrstat.gov.ua/express/2015/m08/19_184.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черновицкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	24	
|	Горловка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338106	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	337000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	327000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	279061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263647	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258879	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250991	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	25	
|	Ровно	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247870	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250174	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249912	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249639	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	248663	
| align=&quot;right&quot; |	245241	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.rv.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/527.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ровненской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	26	
|	Каменское	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	281925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255841	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249530	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	244272	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242646	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241475	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240682	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	239981	
| align=&quot;right&quot; |	239431	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	27	
|	Кропивницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269803	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248367	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234919	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	233333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	232314	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	231409	
| align=&quot;right&quot; |	228268	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	28	
|	Ивано-Франковск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	214021	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218359	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219479	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224660	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227030	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	228575	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	229644	
| align=&quot;right&quot; |	226791	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ifstat.gov.ua/NEW_PAGE/NEW_2015/NEW_ex_182.htm|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ивано-Франковской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	29	
|	Кременчуг	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236495	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234073	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	231202	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226434	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225828	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225216	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	224290	
| align=&quot;right&quot; |	223310	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	30	
|	Тернополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	235000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227755	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	220720	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217110	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217773	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217808	
| align=&quot;right&quot; |	216326	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.te.ukrstat.gov.ua/files/Express/08_181.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Тернопольской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	31	
|	Луцк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	197724	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	208816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	202915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210775	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	213063	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216076	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217147	
| align=&quot;right&quot; |	214064	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lutsk.ukrstat.gov.ua/681_1808.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Волынской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	32	
|	Белая Церковь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	196878	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	215000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204794	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	209250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210551	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211205	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	210462	
| align=&quot;right&quot; |	206533	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	33	
|	Краматорск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	198094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	201000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	188000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	181025	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174892	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	167850	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	165469	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	162811	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160895	&lt;/small&gt;
|-																													
|	34	
|	Мелитополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	173385	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	177000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	176000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	170000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160657	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159288	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157626	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156885	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156889	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156523	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	155915	
| align=&quot;right&quot; |	155762	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	35	
|	Керіш&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174365	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	178000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	179000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	164000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157007	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	152564	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	147269	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	145845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	144626	&lt;/small&gt;
|-																													
|	36	
|	Никополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157608	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	151000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136280	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131774	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117857	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116834	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	116350	
| align=&quot;right&quot; |	118404	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	37	
|	Ужгород	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117317	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117028	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116456	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116556	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115947	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115520	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	115124	
| align=&quot;right&quot; |	113564	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.uz.ukrstat.gov.ua/press/2015/expr_v183.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Закарпатской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	38	
|	Славянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	137000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	124829	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	122049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119482	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116694	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115421	&lt;/small&gt;
|-																													
|	39	
|	Бердянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	132644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	121692	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119290	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117517	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116563	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115500	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	114647	
| align=&quot;right&quot; |	114862	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	40	
|	[[Алчевск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125502	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119193	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116954	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112071	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110474	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109772	&lt;/small&gt;
|-																													
|	41	
|	Павлоград	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	134000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111069	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110470	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109739	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109305	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	109022	
| align=&quot;right&quot; |	109965	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	42	
|	Северодонецк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131376	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119940	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125325	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111487	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109891	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108899	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108137	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	43	
|	Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106846	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106840	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107040	&lt;/small&gt;
|-																													
|	44	
|	Лисичанск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126503	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115229	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106557	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105119	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103459	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102397	&lt;/small&gt;
|-																													
|	45	
|	Каменец-Подольский	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99610	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99398	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102969	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102254	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	101728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	101279	
| align=&quot;right&quot; |	100575	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	46	
|	Бровары	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82042	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	85000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	86839	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89384	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94968	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97146	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	98874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99623	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	100079	
| align=&quot;right&quot; |	99427	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	[[Александрия (Кировоград облысы)|Александрия]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	93357	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88916	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83419	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83072	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82636	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82410	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	82216	
| align=&quot;right&quot; |	81585	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Красный Луч&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89688	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83460	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82228	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81685	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Енакиево&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120332	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103997	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	96616	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87243	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79670	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Стаханов&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112023	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	90152	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84427	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79736	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78255	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	77168	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76492	&lt;/small&gt;
|-																													
|	Константиновка	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107562	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	95111	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88833	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	80416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78114	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76065	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	75040	&lt;/small&gt;
|}

== А ==
* [[Ақиар]] — арнайы мәртебесі бар Ақиар қаласы
* [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]] — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]

== Б ==
* [[Балаклея]] — Харьков облысы
* Балта — Одесса облысы
* Бар — Винниц облысы
* Барановка — Житомир облысы
* Барвенково — Харьков облысы
* Батурин — Чернигов облысы облысы
* Бахмач — Чернигов облысы облысы
* [[Бақшасарай]]&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Баштанка — Николаев облысы
* Белая Церковь — Киев облысы
* Белгород-Днестровский — Одесса облысы
* Белз — Львов облысы
* Белицкое — Донецк облысы
* Белогорск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Белозёрское — Донецк облысы
* Белополье — Сумы облысы
* Беляевка — Одесса облысы
* Бердичев — Житомир облысы
* Бердянск — Запорожье облысы
* Берегово — Закарпат облысы
* Бережаны — Тернополь облысы
* Березань — Киев облысы
* Березно — [[Ровно облысы]]
* Березо́вка — Одесса облысы
* Берестечко — Волын облысы
* Берислав— Херсон облысы
* Бершадь — Винныця облысы
* Бобринец — Кировоград облысы
* Бобрка — Львов облысы
* Бобровица — Чернигов облысы
* Богодухов — Харьков облысы
* Богуслав — Киев облысы
* Болград — Одесса облысы
* Болехов — Ивано-Франковск облысы
* Борзна — Чернигов облысы
* Борислав — Львов облысы
* Борисполь — Киев облысы
* Борщёв — Тернополь облысы
* Боярка — Киев облысы
* Бровары — Киев облысы
* Броды — Львов облысы
* Брянка — Луганск облысы
* Бурштын — Ивано-Франковск облысы
* Бурынь — Сумы облысы
* Буск — Львов облысы
* Буча — Киев облысы
* Бучач — Тернополь облысы

== В ==
* Валки — Харьков облысы
* Васильевка — Запорожье облысы
* Васильков — Киев облысы
* Ватутино — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Вахрушево — Луганск облысы
* Вашковцы — [[Черновцы облысы]]
* Великие Мосты — Львов облысы
* Верхнеднепровск — Днепропетров облысы
* Верховцево — Днепропетров облысы
* Вижница — [[Черновцы облысы]]
* Вилково — Одесса облысы
* Винники — Львов облысы
* [[Винныця|Винница]] — Винныця облысы
* Виноградов — Закарпат облысы
* Вишнёвое — Киев облысы
* Владимир-Волынский — Волын облысы
* Вознесенск — Николаев облысы
* Волноваха — Донецк облысы
* Волочиск — [[Хмельницкий облысы]]
* Волчанск — Харьков облысы
* Вольногорск — Днепропетров облысы
* Вольнянск — Запорожье облысы
* Ворожба — Сумы облысы
* Вышгород — Киев облысы

== Г ==
* Гадяч — Полтава облысы
* Гайворон — Кировоград облысы
* Гайсин — Винныця облысы
* Галич — Ивано-Франковск облысы
* Геническ — Херсон облысы
* Герца — [[Черновцы облысы]]
* Глобино — Полтава облысы
* Глухов — Сумы облысы
* Глиняны — Львов облысы
* Гнивань — Винныця облысы
* Голая Пристань — Херсон облысы
* Горловка — Донецк облысы
* Горное — Луганск облысы
* Горняк — Донецк облысы
* Городенка — Ивано-Франковск облысы
* Городище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Городня — Чернигов облысы
* Городок — Львов облысы
* Городок — [[Хмельницкий облысы]]
* Горохов — Волын облысы
* Гребёнка — Полтава облысы
* Гуляйполе — Запорожье облысы

== Д ==
* Дебальцево — Донецк облысы
* Деражня — [[Хмельницкий облысы]]
* Дергачи — Харьков облысы
* Джанкой&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Дзержинск — Донецк облысы
* Димитров — Донецк облысы
* Днепродзержинск — Днепропетров облысы
* Днепр — Днепропетров облысы
* Днепрорудное — Запорожье облысы
* Добромиль — Львов облысы
* Доброполье — Донецк облысы
* Докучаевск — Донецк облысы
* Долина — Ивано-Франковск облысы
* Долинская — Кировоград облысы
* [[Донецк]] — Донецк облысы
* Дрогобыч — Львов облысы
* [[Достық|Дружба]] — Сумы облысы
* Дружковка — Донецк облысы
* Дубляны — Львов облысы
* Дубно — [[Ровно облысы]]
* Дубровица — Ровно облысы
* Дунаевцы — Хмельницкий облысы

== Е ==
* Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Енакиево — Донецк облысы

== Ж ==
* Жашков — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Ждановка — Донецк облысы
* Жёлтые Воды — Днепропетров облысы
* Жидачов — Львов облысы
* Житомир — Житомир облысы
* Жмеринка — Винныця облысы
* Жолква — Львов облысы

== З ==
* Залещики — Тернополь облысы
* Запорожье — Запорожье облысы
* Заставна — [[Черновцы облысы]]
* Збараж — Тернополь облысы
* Зборов — Тернополь облысы
* Звенигородка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Здолбунов — [[Ровно облысы]]
* Зеленодольск — Днепропетров облысы
* Зеньков — Полтава облысы
* Зимогорье — Луганск облысы
* Змиёв — Харьков облысы
* Знаменка — Кировоград облысы
* Золотое — Луганск облысы
* Золотоноша — Черкас облысы
* Золочев — Львов облысы
* Зоринск — Луганск облысы
* Зугрэс — Донецк облысы

== И ==
* Ивано-Франковск — Ивано-Франковск облысы
* Измаил — Одесса облысы
* Изюм — Харьков облысы
* Изяслав — [[Хмельницкий облысы]]
* Иловайск – Донецк облысы
* Ильинцы — Винныця облысы
* Ильичёвск — Одесса облысы
* Инкерман&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — город со специальным статусом Севастополь
* Ирмино — Луганск облысы
* Ирпень — Киев облысы
* Иршава — Закарпат облысы
* Ичня — Чернигов облысы

== К ==
* Кагарлык — Киев облысы
* Казатин — Винныця облысы
* Калиновка — Винныця облысы
* Калуш — Ивано-Франковск облысы
* Каменец-Подольский — [[Хмельницкий облысы]]
* Каменка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Каменка-Бугская — Львов облысы
* Каменка-Днепровская — Запорожье облысы
* Камень-Каширский — Волын облысы
* Канев — Черкас облысы
* Карловка — Полтава облысы
* Каховка — Херсон облысы
* Керчь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Киверцы — Волын облысы
* [[Киев]] — [[Киев|город со специальным статусом Киев]]
* Килия — Одесса облысы
* Кировоград — Кировоград облысы
* Кировское — Донецк облысы
* Кицмань — [[Черновцы облысы]]
* Кобеляки — Полтава облысы
* Ковель — Волын облысы
* Кодыма — Одесса облысы
* Коломыя — ИваноФранковск облысы
* Комсомольск — Полтава облысы
* Конотоп — Сумы облысы
* Константиновка — Донецк облысы
* Корец — [[Ровно облысы]]
* Коростень — Житомир облысы
* Коростышев — Житомир облысы
* Корсунь-Шевченковский — Черкас облысы
* Корюковка — Чернигов облысы
* Косов — Ивано-Франковск облысы
* Костополь — Ровно облысы
* Котовск — Одесса облысы
* Краматорск — Донецк облысы
* Красилов — Хмельницкий облысы
* Красноармейск — Донецк облысы
* Красноград — Харьков облысы
* Краснодон — Луганск облысы
* Краснопартизанск — Луганск облысы
* Красноперекопск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Красный Лиман — Донецк облысы
* Красный Луч — Луганск облысы
* Кременец — Тернополь облысы
* Кременчуг — Полтава облысы
* Кривой Рог — Днепропетров облысы
* Кролевец — Сумы облысы
* Кузнецовск — Ровно облысы
* Купянск — Харьков облысы

== Л ==
* Ладыжин — Винныця облысы
* Лановцы — Тернополь облысы
* Лебедин — Сумы облысы
* Лисичанск — Луганск облысы
* Лозовая — Харьков облысы
* Лохвица — Полтава облысы
* Лубны — Полтава облысы
* [[Луганск]] — Луганск облысы
* Лутугино — Луганск облысы
* Луцк — Волын облысы
* Львов — Львов облысы
* Любомль — Волын облысы
* Люботин — Харьков облысы

== М ==
* Малин — Житомир облысы
* Марганец — Днепропетров облысы
* [[Мариуполь]] — Донецк облысы
* Макеевка — Донецк облысы
* Малая Виска — Кировоград облысы
* Мелитополь — Запорожье облысы
* [[Мена]] — Чернигов облысы
* Мерефа — Харьков облысы
* Миргород — Полтава облысы
* Мироновка — Киев облысы
* Миусинск — Луганск облысы
* Могилёв-Подольский — Винныця облысы
* Молодогвардейск — Луганск облысы
* Молочанск — Запорожье облысы
* Монастыриска — Тернополь облысы
* Монастырище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Мостиска — Львов облысы
* Мукачево — Закарпат облысы

== Н ==
* Надворная — Ивано-Франковск облысы
* Николаев — Львов облысы
* Николаев — Николаев облысы
* Никополь — Днепропетров облысы
* Нежин — Чернигов облысы
* Немиров — Винныця облысы
* Нетешин — [[Хмельницкий облысы]]
* Новая Каховка — Херсон облысы
* Новая Одесса — Николаев облысы
* Новый Буг — Николаев облысы
* Новоазовск — Донецк облысы
* Нововолынск — Волын облысы
* Новгород-Северский — Чернигов облысы
* Новогродовка— Донецк облысы
* Новомиргород — Кировоград облысы
* Новоград-Волынский — Житомир облысы
* Новодружеск — Луганск облысы
* Новоднестровск — [[Черновцы облысы]]
* Новомосковск — Днепропетров облысы
* Новопсков — Луганск облысы
* Новоселица — [[Черновцы облысы]]
* Новоукраинка — Кировоград облысы
* Новый Роздол — Львов облысы
* Носовка — Чернигов облысы

== О ==
* Обухов — Киев облысы
* Овруч — Житомир облысы
* Одесса — Одесса облысы
* Орджоникидзе — Днепропетров облысы
* Орехов — Запорожье облысы
* Острог — [[Ровно облысы]]
* Очаков — Николаев облысы

== П ==
* Павлоград — Днепропетров облысы
* Первомайск — Луганск облысы
* Первомайск — Николаев облысы
* Первомайский — Харьков облысы
* Перевальск — Луганск облысы
* Перемышляны — Львов облысы
* Перечин — Закарпат облысы
* Перещепино — Днепропетров облысы
* Переяслав-Хмельницкий — Киев облысы
* Першотравенск — Днепропетров облысы
* Петровское — Луганск облысы
* Пирятин — Полтава облысы
* Погребище — Винныця облысы
* Подволочиск — Тернополь облысы
* Подгайцы — Тернополь облысы
* Подгородное — Днепропетров облысы
* Пологи — Запорожье облысы
* Полонное — [[Хмельницкий облысы]]
* Полтава — Полтава облысы
* Попасная — Луганск облысы
* Почаев — Тернополь облысы
* Приволье — Луганск облысы
* Прилуки — Чернигов облысы
* Приморск — Запорожье облысы
* Припять — Киев облысы
* Пустомыты — Львов облысы
* Путивль — Сумы облысы
* Пятихатки — Днепропетров облысы

== Р ==
* Рава-Русская — Львов облысы
* Радехов — Львов облысы
* Радомышль — Житомир облысы
* Радивилов — [[Ровно облысы]]
* Рахов — Закарпат облысы
* Ржищев — Киев облысы
* Рогатин — Ивано-Франковск облысы
* Ровеньки — Луганск облысы
* Ровно — [[Ровно облысы]]
* Рожище — Волын облысы
* [[Ромны]] — Сумы облысы
* Рубежное — Луганск облысы
* Рудки — Львов облысы

== С ==
* Саки&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Самбор — Львов облысы
* Сарны — [[Ровно облысы]]
* Свалява — Закарпат облысы
* Сватово — Луганск облысы
* Свердловск — Луганск облысы
* Светловодск — Кировоград облысы
* Северодонецк — Луганск облысы
* Седнев — Чернигов облысы
* Селидово — Донецк облысы
* Семёновка — Чернигов облысы
* Середина-Буда — Сумы облысы
* Синельниково — Днепропетров облысы
* Скадовск — Херсон облысы
* Скалат — Тернополь облысы
* Сквира — Киев облысы
* Сколе — Львов облысы
* Славута — [[Хмельницкий облысы]]
* Славутич — Киев облысы
* Славянск — Донецк облысы
* Смела — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Снежное — Донецк облысы
* Снигирёвка — Николаев облысы
* Снятын — Ивано-Франковск облысы
* Сокаль — Львов облысы
* Сокиряны — [[Черновцы облысы]]
* Соледар — Донецк облысы
* Старобельск — Луганск облысы
* Староконстантинов — [[Хмельницкий облысы]]
* Старый Крым&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Старый Самбор — Львов облысы
* Стаханов — Луганск облысы
* Сторожинец — Черновцы облысы
* Стрый — Львов облысы
* Судак&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* [[Сумы]] — [[Сумы облысы]]
* Суходольск — Луганск облысы
* Счастье — Луганск облысы

== Т ==
* Таврийск — Херсон облысы
* Тальное — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Тараща — Киев облысы
* Татарбунары — Одесса облысы
* Теплодар — Одесса облысы
* Тернополь — Тернополь облысы
* Терновка — Днепропетров облысы
* Тетиев — Киев облысы
* Тысменица — Ивано-Франковск облысы
* Тлумач — Ивано-Франковск облысы
* Теребовля — Тернополь облысы
* Тростянец — Сумы облысы
* Трускавец — Львов облысы
* Токмак — Запорожье облысы
* Торез — Донецк облысы
* Тульчин — Винныця облысы
* Тячев — Закарпат облысы

== У ==
* Угледар — Донецк облысы
* Угнев — Львов облысы
* Узин — Киев облысы
* Украинка — Киев облысы
* Ужгород — Закарпат облысы
* Умань — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Устилуг — Волын облысы

== Ф ==
* Фастов — Киев облысы
* Феодосия&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]

== Х ==
* Харцызск — Донецк облысы
* Харьков — Харьков облысы
* Херсон — Херсон облысы
* Хмельник — Винныця облысы
* Хмельницкий — [[Хмельницкий облысы]]
* Хорол — Полтава облысы
* Хотин — [[Черновцы облысы]]
* Христиновка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Хуст — Закарпат облысы
* Хыров — Львов облысы

== Ц ==
* Цюрупинск — Херсон облысы

== Ч ==
* Червоноград — Львов облысы
* Червонозаводское — Полтава облысы
* Червонопартизанск— Луганск облысы
* Черкассы — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* [[Чернигов]] — Чернигов облысы
* Чернобыль — Киев облысы
* Черновцы — [[Черновцы облысы]]
* Чигирин — Черкас облысы
* Чоп — Закарпат облысы
* Чортков — Тернополь облысы
* Чугуев — Харьков облысы

== Ш ==
* Шаргород — Винныця облысы
* Шахтёрск — Донецк облысы
* Шепетовка — [[Хмельницкий облысы]]
* Шостка — Сумы облысы
* Шпола — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Шумск — Тернополь облысы

== Щ ==
* Щёлкино&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Щорс — Чернигов облысы

== Э ==
* Энергодар — Запорожье облысы

== Ю ==
* Южное — Одесса облысы
* Южноукраинск — Николаев облысы

== Я ==
* Яворов — Львов облысы
* Яготин — Киев облысы
* Ялта&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Бұл қала [[Қырым|Қырым түбегі]] аймағында орналасқан, бұл аймақтың басым бөлігі шын мәнінде даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен [[Украина]] арадағы даулы аймақ болып саналады.&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Ямполь — Винныця облысы
* Яремче — Ивано-Франковск облысы
* Ясиноватая — Донецк облысы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.castles.com.ua/index.php?id=vse Статьи о населённых пунктах Украины]
* [http://www.ukrtelecom.ua/reference/trunkline_code/code Укртелеком: Коды городов и сёл Украины (более 1000 наименований) (укр.)]
* [http://mistaua.com/%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2 Поиск городов Украины по названию, населению, площадью, высотой над уровнем моря, годом основания, месторасположением (район, облысы)]
* [http://ukraine3d.com/ru/node/176 Города Украины. 3D панорамы]
* [http://crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 Рейтинг городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804051012/http://www.crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 |date=2012-08-04 }}
* [http://infodata.com.ua База данных городов и улиц Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701230145/http://infodata.com.ua/ |date=2017-07-01 }}

[[Санат:Украина қалалары]]
[[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]]</text>
      <sha1>rmmvkip34sxa0wlrsczv6r6we94k7ub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654423</id>
      <parentid>3654421</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* А */</comment>
      <origin>3654423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79256" sha1="9gc1blsnryordlpzbfni9ufa218gion" xml:space="preserve">[[Сурет:Укр_вект_гор.png|thumb|450x450px|Укранинаның ірі қалалары (2001)]]
2015 жылдың 1 қаңтарына [[Украина]]да 460 қала, 885 кіші қала және 28 388 селолық елді мекендер болған. Ең үлкен қаласы және астанасы - [[Киев]]. 2001 жылдан 2012 жылға дейін миллионер-қалалардың саны 5-тен (Харьков, Киев, Одесса, Донецк, Днепр) 3-ке азайды (Киев, Одесса, Харьков).

* &lt;span style=&quot;background:#FFDDDD&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; аймақтардың әкімшілік орталықтары көрсетілген. 
* &lt;span style=&quot;background:#EEE8AA&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауында емес аймақтардың бір бөлігінде орналасқан қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Неконтролируемые НП-офсайт КМУ&quot;&gt;[http://www.kmu.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=247779985 Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють або здійснюють не в повному обсязі свої повноваження] &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(укр.) // Кабинет министров Украины, 07.11.2014&lt;/ref&gt;	
* &lt;span style=&quot;background:#E0FFFF&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауына толығымен кірмейтін қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Крым&quot;&gt;Аталмыш аймақтар - Қырым Автономиялық Республикасы мен Севастополь қаласы, олардың мәлімделген территорияларын [[Ресей]] өз бақылауында Ресей Федерациясының Қырым Республикасы және Севастополь федералды маңызды қаласы ретінде ұстауда.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;																													
!	 1989&lt;br&gt;
&lt;small&gt;12.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер89&quot;&gt;Демоскоп // [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу] (на дату переписи 12 қаңтар 1989 года)&lt;/ref&gt;	
!	 1991&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	1995&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 1999&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 2001&lt;br&gt;
&lt;small&gt;5.12&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер2001&quot;&gt;Госстат Украины. Всеукраинская перепись населения 2001 ж.  [http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/ Численность наличного населения и его распределение по полу] (на дату переписи 5 желтоқсан 2001 ж.)&lt;/ref&gt;	
!	2005&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Динамика численности населения городов современной Украины за 1897 — 2014 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;	
!	 2010&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2011&quot;&gt;[http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2011 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402141115/http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip |date=2015-04-02 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам, 1 қаңтар 2009, 2010 и 2011 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2012&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2013&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip Численность населения Украины по состоянию, 1 қаңтар 2013 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101091637/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip |date=2013-11-01 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2011, 2012 и 2013 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2014&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2015 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131856/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip |date=2016-03-04 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2013, 2014 и 2015 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;/&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;наличное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;постоянное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	&lt;small&gt;2015&lt;br&gt;
01.07&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	1	
|	'''[[Киев]]'''	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2587945	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2618000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2661327	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2666401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2785131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2814258	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2868702	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2887974	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	2890513	
| align=&quot;right&quot; |	2849206	
|	&lt;ref&gt;[http://www.kiev.ukrstat.gov.ua/Docs/6179.doc Украина бойынша халық саны 1 шілде 2015 ж.] Киевгорстат&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	2	
|	Харьков	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1609959	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1623000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1576000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1510000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1470902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1464740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1441362	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1451132	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452887	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1448298	
| align=&quot;right&quot; |	1428731	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://kh.ukrstat.gov.ua/download/express/2015/Express_08_08.zip|title = Численность населения Харківської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|description = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	3	
|	Одесса	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1115371	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1101000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1060000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1020000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1029049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1007131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1010326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1008162	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1017022	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016515	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1012277	
| align=&quot;right&quot; |	994614	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://od.ukrstat.gov.ua/expres/0815/177.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Одесской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	4	
|	Днепр	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1177897	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1189000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1161000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1065008	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1054219	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1011177	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	993094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	989769	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	985464	
| align=&quot;right&quot; |	975339	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	5	
|	[[Донецк]]&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1109102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1121000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1058000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016194	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999975	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	968250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	955041	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	949825	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	936257	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	6	
|	Запорожье	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	883909	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	897000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	887000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	856000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	815256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	799348	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	780733	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	772627	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	766268	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	761993	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	758851	
| align=&quot;right&quot; |	754915	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	7	
|	Львов	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790908	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	802000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	806000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	732818	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729842	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729038	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729429	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	726854	
| align=&quot;right&quot; |	720187	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lv.ukrstat.gov.ua/ukr/si/express/2015/v1102_203.pdf|title = Численность населения Львівської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|publisher = Управление статистики в Львовской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	8	
|	Кривой Рог	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	713059	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	735000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	739000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	709000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	668980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	696667	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	670397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	660203	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	652137	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	647727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	644814	
| align=&quot;right&quot; |	643300	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	9	
|	Николаев	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	502776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	532000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	533000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	512000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	514136	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	509011	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	501183	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	497032	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494763	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	493991	
| align=&quot;right&quot; |	489496	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://mk.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/zip/2e16_18_08.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Николаевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	10	
|	[[Мариуполь]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	518933	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	522000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	515000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	495000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	492176	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	482440	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	469336	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	464457	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	458533	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	455063	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	11	
|	[[Луганск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	496813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	504000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	493000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	472000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	463097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	452789	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	434869	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	427187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424113	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	417990	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	12	
|	[[Винныця|Винница]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	374304	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	381000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	387000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356665	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360241	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	369214	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370814	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372116	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372484	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	371474	
| align=&quot;right&quot; |	369636	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://vn.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exspres/2015/08/18.08.15chusel.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Винницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	13	
|	Макеевка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	430201	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	416000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	389589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	375992	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356118	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351820	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	348173	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	14	
|	Ақиар&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356123	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	342451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340353	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340559	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	344853	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	15	
|	Ақмешіт&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343565	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	353000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	352000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	339000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	341599	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	336588	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	335582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338319	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	16	
|	Херсон	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	355379	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	365000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	328360	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	319278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304613	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300666	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297593	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296448	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	295245	
| align=&quot;right&quot; |	291643	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ks.ukrstat.gov.ua/images/stories/stat/Arhiv/express/2015/179.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Херсонской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	17	
|	Полтава	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	320000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	324000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	315000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	317998	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309960	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300501	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295950	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294962	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	293592	
| align=&quot;right&quot; |	286571	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	18	
|	[[Чернигов]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296347	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	306000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	313000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300497	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297402	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296723	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295670	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	294268	
| align=&quot;right&quot; |	288448	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://chernigivstat.gov.ua/pres_inf/expres_2015/889.zip|title = Численность населения на 1липня 2015 ж. (население на 01.076.2015)|publisher = Управление статистики в Черниговской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	19	
|	Черкассы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	290340	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	312000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293271	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	287713	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	286163	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	285170	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284766	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	283922	
| align=&quot;right&quot; |	281447	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ck.ukrstat.gov.ua/source/arch/2015/epr_chn_1506.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черкасской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	20	
|	Житомир	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	277875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271714	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271895	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	270922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269942	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	268806	
| align=&quot;right&quot; |	267549	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.zt.ukrstat.gov.ua/Vupuski/08_15/chicl.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Житомирской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	21	
|	Сумы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	291264	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	301000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	305000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293141	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	282198	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269663	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268642	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267579	
| align=&quot;right&quot; |	266777	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://sumy.ukrstat.gov.ua/data/express/180815_e150308.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Сумской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	22	
|	Хмельницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236938	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	253994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263703	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	266095	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	267735	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267947	
| align=&quot;right&quot; |	265113	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	23	
|	Черновцы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	256644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	259000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240621	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	251776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255929	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	264333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	264501	
| align=&quot;right&quot; |	260743	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.cv.ukrstat.gov.ua/express/2015/m08/19_184.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черновицкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	24	
|	Горловка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338106	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	337000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	327000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	279061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263647	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258879	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250991	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	25	
|	Ровно	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247870	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250174	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249912	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249639	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	248663	
| align=&quot;right&quot; |	245241	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.rv.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/527.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ровненской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	26	
|	Каменское	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	281925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255841	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249530	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	244272	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242646	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241475	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240682	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	239981	
| align=&quot;right&quot; |	239431	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	27	
|	Кропивницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269803	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248367	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234919	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	233333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	232314	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	231409	
| align=&quot;right&quot; |	228268	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	28	
|	Ивано-Франковск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	214021	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218359	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219479	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224660	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227030	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	228575	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	229644	
| align=&quot;right&quot; |	226791	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ifstat.gov.ua/NEW_PAGE/NEW_2015/NEW_ex_182.htm|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ивано-Франковской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	29	
|	Кременчуг	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236495	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234073	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	231202	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226434	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225828	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225216	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	224290	
| align=&quot;right&quot; |	223310	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	30	
|	Тернополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	235000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227755	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	220720	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217110	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217773	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217808	
| align=&quot;right&quot; |	216326	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.te.ukrstat.gov.ua/files/Express/08_181.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Тернопольской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	31	
|	Луцк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	197724	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	208816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	202915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210775	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	213063	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216076	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217147	
| align=&quot;right&quot; |	214064	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lutsk.ukrstat.gov.ua/681_1808.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Волынской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	32	
|	Белая Церковь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	196878	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	215000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204794	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	209250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210551	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211205	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	210462	
| align=&quot;right&quot; |	206533	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	33	
|	Краматорск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	198094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	201000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	188000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	181025	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174892	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	167850	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	165469	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	162811	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160895	&lt;/small&gt;
|-																													
|	34	
|	Мелитополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	173385	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	177000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	176000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	170000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160657	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159288	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157626	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156885	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156889	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156523	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	155915	
| align=&quot;right&quot; |	155762	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	35	
|	Керіш&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174365	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	178000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	179000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	164000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157007	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	152564	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	147269	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	145845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	144626	&lt;/small&gt;
|-																													
|	36	
|	Никополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157608	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	151000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136280	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131774	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117857	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116834	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	116350	
| align=&quot;right&quot; |	118404	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	37	
|	Ужгород	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117317	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117028	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116456	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116556	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115947	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115520	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	115124	
| align=&quot;right&quot; |	113564	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.uz.ukrstat.gov.ua/press/2015/expr_v183.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Закарпатской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	38	
|	Славянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	137000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	124829	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	122049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119482	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116694	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115421	&lt;/small&gt;
|-																													
|	39	
|	Бердянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	132644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	121692	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119290	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117517	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116563	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115500	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	114647	
| align=&quot;right&quot; |	114862	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	40	
|	[[Алчевск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125502	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119193	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116954	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112071	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110474	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109772	&lt;/small&gt;
|-																													
|	41	
|	Павлоград	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	134000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111069	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110470	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109739	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109305	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	109022	
| align=&quot;right&quot; |	109965	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	42	
|	Северодонецк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131376	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119940	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125325	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111487	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109891	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108899	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108137	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	43	
|	Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106846	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106840	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107040	&lt;/small&gt;
|-																													
|	44	
|	Лисичанск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126503	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115229	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106557	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105119	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103459	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102397	&lt;/small&gt;
|-																													
|	45	
|	Каменец-Подольский	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99610	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99398	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102969	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102254	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	101728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	101279	
| align=&quot;right&quot; |	100575	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	46	
|	Бровары	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82042	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	85000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	86839	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89384	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94968	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97146	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	98874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99623	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	100079	
| align=&quot;right&quot; |	99427	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	[[Александрия (Кировоград облысы)|Александрия]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	93357	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88916	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83419	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83072	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82636	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82410	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	82216	
| align=&quot;right&quot; |	81585	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Красный Луч&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89688	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83460	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82228	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81685	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Енакиево&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120332	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103997	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	96616	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87243	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79670	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Стаханов&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112023	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	90152	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84427	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79736	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78255	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	77168	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76492	&lt;/small&gt;
|-																													
|	Константиновка	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107562	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	95111	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88833	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	80416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78114	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76065	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	75040	&lt;/small&gt;
|}

== А ==
* [[Ақиар]]&lt;ref&gt;Бұл елді мекен [[Қырым|Қырым түбегінде]] орналасқан. Түбектің басым бөлігі Ресей мен Украина арасындағы аумақтық даудың нысаны болып табылады: даулы аумақты Ресей бақылауда ұстаса, БҰҰ Бас Ассамблеясының 68/262 қарарын қолдаған мемлекеттердің басым көпшілігі мойындаған шекараларға сәйкес, бұл аумақ Украина құрамында саналады. Ресейдің федеративтік құрылымына сәйкес, Қырымның даулы аумағында Ресей Федерациясының субъектілері — Қырым Республикасы және федералдық маңызы бар Ақиар қаласы орналасқан. Ал Украинаның әкімшілік-аумақтық бөлінісіне сәйкес, Қырымның даулы аумағында Украина өңірлері — Қырым Автономиялық Республикасы және арнайы мәртебесі бар Ақиар қаласы орналасқан.&lt;/ref&gt; — арнайы мәртебесі бар Ақиар қаласы
* [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]] — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]

== Б ==
* [[Балаклея]] — Харьков облысы
* Балта — Одесса облысы
* Бар — Винниц облысы
* Барановка — Житомир облысы
* Барвенково — Харьков облысы
* Батурин — Чернигов облысы облысы
* Бахмач — Чернигов облысы облысы
* [[Бақшасарай]]&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Баштанка — Николаев облысы
* Белая Церковь — Киев облысы
* Белгород-Днестровский — Одесса облысы
* Белз — Львов облысы
* Белицкое — Донецк облысы
* Белогорск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Белозёрское — Донецк облысы
* Белополье — Сумы облысы
* Беляевка — Одесса облысы
* Бердичев — Житомир облысы
* Бердянск — Запорожье облысы
* Берегово — Закарпат облысы
* Бережаны — Тернополь облысы
* Березань — Киев облысы
* Березно — [[Ровно облысы]]
* Березо́вка — Одесса облысы
* Берестечко — Волын облысы
* Берислав— Херсон облысы
* Бершадь — Винныця облысы
* Бобринец — Кировоград облысы
* Бобрка — Львов облысы
* Бобровица — Чернигов облысы
* Богодухов — Харьков облысы
* Богуслав — Киев облысы
* Болград — Одесса облысы
* Болехов — Ивано-Франковск облысы
* Борзна — Чернигов облысы
* Борислав — Львов облысы
* Борисполь — Киев облысы
* Борщёв — Тернополь облысы
* Боярка — Киев облысы
* Бровары — Киев облысы
* Броды — Львов облысы
* Брянка — Луганск облысы
* Бурштын — Ивано-Франковск облысы
* Бурынь — Сумы облысы
* Буск — Львов облысы
* Буча — Киев облысы
* Бучач — Тернополь облысы

== В ==
* Валки — Харьков облысы
* Васильевка — Запорожье облысы
* Васильков — Киев облысы
* Ватутино — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Вахрушево — Луганск облысы
* Вашковцы — [[Черновцы облысы]]
* Великие Мосты — Львов облысы
* Верхнеднепровск — Днепропетров облысы
* Верховцево — Днепропетров облысы
* Вижница — [[Черновцы облысы]]
* Вилково — Одесса облысы
* Винники — Львов облысы
* [[Винныця|Винница]] — Винныця облысы
* Виноградов — Закарпат облысы
* Вишнёвое — Киев облысы
* Владимир-Волынский — Волын облысы
* Вознесенск — Николаев облысы
* Волноваха — Донецк облысы
* Волочиск — [[Хмельницкий облысы]]
* Волчанск — Харьков облысы
* Вольногорск — Днепропетров облысы
* Вольнянск — Запорожье облысы
* Ворожба — Сумы облысы
* Вышгород — Киев облысы

== Г ==
* Гадяч — Полтава облысы
* Гайворон — Кировоград облысы
* Гайсин — Винныця облысы
* Галич — Ивано-Франковск облысы
* Геническ — Херсон облысы
* Герца — [[Черновцы облысы]]
* Глобино — Полтава облысы
* Глухов — Сумы облысы
* Глиняны — Львов облысы
* Гнивань — Винныця облысы
* Голая Пристань — Херсон облысы
* Горловка — Донецк облысы
* Горное — Луганск облысы
* Горняк — Донецк облысы
* Городенка — Ивано-Франковск облысы
* Городище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Городня — Чернигов облысы
* Городок — Львов облысы
* Городок — [[Хмельницкий облысы]]
* Горохов — Волын облысы
* Гребёнка — Полтава облысы
* Гуляйполе — Запорожье облысы

== Д ==
* Дебальцево — Донецк облысы
* Деражня — [[Хмельницкий облысы]]
* Дергачи — Харьков облысы
* Джанкой&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Дзержинск — Донецк облысы
* Димитров — Донецк облысы
* Днепродзержинск — Днепропетров облысы
* Днепр — Днепропетров облысы
* Днепрорудное — Запорожье облысы
* Добромиль — Львов облысы
* Доброполье — Донецк облысы
* Докучаевск — Донецк облысы
* Долина — Ивано-Франковск облысы
* Долинская — Кировоград облысы
* [[Донецк]] — Донецк облысы
* Дрогобыч — Львов облысы
* [[Достық|Дружба]] — Сумы облысы
* Дружковка — Донецк облысы
* Дубляны — Львов облысы
* Дубно — [[Ровно облысы]]
* Дубровица — Ровно облысы
* Дунаевцы — Хмельницкий облысы

== Е ==
* Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Енакиево — Донецк облысы

== Ж ==
* Жашков — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Ждановка — Донецк облысы
* Жёлтые Воды — Днепропетров облысы
* Жидачов — Львов облысы
* Житомир — Житомир облысы
* Жмеринка — Винныця облысы
* Жолква — Львов облысы

== З ==
* Залещики — Тернополь облысы
* Запорожье — Запорожье облысы
* Заставна — [[Черновцы облысы]]
* Збараж — Тернополь облысы
* Зборов — Тернополь облысы
* Звенигородка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Здолбунов — [[Ровно облысы]]
* Зеленодольск — Днепропетров облысы
* Зеньков — Полтава облысы
* Зимогорье — Луганск облысы
* Змиёв — Харьков облысы
* Знаменка — Кировоград облысы
* Золотое — Луганск облысы
* Золотоноша — Черкас облысы
* Золочев — Львов облысы
* Зоринск — Луганск облысы
* Зугрэс — Донецк облысы

== И ==
* Ивано-Франковск — Ивано-Франковск облысы
* Измаил — Одесса облысы
* Изюм — Харьков облысы
* Изяслав — [[Хмельницкий облысы]]
* Иловайск – Донецк облысы
* Ильинцы — Винныця облысы
* Ильичёвск — Одесса облысы
* Инкерман&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — город со специальным статусом Севастополь
* Ирмино — Луганск облысы
* Ирпень — Киев облысы
* Иршава — Закарпат облысы
* Ичня — Чернигов облысы

== К ==
* Кагарлык — Киев облысы
* Казатин — Винныця облысы
* Калиновка — Винныця облысы
* Калуш — Ивано-Франковск облысы
* Каменец-Подольский — [[Хмельницкий облысы]]
* Каменка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Каменка-Бугская — Львов облысы
* Каменка-Днепровская — Запорожье облысы
* Камень-Каширский — Волын облысы
* Канев — Черкас облысы
* Карловка — Полтава облысы
* Каховка — Херсон облысы
* Керчь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Киверцы — Волын облысы
* [[Киев]] — [[Киев|город со специальным статусом Киев]]
* Килия — Одесса облысы
* Кировоград — Кировоград облысы
* Кировское — Донецк облысы
* Кицмань — [[Черновцы облысы]]
* Кобеляки — Полтава облысы
* Ковель — Волын облысы
* Кодыма — Одесса облысы
* Коломыя — ИваноФранковск облысы
* Комсомольск — Полтава облысы
* Конотоп — Сумы облысы
* Константиновка — Донецк облысы
* Корец — [[Ровно облысы]]
* Коростень — Житомир облысы
* Коростышев — Житомир облысы
* Корсунь-Шевченковский — Черкас облысы
* Корюковка — Чернигов облысы
* Косов — Ивано-Франковск облысы
* Костополь — Ровно облысы
* Котовск — Одесса облысы
* Краматорск — Донецк облысы
* Красилов — Хмельницкий облысы
* Красноармейск — Донецк облысы
* Красноград — Харьков облысы
* Краснодон — Луганск облысы
* Краснопартизанск — Луганск облысы
* Красноперекопск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Красный Лиман — Донецк облысы
* Красный Луч — Луганск облысы
* Кременец — Тернополь облысы
* Кременчуг — Полтава облысы
* Кривой Рог — Днепропетров облысы
* Кролевец — Сумы облысы
* Кузнецовск — Ровно облысы
* Купянск — Харьков облысы

== Л ==
* Ладыжин — Винныця облысы
* Лановцы — Тернополь облысы
* Лебедин — Сумы облысы
* Лисичанск — Луганск облысы
* Лозовая — Харьков облысы
* Лохвица — Полтава облысы
* Лубны — Полтава облысы
* [[Луганск]] — Луганск облысы
* Лутугино — Луганск облысы
* Луцк — Волын облысы
* Львов — Львов облысы
* Любомль — Волын облысы
* Люботин — Харьков облысы

== М ==
* Малин — Житомир облысы
* Марганец — Днепропетров облысы
* [[Мариуполь]] — Донецк облысы
* Макеевка — Донецк облысы
* Малая Виска — Кировоград облысы
* Мелитополь — Запорожье облысы
* [[Мена]] — Чернигов облысы
* Мерефа — Харьков облысы
* Миргород — Полтава облысы
* Мироновка — Киев облысы
* Миусинск — Луганск облысы
* Могилёв-Подольский — Винныця облысы
* Молодогвардейск — Луганск облысы
* Молочанск — Запорожье облысы
* Монастыриска — Тернополь облысы
* Монастырище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Мостиска — Львов облысы
* Мукачево — Закарпат облысы

== Н ==
* Надворная — Ивано-Франковск облысы
* Николаев — Львов облысы
* Николаев — Николаев облысы
* Никополь — Днепропетров облысы
* Нежин — Чернигов облысы
* Немиров — Винныця облысы
* Нетешин — [[Хмельницкий облысы]]
* Новая Каховка — Херсон облысы
* Новая Одесса — Николаев облысы
* Новый Буг — Николаев облысы
* Новоазовск — Донецк облысы
* Нововолынск — Волын облысы
* Новгород-Северский — Чернигов облысы
* Новогродовка— Донецк облысы
* Новомиргород — Кировоград облысы
* Новоград-Волынский — Житомир облысы
* Новодружеск — Луганск облысы
* Новоднестровск — [[Черновцы облысы]]
* Новомосковск — Днепропетров облысы
* Новопсков — Луганск облысы
* Новоселица — [[Черновцы облысы]]
* Новоукраинка — Кировоград облысы
* Новый Роздол — Львов облысы
* Носовка — Чернигов облысы

== О ==
* Обухов — Киев облысы
* Овруч — Житомир облысы
* Одесса — Одесса облысы
* Орджоникидзе — Днепропетров облысы
* Орехов — Запорожье облысы
* Острог — [[Ровно облысы]]
* Очаков — Николаев облысы

== П ==
* Павлоград — Днепропетров облысы
* Первомайск — Луганск облысы
* Первомайск — Николаев облысы
* Первомайский — Харьков облысы
* Перевальск — Луганск облысы
* Перемышляны — Львов облысы
* Перечин — Закарпат облысы
* Перещепино — Днепропетров облысы
* Переяслав-Хмельницкий — Киев облысы
* Першотравенск — Днепропетров облысы
* Петровское — Луганск облысы
* Пирятин — Полтава облысы
* Погребище — Винныця облысы
* Подволочиск — Тернополь облысы
* Подгайцы — Тернополь облысы
* Подгородное — Днепропетров облысы
* Пологи — Запорожье облысы
* Полонное — [[Хмельницкий облысы]]
* Полтава — Полтава облысы
* Попасная — Луганск облысы
* Почаев — Тернополь облысы
* Приволье — Луганск облысы
* Прилуки — Чернигов облысы
* Приморск — Запорожье облысы
* Припять — Киев облысы
* Пустомыты — Львов облысы
* Путивль — Сумы облысы
* Пятихатки — Днепропетров облысы

== Р ==
* Рава-Русская — Львов облысы
* Радехов — Львов облысы
* Радомышль — Житомир облысы
* Радивилов — [[Ровно облысы]]
* Рахов — Закарпат облысы
* Ржищев — Киев облысы
* Рогатин — Ивано-Франковск облысы
* Ровеньки — Луганск облысы
* Ровно — [[Ровно облысы]]
* Рожище — Волын облысы
* [[Ромны]] — Сумы облысы
* Рубежное — Луганск облысы
* Рудки — Львов облысы

== С ==
* Саки&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Самбор — Львов облысы
* Сарны — [[Ровно облысы]]
* Свалява — Закарпат облысы
* Сватово — Луганск облысы
* Свердловск — Луганск облысы
* Светловодск — Кировоград облысы
* Северодонецк — Луганск облысы
* Седнев — Чернигов облысы
* Селидово — Донецк облысы
* Семёновка — Чернигов облысы
* Середина-Буда — Сумы облысы
* Синельниково — Днепропетров облысы
* Скадовск — Херсон облысы
* Скалат — Тернополь облысы
* Сквира — Киев облысы
* Сколе — Львов облысы
* Славута — [[Хмельницкий облысы]]
* Славутич — Киев облысы
* Славянск — Донецк облысы
* Смела — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Снежное — Донецк облысы
* Снигирёвка — Николаев облысы
* Снятын — Ивано-Франковск облысы
* Сокаль — Львов облысы
* Сокиряны — [[Черновцы облысы]]
* Соледар — Донецк облысы
* Старобельск — Луганск облысы
* Староконстантинов — [[Хмельницкий облысы]]
* Старый Крым&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Старый Самбор — Львов облысы
* Стаханов — Луганск облысы
* Сторожинец — Черновцы облысы
* Стрый — Львов облысы
* Судак&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* [[Сумы]] — [[Сумы облысы]]
* Суходольск — Луганск облысы
* Счастье — Луганск облысы

== Т ==
* Таврийск — Херсон облысы
* Тальное — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Тараща — Киев облысы
* Татарбунары — Одесса облысы
* Теплодар — Одесса облысы
* Тернополь — Тернополь облысы
* Терновка — Днепропетров облысы
* Тетиев — Киев облысы
* Тысменица — Ивано-Франковск облысы
* Тлумач — Ивано-Франковск облысы
* Теребовля — Тернополь облысы
* Тростянец — Сумы облысы
* Трускавец — Львов облысы
* Токмак — Запорожье облысы
* Торез — Донецк облысы
* Тульчин — Винныця облысы
* Тячев — Закарпат облысы

== У ==
* Угледар — Донецк облысы
* Угнев — Львов облысы
* Узин — Киев облысы
* Украинка — Киев облысы
* Ужгород — Закарпат облысы
* Умань — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Устилуг — Волын облысы

== Ф ==
* Фастов — Киев облысы
* Феодосия&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]

== Х ==
* Харцызск — Донецк облысы
* Харьков — Харьков облысы
* Херсон — Херсон облысы
* Хмельник — Винныця облысы
* Хмельницкий — [[Хмельницкий облысы]]
* Хорол — Полтава облысы
* Хотин — [[Черновцы облысы]]
* Христиновка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Хуст — Закарпат облысы
* Хыров — Львов облысы

== Ц ==
* Цюрупинск — Херсон облысы

== Ч ==
* Червоноград — Львов облысы
* Червонозаводское — Полтава облысы
* Червонопартизанск— Луганск облысы
* Черкассы — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* [[Чернигов]] — Чернигов облысы
* Чернобыль — Киев облысы
* Черновцы — [[Черновцы облысы]]
* Чигирин — Черкас облысы
* Чоп — Закарпат облысы
* Чортков — Тернополь облысы
* Чугуев — Харьков облысы

== Ш ==
* Шаргород — Винныця облысы
* Шахтёрск — Донецк облысы
* Шепетовка — [[Хмельницкий облысы]]
* Шостка — Сумы облысы
* Шпола — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Шумск — Тернополь облысы

== Щ ==
* Щёлкино&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Щорс — Чернигов облысы

== Э ==
* Энергодар — Запорожье облысы

== Ю ==
* Южное — Одесса облысы
* Южноукраинск — Николаев облысы

== Я ==
* Яворов — Львов облысы
* Яготин — Киев облысы
* Ялта&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Бұл қала [[Қырым|Қырым түбегі]] аймағында орналасқан, бұл аймақтың басым бөлігі шын мәнінде даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен [[Украина]] арадағы даулы аймақ болып саналады.&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Ямполь — Винныця облысы
* Яремче — Ивано-Франковск облысы
* Ясиноватая — Донецк облысы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.castles.com.ua/index.php?id=vse Статьи о населённых пунктах Украины]
* [http://www.ukrtelecom.ua/reference/trunkline_code/code Укртелеком: Коды городов и сёл Украины (более 1000 наименований) (укр.)]
* [http://mistaua.com/%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2 Поиск городов Украины по названию, населению, площадью, высотой над уровнем моря, годом основания, месторасположением (район, облысы)]
* [http://ukraine3d.com/ru/node/176 Города Украины. 3D панорамы]
* [http://crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 Рейтинг городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804051012/http://www.crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 |date=2012-08-04 }}
* [http://infodata.com.ua База данных городов и улиц Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701230145/http://infodata.com.ua/ |date=2017-07-01 }}

[[Санат:Украина қалалары]]
[[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]]</text>
      <sha1>9gc1blsnryordlpzbfni9ufa218gion</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654424</id>
      <parentid>3654423</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* А */</comment>
      <origin>3654424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80526" sha1="mgstoylpas4ym7wb2wtklvzogq3u1dl" xml:space="preserve">[[Сурет:Укр_вект_гор.png|thumb|450x450px|Укранинаның ірі қалалары (2001)]]
2015 жылдың 1 қаңтарына [[Украина]]да 460 қала, 885 кіші қала және 28 388 селолық елді мекендер болған. Ең үлкен қаласы және астанасы - [[Киев]]. 2001 жылдан 2012 жылға дейін миллионер-қалалардың саны 5-тен (Харьков, Киев, Одесса, Донецк, Днепр) 3-ке азайды (Киев, Одесса, Харьков).

* &lt;span style=&quot;background:#FFDDDD&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; аймақтардың әкімшілік орталықтары көрсетілген. 
* &lt;span style=&quot;background:#EEE8AA&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауында емес аймақтардың бір бөлігінде орналасқан қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Неконтролируемые НП-офсайт КМУ&quot;&gt;[http://www.kmu.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=247779985 Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють або здійснюють не в повному обсязі свої повноваження] &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(укр.) // Кабинет министров Украины, 07.11.2014&lt;/ref&gt;	
* &lt;span style=&quot;background:#E0FFFF&quot;&gt;Бұл түспен&lt;/span&gt; Украинаның бақылауына толығымен кірмейтін қалалар белгіленген.&lt;ref name=&quot;Крым&quot;&gt;Аталмыш аймақтар - Қырым Автономиялық Республикасы мен Севастополь қаласы, олардың мәлімделген территорияларын [[Ресей]] өз бақылауында Ресей Федерациясының Қырым Республикасы және Севастополь федералды маңызды қаласы ретінде ұстауда.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;																													
!	 1989&lt;br&gt;
&lt;small&gt;12.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер89&quot;&gt;Демоскоп // [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу] (на дату переписи 12 қаңтар 1989 года)&lt;/ref&gt;	
!	 1991&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	1995&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 1999&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;нас99&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|title = Количество населения|accessdate = 2013-10-03|archiveurl = http://web.archive.org/web/20091008112322/http://www.gmdh.net/pop/ustat1.htm|archivedate = 2009-10-08}}&lt;/ref&gt;	
!	 2001&lt;br&gt;
&lt;small&gt;5.12&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;пер2001&quot;&gt;Госстат Украины. Всеукраинская перепись населения 2001 ж.  [http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/ Численность наличного населения и его распределение по полу] (на дату переписи 5 желтоқсан 2001 ж.)&lt;/ref&gt;	
!	2005&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Динамика численности населения городов современной Украины за 1897 — 2014 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;	
!	 2010&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2011&quot;&gt;[http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2011 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402141115/http://ukrstat.org/druk/katalog/nasel/chnas.zip |date=2015-04-02 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам, 1 қаңтар 2009, 2010 и 2011 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2012&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2013&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip Численность населения Украины по состоянию, 1 қаңтар 2013 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101091637/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip |date=2013-11-01 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2011, 2012 и 2013 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2014&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;&gt;[http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip Численность населения Украины по состоянию на 1 қаңтар 2015 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131856/http://ukrstat.org/uk/druk/publicat/kat_u/2015/zb/06/zb_nas_14xl.zip |date=2016-03-04 }} с оценками численности наличного населения по регионам, районам, горсоветам и городским населённым пунктам на 1 қаңтар 2013, 2014 и 2015 жж.&lt;/ref&gt;	
!	 2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.01&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;stat2015&quot;/&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;наличное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	2015&lt;br&gt;
&lt;small&gt;01.07&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;постоянное население на 1.07.2015&lt;/ref&gt;	
!	&lt;small&gt;2015&lt;br&gt;
01.07&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	1	
|	'''[[Киев]]'''	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2587945	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2635000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2618000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2661327	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2666401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2785131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2814258	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2868702	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	2887974	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	2890513	
| align=&quot;right&quot; |	2849206	
|	&lt;ref&gt;[http://www.kiev.ukrstat.gov.ua/Docs/6179.doc Украина бойынша халық саны 1 шілде 2015 ж.] Киевгорстат&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	2	
|	Харьков	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1609959	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1623000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1576000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1510000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1470902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1464740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1441362	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1451132	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1452887	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1448298	
| align=&quot;right&quot; |	1428731	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://kh.ukrstat.gov.ua/download/express/2015/Express_08_08.zip|title = Численность населения Харківської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|description = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	3	
|	Одесса	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1115371	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1101000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1060000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1020000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1029049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1007131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1010326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1008162	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1017022	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016515	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	1012277	
| align=&quot;right&quot; |	994614	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://od.ukrstat.gov.ua/expres/0815/177.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Одесской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	4	
|	Днепр	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1177897	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1189000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1161000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1065008	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1054219	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1011177	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	993094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	989769	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	985464	
| align=&quot;right&quot; |	975339	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	5	
|	[[Донецк]]&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1109102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1121000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1058000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	1016194	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	999975	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	968250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	955041	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	949825	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	936257	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	6	
|	Запорожье	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	883909	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	897000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	887000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	856000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	815256	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	799348	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	780733	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	772627	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	766268	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	761993	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	758851	
| align=&quot;right&quot; |	754915	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	7	
|	Львов	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790908	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	802000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	806000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	790000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	732818	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	733989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729842	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729038	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	729429	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	726854	
| align=&quot;right&quot; |	720187	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lv.ukrstat.gov.ua/ukr/si/express/2015/v1102_203.pdf|title = Численность населения Львівської області на 1 липня 2015 ж. (население на 01.07.2015)|publisher = Управление статистики в Львовской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	8	
|	Кривой Рог	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	713059	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	735000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	739000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	709000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	668980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	696667	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	670397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	660203	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	652137	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	647727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	644814	
| align=&quot;right&quot; |	643300	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	9	
|	Николаев	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	502776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	532000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	533000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	512000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	514136	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	509011	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	501183	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	497032	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	494763	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	493991	
| align=&quot;right&quot; |	489496	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://mk.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/zip/2e16_18_08.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Николаевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	10	
|	[[Мариуполь]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	518933	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	522000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	515000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	495000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	492176	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	482440	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	469336	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	464457	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	458533	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	455063	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	11	
|	[[Луганск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	496813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	504000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	493000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	472000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	463097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	452789	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	434869	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	427187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424113	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	417990	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	12	
|	[[Винныця|Винница]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	374304	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	381000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	387000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356665	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360241	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	369214	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370814	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372116	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	372484	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	371474	
| align=&quot;right&quot; |	369636	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://vn.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exspres/2015/08/18.08.15chusel.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Винницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	13	
|	Макеевка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	430201	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	424000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	416000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	390000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	389589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	375992	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	360989	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356118	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351820	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	348173	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	14	
|	Ақиар&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356123	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	370000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	351000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	342451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340353	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340102	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	340559	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	344853	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	15	
|	Ақмешіт&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343565	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	353000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	352000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	339000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	343644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	341599	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	336588	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	335582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338319	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	16	
|	Херсон	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	355379	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	365000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	366000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	356000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	328360	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	319278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304613	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300666	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297593	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296448	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	295245	
| align=&quot;right&quot; |	291643	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ks.ukrstat.gov.ua/images/stories/stat/Arhiv/express/2015/179.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Херсонской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	17	
|	Полтава	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314740	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	320000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	324000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	315000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	317998	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309960	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300501	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297589	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295950	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294962	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	293592	
| align=&quot;right&quot; |	286571	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	18	
|	[[Чернигов]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296347	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	306000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	314000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	313000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	300497	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	297402	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	296723	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295670	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	294727	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	294268	
| align=&quot;right&quot; |	288448	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://chernigivstat.gov.ua/pres_inf/expres_2015/889.zip|title = Численность населения на 1липня 2015 ж. (население на 01.076.2015)|publisher = Управление статистики в Черниговской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	19	
|	Черкассы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	290340	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	312000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	309000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	295414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293271	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	287713	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	286163	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	285170	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284766	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	283922	
| align=&quot;right&quot; |	281447	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ck.ukrstat.gov.ua/source/arch/2015/epr_chn_1506.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черкасской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	20	
|	Житомир	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	302000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	277875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271714	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	271895	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	270922	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269942	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	268806	
| align=&quot;right&quot; |	267549	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.zt.ukrstat.gov.ua/Vupuski/08_15/chicl.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Житомирской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	21	
|	Сумы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	291264	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	301000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	305000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	298000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	293141	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	282198	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272326	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269663	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268642	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267579	
| align=&quot;right&quot; |	266777	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://sumy.ukrstat.gov.ua/data/express/180815_e150308.doc|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Сумской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	22	
|	Хмельницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236938	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	253994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255902	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	261397	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263703	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	266095	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	267735	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	267947	
| align=&quot;right&quot; |	265113	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	23	
|	Черновцы	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	256644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	259000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240621	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	251776	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255929	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	262129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	264333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	264501	
| align=&quot;right&quot; |	260743	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.cv.ukrstat.gov.ua/express/2015/m08/19_184.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Черновицкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	24	
|	Горловка&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	338106	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	337000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	327000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	304000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	292250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	279061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	263647	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	258879	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250991	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	25	
|	Ровно	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	245000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	247870	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249582	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	250174	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249912	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249639	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	248663	
| align=&quot;right&quot; |	245241	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.rv.ukrstat.gov.ua/expres/2015/08/527.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ровненской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	26	
|	Каменское	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	281925	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	284000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	272000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	255841	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	249530	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	244272	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	242646	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241475	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	240682	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	239981	
| align=&quot;right&quot; |	239431	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	27	
|	Кропивницкий	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	269803	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	278000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	268000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	254103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248367	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236097	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234919	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	233333	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	232314	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	231409	
| align=&quot;right&quot; |	228268	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	28	
|	Ивано-Франковск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	214021	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	237000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218359	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219479	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224401	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	224660	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227030	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	228575	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	229644	
| align=&quot;right&quot; |	226791	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.ifstat.gov.ua/NEW_PAGE/NEW_2015/NEW_ex_182.htm|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Ивано-Франковской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	29	
|	Кременчуг	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	236495	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	241000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	248000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	239000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234073	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	231202	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	226434	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225828	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	225216	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	224290	
| align=&quot;right&quot; |	223310	
|	&lt;ref name=&quot;Полтав&quot;&gt;{{Cite web|url = http://pl.ukrstat.gov.ua/main/all_page/express/2015/files_2015/08/1808/dem/379.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Полтавской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	30	
|	Тернополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	234000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	235000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	227755	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	220720	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217577	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217110	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217773	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217808	
| align=&quot;right&quot; |	216326	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.te.ukrstat.gov.ua/files/Express/08_181.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Тернопольской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	31	
|	Луцк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	197724	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	219000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	218000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	208816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	202915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210775	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	213063	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216076	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	217103	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	217147	
| align=&quot;right&quot; |	214064	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.lutsk.ukrstat.gov.ua/681_1808.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Волынской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	32	
|	Белая Церковь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	196878	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	216000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	215000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200131	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	204794	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	209250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	210551	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211205	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	211129	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	210462	
| align=&quot;right&quot; |	206533	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	33	
|	Краматорск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	198094	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	201000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	200000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	188000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	181025	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174892	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	167850	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	165469	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	162811	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160895	&lt;/small&gt;
|-																													
|	34	
|	Мелитополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	173385	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	177000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	176000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	170000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	160657	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159288	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157626	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156885	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156889	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	156523	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	155915	
| align=&quot;right&quot; |	155762	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	35	
|	Керіш&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	174365	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	178000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	179000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	164000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157007	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	152564	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	147269	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	145845	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	144626	&lt;/small&gt;
|-																													
|	36	
|	Никополь	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	157608	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	159000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	151000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136280	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131774	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117857	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116834	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	116350	
| align=&quot;right&quot; |	118404	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;FFDDDD&quot;																										
|	37	
|	Ужгород	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117061	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	123000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117317	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117028	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116456	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116556	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115947	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115520	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	115124	
| align=&quot;right&quot; |	113564	
|	&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.uz.ukrstat.gov.ua/press/2015/expr_v183.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Закарпатской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	38	
|	Славянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135300	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	137000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	124829	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	122049	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119482	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117994	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116694	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115421	&lt;/small&gt;
|-																													
|	39	
|	Бердянск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	132644	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	135000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	121692	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119290	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	117517	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116563	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115500	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	114647	
| align=&quot;right&quot; |	114862	
|	&lt;ref name=&quot;Запорож&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.zp.ukrstat.gov.ua/images/stories/Exp_dem_1805_20082015.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Запорожской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	40	
|	[[Алчевск]]&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125502	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	127000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119193	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116954	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113980	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112071	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110474	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109772	&lt;/small&gt;
|-																													
|	41	
|	Павлоград	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131414	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	134000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	136000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118816	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113748	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111069	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	110470	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109739	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109305	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	109022	
| align=&quot;right&quot; |	109965	
|	&lt;ref name=&quot;днепр&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.dneprstat.gov.ua/expres/2015/08/18_08_15/ChN06.pdf|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Днепропетровской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	42	
|	Северодонецк	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	131376	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	133000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	128000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	119940	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125325	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111487	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	109891	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108899	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108137	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;E0FFFF&quot;																										
|	43	
|	Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105915	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106250	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106846	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106840	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107040	&lt;/small&gt;
|-																													
|	44	
|	Лисичанск	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126503	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	126000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	125000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	118000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	115229	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111451	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	106557	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105119	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103459	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102397	&lt;/small&gt;
|-																													
|	45	
|	Каменец-Подольский	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102236	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99610	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99398	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102813	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102969	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102254	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	101728	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	101279	
| align=&quot;right&quot; |	100575	
|	&lt;ref name=&quot;Хмельниц&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.km.ukrstat.gov.ua/ukr/express/2015/08_2015/176.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Хмельницкой области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	46	
|	Бровары	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82042	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	85000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	86839	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89384	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94968	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97146	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	98874	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99623	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	100079	
| align=&quot;right&quot; |	99427	
|	&lt;ref name=&quot;КО&quot;&gt;{{Cite web|url = http://oblstat.kiev.ukrstat.gov.ua/content/Docs/1exp719.rar|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Киевской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|-																													
|	[[Александрия (Кировоград облысы)|Александрия]]	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102611	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	105000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	99000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	93357	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88916	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83419	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83072	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82636	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82410	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |	82216	
| align=&quot;right&quot; |	81585	
|	&lt;ref name=&quot;Киров&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.kr.ukrstat.gov.ua/ekspres/ekspres2015/ekspres08/demogr591.zip|title = Численность населения на 1 шілде 2015 ж.|publisher = Управление статистики в Кировоградской области|lang = укр|accessdate = |archiveurl = |archivedate = }}&lt;/ref&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Красный Луч&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113278	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	102000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	94875	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	89688	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84792	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	83460	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	82228	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81685	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Енакиево&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Донецкая Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120332	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	120000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	116000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103997	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	96616	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	87243	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84187	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	81054	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79670	&lt;/small&gt;
|- bgcolor=&quot;EEE8AA&quot;																										
|	Стаханов&lt;ref name=&quot;ЛНР&quot;&gt;Данный город расположен на территории, заявленной как Луганская Народная Республика и контролируется властями этой самопровозглашённой республики&lt;/ref&gt;	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	112023	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	113000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	111000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	103000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	90152	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	84427	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	79736	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78255	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	77168	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76492	&lt;/small&gt;
|-																													
|	Константиновка	
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	107562	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	108000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	104000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	97000	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	95111	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	88833	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	80416	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	78114	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	76065	&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;	75040	&lt;/small&gt;
|}

== А ==
* [[Ақиар]]&lt;ref&gt;Бұл елді мекен [[Қырым|Қырым түбегінде]] орналасқан. Түбектің басым бөлігі Ресей мен Украина арасындағы аумақтық даудың нысаны болып табылады: даулы аумақты Ресей бақылауда ұстаса, БҰҰ Бас Ассамблеясының 68/262 қарарын қолдаған мемлекеттердің басым көпшілігі мойындаған шекараларға сәйкес, бұл аумақ Украина құрамында саналады. Ресейдің федеративтік құрылымына сәйкес, Қырымның даулы аумағында Ресей Федерациясының субъектілері — Қырым Республикасы және федералдық маңызы бар Ақиар қаласы орналасқан. Ал Украинаның әкімшілік-аумақтық бөлінісіне сәйкес, Қырымның даулы аумағында Украина өңірлері — Қырым Автономиялық Республикасы және арнайы мәртебесі бар Ақиар қаласы орналасқан.&lt;/ref&gt; — арнайы мәртебесі бар Ақиар қаласы
* [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]]&lt;ref&gt;Бұл елді мекен [[Қырым|Қырым түбегінде]] орналасқан. Түбектің басым бөлігі Ресей мен Украина арасындағы аумақтық даудың нысаны болып табылады: даулы аумақты Ресей бақылауда ұстаса, БҰҰ Бас Ассамблеясының 68/262 қарарын қолдаған мемлекеттердің басым көпшілігі мойындаған шекараларға сәйкес, бұл аумақ Украина құрамында саналады. Ресейдің федеративтік құрылымына сәйкес, Қырымның даулы аумағында Ресей Федерациясының субъектілері — Қырым Республикасы және федералдық маңызы бар Ақиар қаласы орналасқан. Ал Украинаның әкімшілік-аумақтық бөлінісіне сәйкес, Қырымның даулы аумағында Украина өңірлері — Қырым Автономиялық Республикасы және арнайы мәртебесі бар Ақиар қаласы орналасқан.&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]

== Б ==
* [[Балаклея]] — Харьков облысы
* Балта — Одесса облысы
* Бар — Винниц облысы
* Барановка — Житомир облысы
* Барвенково — Харьков облысы
* Батурин — Чернигов облысы облысы
* Бахмач — Чернигов облысы облысы
* [[Бақшасарай]]&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Баштанка — Николаев облысы
* Белая Церковь — Киев облысы
* Белгород-Днестровский — Одесса облысы
* Белз — Львов облысы
* Белицкое — Донецк облысы
* Белогорск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Белозёрское — Донецк облысы
* Белополье — Сумы облысы
* Беляевка — Одесса облысы
* Бердичев — Житомир облысы
* Бердянск — Запорожье облысы
* Берегово — Закарпат облысы
* Бережаны — Тернополь облысы
* Березань — Киев облысы
* Березно — [[Ровно облысы]]
* Березо́вка — Одесса облысы
* Берестечко — Волын облысы
* Берислав— Херсон облысы
* Бершадь — Винныця облысы
* Бобринец — Кировоград облысы
* Бобрка — Львов облысы
* Бобровица — Чернигов облысы
* Богодухов — Харьков облысы
* Богуслав — Киев облысы
* Болград — Одесса облысы
* Болехов — Ивано-Франковск облысы
* Борзна — Чернигов облысы
* Борислав — Львов облысы
* Борисполь — Киев облысы
* Борщёв — Тернополь облысы
* Боярка — Киев облысы
* Бровары — Киев облысы
* Броды — Львов облысы
* Брянка — Луганск облысы
* Бурштын — Ивано-Франковск облысы
* Бурынь — Сумы облысы
* Буск — Львов облысы
* Буча — Киев облысы
* Бучач — Тернополь облысы

== В ==
* Валки — Харьков облысы
* Васильевка — Запорожье облысы
* Васильков — Киев облысы
* Ватутино — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Вахрушево — Луганск облысы
* Вашковцы — [[Черновцы облысы]]
* Великие Мосты — Львов облысы
* Верхнеднепровск — Днепропетров облысы
* Верховцево — Днепропетров облысы
* Вижница — [[Черновцы облысы]]
* Вилково — Одесса облысы
* Винники — Львов облысы
* [[Винныця|Винница]] — Винныця облысы
* Виноградов — Закарпат облысы
* Вишнёвое — Киев облысы
* Владимир-Волынский — Волын облысы
* Вознесенск — Николаев облысы
* Волноваха — Донецк облысы
* Волочиск — [[Хмельницкий облысы]]
* Волчанск — Харьков облысы
* Вольногорск — Днепропетров облысы
* Вольнянск — Запорожье облысы
* Ворожба — Сумы облысы
* Вышгород — Киев облысы

== Г ==
* Гадяч — Полтава облысы
* Гайворон — Кировоград облысы
* Гайсин — Винныця облысы
* Галич — Ивано-Франковск облысы
* Геническ — Херсон облысы
* Герца — [[Черновцы облысы]]
* Глобино — Полтава облысы
* Глухов — Сумы облысы
* Глиняны — Львов облысы
* Гнивань — Винныця облысы
* Голая Пристань — Херсон облысы
* Горловка — Донецк облысы
* Горное — Луганск облысы
* Горняк — Донецк облысы
* Городенка — Ивано-Франковск облысы
* Городище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Городня — Чернигов облысы
* Городок — Львов облысы
* Городок — [[Хмельницкий облысы]]
* Горохов — Волын облысы
* Гребёнка — Полтава облысы
* Гуляйполе — Запорожье облысы

== Д ==
* Дебальцево — Донецк облысы
* Деражня — [[Хмельницкий облысы]]
* Дергачи — Харьков облысы
* Джанкой&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Дзержинск — Донецк облысы
* Димитров — Донецк облысы
* Днепродзержинск — Днепропетров облысы
* Днепр — Днепропетров облысы
* Днепрорудное — Запорожье облысы
* Добромиль — Львов облысы
* Доброполье — Донецк облысы
* Докучаевск — Донецк облысы
* Долина — Ивано-Франковск облысы
* Долинская — Кировоград облысы
* [[Донецк]] — Донецк облысы
* Дрогобыч — Львов облысы
* [[Достық|Дружба]] — Сумы облысы
* Дружковка — Донецк облысы
* Дубляны — Львов облысы
* Дубно — [[Ровно облысы]]
* Дубровица — Ровно облысы
* Дунаевцы — Хмельницкий облысы

== Е ==
* Евпатория&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Енакиево — Донецк облысы

== Ж ==
* Жашков — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Ждановка — Донецк облысы
* Жёлтые Воды — Днепропетров облысы
* Жидачов — Львов облысы
* Житомир — Житомир облысы
* Жмеринка — Винныця облысы
* Жолква — Львов облысы

== З ==
* Залещики — Тернополь облысы
* Запорожье — Запорожье облысы
* Заставна — [[Черновцы облысы]]
* Збараж — Тернополь облысы
* Зборов — Тернополь облысы
* Звенигородка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Здолбунов — [[Ровно облысы]]
* Зеленодольск — Днепропетров облысы
* Зеньков — Полтава облысы
* Зимогорье — Луганск облысы
* Змиёв — Харьков облысы
* Знаменка — Кировоград облысы
* Золотое — Луганск облысы
* Золотоноша — Черкас облысы
* Золочев — Львов облысы
* Зоринск — Луганск облысы
* Зугрэс — Донецк облысы

== И ==
* Ивано-Франковск — Ивано-Франковск облысы
* Измаил — Одесса облысы
* Изюм — Харьков облысы
* Изяслав — [[Хмельницкий облысы]]
* Иловайск – Донецк облысы
* Ильинцы — Винныця облысы
* Ильичёвск — Одесса облысы
* Инкерман&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — город со специальным статусом Севастополь
* Ирмино — Луганск облысы
* Ирпень — Киев облысы
* Иршава — Закарпат облысы
* Ичня — Чернигов облысы

== К ==
* Кагарлык — Киев облысы
* Казатин — Винныця облысы
* Калиновка — Винныця облысы
* Калуш — Ивано-Франковск облысы
* Каменец-Подольский — [[Хмельницкий облысы]]
* Каменка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Каменка-Бугская — Львов облысы
* Каменка-Днепровская — Запорожье облысы
* Камень-Каширский — Волын облысы
* Канев — Черкас облысы
* Карловка — Полтава облысы
* Каховка — Херсон облысы
* Керчь&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Киверцы — Волын облысы
* [[Киев]] — [[Киев|город со специальным статусом Киев]]
* Килия — Одесса облысы
* Кировоград — Кировоград облысы
* Кировское — Донецк облысы
* Кицмань — [[Черновцы облысы]]
* Кобеляки — Полтава облысы
* Ковель — Волын облысы
* Кодыма — Одесса облысы
* Коломыя — ИваноФранковск облысы
* Комсомольск — Полтава облысы
* Конотоп — Сумы облысы
* Константиновка — Донецк облысы
* Корец — [[Ровно облысы]]
* Коростень — Житомир облысы
* Коростышев — Житомир облысы
* Корсунь-Шевченковский — Черкас облысы
* Корюковка — Чернигов облысы
* Косов — Ивано-Франковск облысы
* Костополь — Ровно облысы
* Котовск — Одесса облысы
* Краматорск — Донецк облысы
* Красилов — Хмельницкий облысы
* Красноармейск — Донецк облысы
* Красноград — Харьков облысы
* Краснодон — Луганск облысы
* Краснопартизанск — Луганск облысы
* Красноперекопск&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Красный Лиман — Донецк облысы
* Красный Луч — Луганск облысы
* Кременец — Тернополь облысы
* Кременчуг — Полтава облысы
* Кривой Рог — Днепропетров облысы
* Кролевец — Сумы облысы
* Кузнецовск — Ровно облысы
* Купянск — Харьков облысы

== Л ==
* Ладыжин — Винныця облысы
* Лановцы — Тернополь облысы
* Лебедин — Сумы облысы
* Лисичанск — Луганск облысы
* Лозовая — Харьков облысы
* Лохвица — Полтава облысы
* Лубны — Полтава облысы
* [[Луганск]] — Луганск облысы
* Лутугино — Луганск облысы
* Луцк — Волын облысы
* Львов — Львов облысы
* Любомль — Волын облысы
* Люботин — Харьков облысы

== М ==
* Малин — Житомир облысы
* Марганец — Днепропетров облысы
* [[Мариуполь]] — Донецк облысы
* Макеевка — Донецк облысы
* Малая Виска — Кировоград облысы
* Мелитополь — Запорожье облысы
* [[Мена]] — Чернигов облысы
* Мерефа — Харьков облысы
* Миргород — Полтава облысы
* Мироновка — Киев облысы
* Миусинск — Луганск облысы
* Могилёв-Подольский — Винныця облысы
* Молодогвардейск — Луганск облысы
* Молочанск — Запорожье облысы
* Монастыриска — Тернополь облысы
* Монастырище — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Мостиска — Львов облысы
* Мукачево — Закарпат облысы

== Н ==
* Надворная — Ивано-Франковск облысы
* Николаев — Львов облысы
* Николаев — Николаев облысы
* Никополь — Днепропетров облысы
* Нежин — Чернигов облысы
* Немиров — Винныця облысы
* Нетешин — [[Хмельницкий облысы]]
* Новая Каховка — Херсон облысы
* Новая Одесса — Николаев облысы
* Новый Буг — Николаев облысы
* Новоазовск — Донецк облысы
* Нововолынск — Волын облысы
* Новгород-Северский — Чернигов облысы
* Новогродовка— Донецк облысы
* Новомиргород — Кировоград облысы
* Новоград-Волынский — Житомир облысы
* Новодружеск — Луганск облысы
* Новоднестровск — [[Черновцы облысы]]
* Новомосковск — Днепропетров облысы
* Новопсков — Луганск облысы
* Новоселица — [[Черновцы облысы]]
* Новоукраинка — Кировоград облысы
* Новый Роздол — Львов облысы
* Носовка — Чернигов облысы

== О ==
* Обухов — Киев облысы
* Овруч — Житомир облысы
* Одесса — Одесса облысы
* Орджоникидзе — Днепропетров облысы
* Орехов — Запорожье облысы
* Острог — [[Ровно облысы]]
* Очаков — Николаев облысы

== П ==
* Павлоград — Днепропетров облысы
* Первомайск — Луганск облысы
* Первомайск — Николаев облысы
* Первомайский — Харьков облысы
* Перевальск — Луганск облысы
* Перемышляны — Львов облысы
* Перечин — Закарпат облысы
* Перещепино — Днепропетров облысы
* Переяслав-Хмельницкий — Киев облысы
* Першотравенск — Днепропетров облысы
* Петровское — Луганск облысы
* Пирятин — Полтава облысы
* Погребище — Винныця облысы
* Подволочиск — Тернополь облысы
* Подгайцы — Тернополь облысы
* Подгородное — Днепропетров облысы
* Пологи — Запорожье облысы
* Полонное — [[Хмельницкий облысы]]
* Полтава — Полтава облысы
* Попасная — Луганск облысы
* Почаев — Тернополь облысы
* Приволье — Луганск облысы
* Прилуки — Чернигов облысы
* Приморск — Запорожье облысы
* Припять — Киев облысы
* Пустомыты — Львов облысы
* Путивль — Сумы облысы
* Пятихатки — Днепропетров облысы

== Р ==
* Рава-Русская — Львов облысы
* Радехов — Львов облысы
* Радомышль — Житомир облысы
* Радивилов — [[Ровно облысы]]
* Рахов — Закарпат облысы
* Ржищев — Киев облысы
* Рогатин — Ивано-Франковск облысы
* Ровеньки — Луганск облысы
* Ровно — [[Ровно облысы]]
* Рожище — Волын облысы
* [[Ромны]] — Сумы облысы
* Рубежное — Луганск облысы
* Рудки — Львов облысы

== С ==
* Саки&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Самбор — Львов облысы
* Сарны — [[Ровно облысы]]
* Свалява — Закарпат облысы
* Сватово — Луганск облысы
* Свердловск — Луганск облысы
* Светловодск — Кировоград облысы
* Северодонецк — Луганск облысы
* Седнев — Чернигов облысы
* Селидово — Донецк облысы
* Семёновка — Чернигов облысы
* Середина-Буда — Сумы облысы
* Синельниково — Днепропетров облысы
* Скадовск — Херсон облысы
* Скалат — Тернополь облысы
* Сквира — Киев облысы
* Сколе — Львов облысы
* Славута — [[Хмельницкий облысы]]
* Славутич — Киев облысы
* Славянск — Донецк облысы
* Смела — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Снежное — Донецк облысы
* Снигирёвка — Николаев облысы
* Снятын — Ивано-Франковск облысы
* Сокаль — Львов облысы
* Сокиряны — [[Черновцы облысы]]
* Соледар — Донецк облысы
* Старобельск — Луганск облысы
* Староконстантинов — [[Хмельницкий облысы]]
* Старый Крым&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* Старый Самбор — Львов облысы
* Стаханов — Луганск облысы
* Сторожинец — Черновцы облысы
* Стрый — Львов облысы
* Судак&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — Қырым Автономиялық Республикасы
* [[Сумы]] — [[Сумы облысы]]
* Суходольск — Луганск облысы
* Счастье — Луганск облысы

== Т ==
* Таврийск — Херсон облысы
* Тальное — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Тараща — Киев облысы
* Татарбунары — Одесса облысы
* Теплодар — Одесса облысы
* Тернополь — Тернополь облысы
* Терновка — Днепропетров облысы
* Тетиев — Киев облысы
* Тысменица — Ивано-Франковск облысы
* Тлумач — Ивано-Франковск облысы
* Теребовля — Тернополь облысы
* Тростянец — Сумы облысы
* Трускавец — Львов облысы
* Токмак — Запорожье облысы
* Торез — Донецк облысы
* Тульчин — Винныця облысы
* Тячев — Закарпат облысы

== У ==
* Угледар — Донецк облысы
* Угнев — Львов облысы
* Узин — Киев облысы
* Украинка — Киев облысы
* Ужгород — Закарпат облысы
* Умань — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Устилуг — Волын облысы

== Ф ==
* Фастов — Киев облысы
* Феодосия&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]

== Х ==
* Харцызск — Донецк облысы
* Харьков — Харьков облысы
* Херсон — Херсон облысы
* Хмельник — Винныця облысы
* Хмельницкий — [[Хмельницкий облысы]]
* Хорол — Полтава облысы
* Хотин — [[Черновцы облысы]]
* Христиновка — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Хуст — Закарпат облысы
* Хыров — Львов облысы

== Ц ==
* Цюрупинск — Херсон облысы

== Ч ==
* Червоноград — Львов облысы
* Червонозаводское — Полтава облысы
* Червонопартизанск— Луганск облысы
* Черкассы — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* [[Чернигов]] — Чернигов облысы
* Чернобыль — Киев облысы
* Черновцы — [[Черновцы облысы]]
* Чигирин — Черкас облысы
* Чоп — Закарпат облысы
* Чортков — Тернополь облысы
* Чугуев — Харьков облысы

== Ш ==
* Шаргород — Винныця облысы
* Шахтёрск — Донецк облысы
* Шепетовка — [[Хмельницкий облысы]]
* Шостка — Сумы облысы
* Шпола — [[Черкассы облысы|Черкас облысы]]
* Шумск — Тернополь облысы

== Щ ==
* Щёлкино&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Данный город расположен на территории [[Қырым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом территориального спора между [[Ресей|Россией]], фактически контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]].&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Щорс — Чернигов облысы

== Э ==
* Энергодар — Запорожье облысы

== Ю ==
* Южное — Одесса облысы
* Южноукраинск — Николаев облысы

== Я ==
* Яворов — Львов облысы
* Яготин — Киев облысы
* Ялта&lt;ref name=&quot;крым&quot;&gt;Бұл қала [[Қырым|Қырым түбегі]] аймағында орналасқан, бұл аймақтың басым бөлігі шын мәнінде даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен [[Украина]] арадағы даулы аймақ болып саналады.&lt;/ref&gt; — [[Қырым Автономиялық Республикасы]]
* Ямполь — Винныця облысы
* Яремче — Ивано-Франковск облысы
* Ясиноватая — Донецк облысы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.castles.com.ua/index.php?id=vse Статьи о населённых пунктах Украины]
* [http://www.ukrtelecom.ua/reference/trunkline_code/code Укртелеком: Коды городов и сёл Украины (более 1000 наименований) (укр.)]
* [http://mistaua.com/%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2 Поиск городов Украины по названию, населению, площадью, высотой над уровнем моря, годом основания, месторасположением (район, облысы)]
* [http://ukraine3d.com/ru/node/176 Города Украины. 3D панорамы]
* [http://crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 Рейтинг городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804051012/http://www.crazy.lg.ua/view_post.php?id=30 |date=2012-08-04 }}
* [http://infodata.com.ua База данных городов и улиц Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701230145/http://infodata.com.ua/ |date=2017-07-01 }}

[[Санат:Украина қалалары]]
[[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]]</text>
      <sha1>mgstoylpas4ym7wb2wtklvzogq3u1dl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луганск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>556284</id>
    <revision>
      <id>3654209</id>
      <parentid>3537239</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:05:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10332" sha1="4z48mzxz7xwyy7d3jcvunge6dyaxpkp" xml:space="preserve">{{мағына|Луганск (айрық)}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = Облыс орталығы
 |қазақша атауы           = Луганск
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Луганськ}}
 |жағдайы                 = Облыс орталығы
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Coat of arms of Luhansk.svg
 |ту                      = Flag of Luhansk.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_deg = 48|lat_min = 35|lat_sec = 
 |lon_deg = 39|lon_min = 20|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(850000)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = [[Луганск облысы]]
 |кестедегі аймақ         = Луганск облысы {{!}} Луганск
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |сурет                   = Luhansk collage.jpg
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 аудан
 |басшының түрi           = Қала бастығы
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1795
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 385
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 409 875
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 539 069
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]], [[украиндар]], [[белорустар]], [[гректер]], [[татарлар]], [[еврейлер]], [[грузиндер]], [[армяндар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 642
 |пошта индекстері        =  91000
 |автомобиль коды         =
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     =  Luhansk
 |сайты                   = http://gorod.lugansk.ua
 |сайт тілі               =
 |сайт тілі 2             =
 |сайт тілі 3             = 
}}
'''Луганск''' ({{lang-uk|Луганськ}}) — [[Украина]]ның шығысындағы қала, [[Луганск облысы]]ның облыс орталығы (2014 жылға дейін), сондай-ақ Луганск қалалық қоғамдастығының және Луганск ауданының әкімшілік орталығы. Украинаның ең шығыстағы облыс орталығы. Халық саны бойынша Луганск Украина қалаларының арасында 11 орында (2022 жылдың 1 қаңтарында қалада 397 мың адам тұрды). Облыстың іргелес аудандарымен бірге қала 500 000 агломерацияны құрайды.
2014 жылдың сәуір айынан бастап уақытша ресейлік оккупацияда болды. Луганск Украинаның Жоғарғы Радасымен уақытша басып алынған аумақтан қалалар тізіміне енгізілді.

== Географиялық орналасуы ==
Луганск Луган (Луганка) өзені мен Ольхова өзенінің сағасында орналасқан. Киевке дейінгі қашықтық - 811 км (теміржолмен, түзу сызықпен - 672 км, автомобильмен - 843 км).
Қала шекарасындағы жалпы жер көлемі 28,6 мың гектарды құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9B%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA|title=Луганск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-04 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ол 1795–96 жылдары императрица Екатерина II-нің бұйрығымен салынған Луганск құю зауытының жанындағы елді мекен ретінде құрылған.
Ауыл Луганск зауыты деп аталды. Кәсіпорын Қара теңіз флоты мен жағалаудағы бекіністерді зеңбірек пен снарядтармен қамтамасыз ету үшін құрылған.&lt;br /&gt;
1878 жылы Дебальцево – Луганск зауыты, 1898 жылы – Луганск – Миллерово теміржол желісі ашылды.&lt;br /&gt;
1887 жылы құю зауыты жабылып, 1895 жылы оның орнына патрон зауыты, 1896 жылы локомотив жасау зауыты (қазіргі Лугансктепловоз) және басында тұрған бірқатар басқа кәсіпорындар ашылды.&lt;br /&gt; 
1917 жылы 26 қазанда (8 қараша) қалада Кеңес өкіметі орнады.&lt;br /&gt;
1917–22 жылдардағы Азамат соғысы кезінде Луганскіні 1918 жылдың сәуірінен қарашасына дейін неміс және австриялық әскерлер басып алды.&lt;br /&gt;
1919 жылы 24 желтоқсанда қаланы Қызыл Армия басып алды.&lt;br /&gt;
Қала әкімшілік орталығы (1920 ж. сәуір – қараша), уезд (1920–23), аудандық (1923–38), Донецк губерниясының округтік (1923–30) орталығы.&lt;br /&gt;
1935–58 және 1970–90 жылдары қала Ворошиловград деп аталды.&lt;br /&gt;
17.7.1942 ж. неміс әскерлері басып алды, 14.2.1943 жылы Ворошиловград шабуыл операциясы кезінде Қызыл Армия азат етті.

2014 жылдың сәуірінде Украинадағы биліктің ауысуына қарсы жаппай наразылықтар кезінде Луганскіде Луганск халық республикасы (ЛХР) жарияланды, Луганск оның орталығы болып жарияланды.

== Климаты ==
Климаты ылғалды континенттік, жазы жылы. Луганскіде жылдық орташа температура бақылаулар бойынша 13,4°С жетеді. Ең жоғары температура тіркелген ай шілде, орташа температурасы 31,9°C. Ең суық ай ақпан айы, әдеттегі тәуліктік температурасы 0,7°C. Ең жоғары температура шілдеде 39,0°С дейін, ал ең төменгі температура желтоқсанда -7,8°С. Бір жыл ішінде: шуақты және ашық күндер – 157, қарлы күндер – 15, жауын-шашынды күндер – 105, бұлтты күндер – 89.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goodmeteo.ru/pogoda-lugansk/god/|title=Луганскідегі климат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-04 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Луганск қаласының халқы 01.01.2022 жылға 397 677 адамды құрады.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Луганск қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/lugansk/|title=Луганск қаласының халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-04-02|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 431109 || 427187 || 425848 || 424113 || 417990 || 414509	 || 413370	 || 406729|| 403938|| 401297 || 399559	||397677
|}

== Экономикасы ==
Құрылғаннан бері және әсіресе соңғы 40 жыл ішінде Луганск көп салалы индустриясы бар қала ретінде дамыды. Өнеркәсіптік құрылымда өнеркәсіптік өндірістік қорлардың ең көп үлесін алатын энергияны және капиталды көп қажет ететін салалар басым.

Луганск қаласының экономикасында жетекші рөлді Луганск тепловоз зауыты, Лугцентрокуз, Луганск машина жасау зауыты және т.б. көрсететін машина жасау саласына тиесілі.
Луганскіде тепловоздар, трамвайлар, автомобильдер мен тракторлардың қосалқы бөлшектерін шығарады. 
Ауылшаруашылық машина жасау кәсіпорындарының арасында астықты тазарту және калибрлеуге арналған жабдықты шығаратын Украинадағы негізгі зауыттардың бірі «Аэромех» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Луганск облысы қалалары]]
[[Санат:Украина облыс орталықтары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>4z48mzxz7xwyy7d3jcvunge6dyaxpkp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654211</id>
      <parentid>3654209</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10601" sha1="2hb2ud0pc9yzqmnzm45wwbzcv9c89dk" xml:space="preserve">{{мағына|Луганск (айрық)}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = Облыс орталығы
 |қазақша атауы           = Луганск
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Луганськ}}
 |жағдайы                 = Облыс орталығы
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Coat of arms of Luhansk.svg
 |ту                      = Flag of Luhansk.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_deg = 48|lat_min = 35|lat_sec = 
 |lon_deg = 39|lon_min = 20|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(850000)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = [[Луганск облысы]]
 |кестедегі аймақ         = Луганск облысы {{!}} Луганск
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |сурет                   = Luhansk collage.jpg
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 аудан
 |басшының түрi           = Қала бастығы
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1795
 |алғашқы дерек           = 1740 жыл
 |бұрынғы атаулары        = 1882 дейін  — ''Луганский завод''&lt;br /&gt; 1935 дейін — ''Луганск''&lt;br /&gt; 1958 дейін — ''Ворошиловград''&lt;br /&gt; 1970 дейін — ''Луганск''&lt;br /&gt; 1990 дейін — ''Ворошиловград''
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 385
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 409 875
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 539 069
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]], [[украиндар]], [[белорустар]], [[гректер]], [[татарлар]], [[еврейлер]], [[грузиндер]], [[армяндар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 642
 |пошта индекстері        =  91000
 |автомобиль коды         =
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     =  Luhansk
 |сайты                   = http://gorod.lugansk.ua
 |сайт тілі               =
 |сайт тілі 2             =
 |сайт тілі 3             = 
}}
'''Луганск''' ({{lang-uk|Луганськ}}) — [[Украина]]ның шығысындағы қала, [[Луганск облысы]]ның облыс орталығы (2014 жылға дейін), сондай-ақ Луганск қалалық қоғамдастығының және Луганск ауданының әкімшілік орталығы. Украинаның ең шығыстағы облыс орталығы. Халық саны бойынша Луганск Украина қалаларының арасында 11 орында (2022 жылдың 1 қаңтарында қалада 397 мың адам тұрды). Облыстың іргелес аудандарымен бірге қала 500 000 агломерацияны құрайды.
2014 жылдың сәуір айынан бастап уақытша ресейлік оккупацияда болды. Луганск Украинаның Жоғарғы Радасымен уақытша басып алынған аумақтан қалалар тізіміне енгізілді.

== Географиялық орналасуы ==
Луганск Луган (Луганка) өзені мен Ольхова өзенінің сағасында орналасқан. Киевке дейінгі қашықтық - 811 км (теміржолмен, түзу сызықпен - 672 км, автомобильмен - 843 км).
Қала шекарасындағы жалпы жер көлемі 28,6 мың гектарды құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9B%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA|title=Луганск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-04 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ол 1795–96 жылдары императрица Екатерина II-нің бұйрығымен салынған Луганск құю зауытының жанындағы елді мекен ретінде құрылған.
Ауыл Луганск зауыты деп аталды. Кәсіпорын Қара теңіз флоты мен жағалаудағы бекіністерді зеңбірек пен снарядтармен қамтамасыз ету үшін құрылған.&lt;br /&gt;
1878 жылы Дебальцево – Луганск зауыты, 1898 жылы – Луганск – Миллерово теміржол желісі ашылды.&lt;br /&gt;
1887 жылы құю зауыты жабылып, 1895 жылы оның орнына патрон зауыты, 1896 жылы локомотив жасау зауыты (қазіргі Лугансктепловоз) және басында тұрған бірқатар басқа кәсіпорындар ашылды.&lt;br /&gt; 
1917 жылы 26 қазанда (8 қараша) қалада Кеңес өкіметі орнады.&lt;br /&gt;
1917–22 жылдардағы Азамат соғысы кезінде Луганскіні 1918 жылдың сәуірінен қарашасына дейін неміс және австриялық әскерлер басып алды.&lt;br /&gt;
1919 жылы 24 желтоқсанда қаланы Қызыл Армия басып алды.&lt;br /&gt;
Қала әкімшілік орталығы (1920 ж. сәуір – қараша), уезд (1920–23), аудандық (1923–38), Донецк губерниясының округтік (1923–30) орталығы.&lt;br /&gt;
1935–58 және 1970–90 жылдары қала Ворошиловград деп аталды.&lt;br /&gt;
17.7.1942 ж. неміс әскерлері басып алды, 14.2.1943 жылы Ворошиловград шабуыл операциясы кезінде Қызыл Армия азат етті.

2014 жылдың сәуірінде Украинадағы биліктің ауысуына қарсы жаппай наразылықтар кезінде Луганскіде Луганск халық республикасы (ЛХР) жарияланды, Луганск оның орталығы болып жарияланды.

== Климаты ==
Климаты ылғалды континенттік, жазы жылы. Луганскіде жылдық орташа температура бақылаулар бойынша 13,4°С жетеді. Ең жоғары температура тіркелген ай шілде, орташа температурасы 31,9°C. Ең суық ай ақпан айы, әдеттегі тәуліктік температурасы 0,7°C. Ең жоғары температура шілдеде 39,0°С дейін, ал ең төменгі температура желтоқсанда -7,8°С. Бір жыл ішінде: шуақты және ашық күндер – 157, қарлы күндер – 15, жауын-шашынды күндер – 105, бұлтты күндер – 89.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goodmeteo.ru/pogoda-lugansk/god/|title=Луганскідегі климат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-04 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Луганск қаласының халқы 01.01.2022 жылға 397 677 адамды құрады.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Луганск қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/lugansk/|title=Луганск қаласының халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-04-02|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 431109 || 427187 || 425848 || 424113 || 417990 || 414509	 || 413370	 || 406729|| 403938|| 401297 || 399559	||397677
|}

== Экономикасы ==
Құрылғаннан бері және әсіресе соңғы 40 жыл ішінде Луганск көп салалы индустриясы бар қала ретінде дамыды. Өнеркәсіптік құрылымда өнеркәсіптік өндірістік қорлардың ең көп үлесін алатын энергияны және капиталды көп қажет ететін салалар басым.

Луганск қаласының экономикасында жетекші рөлді Луганск тепловоз зауыты, Лугцентрокуз, Луганск машина жасау зауыты және т.б. көрсететін машина жасау саласына тиесілі.
Луганскіде тепловоздар, трамвайлар, автомобильдер мен тракторлардың қосалқы бөлшектерін шығарады. 
Ауылшаруашылық машина жасау кәсіпорындарының арасында астықты тазарту және калибрлеуге арналған жабдықты шығаратын Украинадағы негізгі зауыттардың бірі «Аэромех» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Луганск облысы қалалары]]
[[Санат:Украина облыс орталықтары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>2hb2ud0pc9yzqmnzm45wwbzcv9c89dk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654213</id>
      <parentid>3654211</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10715" sha1="agqw44ke2e76wtye4e8e2qw58i7u2ls" xml:space="preserve">{{мағына|Луганск (айрық)}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = Облыс орталығы
 |қазақша атауы           = Луганск
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Луганськ}}
 |жағдайы                 = Облыс орталығы
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Coat of arms of Luhansk.svg
 |ту                      = Flag of Luhansk.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_deg = 48|lat_min = 35|lat_sec = 
 |lon_deg = 39|lon_min = 20|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(850000)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = [[Луганск облысы]]
 |кестедегі аймақ         = Луганск облысы {{!}} Луганск
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |сурет                   = Luhansk collage.jpg
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 аудан
 |басшының түрi           = Қала басшысы
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1795
 |алғашқы дерек           = 1740 жыл
 |бұрынғы атаулары        = 1882 дейін  — ''Луганский завод''&lt;br /&gt; 1935 дейін — ''Луганск''&lt;br /&gt; 1958 дейін — ''Ворошиловград''&lt;br /&gt; 1970 дейін — ''Луганск''&lt;br /&gt; 1990 дейін — ''Ворошиловград''
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 269,61
 |биiктiктiң түрi         = Теңіз деңгейінен жоғары биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 117 (56—178)
 |климаты                 = қоңыржай континенталды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 409 875
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 539 069
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]], [[украиндар]], [[белорустар]], [[гректер]], [[татарлар]], [[еврейлер]], [[грузиндер]], [[армяндар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 642
 |пошта индекстері        =  91000
 |автомобиль коды         =
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Luhansk
 |сайты                   = http://gorod.lugansk.ua
 |сайт тілі               =
 |сайт тілі 2             =
 |сайт тілі 3             = 
}}
'''Луганск''' ({{lang-uk|Луганськ}}) — [[Украина]]ның шығысындағы қала, [[Луганск облысы]]ның облыс орталығы (2014 жылға дейін), сондай-ақ Луганск қалалық қоғамдастығының және Луганск ауданының әкімшілік орталығы. Украинаның ең шығыстағы облыс орталығы. Халық саны бойынша Луганск Украина қалаларының арасында 11 орында (2022 жылдың 1 қаңтарында қалада 397 мың адам тұрды). Облыстың іргелес аудандарымен бірге қала 500 000 агломерацияны құрайды.
2014 жылдың сәуір айынан бастап уақытша ресейлік оккупацияда болды. Луганск Украинаның Жоғарғы Радасымен уақытша басып алынған аумақтан қалалар тізіміне енгізілді.

== Географиялық орналасуы ==
Луганск Луган (Луганка) өзені мен Ольхова өзенінің сағасында орналасқан. Киевке дейінгі қашықтық - 811 км (теміржолмен, түзу сызықпен - 672 км, автомобильмен - 843 км).
Қала шекарасындағы жалпы жер көлемі 28,6 мың гектарды құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9B%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA|title=Луганск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-04 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ол 1795–96 жылдары императрица Екатерина II-нің бұйрығымен салынған Луганск құю зауытының жанындағы елді мекен ретінде құрылған.
Ауыл Луганск зауыты деп аталды. Кәсіпорын Қара теңіз флоты мен жағалаудағы бекіністерді зеңбірек пен снарядтармен қамтамасыз ету үшін құрылған.&lt;br /&gt;
1878 жылы Дебальцево – Луганск зауыты, 1898 жылы – Луганск – Миллерово теміржол желісі ашылды.&lt;br /&gt;
1887 жылы құю зауыты жабылып, 1895 жылы оның орнына патрон зауыты, 1896 жылы локомотив жасау зауыты (қазіргі Лугансктепловоз) және басында тұрған бірқатар басқа кәсіпорындар ашылды.&lt;br /&gt; 
1917 жылы 26 қазанда (8 қараша) қалада Кеңес өкіметі орнады.&lt;br /&gt;
1917–22 жылдардағы Азамат соғысы кезінде Луганскіні 1918 жылдың сәуірінен қарашасына дейін неміс және австриялық әскерлер басып алды.&lt;br /&gt;
1919 жылы 24 желтоқсанда қаланы Қызыл Армия басып алды.&lt;br /&gt;
Қала әкімшілік орталығы (1920 ж. сәуір – қараша), уезд (1920–23), аудандық (1923–38), Донецк губерниясының округтік (1923–30) орталығы.&lt;br /&gt;
1935–58 және 1970–90 жылдары қала Ворошиловград деп аталды.&lt;br /&gt;
17.7.1942 ж. неміс әскерлері басып алды, 14.2.1943 жылы Ворошиловград шабуыл операциясы кезінде Қызыл Армия азат етті.

2014 жылдың сәуірінде Украинадағы биліктің ауысуына қарсы жаппай наразылықтар кезінде Луганскіде Луганск халық республикасы (ЛХР) жарияланды, Луганск оның орталығы болып жарияланды.

== Климаты ==
Климаты ылғалды континенттік, жазы жылы. Луганскіде жылдық орташа температура бақылаулар бойынша 13,4°С жетеді. Ең жоғары температура тіркелген ай шілде, орташа температурасы 31,9°C. Ең суық ай ақпан айы, әдеттегі тәуліктік температурасы 0,7°C. Ең жоғары температура шілдеде 39,0°С дейін, ал ең төменгі температура желтоқсанда -7,8°С. Бір жыл ішінде: шуақты және ашық күндер – 157, қарлы күндер – 15, жауын-шашынды күндер – 105, бұлтты күндер – 89.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goodmeteo.ru/pogoda-lugansk/god/|title=Луганскідегі климат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-04 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Луганск қаласының халқы 01.01.2022 жылға 397 677 адамды құрады.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Луганск қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/lugansk/|title=Луганск қаласының халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-04-02|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 431109 || 427187 || 425848 || 424113 || 417990 || 414509	 || 413370	 || 406729|| 403938|| 401297 || 399559	||397677
|}

== Экономикасы ==
Құрылғаннан бері және әсіресе соңғы 40 жыл ішінде Луганск көп салалы индустриясы бар қала ретінде дамыды. Өнеркәсіптік құрылымда өнеркәсіптік өндірістік қорлардың ең көп үлесін алатын энергияны және капиталды көп қажет ететін салалар басым.

Луганск қаласының экономикасында жетекші рөлді Луганск тепловоз зауыты, Лугцентрокуз, Луганск машина жасау зауыты және т.б. көрсететін машина жасау саласына тиесілі.
Луганскіде тепловоздар, трамвайлар, автомобильдер мен тракторлардың қосалқы бөлшектерін шығарады. 
Ауылшаруашылық машина жасау кәсіпорындарының арасында астықты тазарту және калибрлеуге арналған жабдықты шығаратын Украинадағы негізгі зауыттардың бірі «Аэромех» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Луганск облысы қалалары]]
[[Санат:Украина облыс орталықтары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>agqw44ke2e76wtye4e8e2qw58i7u2ls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654214</id>
      <parentid>3654213</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11033" sha1="dzsyzvt7fkpi651ibvo8iht6r0nx4m2" xml:space="preserve">{{мағына|Луганск (айрық)}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = Облыс орталығы
 |қазақша атауы           = Луганск
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Луганськ}}
 |жағдайы                 = Облыс орталығы
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Coat of arms of Luhansk.svg
 |ту                      = Flag of Luhansk.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_deg = 48|lat_min = 35|lat_sec = 
 |lon_deg = 39|lon_min = 20|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(850000)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = [[Луганск облысы]]
 |кестедегі аймақ         = Луганск облысы {{!}} Луганск
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |сурет                   = Luhansk collage.jpg
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 аудан
 |басшының түрi           = Қала басшысы
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1795
 |алғашқы дерек           = 1740 жыл
 |бұрынғы атаулары        = 1882 дейін  — ''Луганский завод''&lt;br /&gt; 1935 дейін — ''Луганск''&lt;br /&gt; 1958 дейін — ''Ворошиловград''&lt;br /&gt; 1970 дейін — ''Луганск''&lt;br /&gt; 1990 дейін — ''Ворошиловград''
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 269,61
 |биiктiктiң түрi         = Теңіз деңгейінен жоғары биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 117 (56—178)
 |климаты                 = қоңыржай континенталды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 409 875
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 539 069
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]], [[украиндар]], [[белорустар]], [[гректер]], [[татарлар]], [[еврейлер]], [[грузиндер]], [[армяндар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 642
 |пошта индекстері        =  91000
 |автомобиль коды         =
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Luhansk
 |сайты                   = http://gorod.lugansk.ua
 |сайт тілі               =
 |сайт тілі 2             =
 |сайт тілі 3             = 
 |add1n                   = Марапаттары
 |add1                    = {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту медалі|тип=қала}}
 |add2n                   = Қала күні
 |add2                    = Қыркүйектің екінші сенбісі
}}
'''Луганск''' ({{lang-uk|Луганськ}}) — [[Украина]]ның шығысындағы қала, [[Луганск облысы]]ның облыс орталығы (2014 жылға дейін), сондай-ақ Луганск қалалық қоғамдастығының және Луганск ауданының әкімшілік орталығы. Украинаның ең шығыстағы облыс орталығы. Халық саны бойынша Луганск Украина қалаларының арасында 11 орында (2022 жылдың 1 қаңтарында қалада 397 мың адам тұрды). Облыстың іргелес аудандарымен бірге қала 500 000 агломерацияны құрайды.
2014 жылдың сәуір айынан бастап уақытша ресейлік оккупацияда болды. Луганск Украинаның Жоғарғы Радасымен уақытша басып алынған аумақтан қалалар тізіміне енгізілді.

== Географиялық орналасуы ==
Луганск Луган (Луганка) өзені мен Ольхова өзенінің сағасында орналасқан. Киевке дейінгі қашықтық - 811 км (теміржолмен, түзу сызықпен - 672 км, автомобильмен - 843 км).
Қала шекарасындағы жалпы жер көлемі 28,6 мың гектарды құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9B%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA|title=Луганск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-04 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ол 1795–96 жылдары императрица Екатерина II-нің бұйрығымен салынған Луганск құю зауытының жанындағы елді мекен ретінде құрылған.
Ауыл Луганск зауыты деп аталды. Кәсіпорын Қара теңіз флоты мен жағалаудағы бекіністерді зеңбірек пен снарядтармен қамтамасыз ету үшін құрылған.&lt;br /&gt;
1878 жылы Дебальцево – Луганск зауыты, 1898 жылы – Луганск – Миллерово теміржол желісі ашылды.&lt;br /&gt;
1887 жылы құю зауыты жабылып, 1895 жылы оның орнына патрон зауыты, 1896 жылы локомотив жасау зауыты (қазіргі Лугансктепловоз) және басында тұрған бірқатар басқа кәсіпорындар ашылды.&lt;br /&gt; 
1917 жылы 26 қазанда (8 қараша) қалада Кеңес өкіметі орнады.&lt;br /&gt;
1917–22 жылдардағы Азамат соғысы кезінде Луганскіні 1918 жылдың сәуірінен қарашасына дейін неміс және австриялық әскерлер басып алды.&lt;br /&gt;
1919 жылы 24 желтоқсанда қаланы Қызыл Армия басып алды.&lt;br /&gt;
Қала әкімшілік орталығы (1920 ж. сәуір – қараша), уезд (1920–23), аудандық (1923–38), Донецк губерниясының округтік (1923–30) орталығы.&lt;br /&gt;
1935–58 және 1970–90 жылдары қала Ворошиловград деп аталды.&lt;br /&gt;
17.7.1942 ж. неміс әскерлері басып алды, 14.2.1943 жылы Ворошиловград шабуыл операциясы кезінде Қызыл Армия азат етті.

2014 жылдың сәуірінде Украинадағы биліктің ауысуына қарсы жаппай наразылықтар кезінде Луганскіде Луганск халық республикасы (ЛХР) жарияланды, Луганск оның орталығы болып жарияланды.

== Климаты ==
Климаты ылғалды континенттік, жазы жылы. Луганскіде жылдық орташа температура бақылаулар бойынша 13,4°С жетеді. Ең жоғары температура тіркелген ай шілде, орташа температурасы 31,9°C. Ең суық ай ақпан айы, әдеттегі тәуліктік температурасы 0,7°C. Ең жоғары температура шілдеде 39,0°С дейін, ал ең төменгі температура желтоқсанда -7,8°С. Бір жыл ішінде: шуақты және ашық күндер – 157, қарлы күндер – 15, жауын-шашынды күндер – 105, бұлтты күндер – 89.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goodmeteo.ru/pogoda-lugansk/god/|title=Луганскідегі климат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-04 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Луганск қаласының халқы 01.01.2022 жылға 397 677 адамды құрады.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Луганск қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/lugansk/|title=Луганск қаласының халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-04-02|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 431109 || 427187 || 425848 || 424113 || 417990 || 414509	 || 413370	 || 406729|| 403938|| 401297 || 399559	||397677
|}

== Экономикасы ==
Құрылғаннан бері және әсіресе соңғы 40 жыл ішінде Луганск көп салалы индустриясы бар қала ретінде дамыды. Өнеркәсіптік құрылымда өнеркәсіптік өндірістік қорлардың ең көп үлесін алатын энергияны және капиталды көп қажет ететін салалар басым.

Луганск қаласының экономикасында жетекші рөлді Луганск тепловоз зауыты, Лугцентрокуз, Луганск машина жасау зауыты және т.б. көрсететін машина жасау саласына тиесілі.
Луганскіде тепловоздар, трамвайлар, автомобильдер мен тракторлардың қосалқы бөлшектерін шығарады. 
Ауылшаруашылық машина жасау кәсіпорындарының арасында астықты тазарту және калибрлеуге арналған жабдықты шығаратын Украинадағы негізгі зауыттардың бірі «Аэромех» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Луганск облысы қалалары]]
[[Санат:Украина облыс орталықтары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>dzsyzvt7fkpi651ibvo8iht6r0nx4m2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654215</id>
      <parentid>3654214</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11033" sha1="929qfj9glkgno201ccphlrtmukcl3go" xml:space="preserve">{{мағына|Луганск (айрық)}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = Облыс орталығы
 |қазақша атауы           = Луганск
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Луганськ}}
 |жағдайы                 = Облыс орталығы
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Coat of arms of Luhansk.svg
 |ту                      = Flag of Luhansk.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_deg = 48|lat_min = 35|lat_sec = 
 |lon_deg = 39|lon_min = 20|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(850000)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = [[Луганск облысы]]
 |кестедегі аймақ         = Луганск облысы {{!}} Луганск
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |сурет                   = Luhansk collage.jpg
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 аудан
 |басшының түрi           = Қала басшысы
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1795
 |алғашқы дерек           = 1740 жыл
 |бұрынғы атаулары        = 1882 дейін  — ''Луганский завод''&lt;br /&gt; 1935 дейін — ''Луганск''&lt;br /&gt; 1958 дейін — ''Ворошиловград''&lt;br /&gt; 1970 дейін — ''Луганск''&lt;br /&gt; 1990 дейін — ''Ворошиловград''
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 269,61
 |биiктiктiң түрi         = Теңіз деңгейінен жоғары биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 117 (56—178)
 |климаты                 = қоңыржай континенталды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 409 875
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 539 069
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]], [[украиндар]], [[белорустар]], [[гректер]], [[татарлар]], [[еврейлер]], [[грузиндер]], [[армяндар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 642
 |пошта индекстері        =  91000
 |автомобиль коды         =
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Luhansk
 |сайты                   = http://gorod.lugansk.ua
 |сайт тілі               =
 |сайт тілі 2             =
 |сайт тілі 3             = 
 |add1n                   = Марапаттары
 |add1                    = {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|тип=қала}}
 |add2n                   = Қала күні
 |add2                    = Қыркүйектің екінші сенбісі
}}
'''Луганск''' ({{lang-uk|Луганськ}}) — [[Украина]]ның шығысындағы қала, [[Луганск облысы]]ның облыс орталығы (2014 жылға дейін), сондай-ақ Луганск қалалық қоғамдастығының және Луганск ауданының әкімшілік орталығы. Украинаның ең шығыстағы облыс орталығы. Халық саны бойынша Луганск Украина қалаларының арасында 11 орында (2022 жылдың 1 қаңтарында қалада 397 мың адам тұрды). Облыстың іргелес аудандарымен бірге қала 500 000 агломерацияны құрайды.
2014 жылдың сәуір айынан бастап уақытша ресейлік оккупацияда болды. Луганск Украинаның Жоғарғы Радасымен уақытша басып алынған аумақтан қалалар тізіміне енгізілді.

== Географиялық орналасуы ==
Луганск Луган (Луганка) өзені мен Ольхова өзенінің сағасында орналасқан. Киевке дейінгі қашықтық - 811 км (теміржолмен, түзу сызықпен - 672 км, автомобильмен - 843 км).
Қала шекарасындағы жалпы жер көлемі 28,6 мың гектарды құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9B%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA|title=Луганск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-04 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ол 1795–96 жылдары императрица Екатерина II-нің бұйрығымен салынған Луганск құю зауытының жанындағы елді мекен ретінде құрылған.
Ауыл Луганск зауыты деп аталды. Кәсіпорын Қара теңіз флоты мен жағалаудағы бекіністерді зеңбірек пен снарядтармен қамтамасыз ету үшін құрылған.&lt;br /&gt;
1878 жылы Дебальцево – Луганск зауыты, 1898 жылы – Луганск – Миллерово теміржол желісі ашылды.&lt;br /&gt;
1887 жылы құю зауыты жабылып, 1895 жылы оның орнына патрон зауыты, 1896 жылы локомотив жасау зауыты (қазіргі Лугансктепловоз) және басында тұрған бірқатар басқа кәсіпорындар ашылды.&lt;br /&gt; 
1917 жылы 26 қазанда (8 қараша) қалада Кеңес өкіметі орнады.&lt;br /&gt;
1917–22 жылдардағы Азамат соғысы кезінде Луганскіні 1918 жылдың сәуірінен қарашасына дейін неміс және австриялық әскерлер басып алды.&lt;br /&gt;
1919 жылы 24 желтоқсанда қаланы Қызыл Армия басып алды.&lt;br /&gt;
Қала әкімшілік орталығы (1920 ж. сәуір – қараша), уезд (1920–23), аудандық (1923–38), Донецк губерниясының округтік (1923–30) орталығы.&lt;br /&gt;
1935–58 және 1970–90 жылдары қала Ворошиловград деп аталды.&lt;br /&gt;
17.7.1942 ж. неміс әскерлері басып алды, 14.2.1943 жылы Ворошиловград шабуыл операциясы кезінде Қызыл Армия азат етті.

2014 жылдың сәуірінде Украинадағы биліктің ауысуына қарсы жаппай наразылықтар кезінде Луганскіде Луганск халық республикасы (ЛХР) жарияланды, Луганск оның орталығы болып жарияланды.

== Климаты ==
Климаты ылғалды континенттік, жазы жылы. Луганскіде жылдық орташа температура бақылаулар бойынша 13,4°С жетеді. Ең жоғары температура тіркелген ай шілде, орташа температурасы 31,9°C. Ең суық ай ақпан айы, әдеттегі тәуліктік температурасы 0,7°C. Ең жоғары температура шілдеде 39,0°С дейін, ал ең төменгі температура желтоқсанда -7,8°С. Бір жыл ішінде: шуақты және ашық күндер – 157, қарлы күндер – 15, жауын-шашынды күндер – 105, бұлтты күндер – 89.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goodmeteo.ru/pogoda-lugansk/god/|title=Луганскідегі климат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-04 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Луганск қаласының халқы 01.01.2022 жылға 397 677 адамды құрады.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Луганск қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/lugansk/|title=Луганск қаласының халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-04-02|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 431109 || 427187 || 425848 || 424113 || 417990 || 414509	 || 413370	 || 406729|| 403938|| 401297 || 399559	||397677
|}

== Экономикасы ==
Құрылғаннан бері және әсіресе соңғы 40 жыл ішінде Луганск көп салалы индустриясы бар қала ретінде дамыды. Өнеркәсіптік құрылымда өнеркәсіптік өндірістік қорлардың ең көп үлесін алатын энергияны және капиталды көп қажет ететін салалар басым.

Луганск қаласының экономикасында жетекші рөлді Луганск тепловоз зауыты, Лугцентрокуз, Луганск машина жасау зауыты және т.б. көрсететін машина жасау саласына тиесілі.
Луганскіде тепловоздар, трамвайлар, автомобильдер мен тракторлардың қосалқы бөлшектерін шығарады. 
Ауылшаруашылық машина жасау кәсіпорындарының арасында астықты тазарту және калибрлеуге арналған жабдықты шығаратын Украинадағы негізгі зауыттардың бірі «Аэромех» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Луганск облысы қалалары]]
[[Санат:Украина облыс орталықтары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>929qfj9glkgno201ccphlrtmukcl3go</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654216</id>
      <parentid>3654215</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11035" sha1="3egqp4l134xhwo0kxr4oxcoe0ooubop" xml:space="preserve">{{мағына|Луганск (айрық)}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = Облыс орталығы
 |қазақша атауы           = Луганск
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Луганськ}}
 |жағдайы                 = Облыс орталығы
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Coat of arms of Luhansk.svg
 |ту                      = Flag of Luhansk.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_deg = 48|lat_min = 35|lat_sec = 
 |lon_deg = 39|lon_min = 20|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(850000)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = [[Луганск облысы]]
 |кестедегі аймақ         = Луганск облысы {{!}} Луганск
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |сурет                   = Luhansk collage.jpg
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 аудан
 |басшының түрi           = Қала басшысы
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1795
 |алғашқы дерек           = 1740 жыл
 |бұрынғы атаулары        = 1882 дейін  — ''Луганский завод''&lt;br /&gt; 1935 дейін — ''Луганск''&lt;br /&gt; 1958 дейін — ''Ворошиловград''&lt;br /&gt; 1970 дейін — ''Луганск''&lt;br /&gt; 1990 дейін — ''Ворошиловград''
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 269,61
 |биiктiктiң түрi         = Теңіз деңгейінен жоғары биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 117 (56—178)
 |климаты                 = қоңыржай континенталды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 409 875
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 539 069
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]], [[украиндар]], [[белорустар]], [[гректер]], [[татарлар]], [[еврейлер]], [[грузиндер]], [[армяндар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 642
 |пошта индекстері        =  91000
 |автомобиль коды         =
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Luhansk
 |сайты                   = http://gorod.lugansk.ua
 |сайт тілі               =
 |сайт тілі 2             =
 |сайт тілі 3             = 
 |add1n                   = Марапаттары
 |add1                    = {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}
 |add2n                   = Қала күні
 |add2                    = Қыркүйектің екінші сенбісі
}}
'''Луганск''' ({{lang-uk|Луганськ}}) — [[Украина]]ның шығысындағы қала, [[Луганск облысы]]ның облыс орталығы (2014 жылға дейін), сондай-ақ Луганск қалалық қоғамдастығының және Луганск ауданының әкімшілік орталығы. Украинаның ең шығыстағы облыс орталығы. Халық саны бойынша Луганск Украина қалаларының арасында 11 орында (2022 жылдың 1 қаңтарында қалада 397 мың адам тұрды). Облыстың іргелес аудандарымен бірге қала 500 000 агломерацияны құрайды.
2014 жылдың сәуір айынан бастап уақытша ресейлік оккупацияда болды. Луганск Украинаның Жоғарғы Радасымен уақытша басып алынған аумақтан қалалар тізіміне енгізілді.

== Географиялық орналасуы ==
Луганск Луган (Луганка) өзені мен Ольхова өзенінің сағасында орналасқан. Киевке дейінгі қашықтық - 811 км (теміржолмен, түзу сызықпен - 672 км, автомобильмен - 843 км).
Қала шекарасындағы жалпы жер көлемі 28,6 мың гектарды құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9B%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA|title=Луганск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-04 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ол 1795–96 жылдары императрица Екатерина II-нің бұйрығымен салынған Луганск құю зауытының жанындағы елді мекен ретінде құрылған.
Ауыл Луганск зауыты деп аталды. Кәсіпорын Қара теңіз флоты мен жағалаудағы бекіністерді зеңбірек пен снарядтармен қамтамасыз ету үшін құрылған.&lt;br /&gt;
1878 жылы Дебальцево – Луганск зауыты, 1898 жылы – Луганск – Миллерово теміржол желісі ашылды.&lt;br /&gt;
1887 жылы құю зауыты жабылып, 1895 жылы оның орнына патрон зауыты, 1896 жылы локомотив жасау зауыты (қазіргі Лугансктепловоз) және басында тұрған бірқатар басқа кәсіпорындар ашылды.&lt;br /&gt; 
1917 жылы 26 қазанда (8 қараша) қалада Кеңес өкіметі орнады.&lt;br /&gt;
1917–22 жылдардағы Азамат соғысы кезінде Луганскіні 1918 жылдың сәуірінен қарашасына дейін неміс және австриялық әскерлер басып алды.&lt;br /&gt;
1919 жылы 24 желтоқсанда қаланы Қызыл Армия басып алды.&lt;br /&gt;
Қала әкімшілік орталығы (1920 ж. сәуір – қараша), уезд (1920–23), аудандық (1923–38), Донецк губерниясының округтік (1923–30) орталығы.&lt;br /&gt;
1935–58 және 1970–90 жылдары қала Ворошиловград деп аталды.&lt;br /&gt;
17.7.1942 ж. неміс әскерлері басып алды, 14.2.1943 жылы Ворошиловград шабуыл операциясы кезінде Қызыл Армия азат етті.

2014 жылдың сәуірінде Украинадағы биліктің ауысуына қарсы жаппай наразылықтар кезінде Луганскіде Луганск халық республикасы (ЛХР) жарияланды, Луганск оның орталығы болып жарияланды.

== Климаты ==
Климаты ылғалды континенттік, жазы жылы. Луганскіде жылдық орташа температура бақылаулар бойынша 13,4°С жетеді. Ең жоғары температура тіркелген ай шілде, орташа температурасы 31,9°C. Ең суық ай ақпан айы, әдеттегі тәуліктік температурасы 0,7°C. Ең жоғары температура шілдеде 39,0°С дейін, ал ең төменгі температура желтоқсанда -7,8°С. Бір жыл ішінде: шуақты және ашық күндер – 157, қарлы күндер – 15, жауын-шашынды күндер – 105, бұлтты күндер – 89.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goodmeteo.ru/pogoda-lugansk/god/|title=Луганскідегі климат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-04 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Луганск қаласының халқы 01.01.2022 жылға 397 677 адамды құрады.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Луганск қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/lugansk/|title=Луганск қаласының халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-04-02|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 431109 || 427187 || 425848 || 424113 || 417990 || 414509	 || 413370	 || 406729|| 403938|| 401297 || 399559	||397677
|}

== Экономикасы ==
Құрылғаннан бері және әсіресе соңғы 40 жыл ішінде Луганск көп салалы индустриясы бар қала ретінде дамыды. Өнеркәсіптік құрылымда өнеркәсіптік өндірістік қорлардың ең көп үлесін алатын энергияны және капиталды көп қажет ететін салалар басым.

Луганск қаласының экономикасында жетекші рөлді Луганск тепловоз зауыты, Лугцентрокуз, Луганск машина жасау зауыты және т.б. көрсететін машина жасау саласына тиесілі.
Луганскіде тепловоздар, трамвайлар, автомобильдер мен тракторлардың қосалқы бөлшектерін шығарады. 
Ауылшаруашылық машина жасау кәсіпорындарының арасында астықты тазарту және калибрлеуге арналған жабдықты шығаратын Украинадағы негізгі зауыттардың бірі «Аэромех» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Луганск облысы қалалары]]
[[Санат:Украина облыс орталықтары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>3egqp4l134xhwo0kxr4oxcoe0ooubop</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654229</id>
      <parentid>3654216</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11030" sha1="asl8ihfpwlyujkms1aar11uu51gk08m" xml:space="preserve">{{мағына|Луганск (айрық)}}
{{Елді мекен
 |статусы                 = Облыс орталығы
 |қазақша атауы           = Луганск
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Луганськ}}
 |жағдайы                 = Облыс орталығы
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Coat of arms of Luhansk.svg
 |ту                      = Flag of Luhansk.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150
 |ту ені                  = 150
 |lat_deg = 48|lat_min = 35|lat_sec = 
 |lon_deg = 39|lon_min = 20|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(850000)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Луганск облысы
 |кестедегі аймақ         = Луганск облысы {{!}} Луганск
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |сурет                   = Luhansk collage.jpg
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 аудан
 |басшының түрi           = Қала басшысы
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1795
 |алғашқы дерек           = 1740 жыл
 |бұрынғы атаулары        = 1882 дейін  — ''Луганский завод''&lt;br /&gt; 1935 дейін — ''Луганск''&lt;br /&gt; 1958 дейін — ''Ворошиловград''&lt;br /&gt; 1970 дейін — ''Луганск''&lt;br /&gt; 1990 дейін — ''Ворошиловград''
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 269,61
 |биiктiктiң түрi         = Теңіз деңгейінен жоғары биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 117 (56—178)
 |климаты                 = қоңыржай континенталды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 409 875
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 539 069
  |ұлттық құрамы          = [[орыстар]], [[украиндар]], [[белорустар]], [[гректер]], [[татарлар]], [[еврейлер]], [[грузиндер]], [[армяндар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 642
 |пошта индекстері        =  91000
 |автомобиль коды         =
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Luhansk
 |сайты                   = http://gorod.lugansk.ua
 |сайт тілі               =
 |сайт тілі 2             =
 |сайт тілі 3             = 
 |add1n                   = Марапаттары
 |add1                    = {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}}
 |add2n                   = Қала күні
 |add2                    = Қыркүйектің екінші сенбісі
}}
'''Луганск''' ({{lang-uk|Луганськ}}) — [[Украина]]ның шығысындағы қала, [[Луганск облысы]]ның облыс орталығы (2014 жылға дейін), сондай-ақ Луганск қалалық қоғамдастығының және Луганск ауданының әкімшілік орталығы. Украинаның ең шығыстағы облыс орталығы. Халық саны бойынша Луганск Украина қалаларының арасында 11 орында (2022 жылдың 1 қаңтарында қалада 397 мың адам тұрды). Облыстың іргелес аудандарымен бірге қала 500 000 агломерацияны құрайды.
2014 жылдың сәуір айынан бастап уақытша ресейлік оккупацияда болды. Луганск Украинаның Жоғарғы Радасымен уақытша басып алынған аумақтан қалалар тізіміне енгізілді.

== Географиялық орналасуы ==
Луганск Луган (Луганка) өзені мен Ольхова өзенінің сағасында орналасқан. Киевке дейінгі қашықтық - 811 км (теміржолмен, түзу сызықпен - 672 км, автомобильмен - 843 км).
Қала шекарасындағы жалпы жер көлемі 28,6 мың гектарды құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9B%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA|title=Луганск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-04 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ол 1795–96 жылдары императрица Екатерина II-нің бұйрығымен салынған Луганск құю зауытының жанындағы елді мекен ретінде құрылған.
Ауыл Луганск зауыты деп аталды. Кәсіпорын Қара теңіз флоты мен жағалаудағы бекіністерді зеңбірек пен снарядтармен қамтамасыз ету үшін құрылған.&lt;br /&gt;
1878 жылы Дебальцево – Луганск зауыты, 1898 жылы – Луганск – Миллерово теміржол желісі ашылды.&lt;br /&gt;
1887 жылы құю зауыты жабылып, 1895 жылы оның орнына патрон зауыты, 1896 жылы локомотив жасау зауыты (қазіргі Лугансктепловоз) және басында тұрған бірқатар басқа кәсіпорындар ашылды.&lt;br /&gt; 
1917 жылы 26 қазанда (8 қараша) қалада Кеңес өкіметі орнады.&lt;br /&gt;
1917–22 жылдардағы Азамат соғысы кезінде Луганскіні 1918 жылдың сәуірінен қарашасына дейін неміс және австриялық әскерлер басып алды.&lt;br /&gt;
1919 жылы 24 желтоқсанда қаланы Қызыл Армия басып алды.&lt;br /&gt;
Қала әкімшілік орталығы (1920 ж. сәуір – қараша), уезд (1920–23), аудандық (1923–38), Донецк губерниясының округтік (1923–30) орталығы.&lt;br /&gt;
1935–58 және 1970–90 жылдары қала Ворошиловград деп аталды.&lt;br /&gt;
17.7.1942 ж. неміс әскерлері басып алды, 14.2.1943 жылы Ворошиловград шабуыл операциясы кезінде Қызыл Армия азат етті.

2014 жылдың сәуірінде Украинадағы биліктің ауысуына қарсы жаппай наразылықтар кезінде Луганскіде Луганск халық республикасы (ЛХР) жарияланды, Луганск оның орталығы болып жарияланды.

== Климаты ==
Климаты ылғалды континенттік, жазы жылы. Луганскіде жылдық орташа температура бақылаулар бойынша 13,4°С жетеді. Ең жоғары температура тіркелген ай шілде, орташа температурасы 31,9°C. Ең суық ай ақпан айы, әдеттегі тәуліктік температурасы 0,7°C. Ең жоғары температура шілдеде 39,0°С дейін, ал ең төменгі температура желтоқсанда -7,8°С. Бір жыл ішінде: шуақты және ашық күндер – 157, қарлы күндер – 15, жауын-шашынды күндер – 105, бұлтты күндер – 89.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goodmeteo.ru/pogoda-lugansk/god/|title=Луганскідегі климат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-04 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Луганск қаласының халқы 01.01.2022 жылға 397 677 адамды құрады.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Луганск қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/lugansk/|title=Луганск қаласының халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-04-02|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 431109 || 427187 || 425848 || 424113 || 417990 || 414509	 || 413370	 || 406729|| 403938|| 401297 || 399559	||397677
|}

== Экономикасы ==
Құрылғаннан бері және әсіресе соңғы 40 жыл ішінде Луганск көп салалы индустриясы бар қала ретінде дамыды. Өнеркәсіптік құрылымда өнеркәсіптік өндірістік қорлардың ең көп үлесін алатын энергияны және капиталды көп қажет ететін салалар басым.

Луганск қаласының экономикасында жетекші рөлді Луганск тепловоз зауыты, Лугцентрокуз, Луганск машина жасау зауыты және т.б. көрсететін машина жасау саласына тиесілі.
Луганскіде тепловоздар, трамвайлар, автомобильдер мен тракторлардың қосалқы бөлшектерін шығарады. 
Ауылшаруашылық машина жасау кәсіпорындарының арасында астықты тазарту және калибрлеуге арналған жабдықты шығаратын Украинадағы негізгі зауыттардың бірі «Аэромех» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Луганск облысы қалалары]]
[[Санат:Украина облыс орталықтары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>asl8ihfpwlyujkms1aar11uu51gk08m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гамбург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557905</id>
    <revision>
      <id>3654447</id>
      <parentid>3605502</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13560" sha1="fq2ee9rg4cq3yxu2vghucq9e2n3p4bl" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Жер
 |қазақша атауы           = Еркін және  Һанзалық Гамбург  қаласы
 |шынайы атауы            = Freie und Hansestadt Hamburg
  |сурет                   = [[Сурет:Hamburg montage.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия
 |елтаңба                 = DEU Hamburg COA.svg
 |ту                      = Flag of Hamburg.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 33 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 10 |lon_min = 0 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(1736752)_region:DE
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              =
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         =
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 7 аудан
 |басшының түрi           = Бургомистр
 |басшысы                   = Олаф Шольц
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 755,16
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 6
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс
  |тұрғыны                = {{өсім}} 1 869 473
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 2404
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = немістер — 87 %,&lt;br /&gt; басқа ұлттар — 13 % (2011)
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 40
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 20001—20999
 |автомобиль коды         = HH
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   =  
 |ортаққордағы санаты     =
 |сайты                   =  http://www.hamburg.de/
 |сайт тілі               = de
}}
'''Гамбург''' немесе '''Еркін және Һанзалық Гамбург қаласы''' ({{lang-de|Freie und Hansestadt Hamburg}} {{IPA|ˈhambʊɐ̯k}}) - қала-мемлекет, [[Германия]]ның 16 жерінің бірі болып табылады. Ол Германияның екінші ірі қаласы және  Еуропалық Одақтағы ең тығыз қоныстанған  астана емес қала болып табылады. 2011 жылдың соңына қарай қаланың тұрғын саны 1 718 187 болды.

Гамбург Еуропадағы ең ірі порт қалаларының бірі болып табылады.

== Рәміздері ==
Гамбургтің өз елтаңбасы баяғы заманда пайда болған. Оның бірінші суреті XII ғасырда ескі Гамбург мөрінде кездеседі. Елтаңба суретінде қалалық кертешті қабырғасы күш пен қаланың тәуелсіздік символы ретінде және қабырғаның жоғары жағында үш  мұнара көрсетілген. Орташа  мұнараның үстінде крест тұр, өйткені Гамбург епископ қала болып саналады. Екі шеткі мұнаралардың жоғарағы жағында  Мария бикештің алтыбұрышты жұлдызы жарқырап тұр. Өйткені Мария бикеші көптеген ғасырлар бойы қаланың аспан қорғаушысы болған.

XVIII ғасырға дейін қабырға мен мұнаралардың түсі қызыл, ал фонның түсі ақ болған. Бірақ 1752 жылы сенат елтаңбасының түсін өзгертті. Енді елтаңбада ақ мұнаралар қызыл фонда көрсеттілген.

Гамбургте тағы үлкен мемлекеттік елтаңба бар. Ол қорқынышты арыстандар мен басқа да геральдикалық атрибуттармен безендірілген. Осы елтаңба  XVI ғасырда пайда болған. Гамбургтің мемлекеттік елтаңбасы Гамбургтің ұлттық туында бейнеленген.

Гамбургтін теңіз елтаңбасын және теңіз туын теңізде жүзумен байланысты үкіметтік ұйымдарда орналасқан ғимараттарда кездестіруге болады.

Эймсбюттель гамбург ауданында Метфессельштрассе көшесі бар. Осы көше  композитор Альфред Метфессель (1789-1865) құрметіне аталды. Ол 1823-1832 жылдардың аралығында Гамбургте өмір сүріп, жұмыс істеген. 1824 жылы композитор Hamburger Liedertafel хор қоғамын құрды.

== Географиясы ==
Гамбург Германияның солтүстігінде орналасқан. Гамбургтен Эльба өзені ағып өтеді. Гамбургтің федерал жері Шлевиг-Гольштейннің солтүстігінен және Төменгі Саксонияның оңтүстігін жерлерінің арасында орналасқан.
[[Сурет:Hamburg_Jungfernstieg_(1890-1900).jpg|right|thumb|228x228px|&lt;center&gt;Ашық хаттағы Гамбург(1895)&lt;/center&gt;]]

== Саясаты ==
* Заң шығару органы — Гамбург бюргершафтті (''Hamburgische Bürgerschaft''), халық сайлайды.
* Атқарушы орган —  Еркін және  Ганзалық Гамбург қаласының сенатынан (''Senat der Freien und Hansestadt Hamburg'') тұрады:
** Бірінші әкімі (''Erster Bürgermeister'') және
** Гамбург сенаторлар, 
* Конституциялық қадағалау органы - Гамбург Конституциялық Соты (''Hamburgisches Verfassungsgericht''), 
* Ең жоғары соты - Ганзалық Жоғары облыстық соты(''Hanseatisches Oberlandesgericht''), 
* Әкімшілік әділет жоғары соты — Гамбург Жоғары әкімшілік соты (''Hamburgisches Oberverwaltungsgericht'').
Гамбург парламенттін ең соңғы сайлауы 20 ақпанда 2011 жылы өткізілді.
&lt;ref&gt;[http://www.faz.net/s/RubDDBE3F68AD824EE4995B5ABEAA6C8394/Doc~E1FBD9DA343FD4CE48E3AEE9898809F03~ATpl~Ecommon~Scontent.html SPD kann Hamburg allein regieren]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(нем.&lt;/ref&gt;
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;

! Партия
!Дауыс
!Дауыс пайызы
!Орындары
!Орындар пайызы
|-
| СДПГ 
| 331 067 
| 48,6 % 
| 60 
| 50,28 %
|-
| ХДО
| 265 516 
| 21,9 % 
| 40 
| 22,19 %
|-
|Жасылдың партиясы
| 74 472 
| 11,2 % 
| 13 
| 9,92 %
|-
|ЕДП
| 50 132 
| 6,6 % 
| 8 
| 6,7 %
|-
|&quot;Солшыл&quot;
| 50 132 
| 6,4 % 
| 8 
| 6,61 %
|}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Boroughs_of_Hamburg.jpg|right|thumb|250x250px|Гамбургтің әкімшілік бөлінуі]]
Гамбург — Германияның федерал жері. Гамбург - [[Германия]]ның екінші ірі қаласы, Еуропалық Одақтың жетінші ірі қаласы және Еуропалық Одақтағы астана емес қалалардың арасындағы ең көп қоныстаған қала болып саналады.

Гамбург 7 ауданнан тұрады және 105 блоктарға бөлінген.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |Аудан
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |Халық саны (адам)
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |Аудан (км²)
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Халық тығыздығы (адам/км²)
|-
| Гамбург-Орталығы
| align=&quot;right&quot; | 233 114&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;&gt;Residents registration office, source: statistical office Nord of Hamburg and Schleswig-Holstein (31.12.2006)&lt;/ref&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 107,1 
| align=&quot;right&quot; | 2177
|-
| Альтона 
| align=&quot;right&quot; | 243 972&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 78,3 
| align=&quot;right&quot; | 3149
|-
| Аймсбюттель 
| align=&quot;right&quot; | 246 087&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 50,1 
| align=&quot;right&quot; | 4915
|-
| Гамбург-Норд 
| align=&quot;right&quot; | 279 498&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 57,8 
| align=&quot;right&quot; | 4838
|-
| Вандсбек 
| align=&quot;right&quot; | 409 771&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 147,5 
| align=&quot;right&quot; | 2777
|-
| Бергедорф 
| align=&quot;right&quot; | 118 942&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 154,8 
| align=&quot;right&quot; | 769
|-
| Харбург 
| align=&quot;right&quot; | 201 119&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 161,0 
| align=&quot;right&quot; | 1253
|}

== Дін ==
Сенушілердің көбісі - лютерандар, ең ірі лютеран деноминациясы -  Солтүстік Германиядағы Інжілдік-лютерандық шіркеу.&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/germany-cities.htm Города и сельские населённые пункты федеральных земель Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203005522/http://pop-stat.mashke.org/germany-cities.htm |date=2013-12-03 }} по данным [http://pop-stat.mashke.org/links.htm официальных источников ФРГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203005405/http://pop-stat.mashke.org/links.htm |date=2013-12-03 }}&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(нем.)&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Сурет:El tiempo que pasa.jpg|Магистральдық темiр жол станциясының жолы
Сурет:Hamburg Rathaus.jpg|right|Ратуша және қаланың орталығы
Сурет:HH Rathaus pano1.jpg|Орталық ратуша
Сурет:Hamburg.Oberlandesgericht.wmt.jpg|Апелляциялық сот
Сурет:Altona1000251.JPG|Альтон ратушасы
Сурет:Hamburg.Schauspielhaus.wmt.jpg|Неміс ұлттық театры
Сурет:Hamburg Musikhalle 01 KMJ.jpg|Мьюзикхолл 
Сурет:Hamburg-Bismarck-Denkmal-frontal.jpg| Бисмарк ескерткіші
Сурет:Hamburg.St.Katharinen.wmt.jpg|Қасиетті Екатерина шіркеуі
Сурет:StGertrud Uhlenhorst Hamburg.jpg| Қасиетті  Гертруд шіркеуі
Сурет:Mess-Turm.jpg|Гамбургтегі телемұнара
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
[[Сурет:AlsterPanorama.jpg|900px]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Булдаков Г. Н., Лейбошиц Н. Я.'' Гамбург / Оформление обложки М. А. Бычкова; Ленинградская организация ордена Ленина Союза архитекторов СССР.&amp;nbsp;— Л.: Стройиздат, Ленинградское отделение, 1983.&amp;nbsp;— 104&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— (Города-побратимы Ленинграда).&amp;nbsp;— 20 000 экз.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt; (обл.)
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[//ru.wikisource.org/wiki/ЕЭБЕ/Гамбург, город Гамбург, город] // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона.&amp;nbsp;— СПб., 1908—1913.&lt;/span&gt;

== Сілтемелер ==
{{commons|Category:Hamburg}}
* [http://international.hamburg.de/index/1,2709,JGdlbz0zJG9rPTE4OTU3JHVrPSQ_,00.html Официальный сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051122075617/http://international.hamburg.de/index/1,2709,JGdlbz0zJG9rPTE4OTU3JHVrPSQ_,00.html |date=2005-11-22 }}.
* [http://www.generalkonsulat-rus-hamburg.de Официальная страница консульства России в Гамбурге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150831063807/http://www.generalkonsulat-rus-hamburg.de/ |date=2015-08-31 }}.

[[Санат:Германия қалалары]]</text>
      <sha1>fq2ee9rg4cq3yxu2vghucq9e2n3p4bl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654448</id>
      <parentid>3654447</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13588" sha1="p712bfavam0377f8jdfaro2t9xpln62" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Еркін және Һанзалық қала
 |қазақша атауы           = Гамбург
 |шынайы атауы            = {{lang-de|Freie und Hansestadt Hamburg}}
  |сурет                   = [[Сурет:Hamburg montage.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия
 |елтаңба                 = Wappen der Hamburgischen Bürgerschaft.svg
 |ту                      = Flag of Hamburg.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 33 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 10 |lon_min = 0 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(1736752)_region:DE
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              =
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         =
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 7 аудан
 |басшының түрi           = Бургомистр
 |басшысы                 = Петер Ченчер
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 810 жыл
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 755,16
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 6
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс
  |тұрғыны                = {{өсім}} 1 869 473
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 2404
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = немістер — 87 %,&lt;br /&gt; басқа ұлттар — 13 % (2011)
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 40
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 20001—20999
 |автомобиль коды         = HH
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   =  
 |ортаққордағы санаты     =
 |сайты                   =  http://www.hamburg.de/
 |сайт тілі               = de
}}
'''Гамбург''' немесе '''Еркін және Һанзалық Гамбург қаласы''' ({{lang-de|Freie und Hansestadt Hamburg}} {{IPA|ˈhambʊɐ̯k}}) - қала-мемлекет, [[Германия]]ның 16 жерінің бірі болып табылады. Ол Германияның екінші ірі қаласы және  Еуропалық Одақтағы ең тығыз қоныстанған  астана емес қала болып табылады. 2011 жылдың соңына қарай қаланың тұрғын саны 1 718 187 болды.

Гамбург Еуропадағы ең ірі порт қалаларының бірі болып табылады.

== Рәміздері ==
Гамбургтің өз елтаңбасы баяғы заманда пайда болған. Оның бірінші суреті XII ғасырда ескі Гамбург мөрінде кездеседі. Елтаңба суретінде қалалық кертешті қабырғасы күш пен қаланың тәуелсіздік символы ретінде және қабырғаның жоғары жағында үш  мұнара көрсетілген. Орташа  мұнараның үстінде крест тұр, өйткені Гамбург епископ қала болып саналады. Екі шеткі мұнаралардың жоғарағы жағында  Мария бикештің алтыбұрышты жұлдызы жарқырап тұр. Өйткені Мария бикеші көптеген ғасырлар бойы қаланың аспан қорғаушысы болған.

XVIII ғасырға дейін қабырға мен мұнаралардың түсі қызыл, ал фонның түсі ақ болған. Бірақ 1752 жылы сенат елтаңбасының түсін өзгертті. Енді елтаңбада ақ мұнаралар қызыл фонда көрсеттілген.

Гамбургте тағы үлкен мемлекеттік елтаңба бар. Ол қорқынышты арыстандар мен басқа да геральдикалық атрибуттармен безендірілген. Осы елтаңба  XVI ғасырда пайда болған. Гамбургтің мемлекеттік елтаңбасы Гамбургтің ұлттық туында бейнеленген.

Гамбургтін теңіз елтаңбасын және теңіз туын теңізде жүзумен байланысты үкіметтік ұйымдарда орналасқан ғимараттарда кездестіруге болады.

Эймсбюттель гамбург ауданында Метфессельштрассе көшесі бар. Осы көше  композитор Альфред Метфессель (1789-1865) құрметіне аталды. Ол 1823-1832 жылдардың аралығында Гамбургте өмір сүріп, жұмыс істеген. 1824 жылы композитор Hamburger Liedertafel хор қоғамын құрды.

== Географиясы ==
Гамбург Германияның солтүстігінде орналасқан. Гамбургтен Эльба өзені ағып өтеді. Гамбургтің федерал жері Шлевиг-Гольштейннің солтүстігінен және Төменгі Саксонияның оңтүстігін жерлерінің арасында орналасқан.
[[Сурет:Hamburg_Jungfernstieg_(1890-1900).jpg|right|thumb|228x228px|&lt;center&gt;Ашық хаттағы Гамбург(1895)&lt;/center&gt;]]

== Саясаты ==
* Заң шығару органы — Гамбург бюргершафтті (''Hamburgische Bürgerschaft''), халық сайлайды.
* Атқарушы орган —  Еркін және  Ганзалық Гамбург қаласының сенатынан (''Senat der Freien und Hansestadt Hamburg'') тұрады:
** Бірінші әкімі (''Erster Bürgermeister'') және
** Гамбург сенаторлар, 
* Конституциялық қадағалау органы - Гамбург Конституциялық Соты (''Hamburgisches Verfassungsgericht''), 
* Ең жоғары соты - Ганзалық Жоғары облыстық соты(''Hanseatisches Oberlandesgericht''), 
* Әкімшілік әділет жоғары соты — Гамбург Жоғары әкімшілік соты (''Hamburgisches Oberverwaltungsgericht'').
Гамбург парламенттін ең соңғы сайлауы 20 ақпанда 2011 жылы өткізілді.
&lt;ref&gt;[http://www.faz.net/s/RubDDBE3F68AD824EE4995B5ABEAA6C8394/Doc~E1FBD9DA343FD4CE48E3AEE9898809F03~ATpl~Ecommon~Scontent.html SPD kann Hamburg allein regieren]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(нем.&lt;/ref&gt;
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;

! Партия
!Дауыс
!Дауыс пайызы
!Орындары
!Орындар пайызы
|-
| СДПГ 
| 331 067 
| 48,6 % 
| 60 
| 50,28 %
|-
| ХДО
| 265 516 
| 21,9 % 
| 40 
| 22,19 %
|-
|Жасылдың партиясы
| 74 472 
| 11,2 % 
| 13 
| 9,92 %
|-
|ЕДП
| 50 132 
| 6,6 % 
| 8 
| 6,7 %
|-
|&quot;Солшыл&quot;
| 50 132 
| 6,4 % 
| 8 
| 6,61 %
|}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Boroughs_of_Hamburg.jpg|right|thumb|250x250px|Гамбургтің әкімшілік бөлінуі]]
Гамбург — Германияның федерал жері. Гамбург - [[Германия]]ның екінші ірі қаласы, Еуропалық Одақтың жетінші ірі қаласы және Еуропалық Одақтағы астана емес қалалардың арасындағы ең көп қоныстаған қала болып саналады.

Гамбург 7 ауданнан тұрады және 105 блоктарға бөлінген.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |Аудан
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |Халық саны (адам)
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |Аудан (км²)
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Халық тығыздығы (адам/км²)
|-
| Гамбург-Орталығы
| align=&quot;right&quot; | 233 114&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;&gt;Residents registration office, source: statistical office Nord of Hamburg and Schleswig-Holstein (31.12.2006)&lt;/ref&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 107,1 
| align=&quot;right&quot; | 2177
|-
| Альтона 
| align=&quot;right&quot; | 243 972&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 78,3 
| align=&quot;right&quot; | 3149
|-
| Аймсбюттель 
| align=&quot;right&quot; | 246 087&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 50,1 
| align=&quot;right&quot; | 4915
|-
| Гамбург-Норд 
| align=&quot;right&quot; | 279 498&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 57,8 
| align=&quot;right&quot; | 4838
|-
| Вандсбек 
| align=&quot;right&quot; | 409 771&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 147,5 
| align=&quot;right&quot; | 2777
|-
| Бергедорф 
| align=&quot;right&quot; | 118 942&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 154,8 
| align=&quot;right&quot; | 769
|-
| Харбург 
| align=&quot;right&quot; | 201 119&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 161,0 
| align=&quot;right&quot; | 1253
|}

== Дін ==
Сенушілердің көбісі - лютерандар, ең ірі лютеран деноминациясы -  Солтүстік Германиядағы Інжілдік-лютерандық шіркеу.&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/germany-cities.htm Города и сельские населённые пункты федеральных земель Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203005522/http://pop-stat.mashke.org/germany-cities.htm |date=2013-12-03 }} по данным [http://pop-stat.mashke.org/links.htm официальных источников ФРГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203005405/http://pop-stat.mashke.org/links.htm |date=2013-12-03 }}&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(нем.)&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Сурет:El tiempo que pasa.jpg|Магистральдық темiр жол станциясының жолы
Сурет:Hamburg Rathaus.jpg|right|Ратуша және қаланың орталығы
Сурет:HH Rathaus pano1.jpg|Орталық ратуша
Сурет:Hamburg.Oberlandesgericht.wmt.jpg|Апелляциялық сот
Сурет:Altona1000251.JPG|Альтон ратушасы
Сурет:Hamburg.Schauspielhaus.wmt.jpg|Неміс ұлттық театры
Сурет:Hamburg Musikhalle 01 KMJ.jpg|Мьюзикхолл 
Сурет:Hamburg-Bismarck-Denkmal-frontal.jpg| Бисмарк ескерткіші
Сурет:Hamburg.St.Katharinen.wmt.jpg|Қасиетті Екатерина шіркеуі
Сурет:StGertrud Uhlenhorst Hamburg.jpg| Қасиетті  Гертруд шіркеуі
Сурет:Mess-Turm.jpg|Гамбургтегі телемұнара
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
[[Сурет:AlsterPanorama.jpg|900px]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Булдаков Г. Н., Лейбошиц Н. Я.'' Гамбург / Оформление обложки М. А. Бычкова; Ленинградская организация ордена Ленина Союза архитекторов СССР.&amp;nbsp;— Л.: Стройиздат, Ленинградское отделение, 1983.&amp;nbsp;— 104&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— (Города-побратимы Ленинграда).&amp;nbsp;— 20 000 экз.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt; (обл.)
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[//ru.wikisource.org/wiki/ЕЭБЕ/Гамбург, город Гамбург, город] // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона.&amp;nbsp;— СПб., 1908—1913.&lt;/span&gt;

== Сілтемелер ==
{{commons|Category:Hamburg}}
* [http://international.hamburg.de/index/1,2709,JGdlbz0zJG9rPTE4OTU3JHVrPSQ_,00.html Официальный сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051122075617/http://international.hamburg.de/index/1,2709,JGdlbz0zJG9rPTE4OTU3JHVrPSQ_,00.html |date=2005-11-22 }}.
* [http://www.generalkonsulat-rus-hamburg.de Официальная страница консульства России в Гамбурге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150831063807/http://www.generalkonsulat-rus-hamburg.de/ |date=2015-08-31 }}.

[[Санат:Германия қалалары]]</text>
      <sha1>p712bfavam0377f8jdfaro2t9xpln62</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654449</id>
      <parentid>3654448</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13631" sha1="dlt8t4vqkn4uj7q2tu2lop2bvo7yt3k" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Еркін және Һанзалық қала
 |қазақша атауы           = Гамбург
 |шынайы атауы            = {{lang-de|Freie und Hansestadt Hamburg}}
  |сурет                   = [[Сурет:Hamburg montage.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия
 |елтаңба                 = Wappen der Hamburgischen Bürgerschaft.svg
 |ту                      = Flag of Hamburg.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 33 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 10 |lon_min = 0 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(1736752)_region:DE
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              =
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         =
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 7 аудан
 |басшының түрi           = Бургомистр
 |басшысы                 = Петер Ченчер
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 810 жыл
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 755,16
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 6 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс
  |тұрғыны                = {{өсім}} 1 869 473
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 2404
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = немістер — 87 %,&lt;br /&gt; басқа ұлттар — 13 % (2011)
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 040, 04721
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 20095–21149, 22041–22769 және 27499
 |автомобиль коды         = HH
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   =  
 |ортаққордағы санаты     =
 |сайты                   =  http://www.hamburg.de/
 |сайт тілі               = de
}}
'''Гамбург''' немесе '''Еркін және Һанзалық Гамбург қаласы''' ({{lang-de|Freie und Hansestadt Hamburg}} {{IPA|ˈhambʊɐ̯k}}) - қала-мемлекет, [[Германия]]ның 16 жерінің бірі болып табылады. Ол Германияның екінші ірі қаласы және  Еуропалық Одақтағы ең тығыз қоныстанған  астана емес қала болып табылады. 2011 жылдың соңына қарай қаланың тұрғын саны 1 718 187 болды.

Гамбург Еуропадағы ең ірі порт қалаларының бірі болып табылады.

== Рәміздері ==
Гамбургтің өз елтаңбасы баяғы заманда пайда болған. Оның бірінші суреті XII ғасырда ескі Гамбург мөрінде кездеседі. Елтаңба суретінде қалалық кертешті қабырғасы күш пен қаланың тәуелсіздік символы ретінде және қабырғаның жоғары жағында үш  мұнара көрсетілген. Орташа  мұнараның үстінде крест тұр, өйткені Гамбург епископ қала болып саналады. Екі шеткі мұнаралардың жоғарағы жағында  Мария бикештің алтыбұрышты жұлдызы жарқырап тұр. Өйткені Мария бикеші көптеген ғасырлар бойы қаланың аспан қорғаушысы болған.

XVIII ғасырға дейін қабырға мен мұнаралардың түсі қызыл, ал фонның түсі ақ болған. Бірақ 1752 жылы сенат елтаңбасының түсін өзгертті. Енді елтаңбада ақ мұнаралар қызыл фонда көрсеттілген.

Гамбургте тағы үлкен мемлекеттік елтаңба бар. Ол қорқынышты арыстандар мен басқа да геральдикалық атрибуттармен безендірілген. Осы елтаңба  XVI ғасырда пайда болған. Гамбургтің мемлекеттік елтаңбасы Гамбургтің ұлттық туында бейнеленген.

Гамбургтін теңіз елтаңбасын және теңіз туын теңізде жүзумен байланысты үкіметтік ұйымдарда орналасқан ғимараттарда кездестіруге болады.

Эймсбюттель гамбург ауданында Метфессельштрассе көшесі бар. Осы көше  композитор Альфред Метфессель (1789-1865) құрметіне аталды. Ол 1823-1832 жылдардың аралығында Гамбургте өмір сүріп, жұмыс істеген. 1824 жылы композитор Hamburger Liedertafel хор қоғамын құрды.

== Географиясы ==
Гамбург Германияның солтүстігінде орналасқан. Гамбургтен Эльба өзені ағып өтеді. Гамбургтің федерал жері Шлевиг-Гольштейннің солтүстігінен және Төменгі Саксонияның оңтүстігін жерлерінің арасында орналасқан.
[[Сурет:Hamburg_Jungfernstieg_(1890-1900).jpg|right|thumb|228x228px|&lt;center&gt;Ашық хаттағы Гамбург(1895)&lt;/center&gt;]]

== Саясаты ==
* Заң шығару органы — Гамбург бюргершафтті (''Hamburgische Bürgerschaft''), халық сайлайды.
* Атқарушы орган —  Еркін және  Ганзалық Гамбург қаласының сенатынан (''Senat der Freien und Hansestadt Hamburg'') тұрады:
** Бірінші әкімі (''Erster Bürgermeister'') және
** Гамбург сенаторлар, 
* Конституциялық қадағалау органы - Гамбург Конституциялық Соты (''Hamburgisches Verfassungsgericht''), 
* Ең жоғары соты - Ганзалық Жоғары облыстық соты(''Hanseatisches Oberlandesgericht''), 
* Әкімшілік әділет жоғары соты — Гамбург Жоғары әкімшілік соты (''Hamburgisches Oberverwaltungsgericht'').
Гамбург парламенттін ең соңғы сайлауы 20 ақпанда 2011 жылы өткізілді.
&lt;ref&gt;[http://www.faz.net/s/RubDDBE3F68AD824EE4995B5ABEAA6C8394/Doc~E1FBD9DA343FD4CE48E3AEE9898809F03~ATpl~Ecommon~Scontent.html SPD kann Hamburg allein regieren]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(нем.&lt;/ref&gt;
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;

! Партия
!Дауыс
!Дауыс пайызы
!Орындары
!Орындар пайызы
|-
| СДПГ 
| 331 067 
| 48,6 % 
| 60 
| 50,28 %
|-
| ХДО
| 265 516 
| 21,9 % 
| 40 
| 22,19 %
|-
|Жасылдың партиясы
| 74 472 
| 11,2 % 
| 13 
| 9,92 %
|-
|ЕДП
| 50 132 
| 6,6 % 
| 8 
| 6,7 %
|-
|&quot;Солшыл&quot;
| 50 132 
| 6,4 % 
| 8 
| 6,61 %
|}

== Әкімшілік бөлінуі ==
[[Сурет:Boroughs_of_Hamburg.jpg|right|thumb|250x250px|Гамбургтің әкімшілік бөлінуі]]
Гамбург — Германияның федерал жері. Гамбург - [[Германия]]ның екінші ірі қаласы, Еуропалық Одақтың жетінші ірі қаласы және Еуропалық Одақтағы астана емес қалалардың арасындағы ең көп қоныстаған қала болып саналады.

Гамбург 7 ауданнан тұрады және 105 блоктарға бөлінген.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |Аудан
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |Халық саны (адам)
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |Аудан (км²)
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Халық тығыздығы (адам/км²)
|-
| Гамбург-Орталығы
| align=&quot;right&quot; | 233 114&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;&gt;Residents registration office, source: statistical office Nord of Hamburg and Schleswig-Holstein (31.12.2006)&lt;/ref&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 107,1 
| align=&quot;right&quot; | 2177
|-
| Альтона 
| align=&quot;right&quot; | 243 972&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 78,3 
| align=&quot;right&quot; | 3149
|-
| Аймсбюттель 
| align=&quot;right&quot; | 246 087&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 50,1 
| align=&quot;right&quot; | 4915
|-
| Гамбург-Норд 
| align=&quot;right&quot; | 279 498&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 57,8 
| align=&quot;right&quot; | 4838
|-
| Вандсбек 
| align=&quot;right&quot; | 409 771&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 147,5 
| align=&quot;right&quot; | 2777
|-
| Бергедорф 
| align=&quot;right&quot; | 118 942&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 154,8 
| align=&quot;right&quot; | 769
|-
| Харбург 
| align=&quot;right&quot; | 201 119&lt;ref name=&quot;stats 2006&quot;/&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 161,0 
| align=&quot;right&quot; | 1253
|}

== Дін ==
Сенушілердің көбісі - лютерандар, ең ірі лютеран деноминациясы -  Солтүстік Германиядағы Інжілдік-лютерандық шіркеу.&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/germany-cities.htm Города и сельские населённые пункты федеральных земель Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203005522/http://pop-stat.mashke.org/germany-cities.htm |date=2013-12-03 }} по данным [http://pop-stat.mashke.org/links.htm официальных источников ФРГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203005405/http://pop-stat.mashke.org/links.htm |date=2013-12-03 }}&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(нем.)&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Сурет:El tiempo que pasa.jpg|Магистральдық темiр жол станциясының жолы
Сурет:Hamburg Rathaus.jpg|right|Ратуша және қаланың орталығы
Сурет:HH Rathaus pano1.jpg|Орталық ратуша
Сурет:Hamburg.Oberlandesgericht.wmt.jpg|Апелляциялық сот
Сурет:Altona1000251.JPG|Альтон ратушасы
Сурет:Hamburg.Schauspielhaus.wmt.jpg|Неміс ұлттық театры
Сурет:Hamburg Musikhalle 01 KMJ.jpg|Мьюзикхолл 
Сурет:Hamburg-Bismarck-Denkmal-frontal.jpg| Бисмарк ескерткіші
Сурет:Hamburg.St.Katharinen.wmt.jpg|Қасиетті Екатерина шіркеуі
Сурет:StGertrud Uhlenhorst Hamburg.jpg| Қасиетті  Гертруд шіркеуі
Сурет:Mess-Turm.jpg|Гамбургтегі телемұнара
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
[[Сурет:AlsterPanorama.jpg|900px]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Булдаков Г. Н., Лейбошиц Н. Я.'' Гамбург / Оформление обложки М. А. Бычкова; Ленинградская организация ордена Ленина Союза архитекторов СССР.&amp;nbsp;— Л.: Стройиздат, Ленинградское отделение, 1983.&amp;nbsp;— 104&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— (Города-побратимы Ленинграда).&amp;nbsp;— 20 000 экз.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt; (обл.)
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[//ru.wikisource.org/wiki/ЕЭБЕ/Гамбург, город Гамбург, город] // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона.&amp;nbsp;— СПб., 1908—1913.&lt;/span&gt;

== Сілтемелер ==
{{commons|Category:Hamburg}}
* [http://international.hamburg.de/index/1,2709,JGdlbz0zJG9rPTE4OTU3JHVrPSQ_,00.html Официальный сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051122075617/http://international.hamburg.de/index/1,2709,JGdlbz0zJG9rPTE4OTU3JHVrPSQ_,00.html |date=2005-11-22 }}.
* [http://www.generalkonsulat-rus-hamburg.de Официальная страница консульства России в Гамбурге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150831063807/http://www.generalkonsulat-rus-hamburg.de/ |date=2015-08-31 }}.

[[Санат:Германия қалалары]]</text>
      <sha1>dlt8t4vqkn4uj7q2tu2lop2bvo7yt3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>561462</id>
    <revision>
      <id>3654481</id>
      <parentid>3654061</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49212-13</username>
        <id>185568</id>
      </contributor>
      <comment>Хадла Тоумасдоуттир</comment>
      <origin>3654481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58031" sha1="7f4apfwkosw697qjziy5al2req8yo2m" xml:space="preserve">Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие.

===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі===

{| style=&quot;font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;&quot;
! align=left |Түс пернесі
|-
| {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}}
|-
| {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}}
|}
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{USA}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]]
|-
|{{ALB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]]
|-
|{{DZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]]
|Премьер-министрі [[Сифи Гриб]]
|-
|{{AGO}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Жуан Лоренсу]]
|-
|{{AND}}
| [[Парламенттік монархия]]
|Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]&lt;br /&gt;''Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Лбанес]]''&lt;br /&gt;Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]&lt;br /&gt;''Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]]''
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]]
|-
|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Гастон Браун]]
|-
|{{ARG}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]]
|-
|{{ARM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]
|-
|[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]]
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]]
|Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]]
|-
|{{AUS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br&gt;Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]]
|-
|{{AUT}}
|[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]]
|[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]]
|-
|{{AZE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]]
|Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]]
|-
|{{UAE}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]]
|-
|{{BAH}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]]
|-
|{{BGD}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]]
|-
|{{BRB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Миа Моттли]]
|-
|{{BHR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]]
|-
|{{BLR}}
|[[Президенттік республика]] 
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]
|Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]]
|-
|{{BEL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]]
|-
|{{BEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрис Талон]]
|-
|{{BLZ}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]]
|-
|{{BGR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Илияна Йотова]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Румен Радаев]]
|-
|{{BOL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{BIH}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue |&lt;div align=center&gt;[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&amp;nbsp;– [[Лук Кришок]]&lt;/div&gt;
|-
|'''Президиумының төрағасы'''&lt;br /&gt;[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)&lt;br /&gt;[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)&lt;br /&gt;[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде)
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]]
|-
|{{BWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]]
|-
|{{BRA}}
|[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]]
|-
|{{байрақ|Бруней}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{BFA}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Патриоттық қорғау және қалпына келтіру қозғалысы|Қозғалыс]]&amp;nbsp;– [[Ибрагим Траоре]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Ибрагим Траоре]]
|Премьер-министрі [[Жан Эмманюэль Уэдраого]]
|-
|{{BDI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Эварист Ндайишимие]]
|Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]]
|-
|{{BTN}}
|[[Парламенттік монархия]]
| Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]]
|-
|{{VUT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Таллис Мозес]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Боб Лафман]]
|-
|{{VAT}}
|Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]]
|[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]]
|-
|{{VEN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Дельси Родригес]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{VNM}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Социалистік мемлекет]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&amp;nbsp;– [[То Лам]]
|-
|Президенті [[То Лам]]
|Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]]
|-
|{{GAB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]]
|Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]]
|-
|{{HTI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]]
|-
|{{GUY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]]
|Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]]
|-
|{{GMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Адама Бэрроу]]
|-
|{{GHA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]]
|-
|{{GTM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]]
|-
|{{GIN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]]
|Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]]
|-
|{{GNB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]]
|Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]]
|-
|{{GER}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]]
|-
|[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]]
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сиомара Кастро]]
|-
|{{GRC}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Константинос Тасулас]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]]
|-
|{{GRD}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]]
|-
|{{GEO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]]
|-
|{{DNK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайымы [[Фредерик X]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]]
|-
|{{DJI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]]
|Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]]
|-
|{{DMA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Чарльз Саварин]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]]
|-
|{{DOM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Луис Абинадер]]
|-
|{{NZL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Синди Киро]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]]
|-
|{{JPN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]&lt;/ref&gt;
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]]
|-
|{{ZMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]]
|-
|{{ZWE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]]
|-
|{{ISR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ицхак Герцог]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]]
|-
|{{IDN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Прабово Субианто]]
|-
|{{JOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]]
|Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]]
|-
|{{IRN}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]]
|[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]]
|-
|{{IRQ}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Низар Амиди]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]]
|-
|{{IRL}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]]
|-
|{{ISL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Хадла Тоумасдоуттир]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]]
|-
|{{байрақ|Испания}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]]
|-
|{{ITA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Серджио Маттарелла]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]]
|-
|{{YEM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]]
|Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]]
|-
|{{CPV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Жозе Мария Невеш]]
|Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]]
|-
|{{KHM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Нородом Сиамони]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Хун Манет]]
|-
|{{CMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]]
|Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]]
|-
|{{CAN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]]
|-
|{{KIR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Танети Маамау]]
|-
|{{QAT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]]
|Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]]
|-
|{{KEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]]
|-
|{{CYP}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Никос Христодулидис]]
|-
|{{COL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]]
|-
|{{COM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Азали Ассумани]]
|-
|{{COD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]]
|Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]]
|-
|{{COG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]]
|Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]]
|-
|{{KOR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]]
|[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]]
|-
|{{CRI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]]
|-
|{{CIV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]]
|Премьер-министрі [[Патрик Аши]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{CUB}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&amp;nbsp;– [[Мигель Диас-Канель]]
|-
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;| Президенті [[Мигель Диас-Канель]]
|Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]]
|-
|{{KWT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]]
|Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]]
|-
|{{PRK}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]]
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]]
|-
|{{KAZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
|[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]
|-
|{{KGZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]]
|[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{CHN}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[ҚКП ОК Бас хатшысы|Бас хатшы]]&amp;nbsp;– [[Си Цзиньпин]]
|-
|[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төраға]] [[Си Цзиньпин]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Ли Цян]]
|-
|{{LAO}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Тхонглун Сисулит]]
|Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]]
|-
|{{LVA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Эдгар Ринкевич]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]]
|-
|{{LSO}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]]
|-
|{{LBR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Джозеф Боакаи]]
|-
|{{LBN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Жозеф Аун]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]]
|-
|{{LBY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]]
|-
|{{LTU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Гитанас Науседа]]
|Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{LIE}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Парламенттік монархия]]
|Кінәз [[II Ханс-Адам]]
| rowspan=&quot;2&quot; |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]]
|-
|{{LUX}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Ұлы герцог [[Анри]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]]
|-
|{{MUS}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Барлен Вьяпури]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]]
|-
|{{MRT}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]]
|-
|{{MDG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Андри Радзуэлина]]
|Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]]
|-
|{{HUN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Андраш Бака]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]]
|-
|{{MWI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лазарус Чаквера]]
|-
|{{MYS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]]
|-
|{{MLI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Ассими Гоита]]
|Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]]
|-
|{{MDV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Мұхамед Муиззу]]
|-
|{{MLT}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Абела]]
|-
|{{MAR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Патша [[VI Мұхаммед]]
|Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]]
|-
|{{MHL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]]
|-
|{{MEX}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]]
|-
|{{FSM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]]
|-
|{{MOZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Филипе Ньюси]]
|Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]]
|-
|{{MDA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]]
|-
|{{MCO}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]]
|Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]]
|-
|{{MNG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
|Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]]
|-
|{{EGY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]]
|Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]]
|-
|{{MMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]]
|[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]]
|- 
|{{NAM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]]
|Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]]
|-
|{{NRU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]]
|-
|{{NPL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]]
|-
|{{NER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхамед Базум]]
|Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]]
|-
|{{NGA}}
|[[Федерация]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Бола Тинубу]]
|-
|{{NED}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]]
|-
|{{NIC}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Даниэль Ортега]]
|-
|{{NOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[VIII Хокон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]]
|-
|{{ZAF}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сирил Рамафоса]]
|-
|{{OMN}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]]
|Премьер-министрі Хайсам бен Тарық
|-
|{{SSD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]]
|-
|{{CAF}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]]
|Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]]
|-
|{{UZB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]
|[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]]
|-
|{{PLW}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]]
|-
|{{PAN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]]
|-
|{{PNG}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]]
|-
|{{PRY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Сантьяго Пенья]]
|-
|{{PAK}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]]
|[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}&lt;/ref&gt;.
|-
|{{PER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Кейко Фухимори]]
|-
|{{POL}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]]
|-
|{{PRT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]]
|-
|{{RUS}}
|[[Аралас республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
|[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]
|-
|{{RWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Поль Кагаме]]
|Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]]
|-
|{{ROU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]]
|Премьер-министрі [[Илие Боложан]]
|-
|{{SLV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Найиб Букеле]]
|-
|{{WSM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]]
|-
|{{SMR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]]
|-
|{{STP}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]]
|Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{SAU}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue |&lt;div align=center&gt;Мұрагер ханзада &amp;nbsp;– [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]&lt;/div&gt;
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]
|-
|{{SYC}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрик Эрмини]]
|-
|{{SEN}}
|[[Президенттік республика]]
|[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]]
|-
|{{VCT}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]]
|-
|{{байрақ|Сент-Китс және Невис}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]]
|-
|{{LCA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]]
|-
|{{SRB}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]]
|-
|{{SGP}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]]
|-
|{{SYR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]]
|-
|{{SVK}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Петер Пеллегрини]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]]
|-
|{{SVN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]]
|-
|{{SOM}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]]
|-
|{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]]
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]]
|-
|{{SLB}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]]
|-
|{{SDN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]]
|[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]]
|-
|{{SUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]]
|-
|{{SLE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Джулиус Маада Био]]
|Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]]
|-
|{{THA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша Маха [[Вачиралонгкорн]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]]
|-
|{{TZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]]
|Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]]
|-
|{{TJK}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]
|[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]]
|-
|{{TGO}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Фор Гнассингбе]]
|Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]]
|-
|{{TON}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]]
|-
|{{TTO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Пола-Мэй Уикс]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кит Роули]]
|-
|{{TUV}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]]
|-
|{{TUN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Каис Саид]]
|Премьер-министрі [[Нажла Буден]]
|-
|{{TUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]]
|-
|{{TKM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]]
|-
|{{UGA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]]
|Премьер-министрі [[Робина Наббанья]]
|-
|{{UKR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]&lt;/ref&gt;
|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]
|-
|{{URY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Яманду Орси]]
|-
|{{GBR}} 
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]]
|-
|{{IND}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Драупади Мурму]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]]
|-
|{{FJI}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Найкама Лалабалаву]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]]
|-
|{{PHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]]
|-
|{{FIN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Александр Стубб]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]]
|-
|{{FRA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]]
|Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]]
|-
|{{HRV}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Зоран Миланович]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]]
|-
|{{TCD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]]
|-
|{{MNE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Яков Милатович]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]]
|-
|{{CZE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Петр Павел]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]]
|-
|{{CHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Хосе Антонио Каст]]
|-
|{{CHE}}
|[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]&lt;br&gt; [[Ги Пармелен]] (президенті)&lt;br&gt; [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)&lt;br&gt;  [[Карин Келлер-Зуттер]]&lt;br&gt;[[Альберт Рёшти]]&lt;br&gt;[[Элизабет Бом-Шнайдер]]&lt;br&gt;[[Беат Янс]]&lt;br&gt;[[Мартин Пфистер]]
|-
|{{SWE}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[Карл XVI Густав]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]]
|-
|{{LKA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]]
|Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]]
|-
|{{TLS}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]]
|Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]]
|-
|{{ECU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Гильермо Лассо]]
|-
|{{GNQ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]]
|Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ
|-
|{{ERI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Исаяс Афеворки]]
|-
|{{flag|Эсватини}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Патша [[III Мсвати]]
|Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]]
|-
|{{EST}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Юлле Мадизе]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кристен Михал]]
|-
|{{ETH}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]]
|-
|{{JAM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{ABK}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]]
|-
|[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]]
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]]
|Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]]
|-
|{{байрақ|Оңтүстік Осетия}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]]
|Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]]
|-
|{{COK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайым [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Патшайым өкілі Том Марстерс
|Премьер-министрі [[Генри Пуна]]
|-
|{{KOS}} 
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Альбулена Хаджиу]]
|Премьер-министрі [[Альбин Курти]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]]
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Аралас республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Полисарио]]&amp;nbsp;– [[Брагим Гали]]
|-
|Президенті [[Брагим Гали]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]]
|-
|{{байрақ|Палестина}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Махмұд Аббас]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]&lt;ref&gt;[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]]
|[[Аралас республика]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]]
|Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]]
|-
|{{TWN}}
|[[Аралас республика]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Лай Циндэ]]
|Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{байрақ|Транснистрия}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]]
|Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]]
|-
|{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]]
|-
|[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]]
|[[Президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]]
|}

===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Үкімет]]
![[Мемлекет]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]]
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]]
|Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]]
|Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]]
|-
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]]
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]]
|Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]]
|Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]]
|-
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]]
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]]
|}

==Сыртқы сілтемелер==
* [[Билік басындағы монархтардың тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Елдер тізімі}}

[[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]]</text>
      <sha1>7f4apfwkosw697qjziy5al2req8yo2m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654482</id>
      <parentid>3654481</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49212-13</username>
        <id>185568</id>
      </contributor>
      <comment>уикилендіру</comment>
      <origin>3654482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58012" sha1="a3cmpv4k2dnnhsv1oce71juljva9mj8" xml:space="preserve">Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие.

===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі===

{| style=&quot;font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;&quot;
! align=left |Түс пернесі
|-
| {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}}
|-
| {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}}
|}
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{USA}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]]
|-
|{{ALB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]]
|-
|{{DZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]]
|Премьер-министрі [[Сифи Гриб]]
|-
|{{AGO}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Жуан Лоренсу]]
|-
|{{AND}}
| [[Парламенттік монархия]]
|Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]&lt;br /&gt;''Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Лбанес]]''&lt;br /&gt;Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]&lt;br /&gt;''Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]]''
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]]
|-
|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Гастон Браун]]
|-
|{{ARG}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]]
|-
|{{ARM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]
|-
|[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]]
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]]
|Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]]
|-
|{{AUS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br&gt;Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]]
|-
|{{AUT}}
|[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]]
|[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]]
|-
|{{AZE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]]
|Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]]
|-
|{{UAE}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]]
|-
|{{BAH}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]]
|-
|{{BGD}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]]
|-
|{{BRB}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Миа Моттли]]
|-
|{{BHR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]]
|-
|{{BLR}}
|[[Президенттік республика]] 
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]
|Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]]
|-
|{{BEL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]]
|-
|{{BEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрис Талон]]
|-
|{{BLZ}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]]
|-
|{{BGR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Илияна Йотова]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Румен Радаев]]
|-
|{{BOL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{BIH}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue |&lt;div align=center&gt;[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&amp;nbsp; [[Лук Кришок]]&lt;/div&gt;
|-
|'''Президиумының төрағасы'''&lt;br /&gt;[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)&lt;br /&gt;[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)&lt;br /&gt;[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде)
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]]
|-
|{{BWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]]
|-
|{{BRA}}
|[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]]
|-
|{{байрақ|Бруней}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{BFA}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Патриоттық қорғау және қалпына келтіру қозғалысы|Қозғалыс]]&amp;nbsp; [[Ибрагим Траоре]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Ибрагим Траоре]]
|Премьер-министрі [[Жан Эмманюэль Уэдраого]]
|-
|{{BDI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Эварист Ндайишимие]]
|Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]]
|-
|{{BTN}}
|[[Парламенттік монархия]]
| Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]]
|-
|{{VUT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Таллис Мозес]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Боб Лафман]]
|-
|{{VAT}}
|Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]]
|[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]]
|-
|{{VEN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Дельси Родригес]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{VNM}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Социалистік мемлекет]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&amp;nbsp; [[То Лам]]
|-
|Президенті [[То Лам]]
|Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]]
|-
|{{GAB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]]
|Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]]
|-
|{{HTI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]]
|-
|{{GUY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]]
|Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]]
|-
|{{GMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Адама Бэрроу]]
|-
|{{GHA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]]
|-
|{{GTM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]]
|-
|{{GIN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]]
|Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]]
|-
|{{GNB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]]
|Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]]
|-
|{{GER}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]]
|-
|[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]]
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сиомара Кастро]]
|-
|{{GRC}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Константинос Тасулас]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]]
|-
|{{GRD}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]]
|-
|{{GEO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]]
|-
|{{DNK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайымы [[Фредерик X]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]]
|-
|{{DJI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]]
|Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]]
|-
|{{DMA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Чарльз Саварин]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]]
|-
|{{DOM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Луис Абинадер]]
|-
|{{NZL}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Синди Киро]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]]
|-
|{{JPN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]&lt;/ref&gt;
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]]
|-
|{{ZMB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]]
|-
|{{ZWE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]]
|-
|{{ISR}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ицхак Герцог]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]]
|-
|{{IDN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Прабово Субианто]]
|-
|{{JOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]]
|Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]]
|-
|{{IRN}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]]
|[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]]
|-
|{{IRQ}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Низар Амиди]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]]
|-
|{{IRL}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]]
|-
|{{ISL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Хадла Тоумасдоуттир]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]]
|-
|{{байрақ|Испания}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]]
|-
|{{ITA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Серджио Маттарелла]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]]
|-
|{{YEM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]]
|Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]]
|-
|{{CPV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Жозе Мария Невеш]]
|Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]]
|-
|{{KHM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[Нородом Сиамони]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Хун Манет]]
|-
|{{CMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]]
|Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]]
|-
|{{CAN}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]]
|-
|{{KIR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Танети Маамау]]
|-
|{{QAT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]]
|Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]]
|-
|{{KEN}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]]
|-
|{{CYP}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Никос Христодулидис]]
|-
|{{COL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]]
|-
|{{COM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Азали Ассумани]]
|-
|{{COD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]]
|Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]]
|-
|{{COG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]]
|Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]]
|-
|{{KOR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]]
|[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]]
|-
|{{CRI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]]
|-
|{{CIV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]]
|Премьер-министрі [[Патрик Аши]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{CUB}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&amp;nbsp; [[Мигель Диас-Канель]]
|-
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;| Президенті [[Мигель Диас-Канель]]
|Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]]
|-
|{{KWT}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]]
|Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]]
|-
|{{PRK}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]]
|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]]
|-
|{{KAZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
|[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]
|-
|{{KGZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]]
|[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{CHN}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[ҚКП ОК Бас хатшысы|Бас хатшы]]&amp;nbsp; [[Си Цзиньпин]]
|-
|[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төраға]] [[Си Цзиньпин]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Ли Цян]]
|-
|{{LAO}}
|[[Социалистік мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Тхонглун Сисулит]]
|Премьер-министрі [[Фанкхам Випхаван]]
|-
|{{LVA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Эдгар Ринкевич]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]]
|-
|{{LSO}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]]
|-
|{{LBR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Джозеф Боакаи]]
|-
|{{LBN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Жозеф Аун]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]]
|-
|{{LBY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]]
|-
|{{LTU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Гитанас Науседа]]
|Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{LIE}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Парламенттік монархия]]
|Кінәз [[II Ханс-Адам]]
| rowspan=&quot;2&quot; |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]]
|-
|{{LUX}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Ұлы герцог [[Анри]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ксавье Беттель]]
|-
|{{MUS}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Барлен Вьяпури]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]]
|-
|{{MRT}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]]
|-
|{{MDG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Андри Радзуэлина]]
|Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]]
|-
|{{HUN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Андраш Бака]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]]
|-
|{{MWI}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лазарус Чаквера]]
|-
|{{MYS}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]]
|-
|{{MLI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Ассими Гоита]]
|Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]]
|-
|{{MDV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Мұхамед Муиззу]]
|-
|{{MLT}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Абела]]
|-
|{{MAR}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Патша [[VI Мұхаммед]]
|Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]]
|-
|{{MHL}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]]
|-
|{{MEX}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]]
|-
|{{FSM}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]]
|-
|{{MOZ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Филипе Ньюси]]
|Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]]
|-
|{{MDA}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]]
|-
|{{MCO}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]]
|Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]]
|-
|{{MNG}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
|Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]]
|-
|{{EGY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]]
|Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]]
|-
|{{MMR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]]
|[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]]
|- 
|{{NAM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]]
|Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]]
|-
|{{NRU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]]
|-
|{{NPL}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]]
|-
|{{NER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхамед Базум]]
|Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]]
|-
|{{NGA}}
|[[Федерация]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Бола Тинубу]]
|-
|{{NED}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]]
|-
|{{NIC}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Даниэль Ортега]]
|-
|{{NOR}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[VIII Хокон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]]
|-
|{{ZAF}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сирил Рамафоса]]
|-
|{{OMN}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]]
|Премьер-министрі Хайсам бен Тарық
|-
|{{SSD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]]
|-
|{{CAF}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]]
|Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]]
|-
|{{UZB}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]
|[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]]
|-
|{{PLW}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]]
|-
|{{PAN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Лаурентино Кортисо|Лаурентино Кортисо Коэн]]
|-
|{{PNG}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]]
|-
|{{PRY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Сантьяго Пенья]]
|-
|{{PAK}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]]
|[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}&lt;/ref&gt;.
|-
|{{PER}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Кейко Фухимори]]
|-
|{{POL}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]]
|-
|{{PRT}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]]
|-
|{{RUS}}
|[[Аралас республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
|[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]
|-
|{{RWA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Поль Кагаме]]
|Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]]
|-
|{{ROU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]]
|Премьер-министрі [[Илие Боложан]]
|-
|{{SLV}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Найиб Букеле]]
|-
|{{WSM}}
|[[Парламенттік республика]]
|Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]]
|-
|{{SMR}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]]
|-
|{{STP}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]]
|Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|{{SAU}}
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue |&lt;div align=center&gt;Мұрагер ханзада&amp;nbsp; [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]&lt;/div&gt;
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]
|-
|{{SYC}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрик Эрмини]]
|-
|{{SEN}}
|[[Президенттік республика]]
|[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]]
|-
|{{VCT}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]]
|-
|{{байрақ|Сент-Китс және Невис}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]]
|-
|{{LCA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]]
|-
|{{SRB}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]]
|-
|{{SGP}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]]
|-
|{{SYR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]]
|-
|{{SVK}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Петер Пеллегрини]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]]
|-
|{{SVN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]]
|-
|{{SOM}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]]
|-
|{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]]
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]]
|-
|{{SLB}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]]
|-
|{{SDN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]]
|[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]]
|-
|{{SUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]]
|-
|{{SLE}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Джулиус Маада Био]]
|Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]]
|-
|{{THA}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша Маха [[Вачиралонгкорн]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]]
|-
|{{TZA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]]
|Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]]
|-
|{{TJK}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]
|[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]]
|-
|{{TGO}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Фор Гнассингбе]]
|Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]]
|-
|{{TON}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]]
|-
|{{TTO}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Пола-Мэй Уикс]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кит Роули]]
|-
|{{TUV}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]]
|-
|{{TUN}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Каис Саид]]
|Премьер-министрі [[Нажла Буден]]
|-
|{{TUR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]]
|-
|{{TKM}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]]
|-
|{{UGA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]]
|Премьер-министрі [[Робина Наббанья]]
|-
|{{UKR}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]&lt;/ref&gt;
|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]
|-
|{{URY}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Яманду Орси]]
|-
|{{GBR}} 
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]]
|-
|{{IND}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Драупади Мурму]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]]
|-
|{{FJI}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Найкама Лалабалаву]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]]
|-
|{{PHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]]
|-
|{{FIN}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Александр Стубб]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]]
|-
|{{FRA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]]
|Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]]
|-
|{{HRV}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Зоран Миланович]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]]
|-
|{{TCD}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]]
|-
|{{MNE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Яков Милатович]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]]
|-
|{{CZE}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Петр Павел]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]]
|-
|{{CHL}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Хосе Антонио Каст]]
|-
|{{CHE}}
|[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]&lt;br&gt; [[Ги Пармелен]] (президенті)&lt;br&gt; [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)&lt;br&gt;  [[Карин Келлер-Зуттер]]&lt;br&gt;[[Альберт Рёшти]]&lt;br&gt;[[Элизабет Бом-Шнайдер]]&lt;br&gt;[[Беат Янс]]&lt;br&gt;[[Мартин Пфистер]]
|-
|{{SWE}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[Карл XVI Густав]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]]
|-
|{{LKA}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]]
|Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]]
|-
|{{TLS}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]]
|Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]]
|-
|{{ECU}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Гильермо Лассо]]
|-
|{{GNQ}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]]
|Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ
|-
|{{ERI}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Исаяс Афеворки]]
|-
|{{flag|Эсватини}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Патша [[III Мсвати]]
|Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]]
|-
|{{EST}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Юлле Мадизе]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кристен Михал]]
|-
|{{ETH}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]]
|-
|{{JAM}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{ABK}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]]
|-
|[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]]
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшасы [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]]
|Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]]
|-
|{{байрақ|Оңтүстік Осетия}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]]
|Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]]
|-
|{{COK}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патшайым [[III Чарльз]]&lt;br /&gt;Патшайым өкілі Том Марстерс
|Премьер-министрі [[Генри Пуна]]
|-
|{{KOS}} 
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Альбулена Хаджиу]]
|Премьер-министрі [[Альбин Курти]]
|-
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]]
|!style=&quot;font-weight:normal; text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Аралас республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Полисарио]]&amp;nbsp;– [[Брагим Гали]]
|-
|Президенті [[Брагим Гали]]
|Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]]
|-
|{{байрақ|Палестина}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Махмұд Аббас]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]&lt;ref&gt;[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]]
|[[Аралас республика]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]]
|Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]]
|-
|{{TWN}}
|[[Аралас республика]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Лай Циндэ]]
|Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]]
|}

===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{байрақ|Транснистрия}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]]
|Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]]
|-
|{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]]
|-
|[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]]
|[[Президенттік республика]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]]
|}

===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
![[Үкімет]]
![[Мемлекет]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]]
|[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]]
|Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]]
|Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]]
|-
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]]
|[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]]
|Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]]
|Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]]
|-
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]]
|[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]]
|colspan=2 align=&quot;center&quot;|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]]
|}

==Сыртқы сілтемелер==
* [[Билік басындағы монархтардың тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Елдер тізімі}}

[[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]]</text>
      <sha1>a3cmpv4k2dnnhsv1oce71juljva9mj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>565248</id>
    <revision>
      <id>3654467</id>
      <parentid>3632379</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атырау */</comment>
      <origin>3654467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71879" sha1="pudf0m2bls04j80akjn4lq2kxnprczy" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Бұл мақала — 100 мың адамнан көп тұрғыны бар [[Қазақстан қалалары]] әкімдерінің тізімі. [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|1995 жылғы конституция]]ға дейін лауазым '''қала әкімшілігінің басшысы''' деп аталды. Тізім қалалардың халық саны бойынша сұрыпталған, сотталған әкімдер қызыл түспен боялған.

== [[Алматы]] ==
{{Толық мақала|Алматы әкімі}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Soviet Coat of arms of Almaty.gif|163x163px]]
| [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]]
| 8 ақпан 1992
| 20 маусым 1994
|-
| 2
| [[Сурет:Coat of arms of Almaty old.svg|163x163px]]
| [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]]
| 20 маусым 1994
| 16 маусым 1997
|-
| 3
| [[Сурет:Coat of arms of Almaty old.svg|163x163px]]
| [[Виктор Вячеславович Храпунов]]
| 16 маусым 1997
| 9 желтоқсан 2004
|-
| 4
| [[Сурет:Imangali Tasmagambetov (2015-04-16) (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]
| 9 желтоқсан 2004
| 4 сәуір 2008
|-
| 5
| [[Сурет:AEsimov2013.jpg|163x163px]]
| [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов]]
| 4 сәуір 2008
| 9 тамыз 2015
|-
| 6 
| [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек]]
| 9 тамыз 2015
| 28 маусым 2019
|-
| 7
| [[Сурет:Bakhytzhan Sagintayev (2018-07-04) (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев]]
| 28 маусым 2019
| 31 қаңтар 2022
|-
| 8
| [[Сурет:Erbolat Dosaev (2018-05-10) (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Ерболат Асқарбекұлы Досаев]]
| 31 қаңтар 2022
| 24 мамыр 2025
|-
| 9
| [[Сурет: Д.Сатыбалды (cropped).jpg|163x163px]]
| '''[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]'''
| 24 мамыр 2025
| —
|-
|}

== [[Астана]] ==
{{Толық мақала|Астана әкімі}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні&lt;br&gt;''Лауазымы''
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Coat of arms of Astana (1998–2008).svg|163x163px]]
| [[Аманжол Қуанышұлы Бөлекпаев]]&lt;br&gt;''Ақмола әкімі''
| ақпан 1992
| желтоқсан 1997
|-
| 2
| [[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|163x163px]]
| [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков]]&lt;br&gt;''Астана әкімі''
| 10 желтоқсан 1997
| 16 маусым 2003
|-
| 3
| [[Сурет:Kakenuly Nazarbaev (Dosmukhanbetov cropped).jpg|163x163px]]
| [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұхамбетов]]
| 16 маусым 2003
| 20 наурыз 2004
|-
| 4
| [[Сурет:Omirzaq Shukeev (2019-02-15).jpg|163x163px]]
| [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев]]
| 20 наурыз 2004
| 20 қыркүйек 2006
|-
| 5
| [[Сурет:Askar mamin 2 (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин]]
| 21 қыркүйек 2006
| 4 сәуір 2008
|-
| 6 
| [[Сурет:Imangali Tasmagambetov (2015-04-16) (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]
| 4 сәуір 2008
| 22 қазан 2014
|-
| 7
| [[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|163x163px]]
| [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков]]
| 22 қазан 2014
| 21 маусым 2016
|-
| 8
| [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Әсет Өрентайұлы Исекешев]]
| 21 маусым 2016
| 10 қыркүйек 2018
|-
| 9
| [[Сурет:Bakhyt Sultanov (08.2016) (cropped).png|163x163px]]
| [[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов]]
| 10 қыркүйек 2018
| 13 маусым 2019
|-
| 10
| [[Сурет:Altai Kolginov (27829) (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов]]&lt;br&gt;''Нұр-Сұлтан әкімі''
| 13 маусым 2019
| 8 желтоқсан 2022
|-
| 11
| [[Сурет:Zhenis Kassymbek (08.2016) (cropped).png|163x163px]]
| '''[[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]]'''&lt;br&gt;''Астана әкімі''
| 8 желтоқсан 2022
|
|-
|}

== [[Шымкент]] ==
{{Толық мақала|Шымкент әкімі}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]]
| [[Амалбек Қозыбақұлы Тшанов]]
| 21 ақпан 1992 
| 15 қараша 1993
|-
| 2
| [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]]
| [[Сейіт Қуандықұлы Белгібаев]]
| 15 қараша 1993
| 16 қазан 1995
|-
| 3
| [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]]
| [[Анарбек Оңғарұлы Орман]]
| 16 қазан 1995
| 14 желтоқсан 1997
|-
| 4
| [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]]
| [[Қылышбек Сатылғанұлы Ізбасханов]] 
| 14 қараша 1997
| 14 мамыр 1999
|-
| 5
| [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]]
| [[Төретай Тұңғышұлы Бекжігітов]]
| 14 мамыр 1999
| 17 қаңтар 2001
|-
| 6
| [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]]
| [[Болат Әбжаппарұлы Жылқышиев]]
| 15 наурыз 2001
| тамыз 2002
|-
| 7
| [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]]
| [[Ғалымжан Құралбекұлы Жұмжаев]]
| 10 қыркүйек 2002
| 17 ақпан 2006
|-
| 8
| [[Сурет:Шымкент.png|163x163px]]
| [[Анарбек Оңғарұлы Орман]]
| 27 қыркүйек 2006
| 19 ақпан 2008
|-
| 9
| [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|163x163px]]
| [[Арман Шәріпбайұлы Жетпісбаев]]
| 19 ақпан 2008
| 24 сәуір 2012
|-
| 10
| [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|163x163px]]
| [[Қайрат Құсайынұлы Молдасейітов]] 
| 24 сәуір 2012
| 27 мамыр 2013
|-
| 11
| [[Сурет:Д.Сатыбалды (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
| 27 мамыр 2013
| 19 тамыз 2015
|-
| 12
| [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|163x163px]]
| [[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов]]
| 19 тамыз 2015
| 31 қазан 2017&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.nur.kz/288704-chem-proslavilis-12-akimov-shymkenta.html |title= Чем прославились 12 акимов Шымкента? |lang= ru |work= nur.kz |date= 2013-11-04}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160918121008/https://www.nur.kz/288704-chem-proslavilis-12-akimov-shymkenta.html |date= 2016-09-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| 13
| [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|163x163px]]
| [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев]]
| 7 қараша 2017
| 20 маусым 2018
|-
| 14
| [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|163x163px]]
| [[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов]]
| 20 маусым 2018
| 30 шілде 2019
|-
| 15
| [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|163x163px]]
| [[Ерлан Қуанышұлы Айтаханов]]
| 30 шілде 2019
| 21 қаңтар 2020
|-
| 16
| [[Сурет:Shymkent logo.svg|163x163px]]
| [[Мұрат Дүйсенбекұлы Әйтенов]]
| 21 қаңтар 2020
| 5 қыркүйек 2023
|-
| 17
| [[Сурет:Shymkent logo.svg|163x163px]]
| '''[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]'''
| 5 қыркүйек 2023
|
|-
|}

== [[Қарағанды]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Караганда герб2.png|163x163px]]
| [[Шаймерден Әбілмәжінұлы Оразалинов]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://ia-centr.ru/expert/7910/ |title= Экспертная оценка :: Быть акимом Караганды |lang= ru |work= ia-centr.ru |date= 2010-05-07}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160126215812/http://ia-centr.ru/expert/7910/ |date= 2016-01-26}}&lt;/ref&gt;
| 1988
| 1997
|-
| 2
| [[Сурет:Караганда герб2.png|163x163px]]
| [[Николай Васильевич Филатов]] 
| 1997
| 2000
|-
| 3
| [[Сурет:Караганда герб2.png|163x163px]]
| [[Корней Корнеевич Изаак]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.nomad.su/?a=20-201105230006 |title= Ушел из жизни экс-аким Караганды Корней Изаак {{!}} Номад {{!}} 23.05.2011 |lang= ru |work= nomad.su |date= 2011-05-23 |accessdate= 2024-06-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160126143459/http://www.nomad.su/?a=20-201105230006 |date= 2016-01-26}}&lt;/ref&gt;
| 2000
| 2002
|-
| 4
| [[Сурет:Караганда герб2.png|163x163px]]
| [[Алшын Сәменұлы Шалабаев]] ({{м.а.}})
| 2002
| 2003
|-
| 5
| [[Сурет:Караганда герб2.png|163x163px]]
| [[Юрий Михайлович Литвинов]]
| 2003
| 20 наурыз 2006
|-
| 6 
| [[Сурет:Караганда герб2.png|163x163px]]
| [[Владимир Николаевич Чирков]]
| наурыз 2006
| 27 мамыр 2006
|-
| 7
| [[Сурет:Seal of Karaganda, Kazakhstan.png|163x163px]]
| [[Ислам Уахитұлы Тоғайбаев]]
| 27 мамыр 2006
| қаңтар 2010
|-
| 8
| [[Сурет:Seal of Karaganda, Kazakhstan.png|163x163px]]
| [[Бауыржан Түйтеұлы Әбдішев]]
| қаңтар 2010
| қыркүйек 2012
|-
| 9
| [[Сурет:Seal of Karaganda, Kazakhstan.png|163x163px]]
| [[Мейрам Ахмедияұлы Смағұлов]]
| қыркүйек 2012
| 28 маусым 2014&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://vlast.kz/novosti/14749-byvsij-akim-karagandy-smagulov-prigovoren-k-3-godam-lisenia-svobody.html |title= Бывший аким Караганды Смагулов приговорен к 3 годам лишения свободы - Аналитический интернет-журнал Vласть |lang= ru |work= vlast.kz |author= Вааль, Тамара |date= 2015-12-11 |accessdate= 2024-06-05}}&lt;/ref&gt;
|-
| 10
| [[Сурет:Nurlan Aubakirov 2018.jpg|163x163px]]
| [[Нұрлан Ерікбайұлы Әубәкіров]]
| 28 маусым 2014&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://karaganda-akimat.gov.kz/ru/og_ruk/ |title= Руководители органов исполнительной власти города Караганды |lang= ru |work= karaganda-akimat.gov.kz}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160809214041/http://karaganda-akimat.gov.kz/ru/og_ruk |date= 2016-08-09}}&lt;/ref&gt;
| қыркүйек 2020
|-
| 11
| [[Сурет:Yermaganbet Bulekpayev (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]]
| қыркүйек 2020
| 8 желтоқсан 2022
|-
| 12
| [[Сурет:Seal of Karaganda, Kazakhstan.png|163x163px]]
| '''[[Мейрам Мұратұлы Қожухов]]'''
| 18 қаңтар 2023 бері 
|
|-
|}

== [[Ақтөбе]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Aktobe seal - 2.png|163x163px]]
| [[Сержан Боранқұлұлы Жаманқұлов]]
| 11 ақпан 1992
| 30 маусым 1993
|-
| 2
| [[Сурет:Aktobe seal - 2.png|163x163px]]
| [[Абдолла Андамасұлы Әбенов]]
| 1 шілде 1993
| 11 қараша 1996
|-
| 3
| [[Сурет:Dmitry Medvedev in Kazakhstan 22 September 2008-10 (Eleusin Sagyndyqov cropped).jpg|163x163px]]
| [[Елеусін Наурызбайұлы Сағындықов]]
| 15 қараша 1996
| 21 қазан 2002
|-
| 4
| [[Сурет:Aktobe seal - 2.png|163x163px]]
| [[Қайырқожа Жұмағалиұлы Елеусізов]]
| 4 қараша 2002
| 14 шілде 2004
|-
| 5
| [[Сурет:Aktobe seal - 2.png|163x163px]]
| [[Серікжан Шайзадаұлы Мұқашев]]
| 14 шілде 2004
| 29 наурыз 2005
|-
| 6 
| [[Сурет:Aktobe seal - 2.png|163x163px]]
| [[Абай Маслахатұлы Садықов]]
| 29 наурыз 2005
| 1 ақпан 2006
|-
| 7
| [[Сурет:Aktobe seal - 2.png|163x163px]]
| [[Серік Кеңесұлы Нокин]]
| 1 ақпан 2006
| 2008
|-
| 8
| [[Сурет:Aktobe seal - 2.png|163x163px]]
| [[Архимед Бегежанұлы Мұхамбетов]]
| қазан 2008
| 22 шілде 2011
|-
| 9
| [[Сурет:Aktobe seal - 2.png|163x163px]]
| [[Нұрмұхамбет Қанапияұлы Әбдібеков]]
| 26 шілде 2011
| 17 ақпан 2012
|-
| 10
| [[Сурет:Aktobe seal - 2.png|163x163px]]
| [[Ерхан Болатжанұлы Омаров]]
| 17 ақпан 2012
| 27 қазан 2015
|-
| 11
| [[Сурет:Aktobe seal - 2.png|163x163px]]
| [[Бекбол Ұбайдоллаұлы Сағын]]
| 27 қазан 2015
| 4 шілде 2016
|-
| 12
| [[Сурет:Aktobe seal - 2.png|163x163px]]
| [[Ілияс Сапарбекұлы Испанов]]
| 4 шілде 2016
| 24 маусым 2019
|-
| 13
| [[Сурет:Aktobe seal - 2.png|163x163px]]
| [[Мавр Ерғалиұлы Абдуллин]]
| 24 маусым 2019
| 16 наурыз 2020
|-
| 13
| [[Сурет:Aktobe seal - 2.png|163x163px]]
| [[Асхат Берлешұлы Шахаров]]
| 16 наурыз 2020
| 25 қараша 2022
|-
| 13
| [[Сурет:Aktobe seal - 2.png|163x163px]]
| [[Мұрат Өтемісұлы Жүребеков]]
| 25 қараша 2022
| 26 маусым 2023
|-
| 14
| [[Сурет:Aktobe seal - 2.png|163x163px]]
| '''[[Азамат Бауыржанұлы Бекет]]'''
| 26 маусым 2023&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.forbes.kz/news/2023/06/26/newsid_303941|title=Азамат Бекет Ақтөбе қаласының әкімі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Forbes]]|date=2023-06-26|accessdate=2023-06-27}}&lt;/ref&gt;
|
|}

== [[Тараз]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Seal Taraz.png|163x163px]]
| [[Алдияр Әлиасқарұлы Түсіпов]]
| ақпан 1992
| қазан 1995
|-
| 2
| [[Сурет:Seal Taraz.png|163x163px]]
| [[Болат Әбжаппарұлы Жылқышиев]]
| қазан 1995
| қаңтар 1998
|-
| 3
| [[Сурет:Seal Taraz.png|163x163px]]
| [[Сейіт Қайроллаұлы Сартбаев]]
| қаңтар 1998
| ақпан 1999
|-
| 4
| [[Сурет:Seal Taraz.png|163x163px]]
| [[Болат Оспанұлы Сауранбаев]]
| ақпан 1999
| сәуір 2005
|-
| 5
| [[Сурет:Seal Taraz.png|163x163px]]
| [[Ілияс Әлімұлы Тортаев]]
| сәуір 2005
| 8 желтоқсан 2009
|-
| 6 
| [[Сурет:Seal Taraz.png|163x163px]]
| [[Ертарғын Кәкімбекұлы Астаев]]
| 8 желтоқсан 2009
| қазан 2010
|-
| 7
| [[Сурет:Seal Taraz.png|163x163px]]
| [[Бекболат Серікбекұлы Орынбеков]]
| қазан 2010
| 31 желтоқсан 2013
|-
| 8
| [[Сурет:Seal Taraz.png|163x163px]]
| [[Нұржан Сәбитұлы Календеров]]
| 31 желтоқсан 2013
| 2 наурыз 2017
|-
| 9
| [[Сурет:Seal Taraz.png|163x163px]]
| [[Рүстем Рысбайұлы Дәулет]]
| 2 наурыз 2017
| 23 сәуір 2018
|-
| 10
| [[Сурет:Seal Taraz.png|163x163px]]
| [[Ғалымжан Райлұлы Әбдірайымов]]
| 23 сәуір 2018
| 12 сәуір 2019
|-
| 11
| [[Сурет:Seal Taraz.png|163x163px]]
| [[Қайрат Әскербекұлы Досаев]]
| 24 сәуір 2019
| 22 қараша 2019
|-
| 12
| [[Сурет:Seal Taraz.png|163x163px]]
| [[Айтқазы Даулетқұлұлы Қарабалаев]]
| 3 желтоқсан 2019
| 19 наурыз 2021
|-
| 13
| [[Сурет:Seal Taraz.png|163x163px]]
| [[Ержан Жұматұлы Жылқыбаев]]
| 19 наурыз 2021
| 5 тамыз 2022
|-
| 14
| [[Сурет:Seal Taraz.png|163x163px]]
| '''[[Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков]]'''
| 5 тамыз 2022
|
|-
|}

== [[Павлодар]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Coat of arms of Pavlodar.svg|163x163px]]
| [[Александр Васильевич Рюмкин]]&lt;ref&gt;{{кітап|автор= [[Данияр Рахманұлы Әшімбаев|Әшімбаев, Данияр]] |бөлігі= Рюмкин Александр Васильевич |тақырыбы= Қазақстандағы кімнің кім екені: Биографиялық энциклопедия |шынайы атауы= Кто есть кто в Казахстане: Биографическая энциклопедия, 7-е изд., доп. |орны= Алматы |баспасы= Credo |жыл= 2003 |беттері= 454 |барлық беті= 612 |isbn= 9965-9164-8-9}}&lt;/ref&gt;
| 1991
| 1994
|-
| 2
| [[Сурет:Coat of arms of Pavlodar.svg|163x163px]]
| [[Владимир Игнатьевич Пыхтин]]
| 1994
| 1998
|-
| 3
| [[Сурет:Coat of arms of Pavlodar.svg|163x163px]]
| [[Николай Иванович Чмых]]
| 1998
| 7 наурыз 2003
|-
| 4
| [[Сурет:Coat of arms of Pavlodar.svg|163x163px]]
| [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов]]
| 7 мамыр 2003
| 14 маусым 2003
|-
| 5
| [[Сурет:Coat of arms of Pavlodar.svg|163x163px]]
| [[Бәкір Саматұлы Демеуов]]
| маусым 2003
| сәуір 2009
|-
| 6 
| [[Сурет:Coat of arms of Pavlodar.svg|163x163px]]
| [[Бақытжан Төлеужанұлы Жоламанов]]
| 24 наурыз 2009
| 26 қазан 2011
|-
| 7
| [[Сурет:Coat of arms of Pavlodar.svg|163x163px]]
| [[Оразгелді Әлиғазыұлы Қайыргелдинов]]
| 8 қазан 2011
| 12 ақпан 2014
|-
| 8
| [[Сурет:Coat of arms of Pavlodar.svg|163x163px]]
| [[Болат Жұмабекұлы Бақауов]]
| 12 сәуір 2014
| 25 наурыз 2016
|-
| 9
| [[Сурет:Nurjan Äşimbetov (2023-04-20).jpg|163x163px]]
| [[Нұржан Кемерұлы Әшімбетов]]
| 12 сәуір 2016
| 22 тамыз 2018
|-
| 10
| [[Сурет:Павлодар таңбасы.png|163x163px]]
| [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] 
| 22 тамыз 2018
| 2 шілде 2019
|-
| 11
| [[Сурет:Павлодар таңбасы.png|163x163px]]
| [[Қайрат Теміршотұлы Нүкенов]] 
| 10 шілде 2019
| 27 шілде 2020
|-
| 12
| [[Сурет:Павлодар таңбасы.png|163x163px]]
| [[Ержан Иманслямұлы Иманслям]] 
| 27 шілде 2020
| 19 шілде 2021
|-
| 13
| [[Сурет:Павлодар таңбасы.png|163x163px]]
| [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] 
| 19 шілде 2021
| 6 желтоқсан 2022
|-
| 14
| [[Сурет:Павлодар таңбасы.png|163x163px]]
| [[Ержан Бейбітұлы Иманзаипов]]
| 6 желтоқсан 2022
| 12 қыркүйек 2023
|-
| 15
| [[Сурет:Павлодар таңбасы.png|163x163px]]
| [[Хасар Айтпекұлы Хабылбеков]]
| 12 қыркүйек 2023&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar/press/news/details/617516?lang=kk |title= Павлодар қаласының әкімі болып Хасар Хабылбеков тағайындалдыПавлодар қаласының әкімі болып Хасар Хабылбеков тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Павлодар]] қаласының әкімдігі |date= 2023-09-12 |accessdate= 2024-06-05}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|}

== [[Өскемен]] ==
{{main|Өскемен қалалық әкімдігі}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Николай Тимофеевич Носиков]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.inform.kz/ru/9-iyulya-kalendar-kazinforma-daty-sobytiya-imena_a2572638 |title= 9 июля. КАЛЕНДАРЬ КАЗИНФОРМА «ДАТЫ. СОБЫТИЯ. ИМЕНА» |lang= ru |work= inform.kz |date= 2013-07-09 |accessdate= 2024-06-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.caravan.kz/gazeta/zapretnye-pogosty-50661/ |title= Запретные погосты |lang= ru |work= caravan.kz |date= 2008-01-18 |accessdate= 2024-06-05}}&lt;/ref&gt;
| 1992
| 1995
|-
| 2
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Юрий Анатольевич Кудинов]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.inform.kz/ru/kazinform-anons-na-17-22-maya_a2380428 |title= КАЗИНФОРМ АНОНС НА 17-22 МАЯ |lang= ru |work= inform.kz |date= 2011-05-17 |accessdate= 2024-06-05}}&lt;/ref&gt;
| 1995
| 1997
|-
| 3
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Александр Александрович Лукин]] 
| 16 сәуір 1997
| қыркүйек 1999
|-
| 4
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Вера Николаевна Сухорукова]]
| қыркүйек 1999
| қаңтар 2003
|-
| 5
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Александр Васильевич Гречухин]]
| қаңтар 2003
| қаңтар 2004
|-
| 6 
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Амангелді Қажыбайұлы Қажыбаев]]
| 15 желтоқсан 2004
| қаңтар 2005
|-
| 7
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Мағзам Тоғжанұлы Баяндаров]]
| қаңтар 2005
| 30 мамыр 2005
|-
| 8
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Александр Михайлович Быстров]]
| 30 мамыр 2005
| қыркүйек 2006
|-
| 9
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Манарбек Кадылқұмарұлы Сапарғалиев]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1158238747 |title= САПАРГАЛИЕВ Манарбек Кадылгумарович |lang= ru |work= centrasia.ru}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170305193601/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1158238747 |date= 2017-03-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.nomad.su/?a=19-200609150018 |title= Кадровые перестановки |lang= ru |work= nomad.su |date= 2006-09-15 |accessdate= 2024-06-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170305192919/http://www.nomad.su/?a=19-200609150018 |date= 2017-03-05}}&lt;/ref&gt;
| 14 қыркүйек 2006
| 2007
|-
| 10
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Шәкәрім Сабырұлы Бұқтығұтов]]
| наурыз 2007
| тамыз 2008
|-
| 11
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]]
| тамыз 2008 
| 2009
|-
| 12
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Ислам Әлмаханұлы Әбішев]]
| наурыз 2009
| ақпан 2012
|-
| 13
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Серік Шәуенұлы Тәукебаев]]
| 3 ақпан 2012
| 25 мамыр 2013
|-
| 14
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Темірбек Жұмақұлұлы Қасымжанов]]
| 25 мамыр 2013
| 20 сәуір 2016
|-
| 15
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Ерлан Қапарұлы Аймұқашев]]
| 20 сәуір 2016
| 30 мамыр 2017
|-
| 16 
| [[Сурет:Oskemen seal.svg|163x163px]]
| [[Қуат Мұхитұлы Тұмабаев]]
| 30 мамыр 2017
| шілде 2018
|-
| 17
| [[Сурет:ZhaksylykOmar2022 (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Жақсылық Мұқашұлы Омар]]
| 20 тамыз 2018
| 28 қараша 2024
|-
| 18
| [[Сурет:Oskemen Logo 2019.jpg|163x163px]]
| '''[[Алмат Талғатұлы Ақышев]]'''
| 11 желтоқсан 2024
| ''қазір лауазымда''
|-
|}

== [[Семей]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Semey Seal.png|163x163px]]
| [[Исламбек Нұрбекұлы Қарақанов]]
| 23 наурыз 1992
| 1994&lt;ref&gt;{{кітап|автор= Сүлейменов Н., Әшімбаев Д. Р., Андреев В. |тақырыбы= 90-жылдардағы Қазақстан. Қажыгелдин үкіметі: жекешелендіру, жемқорлық пен билік үшін талас |шынайы атауы= Казахстан 90-х. Правительство Кажегельдина: приватизация, коррупция и борьба за власть |жыл= 2003 |беті= 18 |isbn= 9965-9164-7-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.inform.kz/kz/1-marta-kalendar-kazinforma-daty-sobytiya-imena_a2444910 |title= 1 марта. Календарь Казинформа «Даты. События. Имена» |lang= ru |publisher= Казинформ |date= 2012-03-01 |accessdate= 2017-01-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2
| [[Сурет:Semey Seal.png|163x163px]]
| [[Вячеслав Сергеевич Бутин]]
| 1994
| 1995
|-
| 3
| [[Сурет:Semey Seal.png|163x163px]]
| [[Нина Васильевна Рыболовлева]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.caravan.kz/gazeta/semejj-prosit-oblastnojj-status-74267/ |title= Семей просит областной статус |lang= ru |work= caravan.kz |date= 2013-12-20 |accessdate= 2023-06-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://sgpi.kz/page/vip |title= ЛУЧШИЕ ВЫПУСКНИКИ |lang= ru |work= sgpi.kz}} {{Wayback|url= https://archive.li/20130219043913/http://sgpi.kz/page/vip |date= 2013-02-19}}&lt;/ref&gt;
| 1995
| 1997
|-
| 4
| [[Сурет:Semey Seal.png|163x163px]]
| [[Вячеслав Сергеевич Бутин]]
| 1997
| 1998
|-
| 5
| [[Сурет:Semey Seal.png|163x163px]]
| [[Әділғазы Сәдуақасұлы Бергенев]]
| маусым 1998
| қазан 1998
|-
| 6 
| [[Сурет:Semey Seal.png|163x163px]]
| [[Мәркен Жақияұлы Шайжүнісов]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.panoramakz.com/index.php/archive?y=1998&amp;n=46 |title= КАЗАХСТАНСКАЯ ЕЖЕНЕДЕЛЬНАЯ ГАЗЕТА “PANORAMA” № 46, 27 ноября 1998 г. |lang= ru |work= panoramakz.com |date= 1998-11-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170104091433/http://www.panoramakz.com/index.php/archive?y=1998&amp;n=46 |date=2017-01-04 }}&lt;/ref&gt;
| қазан 1998
| наурыз 2000
|-
| 7
| [[Сурет:Semey Seal.png|163x163px]]
| [[Нұрлан Сраилұлы Омаров]]
| наурыз 2000
| қараша 2001
|-
| 8
| [[Сурет:Semey Seal.png|163x163px]]
| [[Қайрат Болатұлы Тұрлыханов]]
| қараша 2001
| қазан 2002
|-
| 9
| [[Сурет:Semey Seal.png|163x163px]]
| [[Амангелді Қажыбайұлы Қажыбаев]]
| 4 қараша 2002
| 15 қаңтар 2003
|-
| 10
| [[Сурет:Semey Seal.png|163x163px]]
| [[Нұрлан Сраилұлы Омаров]]
| қаңтар 2004
| 2007
|-
| 11
| [[Сурет:Semey Seal.png|163x163px]]
| [[Мейрамхат Кәрібекұлы Айнабеков]]
| 12 наурыз 2007
| қаңтар 2011
|-
| 12
| [[Сурет:Semey Seal.png|163x163px]]
| [[Айбек Мүталапханұлы Кәрімов]]
| қаңтар 2011
| 16 маусым 2015
|-
| 13
| [[Сурет:Ermak Salimov (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Ермак Бидахметұлы Сәлімов]]
| 16 мамыр 2015
| 25 қаңтар 2021
|-
| 14
| [[Сурет:Semey Seal.png|163x163px]]
| [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов]]
| 25 қаңтар 2021
| 28 маусым 2021
|-
| 15
| [[Сурет:Semey Coat of Arms.jpg|163x163px]]
| [[Бақытжан Кәкенқажыұлы Байахметов]]
| 28 маусым 2021
| 28 тамыз 2022
|-
| 16
| [[Сурет:Semey Coat of Arms.jpg|163x163px]]
| [[Нұрбол Төлегенұлы Нұрсағатов]]
| 28 тамыз 2022
| 23 желтоқсан 2024
|-
| 17
| [[Сурет:Semey Coat of Arms.jpg|163x163px]]
| [[Талғат Батырұлы Мұратов]]
| 23 желтоқсан 2024
| 18 тамыз 2025&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6067067-talat-mratov-semey-km-yzmetnen-merzmnen-bryn-kett.html |title=Талғат Мұратов Семей әкімі қызметінен мерзімінен бұрын кетті |language=kk |work=kaz.zakon.kz |date=2025-08-29 |accessdate=2025-09-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 18
| [[Сурет:Semey Coat of Arms.jpg|163x163px]]
| [[Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев]]
| 14 қазан 2025
| ''қазір лауазымда''
|}

== [[Қызылорда]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Kyzylorda coat-of-arms.png|163x163px]]
| [[Әбдіржан Қалыбаев]]
| 1992
| 1994
|-
| 2
| [[Сурет:Kyzylorda coat-of-arms.png|163x163px]]
| [[Жарылқасын Шәріпов]]
| 1994
| 1996
|-
| 3
| [[Сурет:Kyzylorda coat-of-arms.png|163x163px]]
| [[Бақберген Сәрсенұлы Досманбетов]]
| желтоқсан 1996
| желтоқсан 1999
|-
| 4
| [[Сурет:Kyzylorda coat-of-arms.png|163x163px]]
| [[Қожахмет Мадібайұлы Баймаханов]]
| желтоқсан 1999
| мамыр 2004
|-
| 5
| [[Сурет:Kyzylorda coat-of-arms.png|163x163px]]
| [[Мұрат Пірмағамбетұлы Үдербаев]]
| мамыр 2004
| 23 мамыр 2005
|-
| 6 
| [[Сурет:Kyzylorda coat-of-arms.png|163x163px]]
| [[Айтбай Елеуұлы Көшербаев]]
| мамыр 2005
| 7 қараша 2005
|-
| 7
| [[Сурет:Kyzylorda coat-of-arms.png|163x163px]]
| [[Имамадин Зәкірұлы Оңғарбаев]]
| 7 қыркүйек 2005
| 15 ақпан 2007
|-
| 8
| [[Сурет:Kyzylorda coat-of-arms.png|163x163px]]
| [[Серік Салауатұлы Қожаниязов]]
| 15 ақпан 2007
| маусым 2008
|-
| 9
| [[Сурет:Murat Ergeşbaev (2023-10-05).jpg|163x163px]]
| [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]]
| шілде 2008
| маусым 2010
|-
| 10
| [[Сурет:Marhabat Jayımbetov (2023-04-03).jpg|163x163px]]
| [[Мархабат Жайымбетұлы Жайымбетов]]
| маусым 2010
| ақпан 2013
|-
| 11
| [[Сурет:Kyzylorda coat-of-arms.png|163x163px]]
| [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
| 14 ақпан 2013
| 2 сәуір 2021
|-
| 12
| [[Сурет:Kyzylorda coat-of-arms.png|163x163px]]
| [[Ғанибек Қонысбекұлы Қазантаев]]
| 8 сәуір 2021
| 28 сәуір 2022
|-
| 12
| [[Сурет:Kyzylorda coat-of-arms.png|163x163px]]
| [[Асылбек Өмірбекұлы Шәменов]]
| 8 сәуір 2021
| 10 қаңтар 2024
|-
| 14
| [[Сурет:Kyzylorda city seal.png|163x163px]]
| '''[[Серік Салауатұлы Қожаниязов]]'''
| 10 қаңтар 2024
| 1 тамыз 2024
|-
|}

== [[Орал]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Oral seal.svg|163x163px]]
| [[Болат Ғаниятұлы Молдашев]]
| colspan=&quot;2&quot; | 1991
|-
| 2
| [[Сурет:Kabibulla Dzhakupov (2015-10-05) (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Қабиболла Қабенұлы Жақыпов]]
| 1989
| 1993
|-
| 3
| [[Сурет:Oral seal.svg|163x163px]]
| [[Қатауолла Мірәліұлы Әшіғалиев]]
| 1993
| 1994
|-
| 4
| [[Сурет:Oral seal.svg|163x163px]]
| [[Олег Иванович Рахимбердин]]
| 1994
| 1999
|-
| 5
| [[Сурет:Oral seal.svg|163x163px]]
| [[Вениамин Қадырұлы Мұқатаев]]
| 1999
| 2005
|-
| 6 
| [[Сурет:Oral seal.svg|163x163px]]
| [[Сағынбек Қайдарұлы Мұташев]]
| 2005
| 2008 
|-
| 7
| [[Сурет:Oral seal.svg|163x163px]]
| [[Самиғолла Хамзайұлы Оразов]]
| 2008
| 2012
|-
| 8
| [[Сурет:Oral seal.svg|163x163px]]
| [[Болат Әдиетұлы Шәкімов]]
| 2012
| 2013 
|-
| 9
| [[Сурет:Altai Kölginov 01 (2023-04-03) (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов]]
| 2013
| 2016
|-
| 10
| [[Сурет:Nariman Turegaliyev (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Нариман Төреғалиев]]
| 2016
| маусым 2017
|-
| 11
| [[Сурет:Oral seal.svg|163x163px]]
| [[Мұрат Рахметұлы Мұкаев]]
| шілде 2017
|
|-
| 12
| [[Сурет:Oral seal.svg|163x163px]]
| [[Абат Абайұлы Шыныбеков]]
| 12 тамыз 2019
| 26 сәуір 2022
|-
| 12
| [[Сурет:Oral seal.svg|163x163px]]
| [[Миржан Мұнайларұлы Сатқанов]]
| 26 сәуір 2022
| 22 шілде 2024
|-
|}

== [[Қостанай]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Kostanay city seal.png|163x163px]]
| [[Василий Евсеевич Корнев]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://maslihat.kostregion.gov.kz/ndex.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=17&amp;lang=ru |title= ПОЧЕТНЫЕ ГРАЖДАНЕ ГОРОДА КОСТАНАЯ |lang= ru |publisher= [[Қостанай қалалық мәслихаты]] |date= 2016-03-29}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170107173026/http://maslihat.kostregion.gov.kz/ndex.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=17&amp;lang=ru |date= 2017-01-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://kstnews.kz/newspaper/350?node=31036 |title= Василий КОРНЕВ: «Я – из числа «гигантоманов» |lang= ru |work= kstnews.kz |date= 2016-06-30 |accessdate= 2024-06-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.top-news.kz/index.php?np=00018739&amp;nl=1&amp;tp=N&amp;MWp=---&amp;AWp=&amp;Wp=7&amp;npN=00016846&amp;sR=02648096&amp;npMWp=---&amp;npAWp=&amp;npWp=1&amp;npKd=09182773 |title= День города: как это было |lang= ru |work= top-news.kz |date= 2013-08-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170108001843/http://www.top-news.kz/index.php?np=00018739&amp;nl=1&amp;tp=N&amp;MWp=---&amp;AWp=&amp;Wp=7&amp;npN=00016846&amp;sR=02648096&amp;npMWp=---&amp;npAWp=&amp;npWp=1&amp;npKd=09182773 |date= 2017-01-08}}&lt;/ref&gt;
| мамыр 1988
| мамыр 1998
|-
| 2
| [[Сурет:Kostanay city seal.png|163x163px]]
| [[Олег Иванович Куленко]]
| 1998
| 1999
|-
| 3
| [[Сурет:Kostanay city seal.png|163x163px]]
| [[Нұрғали Сәдуақасұлы Әшім]]
| ақпан 1999
| шілде 2000
|-
| 4
| [[Сурет:Kostanay city seal.png|163x163px]]
| [[Виктор Николаевич Ленивцев]]
| сәуір 2000
| сәуір 2004
|-
| 5
| [[Сурет:Kostanay city seal.png|163x163px]]
| [[Нұралы Мұстафаұлы Сәдуақасов]]
| сәуір 2004
| маусым 2006
|-
| 6 
| [[Сурет:Jenis Nurgaliev (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Жеңіс Мирасұлы Нұрғалиев]]
| маусым 2006
| қаңтар 2008
|-
| 7
| [[Сурет:Kostanay city seal.png|163x163px]]
| [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]]
| қаңтар 2008
| ақпан 2009
|-
| 8
| [[Сурет:Kostanay city seal.png|163x163px]]
| [[Жомарт Мирасұлы Нұрғалиев]]
| маусым 2014
| 30 қазан 2014
|-
| 9
| [[Сурет:Kostanay city seal.png|163x163px]]
| [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]]
| ақпан 2012
| маусым 2014
|-
| 10
| [[Сурет:Kostanay city seal.png|163x163px]]
| [[Ахмедбек Масақбайұлы Ахметжанов]]
| 18 маусым 2014
| 10 қыркүйек 2015
|-
| 11
| [[Сурет:Kostanay city seal.png|163x163px]]
| [[Базыл Шамұқанұлы Жақыпов]]
| 23 қыркүйек 2015
| 1 ақпан 2019
|-
| 12
| [[Сурет:Kostanay city seal.png|163x163px]]
| [[Қайрат Жұмашұлы Ахметов]]
| 1 ақпан 2019
| 24 наурыз 2022
|-
| 12
| [[Сурет:Kostanay city seal.png|163x163px]]
| '''[[Марат Қонысбайұлы Жүндібаев]]'''
| 24 наурыз 2022
|
|-
|}

== [[Атырау]] ==
{{Main|Атырау қалалық әкімдігі}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Нұрпейіс Мақашұлы Мақашев]]
| мамыр 1991
| қараша 1993
|-
| 2
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Бекболат Қойжанұлы Нәрегеев]]
| 1993
| 1995
|-
| 3
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Жалғас Мұсаұлы Тікенбаев]]
| 1995
| қазан 1998
|-
| 4
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Арыстанғали Қуанұлы Әшімғалиев]]
| қараша 1998
| маусым 1999
|-
| 5
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Дүйсенбай Нұрбайұлы Тұрғанов]]
| маусым 1999
| 2002
|-
| 6 
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Манас Мұхитұлы Тасыбаев]]
| сәуір 2002
| ақпан 2006
|-
| 7
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев]]
| 1 ақпан 2006
| 4 қазан 2006
|-
| 8
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Сәлімжан Жұмашұлы Нақпаев]]
| қазан 2006
| желтоқсан 2009
|-
| 9
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Мереке Отарұлы Есмұратов]]
| 22 желтоқсан 2009
| 21 ақпан 2012
|-
| 10
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Асқар Абайұлы Керімов]]
| 21 ақпан 2012
| 20 тамыз 2012
|-
| 11
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Серік Кенганұлы Айдарбеков]]
| 20 тамыз 2012
| 19 маусым 2014
|-
| 12
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Нұрлыбек Жұмахметұлы Ожаев]]
| маусым 2014
| шілде 2016
|-
| 13
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов]]
| шілде 2016
| маусым 2018
|-
| 14
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Әлимұхаммед Құттымұратұлы]]
| 28 маусым 2018
| 14 қаңтар 2020
|-
| 15
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Қайрат Құлымұлы Оразбаев]]
| 14 қаңтар 2020
| 17 қаңтар 2022
|-
| 16
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| [[Мейірім Жоламанұлы Қалауи]]
| 4 наурыз 2022
| 10 шілде 2023&lt;ref name=&quot;keykin&quot; /&gt;
|-
| 17
| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|163x163px]]
| '''[[Шәкір Кейкінұлы Кейкин]]'''
| 10 шілде 2023&lt;ref name=&quot;keykin&quot;&gt;{{Cite web|url= https://d2u1jrskaeow7g.cloudfront.net/a/32496678.html |title= Қаңтар оқиғасы кезінде &quot;кетіп қалған&quot; Мақат ауданының әкімі Шәкір Кейкин Атырау қаласының әкімі болды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2023-07-10 |accessdate= 2023-07-11}}&lt;/ref&gt;
| 14 қыркүйек 2026&lt;ref&gt;[https://atpress.kz/ru/news/v-atyrau/shakir-kejkin-ushel-s-posta-akima-atyrau-po-sobstvennomu-zhelaniyu Шакир Кейкин ушел с поста акима Атырау по собственному желанию]&lt;/ref&gt;
|-
|}

== [[Петропавл]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Coat of arms of Pavlodar.svg|163x163px]]
| [[Михаил Семёнович Ищенко]] 
| 1976
| 1988
|-
| 2
| [[Сурет:Coat of arms of Pavlodar.svg|163x163px]]
| [[Григорий Васильевич Кухарь]]
| 1990
| 1993
|-
| 3
| [[Сурет:Seal Petropavl.svg|163x163px]]
| [[Пётр Филиппович Ходеев]]
| 1993
| 4 қыркүйек 2001
|-
| 4
| [[Сурет:Seal Petropavl.svg|163x163px]]
| [[Владимир Петрович Никандров]]
| 10 қыркүйек 2001
| қараша 2008
|-
| 5
| [[Сурет:Seal Petropavl.svg|163x163px]]
| [[Ерік Есімұлы Нұрақаев]]
| қараша 2008
| қазан 2009
|-
| 6 
| [[Сурет:Nurjan Äşimbetov (2023-04-20).jpg|163x163px]]
| [[Нұржан Кемерұлы Әшімбетов]]
| қазан 2009
| 1 қараша 2012
|-
| 7
| [[Сурет:Seal Petropavl.svg|163x163px]]
| [[Болат Серікұлы Жұмабеков]]
| 1 ақпан 2012
| 6 мамыр 2013
|-
| 8
| [[Сурет:Seal Petropavl.svg|163x163px]]
| [[Төлеген Қабыкенұлы Закариянов]]
| мамыр 2013
| 1 қазан 2014
|-
| 9
| [[Сурет:Seal Petropavl.svg|163x163px]]
| [[Марат Иманбайұлы Тасмағанбетов]]
| 11 қараша 2014 
| сәуір 2019
|-
| 10
| [[Сурет:Seal Petropavl.svg|163x163px]]
| [[Болат Серікұлы Жұмабеков]]
| сәуір 2019
| 22 маусым 2022
|-
| 11
| [[Сурет:Seal Petropavl.svg|163x163px]]
| [[Руслан Әкімжанұлы Анбаев]]
| 5 тамыз 2022
| 1 маусым 2023
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |12
| [[Сурет:Seal Petropavl.svg|163x163px]]
| '''[[Серік Мақсұтұлы Мұхаммедиев]]'''
| 1 маусым 2023
|
|}

== [[Ақтау]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Coat of arms of Aktau.svg|163x163px]]
| [[Николай Иванович Баев]]
| 1992
| 1994
|-
| 2
| [[Сурет:Coat of arms of Aktau.svg|163x163px]]
| [[Леонид Николаевич Бурлаков]]
| 1994
| 1996
|-
| 3
| [[Сурет:Coat of arms of Aktau.svg|163x163px]]
| [[Серік Жәмекұлы Оспанов]]
| 1996
| 2004
|-
| 4
| [[Сурет:Coat of arms of Aktau.svg|163x163px]]
| [[Рашит Тұранұлы Мұстапаев]]
| қараша 2004
| қыркүйек 2006
|-
| 5
| [[Сурет:Coat of arms of Aktau.svg|163x163px]]
| [[Виктор Михайлович Кох]]
| сәуір 2006
| қыркүйек 2006
|-
| 6 
| [[Сурет:Coat of arms of Aktau.svg|163x163px]]
| [[Сәлімгерей Шапағатұлы Бекбергенов]]
| 2006
| 2010
|-
| 7
| [[Сурет:Coat of arms of Aktau.svg|163x163px]]
| [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев]]
| 2010
| 2012
|-
| 8
| [[Сурет:Еділ Жаңбыршин (54390) (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]]
| 12 қыркүйек 2012
| 10 шілде 2015
|-
| 9
| [[Сурет:Coat of arms of Aktau.svg|163x163px]]
| [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
| 10 шілде 2015
| 23 қараша 2017
|-
| 10
| [[Сурет:Coat of arms of Aktau.svg|163x163px]]
| [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]]
| 23 қараша 2017
| 26 маусым 2020
|-
| 11
| [[Сурет:Coat of arms of Aktau.svg|163x163px]]
| [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
| 26 маусым 2020
| 3 қазан 2022
|-
| 12
| [[Сурет:Coat of arms of Aktau.svg|163x163px]]
| [[Ербол Күреңтайұлы Ізбергенов]]
| 3 қазан 2022
| 20 қыркүйек 2023
|-
| 13
| [[Сурет:Coat of arms of Aktau.svg|163x163px]]
| [[Ұлықбек Серікұлы Тінәлиев]]
| 20 қыркүйек 2023
| 16 шілде 2024
|-
| 14
| [[Сурет:Coat of arms of Aktau.svg|163x163px]]
| [[Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов]]
| 16 шілде 2024
| 
|}

== [[Теміртау]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Coat of arms of Temirtau.svg|163x163px]]
| [[Камалтин Ескендірұлы Мұхамеджанов]]
| 1990
| 1993
|-
| 2
| [[Сурет:Coat of arms of Temirtau.svg|163x163px]]
| [[Әли Әлібайұлы Қарабалин]]
| шілде 1993
| қазан 1996
|-
| 3
| [[Сурет:Coat of arms of Temirtau.svg|163x163px]]
| [[Николай Жетпісұлы Жұманов]]
| 23 қаңтар 1997
| 16 маусым 1997
|-
| 4
| [[Сурет:Coat of arms of Temirtau.svg|163x163px]]
| [[Ерлан Сұлтанұлы Досмағамбетов]]
| маусым 1997 
| қыркүйек 1997
|-
| 5
| [[Сурет:Coat of arms of Temirtau.svg|163x163px]]
| [[Әли Әлібайұлы Қарабалин]]
| қыркүйек 1997
| наурыз 2001
|-
| 6 
| [[Сурет:Coat of arms of Temirtau.svg|163x163px]]
| [[Балдырған Серғазыұлы Мусин]]
| шілде 2003
| 2006
|-
| style=&quot;background:#FFC3CD;&quot; | 7
| style=&quot;background:#FFC3CD;&quot; |[[Сурет:Serik Ahmetov.jpg|163x163px]]
| style=&quot;background:#FFC3CD;&quot; |[[Серік Нығметұлы Ахметов]]
| style=&quot;background:#FFC3CD;&quot; |2001
| style=&quot;background:#FFC3CD;&quot; |2003
|-
| 8
| [[Сурет:Coat of arms of Temirtau.svg|163x163px]]
| [[Орал Шабалұлы Бітебаев]]
| 2006
| 11 қаңтар 2010
|-
| 9
| [[Сурет:Coat of arms of Temirtau.svg|163x163px]]
| [[Нұркен Ертайұлы Сұлтанов]]
| 11 қаңтар 2010
| 7 тамыз 2015
|-
| 10
| [[Сурет:Coat of arms of Temirtau.svg|163x163px]]
| [[Ғалым Әбиханұлы Әшімов]]
| 7 тамыз 2015
| тамыз 2020
|-
| 10
| [[Сурет:Coat of arms of Temirtau.svg|163x163px]]
| [[Қайрат Баяндыұлы Бегімов]]
| 15 тамыз 2020
| 5 қыркүйек 2022
|-
| 11
| [[Сурет:Coat of arms of Temirtau.svg|163x163px]]
| [[Ораз Қайсаұлы Таурбеков]]
| 5 қыркүйек 2022
| 18 қыркүйек 2024
|-
| 12
| [[Сурет:Coat of arms of Temirtau.svg|163x163px]]
| '''[[Ғалым Әбіханұлы Әшімов]]'''
| 18 қыркүйек 2024
| 20 шілде 2026
|-
| 13
| [[Сурет:Coat of arms of Temirtau.svg|163x163px]]
| '''[[Сапар Қайыркенұлы Сатаев]]'''
| 20 шілде 2026
|
|-
|}

== [[Көкшетау]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Coat of Arms of Kokshetau - 1991.gif|163x163px]]
| [[Айдар Хамзаұлы Мурзин]]
| 1992
| 1996
|-
| 2
| [[Сурет:Kokshetau seal.png|163x163px]]
| [[Қайырбек Құсайынұлы Құсайынов]]
| 1996
| 1997
|-
| 3
| [[Сурет:Kokshetau seal.png|163x163px]]
| [[Камалтин Ескендірұлы Мұхамеджанов]]
| наурыз 1997
| наурыз 1998
|-
| 4
| [[Сурет:Kokshetau seal.png|163x163px]]
| [[Валерий Давыдович Набитовский]] (м.о.)
| 1998
| 1999
|-
| 5
| [[Сурет:Kokshetau seal.png|163x163px]]
| [[Асқар Ғалымұлы Хасенов]]
| сәуір 1999
| 7 маусым 2001
|-
| 6 
| [[Сурет:Kokshetau seal.png|163x163px]]
| [[Еркеш Баяхметұлы Баяхметов]]
| 7 маусым 2001
| 2003
|-
| 7
| [[Сурет:Dauren Adilbekov (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Дәурен Зекенұлы Әділбеков]]
| 18 мамыр 2004
| 7 қазан 2004
|-
| 8
| [[Сурет:Rashit Akimov (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Рашит Қайыржанұлы Әкімов]]
| қазан 2004
| қыркүйек 2007
|-
| 9
| [[Сурет:Kokshetau seal.png|163x163px]]
| [[Андрей Николаевич Никишов]]
| қыркүйек 2007
| наурыз 2008
|-
| 10
| [[Сурет:Kokshetau seal.png|163x163px]]
| [[Бақыт Ананжолұлы Сапаров]]
| 3 наурыз 2008
| 16 маусым 2010
|-
| 11
| [[Сурет:Kokshetau seal.png|163x163px]]
| [[Мұнарбек Бүркітбайұлы Батырханов]]
| 16 маусым 2010
| 2013
|-
| 12
| [[Сурет:Kokshetau seal.png|163x163px]]
| [[Жаркын Жанғожаұлы Жұмағұлов]]
| 2013
| 5 маусым 2014
|-
| 13
| [[Сурет:Kokshetau seal.png|163x163px]]
| [[Жомарт Мирасұлы Нұрғалиев]]
| маусым 2014
| 30 қазан 2014
|-
| 14
| [[Сурет:Ermek Marjıqpaev (2023-09-02).jpg|163x163px]]
| [[Ермек Боранбайұлы Маржықпаев]]
| 6 қаңтар 2015
| наурыз 2019
|-
| 15
| [[Сурет:Kokshetau seal.png|163x163px]]
| [[Амангелді Халауденұлы Смайылов]]
| 3 сәуір 2019
| 25 наурыз 2021
|-
| 16
| [[Сурет:Kokshetau seal.png|163x163px]]
| [[Бауыржан Сейтқалиұлы Ғайса]]
| 25 наурыз 2021
| 9 қараша 2024
|-
| 17
| [[Сурет:Kokshetau seal.png|163x163px]]
| '''[[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]]'''
| 9 қараша 2024
| 
|-
|}

== [[Түркістан (қала)|Түркістан]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| [[Бақтияр Артықбайұлы Қадырбеков]]
| 1992
| 1993
|-
| 2
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| [[Қален Тұрғынбекұлы Татібаев]]
| colspan=&quot;2&quot; | 1993
|-
| 3
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| [[Сұлтанбек Шойынбайұлы Сүгірбаев]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/zakon/pravitelstvo_respubliki_kazahstan_premer_ministr_rk/konstitutsionnyiy_stroy_i_osnovyi_gosudarstvennogo_upravleniya/id-P960000721_/ |title= О подготовке празднования 1500-летнего юбилея города Туркестана |lang= ru |work= tengrinews.kz |date= 1996-06-10}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170306032712/https://tengrinews.kz/zakon/pravitelstvo_respubliki_kazahstan_premer_ministr_rk/konstitutsionnyiy_stroy_i_osnovyi_gosudarstvennogo_upravleniya/id-P960000721_/ |date= 2017-03-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.kazinform.kz/ru/8-marta-kalendar-kazinforma-daty-sobytiya-imena_a2878766 |title= 8 марта. КАЛЕНДАРЬ КАЗИНФОРМА «ДАТЫ. СОБЫТИЯ. ИМЕНА» |lang= ru |work= kazinform.kz |date= 2016-03-08}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170305201201/http://www.kazinform.kz/ru/8-marta-kalendar-kazinforma-daty-sobytiya-imena_a2878766 |date= 2017-03-05}}&lt;/ref&gt;
| 1993
| 1997
|-
| 4
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| [[Уәлихан Анарбайұлы Қайназаров]]
| қаңтар 1998
| қазан 1999
|-
| 5
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| [[Өмірзақ Аметұлы]]
| 1999
| 2003
|-
| 6 
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| [[Мұхит Оралбайұлы Әлиев]]
| қараша 2003
| ақпан 2006
|-
| 7
| [[Сурет:Ali Bektayev (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев]]
| ақпан 2006
| мамыр 2008
|-
| 8
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| [[Бейбіт Шалдарұлы Сыздықов]]
| мамыр 2008
| шілде 2009
|-
| 9
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| [[Қайрат Құсайынұлы Молдасейітов]]
| шілде 2009
| 25 сәуір 2012
|-
| 10
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| [[Әліпбек Шәріпбекұлы Өсербаев]]
| 25 мамыр 2012
| 1 шілде 2013
|-
| 11
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| [[Бақытжан Айдарханұлы Әшірбеков]]
| 1 шілде 2013
| 11 қыркүйек 2014
|-
| 12
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| [[Әліпбек Шәріпбекұлы Өсербаев]]
| 11 қыркүйек 2014
| 25 желтоқсан 2017
|-
| 13
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| [[Тажібек Қалманұлы Мұсаев]]
| 25 желтоқсан 2017
| маусым 2018
|-
| 14
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| [[Әліпбек Шәріпбекұлы Өсербаев]]
| 22 маусым 2018
| шілде 2019
|-
| 15
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| [[Рашид Абатұлы Аюпов]]
| шілде 2019
| 10 маусым 2021
|-
| 16
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| [[Нұрбол Әбдісаттарұлы Тұрашбеков]]
| 10 маусым 2021
| 1 қазан 2024
|-
| 17
| [[Сурет:Coat of arms of Turkistan (city).jpg|163x163px]]
| '''[[Әзімбек Пазылбекұлы]]'''
| 1 қазан 2024
|-
|}

== [[Екібастұз]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Daniyal Akhmetov (cropped).jpg|163x163px]]
| [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]]
| ақпан 1992
| қаңтар 1993
|-
| 2
| [[Сурет:Ekibastuz seal.png|163x163px]]
| [[Рамазан Шәріпұлы Жұматаев]]
| қаңтар 1993
| қыркүйек 1995
|-
| 3
| [[Сурет:Ekibastuz seal.png|163x163px]]
| [[Елубай Атағайұлы Оразалинов]]
| қыркүйек 1995
| тамыз 1998
|-
| 4
| [[Сурет:Ekibastuz seal.png|163x163px]]
| [[Елтай Төлебайұлы Арбиев]]
| 1998
| 2000
|-
| 5
| [[Сурет:Ekibastuz seal.png|163x163px]]
| [[Юрий Николаевич Шкреба]]
| 2000
| 2002
|-
| 6 
| [[Сурет:Ekibastuz seal.png|163x163px]]
| [[Валерий Давыдович Набитовский]]
| сәуір 2002
| мамыр 2007 
|-
| 7
| [[Сурет:Ekibastuz seal.png|163x163px]]
| [[Нұрлан Абзалұлы Нәбиев]]
| 22 маусым 2007
| қараша 2010
|-
| 8
| [[Сурет:Ekibastuz seal.png|163x163px]]
| [[Александр Федорович Вербняк]]
| 15 қараша 2010
| 29 сәуір 2016
|-
| 9
| [[Сурет:Ekibastuz seal.png|163x163px]]
| [[Қайрат Теміршотұлы Нүкенов]]
| 29 сәуір 2016
| 13 тамыз 2018
|-
| 10
| [[Сурет:Nurjan Äşimbetov (2023-04-20).jpg|163x163px]]
| [[Нұржан Кемерұлы Әшімбетов]]
| 2 тамыз 2018
| 16 тамыз 2019
|-
| 11
| [[Сурет:Ekibastuz seal.png|163x163px]]
| [[Ержан Бейбітұлы Иманзаипов]]
| 16 тамыз 2019
| 25 қыркүйек 2020 
|-
| 12
| [[Сурет:Ekibastuz seal.png|163x163px]]
| [[Ардақ Амангелдіұлы Қаңтарбаев]]
| 25 қыркүйек 2020
| 8 тамыз 2022
|-
| 13
| [[Сурет:Ekibastuz seal.png|163x163px]]
| [[Ардақ Амангелдіұлы Қаңтарбаев]]
| 25 қыркүйек 2020
| 8 тамыз 2022
|-
| 14
| [[Сурет:Ekibastuz seal.png|163x163px]]
| '''[[Аян Уахитұлы Бейсекин]]'''
| 8 тамыз 2022
|
|-
|}

== [[Талдықорған]] ==
{{Толық мақала|Талдықорған қалалық әкімдігі}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Герб Талдыкоргана.png|163x163px]]
| [[Аманғазы Ахметқалиұлы Шегіров]]
| 1990
| 1995
|-
| 2
| [[Сурет:Герб Талдыкоргана.png|163x163px]]
| [[Оралбек Нұрсейітұлы Жақиянов]]
| қазан 1995
| мамыр 1997
|-
| 3
| [[Сурет:Герб Талдыкоргана.png|163x163px]]
| [[Керімбек Кісенбайұлы Бижанов]]
| мамыр 1997
| наурыз 1999
|-
| 4
| [[Сурет:Герб Талдыкоргана.png|163x163px]]
| [[Сәкен Егінбайұлы Жылқайдаров]]
| наурыз 1999
| сәуір 2011
|-
| 5
| [[Сурет:Герб Талдыкоргана.png|163x163px]]
| [[Махаббат Сәдуақасұлы Бигелдиев]]
| сәуір 2011
| қаңтар 2012
|-
| 6 
| [[Сурет:Ермек Алпысов.jpg|163x163px]]
| [[Ермек Амантайұлы Алпысов]]
| қаңтар 2012
| қараша 2015
|-
| 7
| [[Сурет:Герб Талдыкоргана.png|163x163px]]
| [[Бағдат Әбілмәжінұлы Қарасаев]]
| қараша 2015
| мамыр 2018
|-
| 8
| [[Сурет:Герб Талдыкоргана.png|163x163px]]
| [[Дастан Тұрарбекұлы Шалтабаев]]
| 24 мамыр 2018
| сәуір 2019
|-
| 9
| [[Сурет:Герб Талдыкоргана.png|163x163px]]
| [[Ғалымжан Райлұлы Әбдірайымов]]
| 12 сәуір 2019
| 1 наурыз 2021
|-
| 10
| [[Сурет:Герб Талдыкоргана.png|163x163px]]
| [[Ержан Бәкірбайұлы Жасыбаев]]
| 1 наурыз 2021
| 4 наурыз 2022
|-
| 11
| [[Сурет:Герб Талдыкоргана.png|163x163px]]
| [[Әсет Дүйсебекұлы Масабаев]]
| 4 наурыз 2022
| 30 маусым 2023
|-
| 11
| [[Сурет:Герб Талдыкоргана.png|163x163px]]
| '''[[Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл]]'''
| 30 маусым 2023
|
|-
|}

== [[Рудный]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Coat of arms of Rudnyi.png|163x163px]]
| [[Сәкен Мәкенұлы Төкенов]]
| 12 ақпан 1992
| 8 наурыз 1999
|-
| 2
| [[Сурет:Coat of arms of Rudnyi.png|163x163px]]
| [[Евгений Алексеевич Бибин]]
| 8 наурыз 1999
| 20 қазан 2000
|-
| 3
| [[Сурет:Coat of arms of Rudnyi.png|163x163px]]
| [[Анатолий Пркопьевич Зуев]]
| 20 қазан 2000
| 30 сәуір 2004
|-
| 4
| [[Сурет:Coat of arms of Rudnyi.png|163x163px]]
| [[Николай Яковлевич Денинг]]
| 30 сәуір 2004
| 12 маусым 2011
|-
| 5
| [[Сурет:Coat of arms of Rudnyi.png|163x163px]]
| [[Бақытжан Темірұлы Ғаязов]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://rudny.kostanay.gov.kz/o-gorode/istoriya-obrazovaniya-goroda/ |title= История образования города |lang= ru |work= rudny.kostanay.gov.kz |date= 2016-05-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160811031513/http://rudny.kostanay.gov.kz/o-gorode/istoriya-obrazovaniya-goroda/ |date= 2016-08-11}}&lt;/ref&gt;
| 13 мамыр 2011
| қыркүйек 2020
|-
| 6 
| [[Сурет:Coat of arms of Rudnyi.png|163x163px]]
| [[Қуандық Хайдарұлы Испергенов]]
| 5 қазан 2020
| 6 ақпан 2023
|-
| 7
| [[Сурет:Coat of arms of Rudnyi.png|163x163px]]
| '''[[Виктор Николаевич Ионенко]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.zakon.kz/6383534-ispolnyat-obyazannosti-akima-rudnogo-budet-viktor-ionenko.html |title= Исполнять обязанности акима Рудного будет Виктор Ионенко |accessdate= 2023-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/viktor-ionenko-stal-akimom-rudnogo-496733/ |title= Виктор Ионенко стал акимом Рудного |lang= ru |work= tengrinews.kz |date= 2023-04-17 |accessdate= 2023-02-06}}&lt;/ref&gt;
| 6 ақпан 2023
|
|-
|}

== [[Кентау]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Герб Кентау.png|163x163px]]
| [[Василий Леонидович Лян]]
| 1991
| 1998
|-
| 2
| [[Сурет:Герб Кентау.png|163x163px]]
| [[Мақсұт Құтымұлы Ордабаев]]
| 1998
| 1999
|-
| 3
| [[Сурет:Герб Кентау.png|163x163px]]
| [[Болат Әбжаппарұлы Жылқышиев]]
| 1998
| 2001
|-
| 4
| [[Сурет:Герб Кентау.png|163x163px]]
| [[Бегімше Бексұлтанұлы Жүзенов]]
| 2001
| 2003
|-
| 5
| [[Сурет:Герб Кентау.png|163x163px]]
| [[Әлішер Хабибуллаұлы Пірметов]]
| 2003
| 2005
|-
| 6
| [[Сурет:Герб Кентау.png|163x163px]]
| [[Жарылқасын Тұрабайұлы Тұрабаев]]
| 2005
| 2008
|-
| 7
| [[Сурет:Герб Кентау.png|163x163px]]
| [[Көктембек Өкімбекұлы Табылдиев]] 
| 2008
| 2010
|-
| 8
| [[Сурет:Герб Кентау.png|163x163px]]
| [[Нұржігіт Нұрпейісұлы Қалмырзаев]]
| 2010
| 2012
|-
| 8
| [[Сурет:Герб Кентау.png|163x163px]]
| [[Бақытбек Шорабайұлы Байсалов]]
| 2012
| 2014
|-
| 9
| [[Сурет:Герб Кентау.png|163x163px]]
| [[Әбдібақыт Тілләбайұлы Мақұлбаев]]
| 12 сәуір 2014
| 14 қаңтар 2019
|-
| 10
| [[Сурет:Герб Кентау.png|163x163px]]
| [[Ғани Құрмашұлы Рысбеков]]
| 14 қаңтар 2019
| 10 сәуір 2019
|-
| 11
| [[Сурет:Герб Кентау.png|163x163px]]
| [[Дәурен Сәбитұлы Мақажанов]]
| 10 сәуір 2019
| 11 наурыз 2022
|-
| 12
| [[Сурет:Герб Кентау.png|163x163px]]
| [[Рашид Абатұлы Аюпов]]
| 11 наурыз 2022
| 10 тамыз 2022
|-
| 13
| [[Сурет:Герб Кентау.png|163x163px]]
| '''[[Жандос Қалмырзаұлы Тасов]]'''
| 11 тамыз 2022
|
|-
|}

== [[Жаңаөзен]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Emblem Zhanaozen.jpeg|163x163px]]
| [[Сұлтан Кемалұлы Ноғаев]]
| 1990
| 1992
|-
| 2
| [[Сурет:Emblem Zhanaozen.jpeg|163x163px]]
| [[Ибрагим Мұрасұлы Мурасов]]
| 1992 
| 1994
|-
| 3
| [[Сурет:Emblem Zhanaozen.jpeg|163x163px]]
| [[Абылхан Машани]]
| 1995
| желтоқсан 1999
|-
| style=&quot;background:#FFC3CD;&quot; | 4
| style=&quot;background:#FFC3CD;&quot;| [[Сурет:Emblem Zhanaozen.jpeg|163x163px]]
| style=&quot;background:#FFC3CD;&quot;| [[Жалғас Бисалыұлы Бабаханов]]
| style=&quot;background:#FFC3CD;&quot;| желтоқсан 1999
| style=&quot;background:#FFC3CD;&quot;| желтоқсан 2009
|-
| style=&quot;background:#FFC3CD;&quot; | 5
| style=&quot;background:#FFC3CD;&quot;| [[Сурет:Emblem Zhanaozen.jpeg|163x163px]]
| style=&quot;background:#FFC3CD;&quot;| [[Орақ Қуанғалиұлы Сарбөпеев]]
| style=&quot;background:#FFC3CD;&quot;| 20 желтоқсан 2009
| style=&quot;background:#FFC3CD;&quot;| ақпан 2012
|-
| 6 
| [[Сурет:Emblem Zhanaozen.jpeg|163x163px]]
| [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов]]
| 9 ақпан 2012
| 10 шілде 2015
|-
| 7
| [[Сурет:Emblem Zhanaozen.jpeg|163x163px]]
| [[Елубай Жақайұлы Әбілов]]
| 10 шілде 2015
| 21 желтоқсан 2017
|-
| 8
| [[Сурет:Emblem Zhanaozen.jpeg|163x163px]]
| [[Әділбек Құлынтайұлы Дауылбаев]]
| 21 желтоқсан 2017
| 2 қыркүйек 2019
|-
| 9
| [[Сурет:Emblem Zhanaozen.jpeg|163x163px]]
| [[Мақсат Оңғарбайұлы Ибағаров]]
| 4 қыркүйек 2019
| 5 сәуір 2022&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kapital.kz/naznacheniya/104820/gendirektorom-ozenmunaygaza-stal-maksat-ibagarov.html |title= Гендиректором Озенмунайгаза стал Максат Ибагаров |accessdate= 2022-05-19}} {{Wayback|date= 2022-04-23 |url= https://web.archive.org/web/20220423021140/https://kapital.kz/naznacheniya/104820/gendirektorom-ozenmunaygaza-stal-maksat-ibagarov.html}}&lt;/ref&gt;
|-
| 10
| [[Сурет:Emblem Zhanaozen.jpeg|163x163px]]
| [[Айбек Қосұақұлы Қосұақов]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/aybek-kosuakov-naznachen-akimom-janaozena-465748/ |title= Айбек Косуаков назначен акимом Жанаозена |work= tengrinews.kz |date= 2022-04-05 |accessdate= 2022-04-05}} {{Wayback|date= 2022-04-05 |url= https://web.archive.org/web/20220405115344/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/aybek-kosuakov-naznachen-akimom-janaozena-465748/}}&lt;/ref&gt;
| 5 сәуір 2022
| 12 ақпан 2024
|-
| 11
| [[Сурет:Emblem Zhanaozen.jpeg|163x163px]]
| '''[[Жансейт Исаханұлы Қайнарбаев]]'''
| 12 ақпан 2024&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-goroda-zhanaozen/about/structure/people/1881?lang=kk |title= Қайнарбаев Жансейт Исаханұлы |lang= kk |work= gov.kz |publisher= [[Жаңаөзен]] қаласының әкімдігі |accessdate= 2024-06-05}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|}

== Халық саны 100 мыңнан аз бұрынғы облыс орталықтарының әкімдері ==

=== [[Жезқазған]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Coat of arms of Zhezkazgan.png|163x163px]]
| [[Үсейін Байсынұлы Есенов]]
| наурыз 1992
| қаңтар 1994
|-
| 2
| [[Сурет:Coat of arms of Zhezkazgan.png|163x163px]]
| [[Жұмамәді Ибаділдин]]&lt;ref name=&quot;neweurasia.info&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.neweurasia.info/archive/98/akim.html |title= Акимы областей |lang= ru |work= neweurasia.info |accessdate= 2024-06-05}}&lt;/ref&gt;
| 1995
| 2005
|-
| 3
| [[Сурет:Coat of arms of Zhezkazgan.png|163x163px]]
| [[Арман Қыдырбайұлы Бейсенов]]
| 9 наурыз 2005
| қараша 2005
|-
| 4
| [[Сурет:Coat of arms of Zhezkazgan.png|163x163px]]
| [[Мұса Тұрманұлы Танабаев]]
| 2006
| 2008
|-
| 5
| [[Сурет:Coat of arms of Zhezkazgan.png|163x163px]]
| [[Қанат Сұлтанұлы Балмағамбетов]]
| 10 сәуір 2008
| тамыз 2010
|-
| 6 
| [[Сурет:Берік Әбдіғалиұлы (cropped, 2024-01-08).jpg|163x163px]]
| [[Берік Бақытұлы Әбдіғалиев]]
| тамыз 2010
| ақпан 2012
|-
| 7
| [[Сурет:Seal Zhezkazgan.png|163x163px]]
| [[Мұса Тұрманұлы Танабаев]]
| 2006
| 2008
|-
| 8
| [[Сурет:Seal Zhezkazgan.png|163x163px]]
| [[Бауыржан Қабденұлы Шыңғысов]]
| ақпан 2012 
|-
| 9
| [[Сурет:Seal Zhezkazgan.png|163x163px]]
| [[Серік Жаманқұлұлы Шайдаров]]
| шілде 2013
| 8 тамыз 2014
|-
| 10
| [[Сурет:Seal Zhezkazgan.png|163x163px]]
| [[Батырлан Дүйсенбайұлы Ахметов]]
| 8 тамыз 2014
| 21 мамыр 2018
|-
| 11
| [[Сурет:Seal Zhezkazgan.png|163x163px]]
| [[Қайрат Баяндыұлы Бегімов]]
| 21 мамыр 2018
| 14 тамыз 2020
|-
| 12
| [[Сурет:Seal Zhezkazgan.png|163x163px]]
| [[Қайрат Бектайұлы Әбсаттаров]]
| 14 тамыз 2020
| 28 маусым 2022
|-
| 12
| [[Сурет:Seal Zhezkazgan.png|163x163px]]
| '''[[Қайрат Абдуллаұлы Шәйжанов]]'''
| 28 маусым 2022
| 
|-
|}

=== [[Арқалық (қала)|Арқалық]] ===
{{Main|Арқалық қалалық әкімдігі}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Реті
! Суреті
! Аты-жөні
! colspan=&quot;2&quot; | Қызметі
|-
| 1
| [[Сурет:Coat of arms of Arkalyk.svg|163x163px]]
| [[Виктор Викторович Мейстер]]
| 1990
| 1992
|-
| 2
| [[Сурет:Coat of arms of Arkalyk.svg|163x163px]]
| [[Абай Құсайынұлы Мұсабаев]]
| 1992
| 1993
|-
| 3
| [[Сурет:Coat of arms of Arkalyk.svg|163x163px]]
| [[Марат Кәрімұлы Мұстафин]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://mzh.sko.gov.kz/news.php?cat=20&amp;news=3764&amp;lang=kz |title= Тағайындау |lang= kk |publisher= [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] әкімінің ресми интернет-ресурсы |date= 2008-09-12}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170413071339/http://mzh.sko.gov.kz/news.php?cat=20&amp;news=3764&amp;lang=kz |date= 2017-04-13}}&lt;/ref&gt;
| 1993
| 1996
|-
| 4
| [[Сурет:Coat of arms of Arkalyk.svg|163x163px]]
| [[Бақытжан Ақанқызы Бөлепова]]
| 1996
| 1998
|-
| 5
| [[Сурет:Coat of arms of Arkalyk.svg|163x163px]]
| [[Сабыржан Ахметұлы Ахметов]]&lt;ref name=&quot;neweurasia.info&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://kazatu.kz/docs/vypusk_teh_ru.pdf |title= ВЫПУСКНИКИ ТЕХНИЧЕСКОГО ФАКУЛЬТЕТА |lang= ru |work= kazatu.kz}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140724045315/http://kazatu.kz/docs/vypusk_teh_ru.pdf |date= 2014-07-24}}&lt;/ref&gt;
| 1998
| 2000
|-
| 6 
| [[Сурет:Coat of arms of Arkalyk.svg|163x163px]]
| [[Жомарт Түбекбайұлы Түбекбаев]]
| 2000
| 16 наурыз 2005
|-
| 7
| [[Сурет:Coat of arms of Arkalyk.svg|163x163px]]
| [[Жанат Иосифұлы Наметов]]
| 23 наурыз 2005
| 2009
|-
| 8
| [[Сурет:Coat of arms of Arkalyk.svg|163x163px]]
| [[Теміржан Төлеубаев]]
| 2009
| мамыр 2012
|-
| 9
| [[Сурет:Берік Әбдіғалиұлы (cropped, 2024-01-08).jpg|163x163px]]
| [[Берік Бақытұлы Әбдіғалиев]]
| мамыр 2012
| наурыз 2013
|-
| 10
| [[Сурет:Аркалык новый герб.png|163x163px]]
| [[Қанат Мырзағалиұлы Ғабдулин]]
| наурыз 2013
| қараша 2013
|-
| 11
| [[Сурет:Аркалык новый герб.png|163x163px]]
| [[Ғазиз Ерболатұлы Бекмұхамедов]]
| 1 шілде 2013
| 5 шілде 2016
|-
| 13
| [[Сурет:Аркалык новый герб.png|163x163px]]
| [[Амантай Кәкімбекұлы Балғарин]]
| 5 шілде 2016
| 4 шілде 2018
|-
| 14
| [[Сурет:Аркалык новый герб.png|163x163px]]
| [[Елдар Қонысбайұлы Күзенбаев]]
| 4 шілде 2018
| 27 қыркүйек 2019
|-
| 15
| [[Сурет:Аркалык новый герб.png|163x163px]]
| [[Қайрат Тынымбекұлы Әбішев]]
| 27 қыркүйек 2019
| 5 мамыр 2021
|-
| 16
| [[Сурет:Аркалык новый герб.png|163x163px]]
| '''[[Әмірхан Біркенұлы Асанов]]'''
| 5 мамыр 2021
| 
|-
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
* [[Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

[[Санат:Қазақстан қалалары әкімдері|*]]
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер|Әкімдер]]</text>
      <sha1>pudf0m2bls04j80akjn4lq2kxnprczy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бейруттың Америка университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>572839</id>
    <revision>
      <id>3654309</id>
      <parentid>2912151</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3654309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5643" sha1="f2a1rr3u7xosjz01kdnjjbveh2l11yq" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Бейруттың Америка университеті
 |Қысқартылған аты      = AUB
 |Эмблемасы             = 
 |Сурет                 = [[Сурет:Aubeirut174.jpg|280px]]
 |Шынайы аты            = الجامعة الأميركية في بيروت
 |Халықаралық атауы     = American University of Beirut
 |Бұрынғы атауы         = Сирия протестанттық колледжі
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = 1866
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = жекеменшік
 |Бюджет                  = 
 |Басшы лауазымы     = 
 |Басшы есімі        = 
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = 
 |Студенттер            = 7572
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым докторы         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = {{flagicon|Lebanon}} [[Ливия]], [[Бейрут]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = 
 |Сайты                 = http://www.aub.edu.lb/
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 33 |lat_min = 53 |lat_sec = 59.87
 |lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 28 |lon_sec = 56.22
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = LB
}}
'''Бейруттың Америка университеті'''&amp;nbsp;— [[Ливан]] астанасы [[Бейрут]] қаласында орналасқан зайырлы, жеке, тәуелсіз университет. «Сирия протестанттық колледжі» ретінде [[1866 жыл]]ы америкалық дін таратушы Дэниел Блисспен қаланды. [[1920 жыл]]дың [[18 қараша]] күні оқу орнына ағымдағы атауы берілді. 100 жыл бойы университет аясында астрономиялық обсерватория жұмыс істеген&amp;nbsp;— [[Лии обсерваториясы]].

== Кітапханалар ==
Университет кітапханаларына Нами Джафет мемориалдық кітапханасы (''Nami Jafet Memorial Library''), Инженерия және сәулет кітапханасы (''Engineering and Architecture Library'') және Ғылым және ауылшаруашылығы кітапханасы (''Science and Agriculture Library'') кіреді. Сондай-ақ Бекаа алабында орналасқан Ауыл шаруашылығының ғылыми-білім беру орталығында (''Agricultural Research and Education Center'' (AREC))  ауыл шаруашылығы және кітапханатану бойынша қолданылымдар бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aub.edu.lb/main/academics/libraries/Pages/index.aspx |title=Home – Academics – Libraries AUB Retrieved on 2010-11-04 |publisher=Aub.edu.lb |date= |accessdate=2013-02-22}}&lt;/ref&gt;
Университет кітапханаларының бай топтамасында келесі дүниелер сақталып жатыр:

*587,778 том
*923 мерзімді басылым, оның ішінде 244 араб тілінде.
*206 дерекқордағы 57,679 электронды журнал.
*1,139,340 барлыө форматты дыбыс-бейне элементтері, оның көбісі 20-шы ғасырдың басынан бастау алатын қомақты  жергілікті және аймақтық журналдар мен газеттерінің микропішімдері болып табылады,
*1,398 &quot;Мұрағаттар және арнайы топтамалар&quot; қол жазбалары, кейбіреулері мұражай жәдігерлері ретінде танылды,
*7,714 диссертация томдары, 1907 жылы бастау алатын курс және дипломдық жұмыстар,
*3940 плакат және 1,902 карта, сонымен қатар, бірегей және тарихи маңызы бар 46,418 фотосурет.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aub.edu.lb/ulibraries/about/Pages/about.aspx|title=About the Libraries |work=AUB}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
*[http://www.aub.edu.lb/ Ресми сайты]
*[http://www.msche.org/institutions_directory.asp  Middle States Commission on Higher Education]
*[https://www.lebwindow.net/76579 الجامعة الأمريكية في بيروت AUB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012204457/https://www.lebwindow.net/76579 |date=2014-10-12 }}
*[http://www.aljazeera.com/programmes/aljazeeraworld/2016/03/soft-power-middle-east-160302133644407.html Al Jazeera English documentary on the history of Beirut's American University]

{{commons|Category:American University of Beirut}}

[[Санат:1866 жылы құрылған оқу орындары]]
[[Санат:Ливан университеттері]]
[[Санат:Бейрут]]</text>
      <sha1>f2a1rr3u7xosjz01kdnjjbveh2l11yq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ-башқұрт қатынастары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>578899</id>
    <revision>
      <id>3654365</id>
      <parentid>3201267</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22550" sha1="f4p0m6hjf0g5kfc31oysntv98ru0hdd" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-башқұрт қатынастары
|Сурет = Алашская автономия.jpg
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Башқұртстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-башқұрт қатынастары''' ({{lang-ba|Башҡорт–ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәре}}) — көп ғасырлық тарихқа ие. XVIII ғасырда Кіші жүз қазақтарының жерлері башқұрт жерлерімен шектесіп жатты. Қазақтармен ұзақ уақыт көршілес болуы башқұрт мәдениетіне де өз ықпалын тигізді. Сонымен қатар әртүрлі аумақтық даулар мен қақтығыстар да орын алған болатын.

Қазіргі кезде [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасы]] арасында тығыз экономикалық, саяси және мәдени байланыстар сақталып келеді. 1993 жылы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. 2003 жылы Башқұртстаннан Қазақстанға экспорт көлемі 155,6 млн долларды, ал Қазақстаннан Башқұртстанға импорт көлемі 80,8 млн доллардан асты. 2004 жылы 14 қазанда [[Астана]] қаласында Башқұртстан Республикасының өкілдігі ашылды. Ол сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени байланыстарды дамытуға, түрлі іс-шаралар ұйымдастыруға және басқа да жұмыстарға атсалысты. 2016 жылы Ресейдегі күрделі экономикалық жағдайға байланысты өкілдік жабылды. Алайда кейбір бақылаушылар мұны [[Мәскеу]] саясатының жалғасы болуы мүмкін деп бағалады.

== Тарихы ==
Башқұртстан мәдениеті дәстүрлі ұлттық мәдениет арнасында қалыптасты. Ежелден іргесі ажырамаған тұрмысында, тілінде, салт-санасында ұқсастықтар көп қазақ пен башқұрт туысқан халықтар болғандықтан, Алтын Орда, [[Ноғай ордасы]] кезеңдерінен қалған батырлар мен билер туралы көптеген жыр-дастандар екі халыққа да ортақ. Ауыз әдебиетінде ерекше жетілген жанр - қобайыр (қазақтың толғауына жақын). “Ақбоз ат”, “Қозы Көрпеш - Баян сұлу”, “Кусак бей”, “Кунгур бұқа” секілді эпикалық жырлар башқұрт тарихының әр түрлі кезеңдерін бейнелейді. Терме жанры да жақсы дамыған. “Салауат”, “Орал” сияқты тарихи жырлары, башқұрт әдебиетінің көптеген нұсқалары ауызша айтылып, қолжазба түрінде тараған. Башқұрт әдебиетінің тарихын С.Юлаев (1752—1800), Т. Ялсыгул (1787—1838), Ә. Қарғалы (1784—1825), Г. Салихов (1794—1867), Ш. Зәки (1825—1865) секілді ақындар қаласа, кейіннен М. Ғафури (1880—1934), ұлты қазақ М.Камалетдинұлы (Ақмолла) (1831 —1895), Құдаш, тағы басқа дамытты. 
Қазақ, татар поэзиясында елеулі із қалдырған Ақмолла ақын — башқұрт әдебиетіндегі ірі тұлға. Оның шығармаларын [[Сәкен Сейфуллин]] 1935 жылы құрастырып шығарса, 1986 жылы ақын өлеңдері “Күндер мен түндер” деген атпен екінші рет қазақ тілінде басылды. М.Ғафуридің “Ақынның алтын кенінде” (1931) атты өмірбаяндық шығармасында қазақ тұрмысын бейнелейді. Башқұрт әдебиетінде прозалық шығармалар да ұлттық әдебиеттің арналы саласына айналды. Құдаштың “Қос қайың”, Д.Юлтыйдың “Қан”, А. Тагировтың “Солдаттар”, А.Бикчентаевтың “Аққулар Оралда қаладысы” прозадағы, Құдаштың “Отаным меніңі” - поэзиядағы іргелі шығармалар. Башқортостан жазушыларының шығармалары қазақ оқырмандарына да жақсы таныс. М. Кәрімнің “Ай тұтылған түн” пьесасы қазақ сахнасынан көп жыл бойы түскен жоқ. Р. Ниғмати, Х. Карим, Бикчентаев, К. Мерген, Р. Бикбаев, Р. Гарипов, Р. Сафин, Н. Мусин, тағы басқа қазіргі башқұрт әдебиетінің көрнекті өкілдері, [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] “Абай жолы” эпопеясы, тағы басқа көптеген қазақ шығармалары башқұрт тілінде жарық көрген. Қазан төңкерісіне дейінгі башқұрт музыкасы халық шығарм. негізінде дамыды. Олар ұзақ күй (лирикалық және эпикалық әндер), тақпақ (терме) болып екіге бөлінеді. Башқұрттар әнді жеке де, қосылып та айтқан. Музыкалық аспаптары: қурай (сыбызғы), қобыз (қазақтың шаңқобызы сияқты). Қобызды көбінесе, әйелдер мен балалар тартады. 1932 жылы [[Мәскеу]] консерваториясы жанынан ашылған Башқұрт студиясының түлектері З.Г. Исмагилов, Х.Ф. Ахметов, Х.Ш. Заимов, Р.А. Муртазин, т.б. туындылары ұлттық музыка өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. 
1938 жылы Уфада Башқұрт мемлекеттік опера және балет театры құрылды. М.М. Валиев, Х.Ш. Заимов, З.Г. Исмагилов, Н.Г. Сабитов, А.А. Эйхенвальд, Н.К. Чемберджи, А.С. Ключарев, тағы басқа опера, балеттер жазды. Башқортостанда мемлекеттік филармония, консерватория, музыкалық училищелер, мектептер бар. 1919 жылы Стерлитамакта тұңғыш ұлттық драма театры (қазіргі М. Ғафури атындағы Башқұрт академиялық драма театры) құрылды. Ұлттық кәсіби театр өнерінің шеберлері: халық артистері А.К. Мубаряков, З.И. Бикбулатова, Ғ.М. Мингажев, А.Ф. Зубаиров, Г.Х. Карамышов, Г.М. Тукаев, т.б. Башқортостанның сәулет және бейнелеу өнері де кәсіби деңгейге көтерілген. 1920 жылы Уфада Көркемөнер музейі ашылды. 1926 жылы құрылған Башқортостан көркемсурет училищесінен (қазіргі Уфа өнер училищесі) И.И. Урядов, А.Э. Тюлькин, М.Н. Елғаштина, Х.М. Арсланов, Г.Ш. Имашева, А. Хромов, Г. Мұстафин, Р. Ишбулатов, т.б. талантты суретшілер легі шықты. Башқортостанның халықтық қолөнері қарапайым да тартымды. Бас киім, сүлгі, киіз үй, сәндік бұйымдардағы өрнектер қазақ, қырғыз оюларына ұқсас. Башқортостанның музейлері мен архивтерінде де қазақ халқының тарихына қатысты құнды деректер сақталған. Ал Уфа мұнай институты сынды бірегей жоғары оқу орындарынан қазақстандық мамандардың бірнеше легі тәрбиеленіп шықты. Ғасырлар бойы үзілмеген қазақ-башқұрт қарым-қатынастары қазіргі уақытта да жақсы жолға қойылған.

==Кіші жүз аумағындағы қарама-қайшылықтардың шиеленісе түсуі== 
[[1748 жыл|1748]] жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]ның ұлы [[Нұралы хан|Нұралы]] Кіші жүздің ханы болды. Жаңа билеуші патша әкімшілігі бұл лауазымға ресми түрде бірінші рет бекіткен қазақ ханы еді. Оған жылына 600 сом мөлшерінде жалақы тағайындалды. Ол өзінің ұлдарын аманат ретінде [[Орынбор]]ға тапсыруға міндеттенді.

Нұралы ханның патша үкіметіне тәуелділігі, оның қазақтар арасында абыройын түсірді.
Бірақ Нұралыны хан ретінде барлық рубасылары түгелдей дерлік мойындай коймады. Шекті руы ықпалы күшті Батыр сұлтанды өз билеушіміз деп таныды. Нұралының інілері [[Айшуақ хан|Айшуақ]] пен Ералы Ермұхамет баһадүр хан да өз беттерінше тәуелсіз болуға тырысты. Сондықтан да патша үкіметі шекара шептерін нығайта түсуге көп күш-жігерін жұмсауға кірісті.

Оның үстіне, патша үкіметі қазақтардың [[Жайық]] өзенінің оң жақ бетінде көшіп-қонып жүруге бұрынғыдан да бетер қатаң тыйым салды. Қазақтарды өзеннің оң жағалауына өткізбеу мақсатымен оның сол жағалауындағы жайылымның шөбін күзге қарай өртеп жіберуді әдетке айналдырып алды.

Мұндай тыйым салулардың бірқатар себептері болды. Патша үкіметінің өз тылында бақылау жасау қиын тиетін көшпелілердің қарулы қалың тобын жақын ұстағысы келмеді. Алғашқыда [[Ресей]]дің шекаралық ішкі аумағына орыс халқын — бірінші кезекте казактарды, содан кейін қоныс аударатын шаруаларды орналастыру көзделген болатын. Акырында бір жағынан қазақтардың, екінші жағынан [[башқұрттар]] мен [[қалмақтар]]дың арасында бұрыннан орын алып, созылып келе жаткан қарама-қайшылықтар болды. [[Қазақтар]]дың Жайық пен [[Еділ]] өзендерінің аралығына келуі ол қарама-қайшылықтарды ушықтырып жіберетін еді.

==Қазақ-башқұрт қатынастарының даму ерекшеліктері==
[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] қазақтарының солтүстіктегі ұзаққа созылатын ең үлкен
шекарасы [[Башқұртстан]]мен екі арада болды. Башқұрттар да көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанатын. Олар қазақтармен тегі бірге туыстас [[Түркілер|түркі тілдес халық]] болатын. Олардың шаруашылықты жүргізу қызметінің түрі ұқсас, тілі де, діні мен мәдениеті де ортақ еді.

[[XVII ғасыр]]дың екінші жартысында Кіші жүз қазақтардың бір бөлігі ру-руымен [[Үй-Миасс]] өзендері аралығындағы және Жайықтың оң жағалауындағы башқұрт жерлерінде көшіп-қонып жүретін. Башқұрт-қазақ байланыстарының ол кездегі кеңінен тараған түрлері екі халық арасындағы қыз беріп, қыз алысу, құда-жекжат болып
араласу болатын. Башқұрт және қазақ батырларының арасындағы [[күрес]], [[бәйге]], [[Садақ ату (спорт)|садақ ату]] сияқты жарыстар бірлескен мереке кездерінде кеңінен өткізілетін.

Патша әкімшілігінің башқұрттар арасындағы отаршылдық саясаты көптеген көтерілістердің жиі-жиі шығып тұруына алып барып соқтырды. Мәселен, [[1740]] жылы башқұрттардың Қарасақал бастаған кезекті көтеріліс болды. Оған қазақтар және олармен одақтас карақалпақтар да белсене қатысты.

Башқұрттармен екі арада бейбіт байланыстармен және одақтастастық қарым-қатынастармен қатар әр түрлі қақтығыстар да, [[қыз алып қашу]], [[барымта]]лау, қазақ және башқұрт билері мен батырларының бақталастығы сияқты әрекеттер де болып тұратын.

Патша үкіметі қазақтар мен башқұрттардың ұлтаралық араздығын тудырудың
қолайлы уақытын бос жібермеуге тырысып бақты. Сөйтіп ол екі туысқан халықтың [[Ресей империясы]]на қарсы күш біріктіруіне жол бермеу үшін қолынан келген барлық амал-әрекеттің бәрін де жасады.

==1755 жылғы қазақ-башқүрт шиеленісі және оның салдарлары==
[[1755 жыл|1755]] жылы башқұрт халқының Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған және бір кезекті ірі көтерілісі болып өтті. Ол халықтық қозғалысты Батырша басқарды. Өздеріне жазалау шаралары қолданылғаннан кейін құрамында 50 мыңнан астам адам бap башқұрттар Клші жүздің шекаралас аумағына көшіп барды.

Көтерілісші башқұрттардың жоспары бойынша, олар қазақтармен бұрынғы кездердегі сияқты біріге күш жұмсап, патша әскерлеріне қарсы күреске шығуды армандады. Қазақстанның шегіне көшіп бару башқұрттардың отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді деп ойлады.

Көтерілістің зор ауқымдылығынан және екі халықтың күш біріктіре қарсылық жасауынан қауіптенген патша әкімшілігі оларды бір-бірімен араздастырып, өзара қақтығыстыруға әрекет жасап бақты. Қазақ халқының едәуір бөлігі башқұрт әскери жасақтарының басшысы Батыршаның үндеуін түсіністікпен қабыл алды. [[Орынбор]]
әкімшілігінің тарапынан жасалған қоқан-лоқы қорқытуларға қарамастан, көптеген [[башқұрттар]] қазақ даласынан өздеріне баспана тапты.

Қазақтардың бұл көтеріліске жаппай қатысқан кездері де аз болған жоқ. Орынбор өлкесінің [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюев]] қазақтардың билеушілеріне көтеріліске қатысқан башқұрттарды ұстап беруді немесе ең болмағанда оларды шекара шебінен асыра қайта қуып шығуды ұсынды. Бұл қызметі үшін олардың дүние-мүлкі мен мал басын тартып алуға рүқсат етті.

Башқұрттардың әйелдері мен балалары қазақтардың қолында қалуы тиіс болды. Ұсынысты қазақтардың [[Нұралы хан]] бастаған аз ғана тобы қуана қабыл алды.
Қазақтардың тарапынан жасалған жүгенсіз бассыздықтар туралы естіп білген башқұрттар енді кек алуға көше бастады. Атап айтқанда, олар Неплюевтен өздерінің қазақ даласына өтіп, олардан ''«кек алуына»'' рұқсат сұрады. Ал Неплюев ресми түрде рұқсат етпегенімен бекініс бастықтарына башқұрттардың [[Жайық]] жағына өтіп жатқанын байқамаған болуы жөнінде құпия нұсқау берді.

Ал екі жақ бірін-бірі қырып-жоюға тақалған кезде олардың өзенге жақын келмеуі
туралы алдын ала ескерту жасады. Осы мақсатпен ол шекара шебін күзетуді одан сайын ''«күшейте»'' түсті.

Көтеріліс езіп-жаншып басылғаннан кейін кейбір қазақ рулары өздерінің араларында башқұрттарды жасырын ұстауды одан әрі жалғастыра берді. Бұл жағдай патша үкіметін генерал-майор [[Алексей Иванович Тевкелев]]ті қазақ даласына арнайы жіберуге мәжбүр етті. А. Тевкелев қазақтардың қашқын башқұрттарды қызғыштай қорғамай, патша үкіметіне жедел түрде ұстап беруі тиіс екеніне көздерін жеткізуге тырысты.

Тевкелев қазақ старшындарын патша өкіметі билігінің талаптарын орындауға көндіру мақсатымен қорқытып-үркітіп, үрей де тудырды, қымбат бағалы сыйлықтар ұсынып алдауды да шебер пайдалана білді.

Нұралы ханның іс-әрекеттері қазақ-башқұрт қатынастарының одан әрі ушыға түсуіне себеп болып, бірнеше ондаған жыл бойы өзара жорықтар жасалып тұрды. Қазақтар ендігі жерде Жайықтың оң жақ жағалауына және башқұрттардың көшіп-қонып жүретін
жерлеріне бұрынғыдай емін-еркін бара алмайтын болды.

Сондықтан да белгілі зерттеуші [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] тіпті [[XIX ғасыр]]дың 30-жылдарына қатысты былай деп жазуы тегін емес: {{cquote|''...Қан төгіс азайғанымен екі туысқан халықтың арасындағы қастандық осы уақытқа дейін сақталып келеді...''}}. Бұл туралы орынборлық зерттеуші В.Н. Витевский былай деп неғұрлым ашық жазды: {{cquote|''... башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасындағы алауыздықтың Неплюев сепкен ұрығының неғұрлым құнарлы топыраққа түскені сонша, оның башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасын алшақтату үшін жасалған іс-әрекеті өзі күткендегіден де күшті нәтиже берді...''}}
.{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қуандық коридоры]]

[[Санат:Башқұрттар]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>f4p0m6hjf0g5kfc31oysntv98ru0hdd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654366</id>
      <parentid>3654365</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3654366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22644" sha1="inf5zlolvrbmdnv7lt9mz44xffju4xd" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-башқұрт қатынастары
|Сурет = Алашская автономия.jpg
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Башқұртстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-башқұрт қатынастары''' ({{lang-ba|Башҡорт–ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәре}}) — көп ғасырлық тарихқа ие. XVIII ғасырда Кіші жүз қазақтарының жерлері башқұрт жерлерімен шектесіп жатты. Қазақтармен ұзақ уақыт көршілес болуы башқұрт мәдениетіне де өз ықпалын тигізді. Сонымен қатар әртүрлі аумақтық даулар мен қақтығыстар да орын алған болатын.

Қазіргі кезде [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасы]] арасында тығыз экономикалық, саяси және мәдени байланыстар сақталып келеді. 1993 жылы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. 2003 жылы Башқұртстаннан Қазақстанға экспорт көлемі 155,6 млн долларды, ал Қазақстаннан Башқұртстанға импорт көлемі 80,8 млн доллардан асты. 2004 жылы 14 қазанда [[Астана]] қаласында Башқұртстан Республикасының өкілдігі ашылды. Ол сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени байланыстарды дамытуға, түрлі іс-шаралар ұйымдастыруға және басқа да жұмыстарға атсалысты. 2016 жылы Ресейдегі күрделі экономикалық жағдайға байланысты өкілдік жабылды. Алайда кейбір бақылаушылар мұны [[Мәскеу]] саясатының жалғасы болуы мүмкін деп бағалады.

== Башқұрт мәдениеті және қазақ-башқұрт мәдени байланыстары ==
Башқұртстан мәдениеті дәстүрлі ұлттық мәдениет арнасында қалыптасты. Ежелден іргесі ажырамаған тұрмысында, тілінде, салт-санасында ұқсастықтар көп қазақ пен башқұрт туысқан халықтар болғандықтан, Алтын Орда, [[Ноғай ордасы]] кезеңдерінен қалған батырлар мен билер туралы көптеген жыр-дастандар екі халыққа да ортақ. Ауыз әдебиетінде ерекше жетілген жанр - қобайыр (қазақтың толғауына жақын). “Ақбоз ат”, “Қозы Көрпеш - Баян сұлу”, “Кусак бей”, “Кунгур бұқа” секілді эпикалық жырлар башқұрт тарихының әр түрлі кезеңдерін бейнелейді. Терме жанры да жақсы дамыған. “Салауат”, “Орал” сияқты тарихи жырлары, башқұрт әдебиетінің көптеген нұсқалары ауызша айтылып, қолжазба түрінде тараған. Башқұрт әдебиетінің тарихын С.Юлаев (1752—1800), Т. Ялсыгул (1787—1838), Ә. Қарғалы (1784—1825), Г. Салихов (1794—1867), Ш. Зәки (1825—1865) секілді ақындар қаласа, кейіннен М. Ғафури (1880—1934), ұлты қазақ М.Камалетдинұлы (Ақмолла) (1831 —1895), Құдаш, тағы басқа дамытты. 
Қазақ, татар поэзиясында елеулі із қалдырған Ақмолла ақын — башқұрт әдебиетіндегі ірі тұлға. Оның шығармаларын [[Сәкен Сейфуллин]] 1935 жылы құрастырып шығарса, 1986 жылы ақын өлеңдері “Күндер мен түндер” деген атпен екінші рет қазақ тілінде басылды. М.Ғафуридің “Ақынның алтын кенінде” (1931) атты өмірбаяндық шығармасында қазақ тұрмысын бейнелейді. Башқұрт әдебиетінде прозалық шығармалар да ұлттық әдебиеттің арналы саласына айналды. Құдаштың “Қос қайың”, Д.Юлтыйдың “Қан”, А. Тагировтың “Солдаттар”, А.Бикчентаевтың “Аққулар Оралда қаладысы” прозадағы, Құдаштың “Отаным меніңі” - поэзиядағы іргелі шығармалар. Башқортостан жазушыларының шығармалары қазақ оқырмандарына да жақсы таныс. М. Кәрімнің “Ай тұтылған түн” пьесасы қазақ сахнасынан көп жыл бойы түскен жоқ. Р. Ниғмати, Х. Карим, Бикчентаев, К. Мерген, Р. Бикбаев, Р. Гарипов, Р. Сафин, Н. Мусин, тағы басқа қазіргі башқұрт әдебиетінің көрнекті өкілдері, [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] “Абай жолы” эпопеясы, тағы басқа көптеген қазақ шығармалары башқұрт тілінде жарық көрген. Қазан төңкерісіне дейінгі башқұрт музыкасы халық шығарм. негізінде дамыды. Олар ұзақ күй (лирикалық және эпикалық әндер), тақпақ (терме) болып екіге бөлінеді. Башқұрттар әнді жеке де, қосылып та айтқан. Музыкалық аспаптары: қурай (сыбызғы), қобыз (қазақтың шаңқобызы сияқты). Қобызды көбінесе, әйелдер мен балалар тартады. 1932 жылы [[Мәскеу]] консерваториясы жанынан ашылған Башқұрт студиясының түлектері З.Г. Исмагилов, Х.Ф. Ахметов, Х.Ш. Заимов, Р.А. Муртазин, т.б. туындылары ұлттық музыка өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. 
1938 жылы Уфада Башқұрт мемлекеттік опера және балет театры құрылды. М.М. Валиев, Х.Ш. Заимов, З.Г. Исмагилов, Н.Г. Сабитов, А.А. Эйхенвальд, Н.К. Чемберджи, А.С. Ключарев, тағы басқа опера, балеттер жазды. Башқортостанда мемлекеттік филармония, консерватория, музыкалық училищелер, мектептер бар. 1919 жылы Стерлитамакта тұңғыш ұлттық драма театры (қазіргі М. Ғафури атындағы Башқұрт академиялық драма театры) құрылды. Ұлттық кәсіби театр өнерінің шеберлері: халық артистері А.К. Мубаряков, З.И. Бикбулатова, Ғ.М. Мингажев, А.Ф. Зубаиров, Г.Х. Карамышов, Г.М. Тукаев, т.б. Башқортостанның сәулет және бейнелеу өнері де кәсіби деңгейге көтерілген. 1920 жылы Уфада Көркемөнер музейі ашылды. 1926 жылы құрылған Башқортостан көркемсурет училищесінен (қазіргі Уфа өнер училищесі) И.И. Урядов, А.Э. Тюлькин, М.Н. Елғаштина, Х.М. Арсланов, Г.Ш. Имашева, А. Хромов, Г. Мұстафин, Р. Ишбулатов, т.б. талантты суретшілер легі шықты. Башқортостанның халықтық қолөнері қарапайым да тартымды. Бас киім, сүлгі, киіз үй, сәндік бұйымдардағы өрнектер қазақ, қырғыз оюларына ұқсас. Башқортостанның музейлері мен архивтерінде де қазақ халқының тарихына қатысты құнды деректер сақталған. Ал Уфа мұнай институты сынды бірегей жоғары оқу орындарынан қазақстандық мамандардың бірнеше легі тәрбиеленіп шықты. Ғасырлар бойы үзілмеген қазақ-башқұрт қарым-қатынастары қазіргі уақытта да жақсы жолға қойылған.

==Кіші жүз аумағындағы қарама-қайшылықтардың шиеленісе түсуі== 
[[1748 жыл|1748]] жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]ның ұлы [[Нұралы хан|Нұралы]] Кіші жүздің ханы болды. Жаңа билеуші патша әкімшілігі бұл лауазымға ресми түрде бірінші рет бекіткен қазақ ханы еді. Оған жылына 600 сом мөлшерінде жалақы тағайындалды. Ол өзінің ұлдарын аманат ретінде [[Орынбор]]ға тапсыруға міндеттенді.

Нұралы ханның патша үкіметіне тәуелділігі, оның қазақтар арасында абыройын түсірді.
Бірақ Нұралыны хан ретінде барлық рубасылары түгелдей дерлік мойындай коймады. Шекті руы ықпалы күшті Батыр сұлтанды өз билеушіміз деп таныды. Нұралының інілері [[Айшуақ хан|Айшуақ]] пен Ералы Ермұхамет баһадүр хан да өз беттерінше тәуелсіз болуға тырысты. Сондықтан да патша үкіметі шекара шептерін нығайта түсуге көп күш-жігерін жұмсауға кірісті.

Оның үстіне, патша үкіметі қазақтардың [[Жайық]] өзенінің оң жақ бетінде көшіп-қонып жүруге бұрынғыдан да бетер қатаң тыйым салды. Қазақтарды өзеннің оң жағалауына өткізбеу мақсатымен оның сол жағалауындағы жайылымның шөбін күзге қарай өртеп жіберуді әдетке айналдырып алды.

Мұндай тыйым салулардың бірқатар себептері болды. Патша үкіметінің өз тылында бақылау жасау қиын тиетін көшпелілердің қарулы қалың тобын жақын ұстағысы келмеді. Алғашқыда [[Ресей]]дің шекаралық ішкі аумағына орыс халқын — бірінші кезекте казактарды, содан кейін қоныс аударатын шаруаларды орналастыру көзделген болатын. Акырында бір жағынан қазақтардың, екінші жағынан [[башқұрттар]] мен [[қалмақтар]]дың арасында бұрыннан орын алып, созылып келе жаткан қарама-қайшылықтар болды. [[Қазақтар]]дың Жайық пен [[Еділ]] өзендерінің аралығына келуі ол қарама-қайшылықтарды ушықтырып жіберетін еді.

==Қазақ-башқұрт қатынастарының даму ерекшеліктері==
[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] қазақтарының солтүстіктегі ұзаққа созылатын ең үлкен
шекарасы [[Башқұртстан]]мен екі арада болды. Башқұрттар да көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанатын. Олар қазақтармен тегі бірге туыстас [[Түркілер|түркі тілдес халық]] болатын. Олардың шаруашылықты жүргізу қызметінің түрі ұқсас, тілі де, діні мен мәдениеті де ортақ еді.

[[XVII ғасыр]]дың екінші жартысында Кіші жүз қазақтардың бір бөлігі ру-руымен [[Үй-Миасс]] өзендері аралығындағы және Жайықтың оң жағалауындағы башқұрт жерлерінде көшіп-қонып жүретін. Башқұрт-қазақ байланыстарының ол кездегі кеңінен тараған түрлері екі халық арасындағы қыз беріп, қыз алысу, құда-жекжат болып
араласу болатын. Башқұрт және қазақ батырларының арасындағы [[күрес]], [[бәйге]], [[Садақ ату (спорт)|садақ ату]] сияқты жарыстар бірлескен мереке кездерінде кеңінен өткізілетін.

Патша әкімшілігінің башқұрттар арасындағы отаршылдық саясаты көптеген көтерілістердің жиі-жиі шығып тұруына алып барып соқтырды. Мәселен, [[1740]] жылы башқұрттардың Қарасақал бастаған кезекті көтеріліс болды. Оған қазақтар және олармен одақтас карақалпақтар да белсене қатысты.

Башқұрттармен екі арада бейбіт байланыстармен және одақтастастық қарым-қатынастармен қатар әр түрлі қақтығыстар да, [[қыз алып қашу]], [[барымта]]лау, қазақ және башқұрт билері мен батырларының бақталастығы сияқты әрекеттер де болып тұратын.

Патша үкіметі қазақтар мен башқұрттардың ұлтаралық араздығын тудырудың
қолайлы уақытын бос жібермеуге тырысып бақты. Сөйтіп ол екі туысқан халықтың [[Ресей империясы]]на қарсы күш біріктіруіне жол бермеу үшін қолынан келген барлық амал-әрекеттің бәрін де жасады.

==1755 жылғы қазақ-башқүрт шиеленісі және оның салдарлары==
[[1755 жыл|1755]] жылы башқұрт халқының Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған және бір кезекті ірі көтерілісі болып өтті. Ол халықтық қозғалысты Батырша басқарды. Өздеріне жазалау шаралары қолданылғаннан кейін құрамында 50 мыңнан астам адам бap башқұрттар Клші жүздің шекаралас аумағына көшіп барды.

Көтерілісші башқұрттардың жоспары бойынша, олар қазақтармен бұрынғы кездердегі сияқты біріге күш жұмсап, патша әскерлеріне қарсы күреске шығуды армандады. Қазақстанның шегіне көшіп бару башқұрттардың отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді деп ойлады.

Көтерілістің зор ауқымдылығынан және екі халықтың күш біріктіре қарсылық жасауынан қауіптенген патша әкімшілігі оларды бір-бірімен араздастырып, өзара қақтығыстыруға әрекет жасап бақты. Қазақ халқының едәуір бөлігі башқұрт әскери жасақтарының басшысы Батыршаның үндеуін түсіністікпен қабыл алды. [[Орынбор]]
әкімшілігінің тарапынан жасалған қоқан-лоқы қорқытуларға қарамастан, көптеген [[башқұрттар]] қазақ даласынан өздеріне баспана тапты.

Қазақтардың бұл көтеріліске жаппай қатысқан кездері де аз болған жоқ. Орынбор өлкесінің [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюев]] қазақтардың билеушілеріне көтеріліске қатысқан башқұрттарды ұстап беруді немесе ең болмағанда оларды шекара шебінен асыра қайта қуып шығуды ұсынды. Бұл қызметі үшін олардың дүние-мүлкі мен мал басын тартып алуға рүқсат етті.

Башқұрттардың әйелдері мен балалары қазақтардың қолында қалуы тиіс болды. Ұсынысты қазақтардың [[Нұралы хан]] бастаған аз ғана тобы қуана қабыл алды.
Қазақтардың тарапынан жасалған жүгенсіз бассыздықтар туралы естіп білген башқұрттар енді кек алуға көше бастады. Атап айтқанда, олар Неплюевтен өздерінің қазақ даласына өтіп, олардан ''«кек алуына»'' рұқсат сұрады. Ал Неплюев ресми түрде рұқсат етпегенімен бекініс бастықтарына башқұрттардың [[Жайық]] жағына өтіп жатқанын байқамаған болуы жөнінде құпия нұсқау берді.

Ал екі жақ бірін-бірі қырып-жоюға тақалған кезде олардың өзенге жақын келмеуі
туралы алдын ала ескерту жасады. Осы мақсатпен ол шекара шебін күзетуді одан сайын ''«күшейте»'' түсті.

Көтеріліс езіп-жаншып басылғаннан кейін кейбір қазақ рулары өздерінің араларында башқұрттарды жасырын ұстауды одан әрі жалғастыра берді. Бұл жағдай патша үкіметін генерал-майор [[Алексей Иванович Тевкелев]]ті қазақ даласына арнайы жіберуге мәжбүр етті. А. Тевкелев қазақтардың қашқын башқұрттарды қызғыштай қорғамай, патша үкіметіне жедел түрде ұстап беруі тиіс екеніне көздерін жеткізуге тырысты.

Тевкелев қазақ старшындарын патша өкіметі билігінің талаптарын орындауға көндіру мақсатымен қорқытып-үркітіп, үрей де тудырды, қымбат бағалы сыйлықтар ұсынып алдауды да шебер пайдалана білді.

Нұралы ханның іс-әрекеттері қазақ-башқұрт қатынастарының одан әрі ушыға түсуіне себеп болып, бірнеше ондаған жыл бойы өзара жорықтар жасалып тұрды. Қазақтар ендігі жерде Жайықтың оң жақ жағалауына және башқұрттардың көшіп-қонып жүретін
жерлеріне бұрынғыдай емін-еркін бара алмайтын болды.

Сондықтан да белгілі зерттеуші [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] тіпті [[XIX ғасыр]]дың 30-жылдарына қатысты былай деп жазуы тегін емес: {{cquote|''...Қан төгіс азайғанымен екі туысқан халықтың арасындағы қастандық осы уақытқа дейін сақталып келеді...''}}. Бұл туралы орынборлық зерттеуші В.Н. Витевский былай деп неғұрлым ашық жазды: {{cquote|''... башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасындағы алауыздықтың Неплюев сепкен ұрығының неғұрлым құнарлы топыраққа түскені сонша, оның башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасын алшақтату үшін жасалған іс-әрекеті өзі күткендегіден де күшті нәтиже берді...''}}
.{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қуандық коридоры]]

[[Санат:Башқұрттар]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>inf5zlolvrbmdnv7lt9mz44xffju4xd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654367</id>
      <parentid>3654366</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башқұрт мәдениеті және қазақ-башқұрт мәдени байланыстары */</comment>
      <origin>3654367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22632" sha1="6r7a5lwkdd5bzpe0iaa1atrnobv6182" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-башқұрт қатынастары
|Сурет = Алашская автономия.jpg
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Башқұртстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-башқұрт қатынастары''' ({{lang-ba|Башҡорт–ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәре}}) — көп ғасырлық тарихқа ие. XVIII ғасырда Кіші жүз қазақтарының жерлері башқұрт жерлерімен шектесіп жатты. Қазақтармен ұзақ уақыт көршілес болуы башқұрт мәдениетіне де өз ықпалын тигізді. Сонымен қатар әртүрлі аумақтық даулар мен қақтығыстар да орын алған болатын.

Қазіргі кезде [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасы]] арасында тығыз экономикалық, саяси және мәдени байланыстар сақталып келеді. 1993 жылы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. 2003 жылы Башқұртстаннан Қазақстанға экспорт көлемі 155,6 млн долларды, ал Қазақстаннан Башқұртстанға импорт көлемі 80,8 млн доллардан асты. 2004 жылы 14 қазанда [[Астана]] қаласында Башқұртстан Республикасының өкілдігі ашылды. Ол сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени байланыстарды дамытуға, түрлі іс-шаралар ұйымдастыруға және басқа да жұмыстарға атсалысты. 2016 жылы Ресейдегі күрделі экономикалық жағдайға байланысты өкілдік жабылды. Алайда кейбір бақылаушылар мұны [[Мәскеу]] саясатының жалғасы болуы мүмкін деп бағалады.

== Башқұрт мәдениеті және қазақ-башқұрт мәдени байланыстары ==
Башқұртстан мәдениеті дәстүрлі ұлттық мәдениет арнасында қалыптасты. Ежелден іргесі ажырамаған тұрмысында, тілінде, салт-санасында ұқсастықтар көп қазақ пен башқұрт туысқан халықтар болғандықтан, Алтын Орда, [[Ноғай ордасы]] кезеңдерінен қалған батырлар мен билер туралы көптеген жыр-дастандар екі халыққа да ортақ. Ауыз әдебиетінде ерекше жетілген жанр - қобайыр (қазақтың толғауына жақын). «Ақбоз ат», «Қозы Көрпеш—Баян сұлу», «Кусак бей», «Кунгур бұқа» секілді эпикалық жырлар башқұрт тарихының әр түрлі кезеңдерін бейнелейді. Терме жанры да жақсы дамыған. 

«Салауат», «Орал» сияқты тарихи жырлары, башқұрт әдебиетінің көптеген нұсқалары ауызша айтылып, қолжазба түрінде тараған. Башқұрт әдебиетінің тарихын С.Юлаев (1752—1800), Т. Ялсыгул (1787—1838), Ә. Қарғалы (1784—1825), Г. Салихов (1794—1867), Ш. Зәки (1825—1865) секілді ақындар қаласа, кейіннен М. Ғафури (1880—1934), ұлты қазақ М.Камалетдинұлы (Ақмолла) (1831 —1895), Құдаш, тағы басқа дамытты. Қазақ, татар поэзиясында елеулі із қалдырған Ақмолла ақын — башқұрт әдебиетіндегі ірі тұлға. Оның шығармаларын [[Сәкен Сейфуллин]] 1935 жылы құрастырып шығарса, 1986 жылы ақын өлеңдері “Күндер мен түндер” деген атпен екінші рет қазақ тілінде басылды. М.Ғафуридің “Ақынның алтын кенінде” (1931) атты өмірбаяндық шығармасында қазақ тұрмысын бейнелейді. Башқұрт әдебиетінде прозалық шығармалар да ұлттық әдебиеттің арналы саласына айналды. Құдаштың “Қос қайың”, Д.Юлтыйдың “Қан”, А. Тагировтың “Солдаттар”, А.Бикчентаевтың “Аққулар Оралда қаладысы” прозадағы, Құдаштың “Отаным меніңі” - поэзиядағы іргелі шығармалар. 

Башқұртстан жазушыларының шығармалары қазақ оқырмандарына да жақсы таныс. М. Кәрімнің “Ай тұтылған түн” пьесасы қазақ сахнасынан көп жыл бойы түскен жоқ. Р. Ниғмати, Х. Карим, Бикчентаев, К. Мерген, Р. Бикбаев, Р. Гарипов, Р. Сафин, Н. Мусин, тағы басқа қазіргі башқұрт әдебиетінің көрнекті өкілдері, [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «Абай жолы» эпопеясы, тағы басқа көптеген қазақ шығармалары башқұрт тілінде жарық көрген. 

Қазан төңкерісіне дейінгі башқұрт музыкасы халық шығарм. негізінде дамыды. Олар ұзақ күй (лирикалық және эпикалық әндер), тақпақ (терме) болып екіге бөлінеді. Башқұрттар әнді жеке де, қосылып та айтқан. Музыкалық аспаптары: қурай (сыбызғы), қобыз (қазақтың шаңқобызы сияқты). Қобызды көбінесе, әйелдер мен балалар тартады. 1932 жылы [[Мәскеу]] консерваториясы жанынан ашылған Башқұрт студиясының түлектері З.Г. Исмагилов, Х.Ф. Ахметов, Х.Ш. Заимов, Р.А. Муртазин, т.б. туындылары ұлттық музыка өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. 1938 жылы Уфада Башқұрт мемлекеттік опера және балет театры құрылды. М.М. Валиев, Х.Ш. Заимов, З.Г. Исмагилов, Н.Г. Сабитов, А.А. Эйхенвальд, Н.К. Чемберджи, А.С. Ключарев, тағы басқа опера, балеттер жазды. 

Башқұртстанда мемлекеттік филармония, консерватория, музыкалық училищелер, мектептер бар. 1919 жылы Стерлитамакта тұңғыш ұлттық драма театры (қазіргі М. Ғафури атындағы Башқұрт академиялық драма театры) құрылды. Ұлттық кәсіби театр өнерінің шеберлері: халық әртістері А.К. Мубаряков, З.И. Бикбулатова, Ғ.М. Мингажев, А.Ф. Зубаиров, Г.Х. Карамышов, Г.М. Тукаев, т.б. 

Башқұртстанның сәулет және бейнелеу өнері де кәсіби деңгейге көтерілген. 1920 жылы Уфада Көркемөнер музейі ашылды. 1926 жылы құрылған Башқортостан көркемсурет училищесінен (қазіргі Уфа өнер училищесі) И.И. Урядов, А.Э. Тюлькин, М.Н. Елғаштина, Х.М. Арсланов, Г.Ш. Имашева, А. Хромов, Г. Мұстафин, Р. Ишбулатов, т.б. талантты суретшілер легі шықты. 

Башқұртстанның халықтық қолөнері қарапайым да тартымды. Бас киім, сүлгі, киіз үй, сәндік бұйымдардағы өрнектер қазақ, қырғыз оюларына ұқсас. 

Башқұртстанның музейлері мен архивтерінде де қазақ халқының тарихына қатысты құнды деректер сақталған. Ал Уфа мұнай институты сынды бірегей жоғары оқу орындарынан қазақстандық мамандардың бірнеше легі тәрбиеленіп шықты. Ғасырлар бойы үзілмеген қазақ-башқұрт қарым-қатынастары қазіргі уақытта да жақсы жолға қойылған.

==Кіші жүз аумағындағы қарама-қайшылықтардың шиеленісе түсуі== 
[[1748 жыл|1748]] жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]ның ұлы [[Нұралы хан|Нұралы]] Кіші жүздің ханы болды. Жаңа билеуші патша әкімшілігі бұл лауазымға ресми түрде бірінші рет бекіткен қазақ ханы еді. Оған жылына 600 сом мөлшерінде жалақы тағайындалды. Ол өзінің ұлдарын аманат ретінде [[Орынбор]]ға тапсыруға міндеттенді.

Нұралы ханның патша үкіметіне тәуелділігі, оның қазақтар арасында абыройын түсірді.
Бірақ Нұралыны хан ретінде барлық рубасылары түгелдей дерлік мойындай коймады. Шекті руы ықпалы күшті Батыр сұлтанды өз билеушіміз деп таныды. Нұралының інілері [[Айшуақ хан|Айшуақ]] пен Ералы Ермұхамет баһадүр хан да өз беттерінше тәуелсіз болуға тырысты. Сондықтан да патша үкіметі шекара шептерін нығайта түсуге көп күш-жігерін жұмсауға кірісті.

Оның үстіне, патша үкіметі қазақтардың [[Жайық]] өзенінің оң жақ бетінде көшіп-қонып жүруге бұрынғыдан да бетер қатаң тыйым салды. Қазақтарды өзеннің оң жағалауына өткізбеу мақсатымен оның сол жағалауындағы жайылымның шөбін күзге қарай өртеп жіберуді әдетке айналдырып алды.

Мұндай тыйым салулардың бірқатар себептері болды. Патша үкіметінің өз тылында бақылау жасау қиын тиетін көшпелілердің қарулы қалың тобын жақын ұстағысы келмеді. Алғашқыда [[Ресей]]дің шекаралық ішкі аумағына орыс халқын — бірінші кезекте казактарды, содан кейін қоныс аударатын шаруаларды орналастыру көзделген болатын. Акырында бір жағынан қазақтардың, екінші жағынан [[башқұрттар]] мен [[қалмақтар]]дың арасында бұрыннан орын алып, созылып келе жаткан қарама-қайшылықтар болды. [[Қазақтар]]дың Жайық пен [[Еділ]] өзендерінің аралығына келуі ол қарама-қайшылықтарды ушықтырып жіберетін еді.

==Қазақ-башқұрт қатынастарының даму ерекшеліктері==
[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] қазақтарының солтүстіктегі ұзаққа созылатын ең үлкен
шекарасы [[Башқұртстан]]мен екі арада болды. Башқұрттар да көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанатын. Олар қазақтармен тегі бірге туыстас [[Түркілер|түркі тілдес халық]] болатын. Олардың шаруашылықты жүргізу қызметінің түрі ұқсас, тілі де, діні мен мәдениеті де ортақ еді.

[[XVII ғасыр]]дың екінші жартысында Кіші жүз қазақтардың бір бөлігі ру-руымен [[Үй-Миасс]] өзендері аралығындағы және Жайықтың оң жағалауындағы башқұрт жерлерінде көшіп-қонып жүретін. Башқұрт-қазақ байланыстарының ол кездегі кеңінен тараған түрлері екі халық арасындағы қыз беріп, қыз алысу, құда-жекжат болып
араласу болатын. Башқұрт және қазақ батырларының арасындағы [[күрес]], [[бәйге]], [[Садақ ату (спорт)|садақ ату]] сияқты жарыстар бірлескен мереке кездерінде кеңінен өткізілетін.

Патша әкімшілігінің башқұрттар арасындағы отаршылдық саясаты көптеген көтерілістердің жиі-жиі шығып тұруына алып барып соқтырды. Мәселен, [[1740]] жылы башқұрттардың Қарасақал бастаған кезекті көтеріліс болды. Оған қазақтар және олармен одақтас карақалпақтар да белсене қатысты.

Башқұрттармен екі арада бейбіт байланыстармен және одақтастастық қарым-қатынастармен қатар әр түрлі қақтығыстар да, [[қыз алып қашу]], [[барымта]]лау, қазақ және башқұрт билері мен батырларының бақталастығы сияқты әрекеттер де болып тұратын.

Патша үкіметі қазақтар мен башқұрттардың ұлтаралық араздығын тудырудың
қолайлы уақытын бос жібермеуге тырысып бақты. Сөйтіп ол екі туысқан халықтың [[Ресей империясы]]на қарсы күш біріктіруіне жол бермеу үшін қолынан келген барлық амал-әрекеттің бәрін де жасады.

==1755 жылғы қазақ-башқүрт шиеленісі және оның салдарлары==
[[1755 жыл|1755]] жылы башқұрт халқының Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған және бір кезекті ірі көтерілісі болып өтті. Ол халықтық қозғалысты Батырша басқарды. Өздеріне жазалау шаралары қолданылғаннан кейін құрамында 50 мыңнан астам адам бap башқұрттар Клші жүздің шекаралас аумағына көшіп барды.

Көтерілісші башқұрттардың жоспары бойынша, олар қазақтармен бұрынғы кездердегі сияқты біріге күш жұмсап, патша әскерлеріне қарсы күреске шығуды армандады. Қазақстанның шегіне көшіп бару башқұрттардың отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді деп ойлады.

Көтерілістің зор ауқымдылығынан және екі халықтың күш біріктіре қарсылық жасауынан қауіптенген патша әкімшілігі оларды бір-бірімен араздастырып, өзара қақтығыстыруға әрекет жасап бақты. Қазақ халқының едәуір бөлігі башқұрт әскери жасақтарының басшысы Батыршаның үндеуін түсіністікпен қабыл алды. [[Орынбор]]
әкімшілігінің тарапынан жасалған қоқан-лоқы қорқытуларға қарамастан, көптеген [[башқұрттар]] қазақ даласынан өздеріне баспана тапты.

Қазақтардың бұл көтеріліске жаппай қатысқан кездері де аз болған жоқ. Орынбор өлкесінің [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюев]] қазақтардың билеушілеріне көтеріліске қатысқан башқұрттарды ұстап беруді немесе ең болмағанда оларды шекара шебінен асыра қайта қуып шығуды ұсынды. Бұл қызметі үшін олардың дүние-мүлкі мен мал басын тартып алуға рүқсат етті.

Башқұрттардың әйелдері мен балалары қазақтардың қолында қалуы тиіс болды. Ұсынысты қазақтардың [[Нұралы хан]] бастаған аз ғана тобы қуана қабыл алды.
Қазақтардың тарапынан жасалған жүгенсіз бассыздықтар туралы естіп білген башқұрттар енді кек алуға көше бастады. Атап айтқанда, олар Неплюевтен өздерінің қазақ даласына өтіп, олардан ''«кек алуына»'' рұқсат сұрады. Ал Неплюев ресми түрде рұқсат етпегенімен бекініс бастықтарына башқұрттардың [[Жайық]] жағына өтіп жатқанын байқамаған болуы жөнінде құпия нұсқау берді.

Ал екі жақ бірін-бірі қырып-жоюға тақалған кезде олардың өзенге жақын келмеуі
туралы алдын ала ескерту жасады. Осы мақсатпен ол шекара шебін күзетуді одан сайын ''«күшейте»'' түсті.

Көтеріліс езіп-жаншып басылғаннан кейін кейбір қазақ рулары өздерінің араларында башқұрттарды жасырын ұстауды одан әрі жалғастыра берді. Бұл жағдай патша үкіметін генерал-майор [[Алексей Иванович Тевкелев]]ті қазақ даласына арнайы жіберуге мәжбүр етті. А. Тевкелев қазақтардың қашқын башқұрттарды қызғыштай қорғамай, патша үкіметіне жедел түрде ұстап беруі тиіс екеніне көздерін жеткізуге тырысты.

Тевкелев қазақ старшындарын патша өкіметі билігінің талаптарын орындауға көндіру мақсатымен қорқытып-үркітіп, үрей де тудырды, қымбат бағалы сыйлықтар ұсынып алдауды да шебер пайдалана білді.

Нұралы ханның іс-әрекеттері қазақ-башқұрт қатынастарының одан әрі ушыға түсуіне себеп болып, бірнеше ондаған жыл бойы өзара жорықтар жасалып тұрды. Қазақтар ендігі жерде Жайықтың оң жақ жағалауына және башқұрттардың көшіп-қонып жүретін
жерлеріне бұрынғыдай емін-еркін бара алмайтын болды.

Сондықтан да белгілі зерттеуші [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] тіпті [[XIX ғасыр]]дың 30-жылдарына қатысты былай деп жазуы тегін емес: {{cquote|''...Қан төгіс азайғанымен екі туысқан халықтың арасындағы қастандық осы уақытқа дейін сақталып келеді...''}}. Бұл туралы орынборлық зерттеуші В.Н. Витевский былай деп неғұрлым ашық жазды: {{cquote|''... башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасындағы алауыздықтың Неплюев сепкен ұрығының неғұрлым құнарлы топыраққа түскені сонша, оның башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасын алшақтату үшін жасалған іс-әрекеті өзі күткендегіден де күшті нәтиже берді...''}}
.{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қуандық коридоры]]

[[Санат:Башқұрттар]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>6r7a5lwkdd5bzpe0iaa1atrnobv6182</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654369</id>
      <parentid>3654367</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:42:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башқұрт мәдениеті және қазақ-башқұрт мәдени байланыстары */</comment>
      <origin>3654369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22658" sha1="fkysnl8rtxm7yc165dldiybr9ttmeqz" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-башқұрт қатынастары
|Сурет = Алашская автономия.jpg
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Башқұртстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-башқұрт қатынастары''' ({{lang-ba|Башҡорт–ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәре}}) — көп ғасырлық тарихқа ие. XVIII ғасырда Кіші жүз қазақтарының жерлері башқұрт жерлерімен шектесіп жатты. Қазақтармен ұзақ уақыт көршілес болуы башқұрт мәдениетіне де өз ықпалын тигізді. Сонымен қатар әртүрлі аумақтық даулар мен қақтығыстар да орын алған болатын.

Қазіргі кезде [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасы]] арасында тығыз экономикалық, саяси және мәдени байланыстар сақталып келеді. 1993 жылы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. 2003 жылы Башқұртстаннан Қазақстанға экспорт көлемі 155,6 млн долларды, ал Қазақстаннан Башқұртстанға импорт көлемі 80,8 млн доллардан асты. 2004 жылы 14 қазанда [[Астана]] қаласында Башқұртстан Республикасының өкілдігі ашылды. Ол сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени байланыстарды дамытуға, түрлі іс-шаралар ұйымдастыруға және басқа да жұмыстарға атсалысты. 2016 жылы Ресейдегі күрделі экономикалық жағдайға байланысты өкілдік жабылды. Алайда кейбір бақылаушылар мұны [[Мәскеу]] саясатының жалғасы болуы мүмкін деп бағалады.

== Башқұрт мәдениеті және қазақ-башқұрт мәдени байланыстары ==
Башқұртстан мәдениеті дәстүрлі ұлттық мәдениет арнасында қалыптасты. Ежелден іргесі ажырамаған тұрмысында, тілінде, салт-санасында ұқсастықтар көп қазақ пен башқұрт туысқан халықтар болғандықтан, Алтын Орда, [[Ноғай ордасы]] кезеңдерінен қалған батырлар мен билер туралы көптеген жыр-дастандар екі халыққа да ортақ. Ауыз әдебиетінде ерекше жетілген жанр — қобайыр (қазақтың толғауына жақын). «Ақбоз ат», «Қозы Көрпеш—Баян сұлу», «Кусак бей», «Кунгур бұқа» секілді эпикалық жырлар башқұрт тарихының әр түрлі кезеңдерін бейнелейді. Терме жанры да жақсы дамыған. 

«Салауат», «Орал» сияқты тарихи жырлары, башқұрт әдебиетінің көптеген нұсқалары ауызша айтылып, қолжазба түрінде тараған. Башқұрт әдебиетінің тарихын С. Юлаев (1752—1800), Т. Ялсыгул (1787—1838), Ә. Қарғалы (1784—1825), Г. Салихов (1794—1867), Ш. Зәки (1825—1865) секілді ақындар қаласа, кейіннен М. Ғафури (1880—1934), ұлты қазақ М.Камалетдинұлы (Ақмолла) (1831 —1895), Құдаш, тағы басқа дамытты. Қазақ, татар поэзиясында елеулі із қалдырған Ақмолла ақын — башқұрт әдебиетіндегі ірі тұлға. Оның шығармаларын [[Сәкен Сейфуллин]] 1935 жылы құрастырып шығарса, 1986 жылы ақын өлеңдері «Күндер мен түндер» деген атпен екінші рет қазақ тілінде басылды. М.Ғафуридің «Ақынның алтын кенінде» (1931) атты өмірбаяндық шығармасында қазақ тұрмысын бейнелейді. Башқұрт әдебиетінде прозалық шығармалар да ұлттық әдебиеттің арналы саласына айналды. Құдаштың «Қос қайың», Д. Юлтыйдың «Қан», А. Тагировтың «Солдаттар», А.Бикчентаевтың «Аққулар Оралда қаладысы» прозадағы, Құдаштың «Отаным меніңі» — поэзиядағы іргелі шығармалар. 

Башқұртстан жазушыларының шығармалары қазақ оқырмандарына да жақсы таныс. М. Кәрімнің «Ай тұтылған түн» пьесасы қазақ сахнасынан көп жыл бойы түскен жоқ. Р. Ниғмати, Х. Карим, Бикчентаев, К. Мерген, Р. Бикбаев, Р. Гарипов, Р. Сафин, Н. Мусин, тағы басқа қазіргі башқұрт әдебиетінің көрнекті өкілдері, [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «Абай жолы» эпопеясы, тағы басқа көптеген қазақ шығармалары башқұрт тілінде жарық көрген. 

Қазан төңкерісіне дейінгі башқұрт музыкасы халық шығармашылығы негізінде дамыды. Олар ұзақ күй (лирикалық және эпикалық әндер), тақпақ (терме) болып екіге бөлінеді. Башқұрттар әнді жеке де, қосылып та айтқан. Музыкалық аспаптары: қурай (сыбызғы), қобыз (қазақтың шаңқобызы сияқты). Қобызды көбінесе, әйелдер мен балалар тартады. 1932 жылы [[Мәскеу]] консерваториясы жанынан ашылған Башқұрт студиясының түлектері З.Г. Исмагилов, Х.Ф. Ахметов, Х.Ш. Заимов, Р.А. Муртазин, т.б. туындылары ұлттық музыка өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. 1938 жылы [[Үфі|Үфіде]] Башқұрт мемлекеттік опера және балет театры құрылды. М.М. Валиев, Х.Ш. Заимов, З.Г. Исмагилов, Н.Г. Сабитов, А.А. Эйхенвальд, Н.К. Чемберджи, А.С. Ключарев, тағы басқа опера, балеттер жазды. 

Башқұртстанда мемлекеттік филармония, консерватория, музыкалық училищелер, мектептер бар. 1919 жылы Стерлітармақта тұңғыш ұлттық драма театры (қазіргі М. Ғафури атындағы Башқұрт академиялық драма театры) құрылды. Ұлттық кәсіби театр өнерінің шеберлері: халық әртістері А.К. Мубаряков, З.И. Бикбулатова, Ғ.М. Мингажев, А.Ф. Зубаиров, Г.Х. Карамышов, Г.М. Тукаев, т.б. 

Башқұртстанның сәулет және бейнелеу өнері де кәсіби деңгейге көтерілген. 1920 жылы Үфіде Көркемөнер мұражайы ашылды. 1926 жылы құрылған Башқұртстан көркемсурет училищесінен (қазіргі Үфі өнер училищесі) И.И. Урядов, А.Э. Тюлькин, М.Н. Елғаштина, Х.М. Арсланов, Г.Ш. Имашева, А. Хромов, Г. Мұстафин, Р. Ишбулатов, т.б. талантты суретшілер легі шықты. 

Башқұртстанның халықтық қолөнері қарапайым да тартымды. Бас киім, сүлгі, киіз үй, сәндік бұйымдардағы өрнектер қазақ, қырғыз оюларына ұқсас. 

Башқұртстанның мұражайлары мен мұрағаттарында да қазақ халқының тарихына қатысты құнды деректер сақталған. Ал Үфі мұнай институты сынды бірегей жоғары оқу орындарынан қазақстандық мамандардың бірнеше легі тәрбиеленіп шықты. Ғасырлар бойы үзілмеген қазақ-башқұрт қарым-қатынастары қазіргі уақытта да жақсы жолға қойылған.

==Кіші жүз аумағындағы қарама-қайшылықтардың шиеленісе түсуі== 
[[1748 жыл|1748]] жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]ның ұлы [[Нұралы хан|Нұралы]] Кіші жүздің ханы болды. Жаңа билеуші патша әкімшілігі бұл лауазымға ресми түрде бірінші рет бекіткен қазақ ханы еді. Оған жылына 600 сом мөлшерінде жалақы тағайындалды. Ол өзінің ұлдарын аманат ретінде [[Орынбор]]ға тапсыруға міндеттенді.

Нұралы ханның патша үкіметіне тәуелділігі, оның қазақтар арасында абыройын түсірді.
Бірақ Нұралыны хан ретінде барлық рубасылары түгелдей дерлік мойындай коймады. Шекті руы ықпалы күшті Батыр сұлтанды өз билеушіміз деп таныды. Нұралының інілері [[Айшуақ хан|Айшуақ]] пен Ералы Ермұхамет баһадүр хан да өз беттерінше тәуелсіз болуға тырысты. Сондықтан да патша үкіметі шекара шептерін нығайта түсуге көп күш-жігерін жұмсауға кірісті.

Оның үстіне, патша үкіметі қазақтардың [[Жайық]] өзенінің оң жақ бетінде көшіп-қонып жүруге бұрынғыдан да бетер қатаң тыйым салды. Қазақтарды өзеннің оң жағалауына өткізбеу мақсатымен оның сол жағалауындағы жайылымның шөбін күзге қарай өртеп жіберуді әдетке айналдырып алды.

Мұндай тыйым салулардың бірқатар себептері болды. Патша үкіметінің өз тылында бақылау жасау қиын тиетін көшпелілердің қарулы қалың тобын жақын ұстағысы келмеді. Алғашқыда [[Ресей]]дің шекаралық ішкі аумағына орыс халқын — бірінші кезекте казактарды, содан кейін қоныс аударатын шаруаларды орналастыру көзделген болатын. Акырында бір жағынан қазақтардың, екінші жағынан [[башқұрттар]] мен [[қалмақтар]]дың арасында бұрыннан орын алып, созылып келе жаткан қарама-қайшылықтар болды. [[Қазақтар]]дың Жайық пен [[Еділ]] өзендерінің аралығына келуі ол қарама-қайшылықтарды ушықтырып жіберетін еді.

==Қазақ-башқұрт қатынастарының даму ерекшеліктері==
[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] қазақтарының солтүстіктегі ұзаққа созылатын ең үлкен
шекарасы [[Башқұртстан]]мен екі арада болды. Башқұрттар да көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанатын. Олар қазақтармен тегі бірге туыстас [[Түркілер|түркі тілдес халық]] болатын. Олардың шаруашылықты жүргізу қызметінің түрі ұқсас, тілі де, діні мен мәдениеті де ортақ еді.

[[XVII ғасыр]]дың екінші жартысында Кіші жүз қазақтардың бір бөлігі ру-руымен [[Үй-Миасс]] өзендері аралығындағы және Жайықтың оң жағалауындағы башқұрт жерлерінде көшіп-қонып жүретін. Башқұрт-қазақ байланыстарының ол кездегі кеңінен тараған түрлері екі халық арасындағы қыз беріп, қыз алысу, құда-жекжат болып
араласу болатын. Башқұрт және қазақ батырларының арасындағы [[күрес]], [[бәйге]], [[Садақ ату (спорт)|садақ ату]] сияқты жарыстар бірлескен мереке кездерінде кеңінен өткізілетін.

Патша әкімшілігінің башқұрттар арасындағы отаршылдық саясаты көптеген көтерілістердің жиі-жиі шығып тұруына алып барып соқтырды. Мәселен, [[1740]] жылы башқұрттардың Қарасақал бастаған кезекті көтеріліс болды. Оған қазақтар және олармен одақтас карақалпақтар да белсене қатысты.

Башқұрттармен екі арада бейбіт байланыстармен және одақтастастық қарым-қатынастармен қатар әр түрлі қақтығыстар да, [[қыз алып қашу]], [[барымта]]лау, қазақ және башқұрт билері мен батырларының бақталастығы сияқты әрекеттер де болып тұратын.

Патша үкіметі қазақтар мен башқұрттардың ұлтаралық араздығын тудырудың
қолайлы уақытын бос жібермеуге тырысып бақты. Сөйтіп ол екі туысқан халықтың [[Ресей империясы]]на қарсы күш біріктіруіне жол бермеу үшін қолынан келген барлық амал-әрекеттің бәрін де жасады.

==1755 жылғы қазақ-башқүрт шиеленісі және оның салдарлары==
[[1755 жыл|1755]] жылы башқұрт халқының Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған және бір кезекті ірі көтерілісі болып өтті. Ол халықтық қозғалысты Батырша басқарды. Өздеріне жазалау шаралары қолданылғаннан кейін құрамында 50 мыңнан астам адам бap башқұрттар Клші жүздің шекаралас аумағына көшіп барды.

Көтерілісші башқұрттардың жоспары бойынша, олар қазақтармен бұрынғы кездердегі сияқты біріге күш жұмсап, патша әскерлеріне қарсы күреске шығуды армандады. Қазақстанның шегіне көшіп бару башқұрттардың отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді деп ойлады.

Көтерілістің зор ауқымдылығынан және екі халықтың күш біріктіре қарсылық жасауынан қауіптенген патша әкімшілігі оларды бір-бірімен араздастырып, өзара қақтығыстыруға әрекет жасап бақты. Қазақ халқының едәуір бөлігі башқұрт әскери жасақтарының басшысы Батыршаның үндеуін түсіністікпен қабыл алды. [[Орынбор]]
әкімшілігінің тарапынан жасалған қоқан-лоқы қорқытуларға қарамастан, көптеген [[башқұрттар]] қазақ даласынан өздеріне баспана тапты.

Қазақтардың бұл көтеріліске жаппай қатысқан кездері де аз болған жоқ. Орынбор өлкесінің [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюев]] қазақтардың билеушілеріне көтеріліске қатысқан башқұрттарды ұстап беруді немесе ең болмағанда оларды шекара шебінен асыра қайта қуып шығуды ұсынды. Бұл қызметі үшін олардың дүние-мүлкі мен мал басын тартып алуға рүқсат етті.

Башқұрттардың әйелдері мен балалары қазақтардың қолында қалуы тиіс болды. Ұсынысты қазақтардың [[Нұралы хан]] бастаған аз ғана тобы қуана қабыл алды.
Қазақтардың тарапынан жасалған жүгенсіз бассыздықтар туралы естіп білген башқұрттар енді кек алуға көше бастады. Атап айтқанда, олар Неплюевтен өздерінің қазақ даласына өтіп, олардан ''«кек алуына»'' рұқсат сұрады. Ал Неплюев ресми түрде рұқсат етпегенімен бекініс бастықтарына башқұрттардың [[Жайық]] жағына өтіп жатқанын байқамаған болуы жөнінде құпия нұсқау берді.

Ал екі жақ бірін-бірі қырып-жоюға тақалған кезде олардың өзенге жақын келмеуі
туралы алдын ала ескерту жасады. Осы мақсатпен ол шекара шебін күзетуді одан сайын ''«күшейте»'' түсті.

Көтеріліс езіп-жаншып басылғаннан кейін кейбір қазақ рулары өздерінің араларында башқұрттарды жасырын ұстауды одан әрі жалғастыра берді. Бұл жағдай патша үкіметін генерал-майор [[Алексей Иванович Тевкелев]]ті қазақ даласына арнайы жіберуге мәжбүр етті. А. Тевкелев қазақтардың қашқын башқұрттарды қызғыштай қорғамай, патша үкіметіне жедел түрде ұстап беруі тиіс екеніне көздерін жеткізуге тырысты.

Тевкелев қазақ старшындарын патша өкіметі билігінің талаптарын орындауға көндіру мақсатымен қорқытып-үркітіп, үрей де тудырды, қымбат бағалы сыйлықтар ұсынып алдауды да шебер пайдалана білді.

Нұралы ханның іс-әрекеттері қазақ-башқұрт қатынастарының одан әрі ушыға түсуіне себеп болып, бірнеше ондаған жыл бойы өзара жорықтар жасалып тұрды. Қазақтар ендігі жерде Жайықтың оң жақ жағалауына және башқұрттардың көшіп-қонып жүретін
жерлеріне бұрынғыдай емін-еркін бара алмайтын болды.

Сондықтан да белгілі зерттеуші [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] тіпті [[XIX ғасыр]]дың 30-жылдарына қатысты былай деп жазуы тегін емес: {{cquote|''...Қан төгіс азайғанымен екі туысқан халықтың арасындағы қастандық осы уақытқа дейін сақталып келеді...''}}. Бұл туралы орынборлық зерттеуші В.Н. Витевский былай деп неғұрлым ашық жазды: {{cquote|''... башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасындағы алауыздықтың Неплюев сепкен ұрығының неғұрлым құнарлы топыраққа түскені сонша, оның башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасын алшақтату үшін жасалған іс-әрекеті өзі күткендегіден де күшті нәтиже берді...''}}
.{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қуандық коридоры]]

[[Санат:Башқұрттар]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>fkysnl8rtxm7yc165dldiybr9ttmeqz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654370</id>
      <parentid>3654369</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1755 жылғы қазақ-башқүрт шиеленісі және оның салдарлары */</comment>
      <origin>3654370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22783" sha1="dd7b2zs2rxatf1irkzg6m41ymwvkq8x" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-башқұрт қатынастары
|Сурет = Алашская автономия.jpg
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Башқұртстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-башқұрт қатынастары''' ({{lang-ba|Башҡорт–ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәре}}) — көп ғасырлық тарихқа ие. XVIII ғасырда Кіші жүз қазақтарының жерлері башқұрт жерлерімен шектесіп жатты. Қазақтармен ұзақ уақыт көршілес болуы башқұрт мәдениетіне де өз ықпалын тигізді. Сонымен қатар әртүрлі аумақтық даулар мен қақтығыстар да орын алған болатын.

Қазіргі кезде [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасы]] арасында тығыз экономикалық, саяси және мәдени байланыстар сақталып келеді. 1993 жылы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. 2003 жылы Башқұртстаннан Қазақстанға экспорт көлемі 155,6 млн долларды, ал Қазақстаннан Башқұртстанға импорт көлемі 80,8 млн доллардан асты. 2004 жылы 14 қазанда [[Астана]] қаласында Башқұртстан Республикасының өкілдігі ашылды. Ол сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени байланыстарды дамытуға, түрлі іс-шаралар ұйымдастыруға және басқа да жұмыстарға атсалысты. 2016 жылы Ресейдегі күрделі экономикалық жағдайға байланысты өкілдік жабылды. Алайда кейбір бақылаушылар мұны [[Мәскеу]] саясатының жалғасы болуы мүмкін деп бағалады.

== Башқұрт мәдениеті және қазақ-башқұрт мәдени байланыстары ==
Башқұртстан мәдениеті дәстүрлі ұлттық мәдениет арнасында қалыптасты. Ежелден іргесі ажырамаған тұрмысында, тілінде, салт-санасында ұқсастықтар көп қазақ пен башқұрт туысқан халықтар болғандықтан, Алтын Орда, [[Ноғай ордасы]] кезеңдерінен қалған батырлар мен билер туралы көптеген жыр-дастандар екі халыққа да ортақ. Ауыз әдебиетінде ерекше жетілген жанр — қобайыр (қазақтың толғауына жақын). «Ақбоз ат», «Қозы Көрпеш—Баян сұлу», «Кусак бей», «Кунгур бұқа» секілді эпикалық жырлар башқұрт тарихының әр түрлі кезеңдерін бейнелейді. Терме жанры да жақсы дамыған. 

«Салауат», «Орал» сияқты тарихи жырлары, башқұрт әдебиетінің көптеген нұсқалары ауызша айтылып, қолжазба түрінде тараған. Башқұрт әдебиетінің тарихын С. Юлаев (1752—1800), Т. Ялсыгул (1787—1838), Ә. Қарғалы (1784—1825), Г. Салихов (1794—1867), Ш. Зәки (1825—1865) секілді ақындар қаласа, кейіннен М. Ғафури (1880—1934), ұлты қазақ М.Камалетдинұлы (Ақмолла) (1831 —1895), Құдаш, тағы басқа дамытты. Қазақ, татар поэзиясында елеулі із қалдырған Ақмолла ақын — башқұрт әдебиетіндегі ірі тұлға. Оның шығармаларын [[Сәкен Сейфуллин]] 1935 жылы құрастырып шығарса, 1986 жылы ақын өлеңдері «Күндер мен түндер» деген атпен екінші рет қазақ тілінде басылды. М.Ғафуридің «Ақынның алтын кенінде» (1931) атты өмірбаяндық шығармасында қазақ тұрмысын бейнелейді. Башқұрт әдебиетінде прозалық шығармалар да ұлттық әдебиеттің арналы саласына айналды. Құдаштың «Қос қайың», Д. Юлтыйдың «Қан», А. Тагировтың «Солдаттар», А.Бикчентаевтың «Аққулар Оралда қаладысы» прозадағы, Құдаштың «Отаным меніңі» — поэзиядағы іргелі шығармалар. 

Башқұртстан жазушыларының шығармалары қазақ оқырмандарына да жақсы таныс. М. Кәрімнің «Ай тұтылған түн» пьесасы қазақ сахнасынан көп жыл бойы түскен жоқ. Р. Ниғмати, Х. Карим, Бикчентаев, К. Мерген, Р. Бикбаев, Р. Гарипов, Р. Сафин, Н. Мусин, тағы басқа қазіргі башқұрт әдебиетінің көрнекті өкілдері, [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «Абай жолы» эпопеясы, тағы басқа көптеген қазақ шығармалары башқұрт тілінде жарық көрген. 

Қазан төңкерісіне дейінгі башқұрт музыкасы халық шығармашылығы негізінде дамыды. Олар ұзақ күй (лирикалық және эпикалық әндер), тақпақ (терме) болып екіге бөлінеді. Башқұрттар әнді жеке де, қосылып та айтқан. Музыкалық аспаптары: қурай (сыбызғы), қобыз (қазақтың шаңқобызы сияқты). Қобызды көбінесе, әйелдер мен балалар тартады. 1932 жылы [[Мәскеу]] консерваториясы жанынан ашылған Башқұрт студиясының түлектері З.Г. Исмагилов, Х.Ф. Ахметов, Х.Ш. Заимов, Р.А. Муртазин, т.б. туындылары ұлттық музыка өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. 1938 жылы [[Үфі|Үфіде]] Башқұрт мемлекеттік опера және балет театры құрылды. М.М. Валиев, Х.Ш. Заимов, З.Г. Исмагилов, Н.Г. Сабитов, А.А. Эйхенвальд, Н.К. Чемберджи, А.С. Ключарев, тағы басқа опера, балеттер жазды. 

Башқұртстанда мемлекеттік филармония, консерватория, музыкалық училищелер, мектептер бар. 1919 жылы Стерлітармақта тұңғыш ұлттық драма театры (қазіргі М. Ғафури атындағы Башқұрт академиялық драма театры) құрылды. Ұлттық кәсіби театр өнерінің шеберлері: халық әртістері А.К. Мубаряков, З.И. Бикбулатова, Ғ.М. Мингажев, А.Ф. Зубаиров, Г.Х. Карамышов, Г.М. Тукаев, т.б. 

Башқұртстанның сәулет және бейнелеу өнері де кәсіби деңгейге көтерілген. 1920 жылы Үфіде Көркемөнер мұражайы ашылды. 1926 жылы құрылған Башқұртстан көркемсурет училищесінен (қазіргі Үфі өнер училищесі) И.И. Урядов, А.Э. Тюлькин, М.Н. Елғаштина, Х.М. Арсланов, Г.Ш. Имашева, А. Хромов, Г. Мұстафин, Р. Ишбулатов, т.б. талантты суретшілер легі шықты. 

Башқұртстанның халықтық қолөнері қарапайым да тартымды. Бас киім, сүлгі, киіз үй, сәндік бұйымдардағы өрнектер қазақ, қырғыз оюларына ұқсас. 

Башқұртстанның мұражайлары мен мұрағаттарында да қазақ халқының тарихына қатысты құнды деректер сақталған. Ал Үфі мұнай институты сынды бірегей жоғары оқу орындарынан қазақстандық мамандардың бірнеше легі тәрбиеленіп шықты. Ғасырлар бойы үзілмеген қазақ-башқұрт қарым-қатынастары қазіргі уақытта да жақсы жолға қойылған.

==Кіші жүз аумағындағы қарама-қайшылықтардың шиеленісе түсуі== 
[[1748 жыл|1748]] жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]ның ұлы [[Нұралы хан|Нұралы]] Кіші жүздің ханы болды. Жаңа билеуші патша әкімшілігі бұл лауазымға ресми түрде бірінші рет бекіткен қазақ ханы еді. Оған жылына 600 сом мөлшерінде жалақы тағайындалды. Ол өзінің ұлдарын аманат ретінде [[Орынбор]]ға тапсыруға міндеттенді.

Нұралы ханның патша үкіметіне тәуелділігі, оның қазақтар арасында абыройын түсірді.
Бірақ Нұралыны хан ретінде барлық рубасылары түгелдей дерлік мойындай коймады. Шекті руы ықпалы күшті Батыр сұлтанды өз билеушіміз деп таныды. Нұралының інілері [[Айшуақ хан|Айшуақ]] пен Ералы Ермұхамет баһадүр хан да өз беттерінше тәуелсіз болуға тырысты. Сондықтан да патша үкіметі шекара шептерін нығайта түсуге көп күш-жігерін жұмсауға кірісті.

Оның үстіне, патша үкіметі қазақтардың [[Жайық]] өзенінің оң жақ бетінде көшіп-қонып жүруге бұрынғыдан да бетер қатаң тыйым салды. Қазақтарды өзеннің оң жағалауына өткізбеу мақсатымен оның сол жағалауындағы жайылымның шөбін күзге қарай өртеп жіберуді әдетке айналдырып алды.

Мұндай тыйым салулардың бірқатар себептері болды. Патша үкіметінің өз тылында бақылау жасау қиын тиетін көшпелілердің қарулы қалың тобын жақын ұстағысы келмеді. Алғашқыда [[Ресей]]дің шекаралық ішкі аумағына орыс халқын — бірінші кезекте казактарды, содан кейін қоныс аударатын шаруаларды орналастыру көзделген болатын. Акырында бір жағынан қазақтардың, екінші жағынан [[башқұрттар]] мен [[қалмақтар]]дың арасында бұрыннан орын алып, созылып келе жаткан қарама-қайшылықтар болды. [[Қазақтар]]дың Жайық пен [[Еділ]] өзендерінің аралығына келуі ол қарама-қайшылықтарды ушықтырып жіберетін еді.

==Қазақ-башқұрт қатынастарының даму ерекшеліктері==
[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] қазақтарының солтүстіктегі ұзаққа созылатын ең үлкен
шекарасы [[Башқұртстан]]мен екі арада болды. Башқұрттар да көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанатын. Олар қазақтармен тегі бірге туыстас [[Түркілер|түркі тілдес халық]] болатын. Олардың шаруашылықты жүргізу қызметінің түрі ұқсас, тілі де, діні мен мәдениеті де ортақ еді.

[[XVII ғасыр]]дың екінші жартысында Кіші жүз қазақтардың бір бөлігі ру-руымен [[Үй-Миасс]] өзендері аралығындағы және Жайықтың оң жағалауындағы башқұрт жерлерінде көшіп-қонып жүретін. Башқұрт-қазақ байланыстарының ол кездегі кеңінен тараған түрлері екі халық арасындағы қыз беріп, қыз алысу, құда-жекжат болып
араласу болатын. Башқұрт және қазақ батырларының арасындағы [[күрес]], [[бәйге]], [[Садақ ату (спорт)|садақ ату]] сияқты жарыстар бірлескен мереке кездерінде кеңінен өткізілетін.

Патша әкімшілігінің башқұрттар арасындағы отаршылдық саясаты көптеген көтерілістердің жиі-жиі шығып тұруына алып барып соқтырды. Мәселен, [[1740]] жылы башқұрттардың Қарасақал бастаған кезекті көтеріліс болды. Оған қазақтар және олармен одақтас карақалпақтар да белсене қатысты.

Башқұрттармен екі арада бейбіт байланыстармен және одақтастастық қарым-қатынастармен қатар әр түрлі қақтығыстар да, [[қыз алып қашу]], [[барымта]]лау, қазақ және башқұрт билері мен батырларының бақталастығы сияқты әрекеттер де болып тұратын.

Патша үкіметі қазақтар мен башқұрттардың ұлтаралық араздығын тудырудың
қолайлы уақытын бос жібермеуге тырысып бақты. Сөйтіп ол екі туысқан халықтың [[Ресей империясы]]на қарсы күш біріктіруіне жол бермеу үшін қолынан келген барлық амал-әрекеттің бәрін де жасады.

==1755 жылғы қазақ-башқүрт шиеленісі және оның салдарлары==
[[1755 жыл|1755]] жылы башқұрт халқының Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған және бір кезекті ірі көтерілісі болып өтті. Ол халықтық қозғалысты Батырша басқарды. Өздеріне жазалау шаралары қолданылғаннан кейін құрамында 50 мыңнан астам адам бap башқұрттар Клші жүздің шекаралас аумағына көшіп барды.

Көтерілісші башқұрттардың жоспары бойынша, олар қазақтармен бұрынғы кездердегі сияқты біріге күш жұмсап, патша әскерлеріне қарсы күреске шығуды армандады. Қазақстанның шегіне көшіп бару башқұрттардың отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді деп ойлады.

Көтерілістің зор ауқымдылығынан және екі халықтың күш біріктіре қарсылық жасауынан қауіптенген патша әкімшілігі оларды бір-бірімен араздастырып, өзара қақтығыстыруға әрекет жасап бақты. Қазақ халқының едәуір бөлігі башқұрт әскери жасақтарының басшысы Батыршаның үндеуін түсіністікпен қабыл алды. [[Орынбор]]
әкімшілігінің тарапынан жасалған қоқан-лоқы қорқытуларға қарамастан, көптеген [[башқұрттар]] қазақ даласынан өздеріне баспана тапты.

Қазақтардың бұл көтеріліске жаппай қатысқан кездері де аз болған жоқ. Орынбор өлкесінің [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюев]] қазақтардың билеушілеріне көтеріліске қатысқан башқұрттарды ұстап беруді немесе ең болмағанда оларды шекара шебінен асыра қайта қуып шығуды ұсынды. Бұл қызметі үшін олардың дүние-мүлкі мен мал басын тартып алуға рүқсат етті.

Башқұрттардың әйелдері мен балалары қазақтардың қолында қалуы тиіс болды. Ұсынысты қазақтардың [[Нұралы хан]] бастаған аз ғана тобы қуана қабыл алды.
Қазақтардың тарапынан жасалған жүгенсіз бассыздықтар туралы естіп білген башқұрттар енді кек алуға көше бастады. Атап айтқанда, олар Неплюевтен өздерінің қазақ даласына өтіп, олардан ''«кек алуына»'' рұқсат сұрады. Ал Неплюев ресми түрде рұқсат етпегенімен бекініс бастықтарына башқұрттардың [[Жайық]] жағына өтіп жатқанын байқамаған болуы жөнінде құпия нұсқау берді.

Ал екі жақ бірін-бірі қырып-жоюға тақалған кезде олардың өзенге жақын келмеуі
туралы алдын ала ескерту жасады. Осы мақсатпен ол шекара шебін күзетуді одан сайын ''«күшейте»'' түсті.

Көтеріліс езіп-жаншып басылғаннан кейін кейбір қазақ рулары өздерінің араларында башқұрттарды жасырын ұстауды одан әрі жалғастыра берді. Бұл жағдай патша үкіметін генерал-майор [[Алексей Иванович Тевкелев]]ті қазақ даласына арнайы жіберуге мәжбүр етті. А. Тевкелев қазақтардың қашқын башқұрттарды қызғыштай қорғамай, патша үкіметіне жедел түрде ұстап беруі тиіс екеніне көздерін жеткізуге тырысты.

Тевкелев қазақ старшындарын патша өкіметі билігінің талаптарын орындауға көндіру мақсатымен қорқытып-үркітіп, үрей де тудырды, қымбат бағалы сыйлықтар ұсынып алдауды да шебер пайдалана білді.

Нұралы ханның іс-әрекеттері қазақ-башқұрт қатынастарының одан әрі ушыға түсуіне себеп болып, бірнеше ондаған жыл бойы өзара жорықтар жасалып тұрды. Қазақтар ендігі жерде Жайықтың оң жақ жағалауына және башқұрттардың көшіп-қонып жүретін
жерлеріне бұрынғыдай емін-еркін бара алмайтын болды.

Сондықтан да белгілі зерттеуші [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] тіпті [[XIX ғасыр]]дың 30-жылдарына қатысты былай деп жазуы тегін емес: {{cquote|''...Қан төгіс азайғанымен екі туысқан халықтың арасындағы қастандық осы уақытқа дейін сақталып келеді...''}}. Бұл туралы орынборлық зерттеуші В.Н. Витевский былай деп неғұрлым ашық жазды: {{cquote|''... башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасындағы алауыздықтың Неплюев сепкен ұрығының неғұрлым құнарлы топыраққа түскені сонша, оның башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасын алшақтату үшін жасалған іс-әрекеті өзі күткендегіден де күшті нәтиже берді...''}}

== XX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

.{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қуандық коридоры]]

[[Санат:Башқұрттар]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>dd7b2zs2rxatf1irkzg6m41ymwvkq8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654377</id>
      <parentid>3654370</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:56:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* XX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін */</comment>
      <origin>3654377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26638" sha1="k8mjjdrqf2azybihc92p0tu4pa5lqqa" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-башқұрт қатынастары
|Сурет = Алашская автономия.jpg
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Башқұртстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-башқұрт қатынастары''' ({{lang-ba|Башҡорт–ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәре}}) — көп ғасырлық тарихқа ие. XVIII ғасырда Кіші жүз қазақтарының жерлері башқұрт жерлерімен шектесіп жатты. Қазақтармен ұзақ уақыт көршілес болуы башқұрт мәдениетіне де өз ықпалын тигізді. Сонымен қатар әртүрлі аумақтық даулар мен қақтығыстар да орын алған болатын.

Қазіргі кезде [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасы]] арасында тығыз экономикалық, саяси және мәдени байланыстар сақталып келеді. 1993 жылы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. 2003 жылы Башқұртстаннан Қазақстанға экспорт көлемі 155,6 млн долларды, ал Қазақстаннан Башқұртстанға импорт көлемі 80,8 млн доллардан асты. 2004 жылы 14 қазанда [[Астана]] қаласында Башқұртстан Республикасының өкілдігі ашылды. Ол сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени байланыстарды дамытуға, түрлі іс-шаралар ұйымдастыруға және басқа да жұмыстарға атсалысты. 2016 жылы Ресейдегі күрделі экономикалық жағдайға байланысты өкілдік жабылды. Алайда кейбір бақылаушылар мұны [[Мәскеу]] саясатының жалғасы болуы мүмкін деп бағалады.

== Башқұрт мәдениеті және қазақ-башқұрт мәдени байланыстары ==
Башқұртстан мәдениеті дәстүрлі ұлттық мәдениет арнасында қалыптасты. Ежелден іргесі ажырамаған тұрмысында, тілінде, салт-санасында ұқсастықтар көп қазақ пен башқұрт туысқан халықтар болғандықтан, Алтын Орда, [[Ноғай ордасы]] кезеңдерінен қалған батырлар мен билер туралы көптеген жыр-дастандар екі халыққа да ортақ. Ауыз әдебиетінде ерекше жетілген жанр — қобайыр (қазақтың толғауына жақын). «Ақбоз ат», «Қозы Көрпеш—Баян сұлу», «Кусак бей», «Кунгур бұқа» секілді эпикалық жырлар башқұрт тарихының әр түрлі кезеңдерін бейнелейді. Терме жанры да жақсы дамыған. 

«Салауат», «Орал» сияқты тарихи жырлары, башқұрт әдебиетінің көптеген нұсқалары ауызша айтылып, қолжазба түрінде тараған. Башқұрт әдебиетінің тарихын С. Юлаев (1752—1800), Т. Ялсыгул (1787—1838), Ә. Қарғалы (1784—1825), Г. Салихов (1794—1867), Ш. Зәки (1825—1865) секілді ақындар қаласа, кейіннен М. Ғафури (1880—1934), ұлты қазақ М.Камалетдинұлы (Ақмолла) (1831 —1895), Құдаш, тағы басқа дамытты. Қазақ, татар поэзиясында елеулі із қалдырған Ақмолла ақын — башқұрт әдебиетіндегі ірі тұлға. Оның шығармаларын [[Сәкен Сейфуллин]] 1935 жылы құрастырып шығарса, 1986 жылы ақын өлеңдері «Күндер мен түндер» деген атпен екінші рет қазақ тілінде басылды. М.Ғафуридің «Ақынның алтын кенінде» (1931) атты өмірбаяндық шығармасында қазақ тұрмысын бейнелейді. Башқұрт әдебиетінде прозалық шығармалар да ұлттық әдебиеттің арналы саласына айналды. Құдаштың «Қос қайың», Д. Юлтыйдың «Қан», А. Тагировтың «Солдаттар», А.Бикчентаевтың «Аққулар Оралда қаладысы» прозадағы, Құдаштың «Отаным меніңі» — поэзиядағы іргелі шығармалар. 

Башқұртстан жазушыларының шығармалары қазақ оқырмандарына да жақсы таныс. М. Кәрімнің «Ай тұтылған түн» пьесасы қазақ сахнасынан көп жыл бойы түскен жоқ. Р. Ниғмати, Х. Карим, Бикчентаев, К. Мерген, Р. Бикбаев, Р. Гарипов, Р. Сафин, Н. Мусин, тағы басқа қазіргі башқұрт әдебиетінің көрнекті өкілдері, [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «Абай жолы» эпопеясы, тағы басқа көптеген қазақ шығармалары башқұрт тілінде жарық көрген. 

Қазан төңкерісіне дейінгі башқұрт музыкасы халық шығармашылығы негізінде дамыды. Олар ұзақ күй (лирикалық және эпикалық әндер), тақпақ (терме) болып екіге бөлінеді. Башқұрттар әнді жеке де, қосылып та айтқан. Музыкалық аспаптары: қурай (сыбызғы), қобыз (қазақтың шаңқобызы сияқты). Қобызды көбінесе, әйелдер мен балалар тартады. 1932 жылы [[Мәскеу]] консерваториясы жанынан ашылған Башқұрт студиясының түлектері З.Г. Исмагилов, Х.Ф. Ахметов, Х.Ш. Заимов, Р.А. Муртазин, т.б. туындылары ұлттық музыка өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. 1938 жылы [[Үфі|Үфіде]] Башқұрт мемлекеттік опера және балет театры құрылды. М.М. Валиев, Х.Ш. Заимов, З.Г. Исмагилов, Н.Г. Сабитов, А.А. Эйхенвальд, Н.К. Чемберджи, А.С. Ключарев, тағы басқа опера, балеттер жазды. 

Башқұртстанда мемлекеттік филармония, консерватория, музыкалық училищелер, мектептер бар. 1919 жылы Стерлітармақта тұңғыш ұлттық драма театры (қазіргі М. Ғафури атындағы Башқұрт академиялық драма театры) құрылды. Ұлттық кәсіби театр өнерінің шеберлері: халық әртістері А.К. Мубаряков, З.И. Бикбулатова, Ғ.М. Мингажев, А.Ф. Зубаиров, Г.Х. Карамышов, Г.М. Тукаев, т.б. 

Башқұртстанның сәулет және бейнелеу өнері де кәсіби деңгейге көтерілген. 1920 жылы Үфіде Көркемөнер мұражайы ашылды. 1926 жылы құрылған Башқұртстан көркемсурет училищесінен (қазіргі Үфі өнер училищесі) И.И. Урядов, А.Э. Тюлькин, М.Н. Елғаштина, Х.М. Арсланов, Г.Ш. Имашева, А. Хромов, Г. Мұстафин, Р. Ишбулатов, т.б. талантты суретшілер легі шықты. 

Башқұртстанның халықтық қолөнері қарапайым да тартымды. Бас киім, сүлгі, киіз үй, сәндік бұйымдардағы өрнектер қазақ, қырғыз оюларына ұқсас. 

Башқұртстанның мұражайлары мен мұрағаттарында да қазақ халқының тарихына қатысты құнды деректер сақталған. Ал Үфі мұнай институты сынды бірегей жоғары оқу орындарынан қазақстандық мамандардың бірнеше легі тәрбиеленіп шықты. Ғасырлар бойы үзілмеген қазақ-башқұрт қарым-қатынастары қазіргі уақытта да жақсы жолға қойылған.

==Кіші жүз аумағындағы қарама-қайшылықтардың шиеленісе түсуі== 
[[1748 жыл|1748]] жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]ның ұлы [[Нұралы хан|Нұралы]] Кіші жүздің ханы болды. Жаңа билеуші патша әкімшілігі бұл лауазымға ресми түрде бірінші рет бекіткен қазақ ханы еді. Оған жылына 600 сом мөлшерінде жалақы тағайындалды. Ол өзінің ұлдарын аманат ретінде [[Орынбор]]ға тапсыруға міндеттенді.

Нұралы ханның патша үкіметіне тәуелділігі, оның қазақтар арасында абыройын түсірді.
Бірақ Нұралыны хан ретінде барлық рубасылары түгелдей дерлік мойындай коймады. Шекті руы ықпалы күшті Батыр сұлтанды өз билеушіміз деп таныды. Нұралының інілері [[Айшуақ хан|Айшуақ]] пен Ералы Ермұхамет баһадүр хан да өз беттерінше тәуелсіз болуға тырысты. Сондықтан да патша үкіметі шекара шептерін нығайта түсуге көп күш-жігерін жұмсауға кірісті.

Оның үстіне, патша үкіметі қазақтардың [[Жайық]] өзенінің оң жақ бетінде көшіп-қонып жүруге бұрынғыдан да бетер қатаң тыйым салды. Қазақтарды өзеннің оң жағалауына өткізбеу мақсатымен оның сол жағалауындағы жайылымның шөбін күзге қарай өртеп жіберуді әдетке айналдырып алды.

Мұндай тыйым салулардың бірқатар себептері болды. Патша үкіметінің өз тылында бақылау жасау қиын тиетін көшпелілердің қарулы қалың тобын жақын ұстағысы келмеді. Алғашқыда [[Ресей]]дің шекаралық ішкі аумағына орыс халқын — бірінші кезекте казактарды, содан кейін қоныс аударатын шаруаларды орналастыру көзделген болатын. Акырында бір жағынан қазақтардың, екінші жағынан [[башқұрттар]] мен [[қалмақтар]]дың арасында бұрыннан орын алып, созылып келе жаткан қарама-қайшылықтар болды. [[Қазақтар]]дың Жайық пен [[Еділ]] өзендерінің аралығына келуі ол қарама-қайшылықтарды ушықтырып жіберетін еді.

==Қазақ-башқұрт қатынастарының даму ерекшеліктері==
[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] қазақтарының солтүстіктегі ұзаққа созылатын ең үлкен
шекарасы [[Башқұртстан]]мен екі арада болды. Башқұрттар да көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанатын. Олар қазақтармен тегі бірге туыстас [[Түркілер|түркі тілдес халық]] болатын. Олардың шаруашылықты жүргізу қызметінің түрі ұқсас, тілі де, діні мен мәдениеті де ортақ еді.

[[XVII ғасыр]]дың екінші жартысында Кіші жүз қазақтардың бір бөлігі ру-руымен [[Үй-Миасс]] өзендері аралығындағы және Жайықтың оң жағалауындағы башқұрт жерлерінде көшіп-қонып жүретін. Башқұрт-қазақ байланыстарының ол кездегі кеңінен тараған түрлері екі халық арасындағы қыз беріп, қыз алысу, құда-жекжат болып
араласу болатын. Башқұрт және қазақ батырларының арасындағы [[күрес]], [[бәйге]], [[Садақ ату (спорт)|садақ ату]] сияқты жарыстар бірлескен мереке кездерінде кеңінен өткізілетін.

Патша әкімшілігінің башқұрттар арасындағы отаршылдық саясаты көптеген көтерілістердің жиі-жиі шығып тұруына алып барып соқтырды. Мәселен, [[1740]] жылы башқұрттардың Қарасақал бастаған кезекті көтеріліс болды. Оған қазақтар және олармен одақтас карақалпақтар да белсене қатысты.

Башқұрттармен екі арада бейбіт байланыстармен және одақтастастық қарым-қатынастармен қатар әр түрлі қақтығыстар да, [[қыз алып қашу]], [[барымта]]лау, қазақ және башқұрт билері мен батырларының бақталастығы сияқты әрекеттер де болып тұратын.

Патша үкіметі қазақтар мен башқұрттардың ұлтаралық араздығын тудырудың
қолайлы уақытын бос жібермеуге тырысып бақты. Сөйтіп ол екі туысқан халықтың [[Ресей империясы]]на қарсы күш біріктіруіне жол бермеу үшін қолынан келген барлық амал-әрекеттің бәрін де жасады.

==1755 жылғы қазақ-башқүрт шиеленісі және оның салдарлары==
[[1755 жыл|1755]] жылы башқұрт халқының Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған және бір кезекті ірі көтерілісі болып өтті. Ол халықтық қозғалысты Батырша басқарды. Өздеріне жазалау шаралары қолданылғаннан кейін құрамында 50 мыңнан астам адам бap башқұрттар Клші жүздің шекаралас аумағына көшіп барды.

Көтерілісші башқұрттардың жоспары бойынша, олар қазақтармен бұрынғы кездердегі сияқты біріге күш жұмсап, патша әскерлеріне қарсы күреске шығуды армандады. Қазақстанның шегіне көшіп бару башқұрттардың отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді деп ойлады.

Көтерілістің зор ауқымдылығынан және екі халықтың күш біріктіре қарсылық жасауынан қауіптенген патша әкімшілігі оларды бір-бірімен араздастырып, өзара қақтығыстыруға әрекет жасап бақты. Қазақ халқының едәуір бөлігі башқұрт әскери жасақтарының басшысы Батыршаның үндеуін түсіністікпен қабыл алды. [[Орынбор]]
әкімшілігінің тарапынан жасалған қоқан-лоқы қорқытуларға қарамастан, көптеген [[башқұрттар]] қазақ даласынан өздеріне баспана тапты.

Қазақтардың бұл көтеріліске жаппай қатысқан кездері де аз болған жоқ. Орынбор өлкесінің [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюев]] қазақтардың билеушілеріне көтеріліске қатысқан башқұрттарды ұстап беруді немесе ең болмағанда оларды шекара шебінен асыра қайта қуып шығуды ұсынды. Бұл қызметі үшін олардың дүние-мүлкі мен мал басын тартып алуға рүқсат етті.

Башқұрттардың әйелдері мен балалары қазақтардың қолында қалуы тиіс болды. Ұсынысты қазақтардың [[Нұралы хан]] бастаған аз ғана тобы қуана қабыл алды.
Қазақтардың тарапынан жасалған жүгенсіз бассыздықтар туралы естіп білген башқұрттар енді кек алуға көше бастады. Атап айтқанда, олар Неплюевтен өздерінің қазақ даласына өтіп, олардан ''«кек алуына»'' рұқсат сұрады. Ал Неплюев ресми түрде рұқсат етпегенімен бекініс бастықтарына башқұрттардың [[Жайық]] жағына өтіп жатқанын байқамаған болуы жөнінде құпия нұсқау берді.

Ал екі жақ бірін-бірі қырып-жоюға тақалған кезде олардың өзенге жақын келмеуі
туралы алдын ала ескерту жасады. Осы мақсатпен ол шекара шебін күзетуді одан сайын ''«күшейте»'' түсті.

Көтеріліс езіп-жаншып басылғаннан кейін кейбір қазақ рулары өздерінің араларында башқұрттарды жасырын ұстауды одан әрі жалғастыра берді. Бұл жағдай патша үкіметін генерал-майор [[Алексей Иванович Тевкелев]]ті қазақ даласына арнайы жіберуге мәжбүр етті. А. Тевкелев қазақтардың қашқын башқұрттарды қызғыштай қорғамай, патша үкіметіне жедел түрде ұстап беруі тиіс екеніне көздерін жеткізуге тырысты.

Тевкелев қазақ старшындарын патша өкіметі билігінің талаптарын орындауға көндіру мақсатымен қорқытып-үркітіп, үрей де тудырды, қымбат бағалы сыйлықтар ұсынып алдауды да шебер пайдалана білді.

Нұралы ханның іс-әрекеттері қазақ-башқұрт қатынастарының одан әрі ушыға түсуіне себеп болып, бірнеше ондаған жыл бойы өзара жорықтар жасалып тұрды. Қазақтар ендігі жерде Жайықтың оң жақ жағалауына және башқұрттардың көшіп-қонып жүретін
жерлеріне бұрынғыдай емін-еркін бара алмайтын болды.

Сондықтан да белгілі зерттеуші [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] тіпті [[XIX ғасыр]]дың 30-жылдарына қатысты былай деп жазуы тегін емес: {{cquote|''...Қан төгіс азайғанымен екі туысқан халықтың арасындағы қастандық осы уақытқа дейін сақталып келеді...''}}. Бұл туралы орынборлық зерттеуші В.Н. Витевский былай деп неғұрлым ашық жазды: {{cquote|''... башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасындағы алауыздықтың Неплюев сепкен ұрығының неғұрлым құнарлы топыраққа түскені сонша, оның башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасын алшақтату үшін жасалған іс-әрекеті өзі күткендегіден де күшті нәтиже берді...''}}

== XX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін ==
1918 жылы 15—17 мамырда [[Қостанай|Қостанайда]] [[Башқұрт ұлттық қозғалысы|башқұрт]] («[[Башқұртстан]]») және қазақ ([[Алаш автономиясы]]) ұлттық қозғалыстары өкілдерінің кеңесі өтті. Кеңесте бірлескен контрреволюциялық күрес ұйымдастыру мәселесі талқыланды. 1918 жылы тамыз айының соңы — қыркүйек айының басында [[Самара|Самарада]] Башқұртстан, Қазақстан және Орта Азия үкіметтерінің кеңестері өтті. Онда аталған өңірлер халықтарының барлық контрреволюциялық күштерін «Шығыс Ресей Одағының» құрамындағы «Оңтүстік-Шығыс мұсылман облыстары федерациясына» біріктіру туралы шешім қабылданды. Бұл одақтың құрамына Сібір үкіметі мен Комучқа, сондай-ақ Орал және Орынбор казактарына бағынышты аумақтар да енуі тиіс болды. Сонымен қатар [[Алаш Орда]] мен [[Башқұрт үкіметі|Башқұрт үкіметінің]] қарулы күштерін біртұтас әскери корпусқа біріктіру жоспарланды.

1919 жылы [[РКФСР ұлттар істері халық комиссариаты|Ұлттар істері халық комиссариатына]], кейін [[РКФСР халық комиссарлары кеңесі|РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесіне]] [[Қазақ-Башқұрт Кеңес Республикасы|Қазақ-Башқұрт Кеңестік Республикасын]] құру туралы жоба ұсынылды. Жобаға сәйкес, Қазақ-Башқұрт Кеңестік Республикасын [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Автономиялы Кеңестік Башқұрт Республикасының]], [[Қырғыз өлкесі|Қырғыз өлкесінің]] және [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] негізінде құру көзделді. Республиканың астанасы [[Орынбор]] қаласы болуы тиіс еді. Жоба бойынша республика билік органдарында башқұрттар мен қазақтардың тең өкілдік ету қағидаты белгіленді. Республикаға экономикалық, саяси және әскери салаларда кең өкілеттіктер беру қарастырылды. Алайда 1919 жылы 16 желтоқсанда ҚБКР құру жобасы қабылданбады.

2004 жылы шілдеде [[Қазақстан президенті|Қазақстан Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] Башқұртстанға ресми сапармен барды. Сапар барысында ол Башқұртстан Президенті [[Мұртаза Ғұбайдоллаұлы Рахимов|Мұртаза Рахимовпен]] кездесті, [[Салават Юлаев ескерткіші (Үфі)|Салават Юлаев ескерткішіне]] гүл қою рәсіміне қатысып, Бүкілресейлік көз және пластикалық хирургия орталығында болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

.{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қуандық коридоры]]

[[Санат:Башқұрттар]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>k8mjjdrqf2azybihc92p0tu4pa5lqqa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654378</id>
      <parentid>3654377</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* XX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін */</comment>
      <origin>3654378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27181" sha1="shy7hmdgmqwcy78a23ro1gnm3zbsx26" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-башқұрт қатынастары
|Сурет = Алашская автономия.jpg
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Башқұртстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-башқұрт қатынастары''' ({{lang-ba|Башҡорт–ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәре}}) — көп ғасырлық тарихқа ие. XVIII ғасырда Кіші жүз қазақтарының жерлері башқұрт жерлерімен шектесіп жатты. Қазақтармен ұзақ уақыт көршілес болуы башқұрт мәдениетіне де өз ықпалын тигізді. Сонымен қатар әртүрлі аумақтық даулар мен қақтығыстар да орын алған болатын.

Қазіргі кезде [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасы]] арасында тығыз экономикалық, саяси және мәдени байланыстар сақталып келеді. 1993 жылы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. 2003 жылы Башқұртстаннан Қазақстанға экспорт көлемі 155,6 млн долларды, ал Қазақстаннан Башқұртстанға импорт көлемі 80,8 млн доллардан асты. 2004 жылы 14 қазанда [[Астана]] қаласында Башқұртстан Республикасының өкілдігі ашылды. Ол сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени байланыстарды дамытуға, түрлі іс-шаралар ұйымдастыруға және басқа да жұмыстарға атсалысты. 2016 жылы Ресейдегі күрделі экономикалық жағдайға байланысты өкілдік жабылды. Алайда кейбір бақылаушылар мұны [[Мәскеу]] саясатының жалғасы болуы мүмкін деп бағалады.

== Башқұрт мәдениеті және қазақ-башқұрт мәдени байланыстары ==
Башқұртстан мәдениеті дәстүрлі ұлттық мәдениет арнасында қалыптасты. Ежелден іргесі ажырамаған тұрмысында, тілінде, салт-санасында ұқсастықтар көп қазақ пен башқұрт туысқан халықтар болғандықтан, Алтын Орда, [[Ноғай ордасы]] кезеңдерінен қалған батырлар мен билер туралы көптеген жыр-дастандар екі халыққа да ортақ. Ауыз әдебиетінде ерекше жетілген жанр — қобайыр (қазақтың толғауына жақын). «Ақбоз ат», «Қозы Көрпеш—Баян сұлу», «Кусак бей», «Кунгур бұқа» секілді эпикалық жырлар башқұрт тарихының әр түрлі кезеңдерін бейнелейді. Терме жанры да жақсы дамыған. 

«Салауат», «Орал» сияқты тарихи жырлары, башқұрт әдебиетінің көптеген нұсқалары ауызша айтылып, қолжазба түрінде тараған. Башқұрт әдебиетінің тарихын С. Юлаев (1752—1800), Т. Ялсыгул (1787—1838), Ә. Қарғалы (1784—1825), Г. Салихов (1794—1867), Ш. Зәки (1825—1865) секілді ақындар қаласа, кейіннен М. Ғафури (1880—1934), ұлты қазақ М.Камалетдинұлы (Ақмолла) (1831 —1895), Құдаш, тағы басқа дамытты. Қазақ, татар поэзиясында елеулі із қалдырған Ақмолла ақын — башқұрт әдебиетіндегі ірі тұлға. Оның шығармаларын [[Сәкен Сейфуллин]] 1935 жылы құрастырып шығарса, 1986 жылы ақын өлеңдері «Күндер мен түндер» деген атпен екінші рет қазақ тілінде басылды. М.Ғафуридің «Ақынның алтын кенінде» (1931) атты өмірбаяндық шығармасында қазақ тұрмысын бейнелейді. Башқұрт әдебиетінде прозалық шығармалар да ұлттық әдебиеттің арналы саласына айналды. Құдаштың «Қос қайың», Д. Юлтыйдың «Қан», А. Тагировтың «Солдаттар», А.Бикчентаевтың «Аққулар Оралда қаладысы» прозадағы, Құдаштың «Отаным меніңі» — поэзиядағы іргелі шығармалар. 

Башқұртстан жазушыларының шығармалары қазақ оқырмандарына да жақсы таныс. М. Кәрімнің «Ай тұтылған түн» пьесасы қазақ сахнасынан көп жыл бойы түскен жоқ. Р. Ниғмати, Х. Карим, Бикчентаев, К. Мерген, Р. Бикбаев, Р. Гарипов, Р. Сафин, Н. Мусин, тағы басқа қазіргі башқұрт әдебиетінің көрнекті өкілдері, [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «Абай жолы» эпопеясы, тағы басқа көптеген қазақ шығармалары башқұрт тілінде жарық көрген. 

Қазан төңкерісіне дейінгі башқұрт музыкасы халық шығармашылығы негізінде дамыды. Олар ұзақ күй (лирикалық және эпикалық әндер), тақпақ (терме) болып екіге бөлінеді. Башқұрттар әнді жеке де, қосылып та айтқан. Музыкалық аспаптары: қурай (сыбызғы), қобыз (қазақтың шаңқобызы сияқты). Қобызды көбінесе, әйелдер мен балалар тартады. 1932 жылы [[Мәскеу]] консерваториясы жанынан ашылған Башқұрт студиясының түлектері З.Г. Исмагилов, Х.Ф. Ахметов, Х.Ш. Заимов, Р.А. Муртазин, т.б. туындылары ұлттық музыка өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. 1938 жылы [[Үфі|Үфіде]] Башқұрт мемлекеттік опера және балет театры құрылды. М.М. Валиев, Х.Ш. Заимов, З.Г. Исмагилов, Н.Г. Сабитов, А.А. Эйхенвальд, Н.К. Чемберджи, А.С. Ключарев, тағы басқа опера, балеттер жазды. 

Башқұртстанда мемлекеттік филармония, консерватория, музыкалық училищелер, мектептер бар. 1919 жылы Стерлітармақта тұңғыш ұлттық драма театры (қазіргі М. Ғафури атындағы Башқұрт академиялық драма театры) құрылды. Ұлттық кәсіби театр өнерінің шеберлері: халық әртістері А.К. Мубаряков, З.И. Бикбулатова, Ғ.М. Мингажев, А.Ф. Зубаиров, Г.Х. Карамышов, Г.М. Тукаев, т.б. 

Башқұртстанның сәулет және бейнелеу өнері де кәсіби деңгейге көтерілген. 1920 жылы Үфіде Көркемөнер мұражайы ашылды. 1926 жылы құрылған Башқұртстан көркемсурет училищесінен (қазіргі Үфі өнер училищесі) И.И. Урядов, А.Э. Тюлькин, М.Н. Елғаштина, Х.М. Арсланов, Г.Ш. Имашева, А. Хромов, Г. Мұстафин, Р. Ишбулатов, т.б. талантты суретшілер легі шықты. 

Башқұртстанның халықтық қолөнері қарапайым да тартымды. Бас киім, сүлгі, киіз үй, сәндік бұйымдардағы өрнектер қазақ, қырғыз оюларына ұқсас. 

Башқұртстанның мұражайлары мен мұрағаттарында да қазақ халқының тарихына қатысты құнды деректер сақталған. Ал Үфі мұнай институты сынды бірегей жоғары оқу орындарынан қазақстандық мамандардың бірнеше легі тәрбиеленіп шықты. Ғасырлар бойы үзілмеген қазақ-башқұрт қарым-қатынастары қазіргі уақытта да жақсы жолға қойылған.

==Кіші жүз аумағындағы қарама-қайшылықтардың шиеленісе түсуі== 
[[1748 жыл|1748]] жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]ның ұлы [[Нұралы хан|Нұралы]] Кіші жүздің ханы болды. Жаңа билеуші патша әкімшілігі бұл лауазымға ресми түрде бірінші рет бекіткен қазақ ханы еді. Оған жылына 600 сом мөлшерінде жалақы тағайындалды. Ол өзінің ұлдарын аманат ретінде [[Орынбор]]ға тапсыруға міндеттенді.

Нұралы ханның патша үкіметіне тәуелділігі, оның қазақтар арасында абыройын түсірді.
Бірақ Нұралыны хан ретінде барлық рубасылары түгелдей дерлік мойындай коймады. Шекті руы ықпалы күшті Батыр сұлтанды өз билеушіміз деп таныды. Нұралының інілері [[Айшуақ хан|Айшуақ]] пен Ералы Ермұхамет баһадүр хан да өз беттерінше тәуелсіз болуға тырысты. Сондықтан да патша үкіметі шекара шептерін нығайта түсуге көп күш-жігерін жұмсауға кірісті.

Оның үстіне, патша үкіметі қазақтардың [[Жайық]] өзенінің оң жақ бетінде көшіп-қонып жүруге бұрынғыдан да бетер қатаң тыйым салды. Қазақтарды өзеннің оң жағалауына өткізбеу мақсатымен оның сол жағалауындағы жайылымның шөбін күзге қарай өртеп жіберуді әдетке айналдырып алды.

Мұндай тыйым салулардың бірқатар себептері болды. Патша үкіметінің өз тылында бақылау жасау қиын тиетін көшпелілердің қарулы қалың тобын жақын ұстағысы келмеді. Алғашқыда [[Ресей]]дің шекаралық ішкі аумағына орыс халқын — бірінші кезекте казактарды, содан кейін қоныс аударатын шаруаларды орналастыру көзделген болатын. Акырында бір жағынан қазақтардың, екінші жағынан [[башқұрттар]] мен [[қалмақтар]]дың арасында бұрыннан орын алып, созылып келе жаткан қарама-қайшылықтар болды. [[Қазақтар]]дың Жайық пен [[Еділ]] өзендерінің аралығына келуі ол қарама-қайшылықтарды ушықтырып жіберетін еді.

==Қазақ-башқұрт қатынастарының даму ерекшеліктері==
[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] қазақтарының солтүстіктегі ұзаққа созылатын ең үлкен
шекарасы [[Башқұртстан]]мен екі арада болды. Башқұрттар да көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанатын. Олар қазақтармен тегі бірге туыстас [[Түркілер|түркі тілдес халық]] болатын. Олардың шаруашылықты жүргізу қызметінің түрі ұқсас, тілі де, діні мен мәдениеті де ортақ еді.

[[XVII ғасыр]]дың екінші жартысында Кіші жүз қазақтардың бір бөлігі ру-руымен [[Үй-Миасс]] өзендері аралығындағы және Жайықтың оң жағалауындағы башқұрт жерлерінде көшіп-қонып жүретін. Башқұрт-қазақ байланыстарының ол кездегі кеңінен тараған түрлері екі халық арасындағы қыз беріп, қыз алысу, құда-жекжат болып
араласу болатын. Башқұрт және қазақ батырларының арасындағы [[күрес]], [[бәйге]], [[Садақ ату (спорт)|садақ ату]] сияқты жарыстар бірлескен мереке кездерінде кеңінен өткізілетін.

Патша әкімшілігінің башқұрттар арасындағы отаршылдық саясаты көптеген көтерілістердің жиі-жиі шығып тұруына алып барып соқтырды. Мәселен, [[1740]] жылы башқұрттардың Қарасақал бастаған кезекті көтеріліс болды. Оған қазақтар және олармен одақтас карақалпақтар да белсене қатысты.

Башқұрттармен екі арада бейбіт байланыстармен және одақтастастық қарым-қатынастармен қатар әр түрлі қақтығыстар да, [[қыз алып қашу]], [[барымта]]лау, қазақ және башқұрт билері мен батырларының бақталастығы сияқты әрекеттер де болып тұратын.

Патша үкіметі қазақтар мен башқұрттардың ұлтаралық араздығын тудырудың
қолайлы уақытын бос жібермеуге тырысып бақты. Сөйтіп ол екі туысқан халықтың [[Ресей империясы]]на қарсы күш біріктіруіне жол бермеу үшін қолынан келген барлық амал-әрекеттің бәрін де жасады.

==1755 жылғы қазақ-башқүрт шиеленісі және оның салдарлары==
[[1755 жыл|1755]] жылы башқұрт халқының Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған және бір кезекті ірі көтерілісі болып өтті. Ол халықтық қозғалысты Батырша басқарды. Өздеріне жазалау шаралары қолданылғаннан кейін құрамында 50 мыңнан астам адам бap башқұрттар Клші жүздің шекаралас аумағына көшіп барды.

Көтерілісші башқұрттардың жоспары бойынша, олар қазақтармен бұрынғы кездердегі сияқты біріге күш жұмсап, патша әскерлеріне қарсы күреске шығуды армандады. Қазақстанның шегіне көшіп бару башқұрттардың отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді деп ойлады.

Көтерілістің зор ауқымдылығынан және екі халықтың күш біріктіре қарсылық жасауынан қауіптенген патша әкімшілігі оларды бір-бірімен араздастырып, өзара қақтығыстыруға әрекет жасап бақты. Қазақ халқының едәуір бөлігі башқұрт әскери жасақтарының басшысы Батыршаның үндеуін түсіністікпен қабыл алды. [[Орынбор]]
әкімшілігінің тарапынан жасалған қоқан-лоқы қорқытуларға қарамастан, көптеген [[башқұрттар]] қазақ даласынан өздеріне баспана тапты.

Қазақтардың бұл көтеріліске жаппай қатысқан кездері де аз болған жоқ. Орынбор өлкесінің [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюев]] қазақтардың билеушілеріне көтеріліске қатысқан башқұрттарды ұстап беруді немесе ең болмағанда оларды шекара шебінен асыра қайта қуып шығуды ұсынды. Бұл қызметі үшін олардың дүние-мүлкі мен мал басын тартып алуға рүқсат етті.

Башқұрттардың әйелдері мен балалары қазақтардың қолында қалуы тиіс болды. Ұсынысты қазақтардың [[Нұралы хан]] бастаған аз ғана тобы қуана қабыл алды.
Қазақтардың тарапынан жасалған жүгенсіз бассыздықтар туралы естіп білген башқұрттар енді кек алуға көше бастады. Атап айтқанда, олар Неплюевтен өздерінің қазақ даласына өтіп, олардан ''«кек алуына»'' рұқсат сұрады. Ал Неплюев ресми түрде рұқсат етпегенімен бекініс бастықтарына башқұрттардың [[Жайық]] жағына өтіп жатқанын байқамаған болуы жөнінде құпия нұсқау берді.

Ал екі жақ бірін-бірі қырып-жоюға тақалған кезде олардың өзенге жақын келмеуі
туралы алдын ала ескерту жасады. Осы мақсатпен ол шекара шебін күзетуді одан сайын ''«күшейте»'' түсті.

Көтеріліс езіп-жаншып басылғаннан кейін кейбір қазақ рулары өздерінің араларында башқұрттарды жасырын ұстауды одан әрі жалғастыра берді. Бұл жағдай патша үкіметін генерал-майор [[Алексей Иванович Тевкелев]]ті қазақ даласына арнайы жіберуге мәжбүр етті. А. Тевкелев қазақтардың қашқын башқұрттарды қызғыштай қорғамай, патша үкіметіне жедел түрде ұстап беруі тиіс екеніне көздерін жеткізуге тырысты.

Тевкелев қазақ старшындарын патша өкіметі билігінің талаптарын орындауға көндіру мақсатымен қорқытып-үркітіп, үрей де тудырды, қымбат бағалы сыйлықтар ұсынып алдауды да шебер пайдалана білді.

Нұралы ханның іс-әрекеттері қазақ-башқұрт қатынастарының одан әрі ушыға түсуіне себеп болып, бірнеше ондаған жыл бойы өзара жорықтар жасалып тұрды. Қазақтар ендігі жерде Жайықтың оң жақ жағалауына және башқұрттардың көшіп-қонып жүретін
жерлеріне бұрынғыдай емін-еркін бара алмайтын болды.

Сондықтан да белгілі зерттеуші [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] тіпті [[XIX ғасыр]]дың 30-жылдарына қатысты былай деп жазуы тегін емес: {{cquote|''...Қан төгіс азайғанымен екі туысқан халықтың арасындағы қастандық осы уақытқа дейін сақталып келеді...''}}. Бұл туралы орынборлық зерттеуші В.Н. Витевский былай деп неғұрлым ашық жазды: {{cquote|''... башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасындағы алауыздықтың Неплюев сепкен ұрығының неғұрлым құнарлы топыраққа түскені сонша, оның башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасын алшақтату үшін жасалған іс-әрекеті өзі күткендегіден де күшті нәтиже берді...''}}

== XX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін ==
1918 жылы 15—17 мамырда [[Қостанай|Қостанайда]] [[Башқұрт ұлттық қозғалысы|башқұрт]] («[[Башқұртстан]]») және қазақ ([[Алаш автономиясы]]) ұлттық қозғалыстары өкілдерінің кеңесі өтті. Кеңесте бірлескен контрреволюциялық күрес ұйымдастыру мәселесі талқыланды. 1918 жылы тамыз айының соңы — қыркүйек айының басында [[Самара|Самарада]] Башқұртстан, Қазақстан және Орта Азия үкіметтерінің кеңестері өтті. Онда аталған өңірлер халықтарының барлық контрреволюциялық күштерін «Шығыс Ресей Одағының» құрамындағы «Оңтүстік-Шығыс мұсылман облыстары федерациясына» біріктіру туралы шешім қабылданды. Бұл одақтың құрамына Сібір үкіметі мен Комучқа, сондай-ақ Орал және Орынбор казактарына бағынышты аумақтар да енуі тиіс болды. Сонымен қатар [[Алаш Орда]] мен [[Башқұрт үкіметі|Башқұрт үкіметінің]] қарулы күштерін біртұтас әскери корпусқа біріктіру жоспарланды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Кульшарипов Марат Махмутович|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)|шынайы атауы= |сілтеме= https://vk.com/topic-41267414_35739250|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Үфі|баспасы= Китап|жыл= 2000|томы= |беттері= 179|барлық беті= 364|сериясы= |isbn= 5-295-02542-X|тиражы= }}&lt;/ref&gt;.

1919 жылы [[РКФСР ұлттар істері халық комиссариаты|Ұлттар істері халық комиссариатына]], кейін [[РКФСР халық комиссарлары кеңесі|РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесіне]] [[Қазақ-Башқұрт Кеңес Республикасы|Қазақ-Башқұрт Кеңестік Республикасын]] құру туралы жоба ұсынылды. Жобаға сәйкес, Қазақ-Башқұрт Кеңестік Республикасын [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Автономиялы Кеңестік Башқұрт Республикасының]], [[Қырғыз өлкесі|Қырғыз өлкесінің]] және [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] негізінде құру көзделді. Республиканың астанасы [[Орынбор]] қаласы болуы тиіс еді. Жоба бойынша республика билік органдарында башқұрттар мен қазақтардың тең өкілдік ету қағидаты белгіленді. Республикаға экономикалық, саяси және әскери салаларда кең өкілеттіктер беру қарастырылды. Алайда 1919 жылы 16 желтоқсанда ҚБКР құру жобасы қабылданбады.

2004 жылы шілдеде [[Қазақстан президенті|Қазақстан Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] Башқұртстанға ресми сапармен барды. Сапар барысында ол Башқұртстан Президенті [[Мұртаза Ғұбайдоллаұлы Рахимов|Мұртаза Рахимовпен]] кездесті, [[Салават Юлаев ескерткіші (Үфі)|Салават Юлаев ескерткішіне]] гүл қою рәсіміне қатысып, Бүкілресейлік көз және пластикалық хирургия орталығында болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

.{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қуандық коридоры]]

[[Санат:Башқұрттар]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>shy7hmdgmqwcy78a23ro1gnm3zbsx26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654379</id>
      <parentid>3654378</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3654379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27112" sha1="2tbjf2kk8i1oyd5t8gce2owminkcqqw" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-башқұрт қатынастары
|Сурет = Алашская автономия.jpg
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Башқұртстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-башқұрт қатынастары''' ({{lang-ba|Башҡорт–ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәре}}) — көп ғасырлық тарихқа ие. XVIII ғасырда Кіші жүз қазақтарының жерлері башқұрт жерлерімен шектесіп жатты. Қазақтармен ұзақ уақыт көршілес болуы башқұрт мәдениетіне де өз ықпалын тигізді. Сонымен қатар әртүрлі аумақтық даулар мен қақтығыстар да орын алған болатын.

Қазіргі кезде [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасы]] арасында тығыз экономикалық, саяси және мәдени байланыстар сақталып келеді. 1993 жылы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. 2003 жылы Башқұртстаннан Қазақстанға экспорт көлемі 155,6 млн долларды, ал Қазақстаннан Башқұртстанға импорт көлемі 80,8 млн доллардан асты. 2004 жылы 14 қазанда [[Астана]] қаласында Башқұртстан Республикасының өкілдігі ашылды. Ол сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени байланыстарды дамытуға, түрлі іс-шаралар ұйымдастыруға және басқа да жұмыстарға атсалысты. 2016 жылы Ресейдегі күрделі экономикалық жағдайға байланысты өкілдік жабылды. Алайда кейбір бақылаушылар мұны [[Мәскеу]] саясатының жалғасы болуы мүмкін деп бағалады.

== Башқұрт мәдениеті және қазақ-башқұрт мәдени байланыстары ==
Башқұртстан мәдениеті дәстүрлі ұлттық мәдениет арнасында қалыптасты. Ежелден іргесі ажырамаған тұрмысында, тілінде, салт-санасында ұқсастықтар көп қазақ пен башқұрт туысқан халықтар болғандықтан, Алтын Орда, [[Ноғай ордасы]] кезеңдерінен қалған батырлар мен билер туралы көптеген жыр-дастандар екі халыққа да ортақ. Ауыз әдебиетінде ерекше жетілген жанр — қобайыр (қазақтың толғауына жақын). «Ақбоз ат», «Қозы Көрпеш—Баян сұлу», «Кусак бей», «Кунгур бұқа» секілді эпикалық жырлар башқұрт тарихының әр түрлі кезеңдерін бейнелейді. Терме жанры да жақсы дамыған. 

«Салауат», «Орал» сияқты тарихи жырлары, башқұрт әдебиетінің көптеген нұсқалары ауызша айтылып, қолжазба түрінде тараған. Башқұрт әдебиетінің тарихын С. Юлаев (1752—1800), Т. Ялсыгул (1787—1838), Ә. Қарғалы (1784—1825), Г. Салихов (1794—1867), Ш. Зәки (1825—1865) секілді ақындар қаласа, кейіннен М. Ғафури (1880—1934), ұлты қазақ М.Камалетдинұлы (Ақмолла) (1831 —1895), Құдаш, тағы басқа дамытты. Қазақ, татар поэзиясында елеулі із қалдырған Ақмолла ақын — башқұрт әдебиетіндегі ірі тұлға. Оның шығармаларын [[Сәкен Сейфуллин]] 1935 жылы құрастырып шығарса, 1986 жылы ақын өлеңдері «Күндер мен түндер» деген атпен екінші рет қазақ тілінде басылды. М.Ғафуридің «Ақынның алтын кенінде» (1931) атты өмірбаяндық шығармасында қазақ тұрмысын бейнелейді. Башқұрт әдебиетінде прозалық шығармалар да ұлттық әдебиеттің арналы саласына айналды. Құдаштың «Қос қайың», Д. Юлтыйдың «Қан», А. Тагировтың «Солдаттар», А.Бикчентаевтың «Аққулар Оралда қаладысы» прозадағы, Құдаштың «Отаным меніңі» — поэзиядағы іргелі шығармалар. 

Башқұртстан жазушыларының шығармалары қазақ оқырмандарына да жақсы таныс. М. Кәрімнің «Ай тұтылған түн» пьесасы қазақ сахнасынан көп жыл бойы түскен жоқ. Р. Ниғмати, Х. Карим, Бикчентаев, К. Мерген, Р. Бикбаев, Р. Гарипов, Р. Сафин, Н. Мусин, тағы басқа қазіргі башқұрт әдебиетінің көрнекті өкілдері, [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «Абай жолы» эпопеясы, тағы басқа көптеген қазақ шығармалары башқұрт тілінде жарық көрген. 

Қазан төңкерісіне дейінгі башқұрт музыкасы халық шығармашылығы негізінде дамыды. Олар ұзақ күй (лирикалық және эпикалық әндер), тақпақ (терме) болып екіге бөлінеді. Башқұрттар әнді жеке де, қосылып та айтқан. Музыкалық аспаптары: қурай (сыбызғы), қобыз (қазақтың шаңқобызы сияқты). Қобызды көбінесе, әйелдер мен балалар тартады. 1932 жылы [[Мәскеу]] консерваториясы жанынан ашылған Башқұрт студиясының түлектері З.Г. Исмагилов, Х.Ф. Ахметов, Х.Ш. Заимов, Р.А. Муртазин, т.б. туындылары ұлттық музыка өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. 1938 жылы [[Үфі|Үфіде]] Башқұрт мемлекеттік опера және балет театры құрылды. М.М. Валиев, Х.Ш. Заимов, З.Г. Исмагилов, Н.Г. Сабитов, А.А. Эйхенвальд, Н.К. Чемберджи, А.С. Ключарев, тағы басқа опера, балеттер жазды. 

Башқұртстанда мемлекеттік филармония, консерватория, музыкалық училищелер, мектептер бар. 1919 жылы Стерлітармақта тұңғыш ұлттық драма театры (қазіргі М. Ғафури атындағы Башқұрт академиялық драма театры) құрылды. Ұлттық кәсіби театр өнерінің шеберлері: халық әртістері А.К. Мубаряков, З.И. Бикбулатова, Ғ.М. Мингажев, А.Ф. Зубаиров, Г.Х. Карамышов, Г.М. Тукаев, т.б. 

Башқұртстанның сәулет және бейнелеу өнері де кәсіби деңгейге көтерілген. 1920 жылы Үфіде Көркемөнер мұражайы ашылды. 1926 жылы құрылған Башқұртстан көркемсурет училищесінен (қазіргі Үфі өнер училищесі) И.И. Урядов, А.Э. Тюлькин, М.Н. Елғаштина, Х.М. Арсланов, Г.Ш. Имашева, А. Хромов, Г. Мұстафин, Р. Ишбулатов, т.б. талантты суретшілер легі шықты. 

Башқұртстанның халықтық қолөнері қарапайым да тартымды. Бас киім, сүлгі, киіз үй, сәндік бұйымдардағы өрнектер қазақ, қырғыз оюларына ұқсас. 

Башқұртстанның мұражайлары мен мұрағаттарында да қазақ халқының тарихына қатысты құнды деректер сақталған. Ал Үфі мұнай институты сынды бірегей жоғары оқу орындарынан қазақстандық мамандардың бірнеше легі тәрбиеленіп шықты. Ғасырлар бойы үзілмеген қазақ-башқұрт қарым-қатынастары қазіргі уақытта да жақсы жолға қойылған.

==Кіші жүз аумағындағы қарама-қайшылықтардың шиеленісе түсуі== 
[[1748 жыл|1748]] жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]ның ұлы [[Нұралы хан|Нұралы]] Кіші жүздің ханы болды. Жаңа билеуші патша әкімшілігі бұл лауазымға ресми түрде бірінші рет бекіткен қазақ ханы еді. Оған жылына 600 сом мөлшерінде жалақы тағайындалды. Ол өзінің ұлдарын аманат ретінде [[Орынбор]]ға тапсыруға міндеттенді.

Нұралы ханның патша үкіметіне тәуелділігі, оның қазақтар арасында абыройын түсірді.
Бірақ Нұралыны хан ретінде барлық рубасылары түгелдей дерлік мойындай коймады. Шекті руы ықпалы күшті Батыр сұлтанды өз билеушіміз деп таныды. Нұралының інілері [[Айшуақ хан|Айшуақ]] пен Ералы Ермұхамет баһадүр хан да өз беттерінше тәуелсіз болуға тырысты. Сондықтан да патша үкіметі шекара шептерін нығайта түсуге көп күш-жігерін жұмсауға кірісті.

Оның үстіне, патша үкіметі қазақтардың [[Жайық]] өзенінің оң жақ бетінде көшіп-қонып жүруге бұрынғыдан да бетер қатаң тыйым салды. Қазақтарды өзеннің оң жағалауына өткізбеу мақсатымен оның сол жағалауындағы жайылымның шөбін күзге қарай өртеп жіберуді әдетке айналдырып алды.

Мұндай тыйым салулардың бірқатар себептері болды. Патша үкіметінің өз тылында бақылау жасау қиын тиетін көшпелілердің қарулы қалың тобын жақын ұстағысы келмеді. Алғашқыда [[Ресей]]дің шекаралық ішкі аумағына орыс халқын — бірінші кезекте казактарды, содан кейін қоныс аударатын шаруаларды орналастыру көзделген болатын. Акырында бір жағынан қазақтардың, екінші жағынан [[башқұрттар]] мен [[қалмақтар]]дың арасында бұрыннан орын алып, созылып келе жаткан қарама-қайшылықтар болды. [[Қазақтар]]дың Жайық пен [[Еділ]] өзендерінің аралығына келуі ол қарама-қайшылықтарды ушықтырып жіберетін еді.

==Қазақ-башқұрт қатынастарының даму ерекшеліктері==
[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] қазақтарының солтүстіктегі ұзаққа созылатын ең үлкен
шекарасы [[Башқұртстан]]мен екі арада болды. Башқұрттар да көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанатын. Олар қазақтармен тегі бірге туыстас [[Түркілер|түркі тілдес халық]] болатын. Олардың шаруашылықты жүргізу қызметінің түрі ұқсас, тілі де, діні мен мәдениеті де ортақ еді.

[[XVII ғасыр]]дың екінші жартысында Кіші жүз қазақтардың бір бөлігі ру-руымен [[Үй-Миасс]] өзендері аралығындағы және Жайықтың оң жағалауындағы башқұрт жерлерінде көшіп-қонып жүретін. Башқұрт-қазақ байланыстарының ол кездегі кеңінен тараған түрлері екі халық арасындағы қыз беріп, қыз алысу, құда-жекжат болып
араласу болатын. Башқұрт және қазақ батырларының арасындағы [[күрес]], [[бәйге]], [[Садақ ату (спорт)|садақ ату]] сияқты жарыстар бірлескен мереке кездерінде кеңінен өткізілетін.

Патша әкімшілігінің башқұрттар арасындағы отаршылдық саясаты көптеген көтерілістердің жиі-жиі шығып тұруына алып барып соқтырды. Мәселен, [[1740]] жылы башқұрттардың Қарасақал бастаған кезекті көтеріліс болды. Оған қазақтар және олармен одақтас карақалпақтар да белсене қатысты.

Башқұрттармен екі арада бейбіт байланыстармен және одақтастастық қарым-қатынастармен қатар әр түрлі қақтығыстар да, [[қыз алып қашу]], [[барымта]]лау, қазақ және башқұрт билері мен батырларының бақталастығы сияқты әрекеттер де болып тұратын.

Патша үкіметі қазақтар мен башқұрттардың ұлтаралық араздығын тудырудың
қолайлы уақытын бос жібермеуге тырысып бақты. Сөйтіп ол екі туысқан халықтың [[Ресей империясы]]на қарсы күш біріктіруіне жол бермеу үшін қолынан келген барлық амал-әрекеттің бәрін де жасады.

==1755 жылғы қазақ-башқүрт шиеленісі және оның салдарлары==
[[1755 жыл|1755]] жылы башқұрт халқының Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған және бір кезекті ірі көтерілісі болып өтті. Ол халықтық қозғалысты Батырша басқарды. Өздеріне жазалау шаралары қолданылғаннан кейін құрамында 50 мыңнан астам адам бap башқұрттар Клші жүздің шекаралас аумағына көшіп барды.

Көтерілісші башқұрттардың жоспары бойынша, олар қазақтармен бұрынғы кездердегі сияқты біріге күш жұмсап, патша әскерлеріне қарсы күреске шығуды армандады. Қазақстанның шегіне көшіп бару башқұрттардың отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді деп ойлады.

Көтерілістің зор ауқымдылығынан және екі халықтың күш біріктіре қарсылық жасауынан қауіптенген патша әкімшілігі оларды бір-бірімен араздастырып, өзара қақтығыстыруға әрекет жасап бақты. Қазақ халқының едәуір бөлігі башқұрт әскери жасақтарының басшысы Батыршаның үндеуін түсіністікпен қабыл алды. [[Орынбор]]
әкімшілігінің тарапынан жасалған қоқан-лоқы қорқытуларға қарамастан, көптеген [[башқұрттар]] қазақ даласынан өздеріне баспана тапты.

Қазақтардың бұл көтеріліске жаппай қатысқан кездері де аз болған жоқ. Орынбор өлкесінің [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюев]] қазақтардың билеушілеріне көтеріліске қатысқан башқұрттарды ұстап беруді немесе ең болмағанда оларды шекара шебінен асыра қайта қуып шығуды ұсынды. Бұл қызметі үшін олардың дүние-мүлкі мен мал басын тартып алуға рүқсат етті.

Башқұрттардың әйелдері мен балалары қазақтардың қолында қалуы тиіс болды. Ұсынысты қазақтардың [[Нұралы хан]] бастаған аз ғана тобы қуана қабыл алды.
Қазақтардың тарапынан жасалған жүгенсіз бассыздықтар туралы естіп білген башқұрттар енді кек алуға көше бастады. Атап айтқанда, олар Неплюевтен өздерінің қазақ даласына өтіп, олардан ''«кек алуына»'' рұқсат сұрады. Ал Неплюев ресми түрде рұқсат етпегенімен бекініс бастықтарына башқұрттардың [[Жайық]] жағына өтіп жатқанын байқамаған болуы жөнінде құпия нұсқау берді.

Ал екі жақ бірін-бірі қырып-жоюға тақалған кезде олардың өзенге жақын келмеуі
туралы алдын ала ескерту жасады. Осы мақсатпен ол шекара шебін күзетуді одан сайын ''«күшейте»'' түсті.

Көтеріліс езіп-жаншып басылғаннан кейін кейбір қазақ рулары өздерінің араларында башқұрттарды жасырын ұстауды одан әрі жалғастыра берді. Бұл жағдай патша үкіметін генерал-майор [[Алексей Иванович Тевкелев]]ті қазақ даласына арнайы жіберуге мәжбүр етті. А. Тевкелев қазақтардың қашқын башқұрттарды қызғыштай қорғамай, патша үкіметіне жедел түрде ұстап беруі тиіс екеніне көздерін жеткізуге тырысты.

Тевкелев қазақ старшындарын патша өкіметі билігінің талаптарын орындауға көндіру мақсатымен қорқытып-үркітіп, үрей де тудырды, қымбат бағалы сыйлықтар ұсынып алдауды да шебер пайдалана білді.

Нұралы ханның іс-әрекеттері қазақ-башқұрт қатынастарының одан әрі ушыға түсуіне себеп болып, бірнеше ондаған жыл бойы өзара жорықтар жасалып тұрды. Қазақтар ендігі жерде Жайықтың оң жақ жағалауына және башқұрттардың көшіп-қонып жүретін
жерлеріне бұрынғыдай емін-еркін бара алмайтын болды.

Сондықтан да белгілі зерттеуші [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] тіпті [[XIX ғасыр]]дың 30-жылдарына қатысты былай деп жазуы тегін емес: {{cquote|''...Қан төгіс азайғанымен екі туысқан халықтың арасындағы қастандық осы уақытқа дейін сақталып келеді...''}}. Бұл туралы орынборлық зерттеуші В.Н. Витевский былай деп неғұрлым ашық жазды: {{cquote|''... башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасындағы алауыздықтың Неплюев сепкен ұрығының неғұрлым құнарлы топыраққа түскені сонша, оның башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасын алшақтату үшін жасалған іс-әрекеті өзі күткендегіден де күшті нәтиже берді...''}}

== XX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін ==
1918 жылы 15—17 мамырда [[Қостанай|Қостанайда]] [[Башқұрт ұлттық қозғалысы|башқұрт]] («[[Башқұртстан]]») және қазақ ([[Алаш автономиясы]]) ұлттық қозғалыстары өкілдерінің кеңесі өтті. Кеңесте бірлескен контрреволюциялық күрес ұйымдастыру мәселесі талқыланды. 1918 жылы тамыз айының соңы — қыркүйек айының басында [[Самара|Самарада]] Башқұртстан, Қазақстан және Орта Азия үкіметтерінің кеңестері өтті. Онда аталған өңірлер халықтарының барлық контрреволюциялық күштерін «Шығыс Ресей Одағының» құрамындағы «Оңтүстік-Шығыс мұсылман облыстары федерациясына» біріктіру туралы шешім қабылданды. Бұл одақтың құрамына Сібір үкіметі мен Комучқа, сондай-ақ Орал және Орынбор казактарына бағынышты аумақтар да енуі тиіс болды. Сонымен қатар [[Алаш Орда]] мен [[Башқұрт үкіметі|Башқұрт үкіметінің]] қарулы күштерін біртұтас әскери корпусқа біріктіру жоспарланды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Кульшарипов Марат Махмутович|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)|шынайы атауы= |сілтеме= https://vk.com/topic-41267414_35739250|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Үфі|баспасы= Китап|жыл= 2000|томы= |беттері= 179|барлық беті= 364|сериясы= |isbn= 5-295-02542-X|тиражы= }}&lt;/ref&gt;.

1919 жылы [[РКФСР ұлттар істері халық комиссариаты|Ұлттар істері халық комиссариатына]], кейін [[РКФСР халық комиссарлары кеңесі|РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесіне]] [[Қазақ-Башқұрт Кеңес Республикасы|Қазақ-Башқұрт Кеңестік Республикасын]] құру туралы жоба ұсынылды. Жобаға сәйкес, Қазақ-Башқұрт Кеңестік Республикасын [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Автономиялы Кеңестік Башқұрт Республикасының]], [[Қырғыз өлкесі|Қырғыз өлкесінің]] және [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] негізінде құру көзделді. Республиканың астанасы [[Орынбор]] қаласы болуы тиіс еді. Жоба бойынша республика билік органдарында башқұрттар мен қазақтардың тең өкілдік ету қағидаты белгіленді. Республикаға экономикалық, саяси және әскери салаларда кең өкілеттіктер беру қарастырылды. Алайда 1919 жылы 16 желтоқсанда ҚБКР құру жобасы қабылданбады.

2004 жылы шілдеде [[Қазақстан президенті|Қазақстан Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] Башқұртстанға ресми сапармен барды. Сапар барысында ол Башқұртстан Президенті [[Мұртаза Ғұбайдоллаұлы Рахимов|Мұртаза Рахимовпен]] кездесті, [[Салават Юлаев ескерткіші (Үфі)|Салават Юлаев ескерткішіне]] гүл қою рәсіміне қатысып, Бүкілресейлік көз және пластикалық хирургия орталығында болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

.{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Башқұрттар]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>2tbjf2kk8i1oyd5t8gce2owminkcqqw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654380</id>
      <parentid>3654379</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3654380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27177" sha1="a966zw6xzy13bhnl2f6s9yw99xr3n25" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-башқұрт қатынастары
|Сурет = Алашская автономия.jpg
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Башқұртстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-башқұрт қатынастары''' ({{lang-ba|Башҡорт–ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәре}}) — көп ғасырлық тарихқа ие. XVIII ғасырда Кіші жүз қазақтарының жерлері башқұрт жерлерімен шектесіп жатты. Қазақтармен ұзақ уақыт көршілес болуы башқұрт мәдениетіне де өз ықпалын тигізді. Сонымен қатар әртүрлі аумақтық даулар мен қақтығыстар да орын алған болатын.

Қазіргі кезде [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасы]] арасында тығыз экономикалық, саяси және мәдени байланыстар сақталып келеді. 1993 жылы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. 2003 жылы Башқұртстаннан Қазақстанға экспорт көлемі 155,6 млн долларды, ал Қазақстаннан Башқұртстанға импорт көлемі 80,8 млн доллардан асты. 2004 жылы 14 қазанда [[Астана]] қаласында Башқұртстан Республикасының өкілдігі ашылды. Ол сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени байланыстарды дамытуға, түрлі іс-шаралар ұйымдастыруға және басқа да жұмыстарға атсалысты. 2016 жылы Ресейдегі күрделі экономикалық жағдайға байланысты өкілдік жабылды. Алайда кейбір бақылаушылар мұны [[Мәскеу]] саясатының жалғасы болуы мүмкін деп бағалады.

== Башқұрт мәдениеті және қазақ-башқұрт мәдени байланыстары ==
Башқұртстан мәдениеті дәстүрлі ұлттық мәдениет арнасында қалыптасты. Ежелден іргесі ажырамаған тұрмысында, тілінде, салт-санасында ұқсастықтар көп қазақ пен башқұрт туысқан халықтар болғандықтан, Алтын Орда, [[Ноғай ордасы]] кезеңдерінен қалған батырлар мен билер туралы көптеген жыр-дастандар екі халыққа да ортақ. Ауыз әдебиетінде ерекше жетілген жанр — қобайыр (қазақтың толғауына жақын). «Ақбоз ат», «Қозы Көрпеш—Баян сұлу», «Кусак бей», «Кунгур бұқа» секілді эпикалық жырлар башқұрт тарихының әр түрлі кезеңдерін бейнелейді. Терме жанры да жақсы дамыған. 

«Салауат», «Орал» сияқты тарихи жырлары, башқұрт әдебиетінің көптеген нұсқалары ауызша айтылып, қолжазба түрінде тараған. Башқұрт әдебиетінің тарихын С. Юлаев (1752—1800), Т. Ялсыгул (1787—1838), Ә. Қарғалы (1784—1825), Г. Салихов (1794—1867), Ш. Зәки (1825—1865) секілді ақындар қаласа, кейіннен М. Ғафури (1880—1934), ұлты қазақ М.Камалетдинұлы (Ақмолла) (1831 —1895), Құдаш, тағы басқа дамытты. Қазақ, татар поэзиясында елеулі із қалдырған Ақмолла ақын — башқұрт әдебиетіндегі ірі тұлға. Оның шығармаларын [[Сәкен Сейфуллин]] 1935 жылы құрастырып шығарса, 1986 жылы ақын өлеңдері «Күндер мен түндер» деген атпен екінші рет қазақ тілінде басылды. М.Ғафуридің «Ақынның алтын кенінде» (1931) атты өмірбаяндық шығармасында қазақ тұрмысын бейнелейді. Башқұрт әдебиетінде прозалық шығармалар да ұлттық әдебиеттің арналы саласына айналды. Құдаштың «Қос қайың», Д. Юлтыйдың «Қан», А. Тагировтың «Солдаттар», А.Бикчентаевтың «Аққулар Оралда қаладысы» прозадағы, Құдаштың «Отаным меніңі» — поэзиядағы іргелі шығармалар. 

Башқұртстан жазушыларының шығармалары қазақ оқырмандарына да жақсы таныс. М. Кәрімнің «Ай тұтылған түн» пьесасы қазақ сахнасынан көп жыл бойы түскен жоқ. Р. Ниғмати, Х. Карим, Бикчентаев, К. Мерген, Р. Бикбаев, Р. Гарипов, Р. Сафин, Н. Мусин, тағы басқа қазіргі башқұрт әдебиетінің көрнекті өкілдері, [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «Абай жолы» эпопеясы, тағы басқа көптеген қазақ шығармалары башқұрт тілінде жарық көрген. 

Қазан төңкерісіне дейінгі башқұрт музыкасы халық шығармашылығы негізінде дамыды. Олар ұзақ күй (лирикалық және эпикалық әндер), тақпақ (терме) болып екіге бөлінеді. Башқұрттар әнді жеке де, қосылып та айтқан. Музыкалық аспаптары: қурай (сыбызғы), қобыз (қазақтың шаңқобызы сияқты). Қобызды көбінесе, әйелдер мен балалар тартады. 1932 жылы [[Мәскеу]] консерваториясы жанынан ашылған Башқұрт студиясының түлектері З.Г. Исмагилов, Х.Ф. Ахметов, Х.Ш. Заимов, Р.А. Муртазин, т.б. туындылары ұлттық музыка өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. 1938 жылы [[Үфі|Үфіде]] Башқұрт мемлекеттік опера және балет театры құрылды. М.М. Валиев, Х.Ш. Заимов, З.Г. Исмагилов, Н.Г. Сабитов, А.А. Эйхенвальд, Н.К. Чемберджи, А.С. Ключарев, тағы басқа опера, балеттер жазды. 

Башқұртстанда мемлекеттік филармония, консерватория, музыкалық училищелер, мектептер бар. 1919 жылы Стерлітармақта тұңғыш ұлттық драма театры (қазіргі М. Ғафури атындағы Башқұрт академиялық драма театры) құрылды. Ұлттық кәсіби театр өнерінің шеберлері: халық әртістері А.К. Мубаряков, З.И. Бикбулатова, Ғ.М. Мингажев, А.Ф. Зубаиров, Г.Х. Карамышов, Г.М. Тукаев, т.б. 

Башқұртстанның сәулет және бейнелеу өнері де кәсіби деңгейге көтерілген. 1920 жылы Үфіде Көркемөнер мұражайы ашылды. 1926 жылы құрылған Башқұртстан көркемсурет училищесінен (қазіргі Үфі өнер училищесі) И.И. Урядов, А.Э. Тюлькин, М.Н. Елғаштина, Х.М. Арсланов, Г.Ш. Имашева, А. Хромов, Г. Мұстафин, Р. Ишбулатов, т.б. талантты суретшілер легі шықты. 

Башқұртстанның халықтық қолөнері қарапайым да тартымды. Бас киім, сүлгі, киіз үй, сәндік бұйымдардағы өрнектер қазақ, қырғыз оюларына ұқсас. 

Башқұртстанның мұражайлары мен мұрағаттарында да қазақ халқының тарихына қатысты құнды деректер сақталған. Ал Үфі мұнай институты сынды бірегей жоғары оқу орындарынан қазақстандық мамандардың бірнеше легі тәрбиеленіп шықты. Ғасырлар бойы үзілмеген қазақ-башқұрт қарым-қатынастары қазіргі уақытта да жақсы жолға қойылған.

==Кіші жүз аумағындағы қарама-қайшылықтардың шиеленісе түсуі== 
[[1748 жыл|1748]] жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]ның ұлы [[Нұралы хан|Нұралы]] Кіші жүздің ханы болды. Жаңа билеуші патша әкімшілігі бұл лауазымға ресми түрде бірінші рет бекіткен қазақ ханы еді. Оған жылына 600 сом мөлшерінде жалақы тағайындалды. Ол өзінің ұлдарын аманат ретінде [[Орынбор]]ға тапсыруға міндеттенді.

Нұралы ханның патша үкіметіне тәуелділігі, оның қазақтар арасында абыройын түсірді.
Бірақ Нұралыны хан ретінде барлық рубасылары түгелдей дерлік мойындай коймады. Шекті руы ықпалы күшті Батыр сұлтанды өз билеушіміз деп таныды. Нұралының інілері [[Айшуақ хан|Айшуақ]] пен Ералы Ермұхамет баһадүр хан да өз беттерінше тәуелсіз болуға тырысты. Сондықтан да патша үкіметі шекара шептерін нығайта түсуге көп күш-жігерін жұмсауға кірісті.

Оның үстіне, патша үкіметі қазақтардың [[Жайық]] өзенінің оң жақ бетінде көшіп-қонып жүруге бұрынғыдан да бетер қатаң тыйым салды. Қазақтарды өзеннің оң жағалауына өткізбеу мақсатымен оның сол жағалауындағы жайылымның шөбін күзге қарай өртеп жіберуді әдетке айналдырып алды.

Мұндай тыйым салулардың бірқатар себептері болды. Патша үкіметінің өз тылында бақылау жасау қиын тиетін көшпелілердің қарулы қалың тобын жақын ұстағысы келмеді. Алғашқыда [[Ресей]]дің шекаралық ішкі аумағына орыс халқын — бірінші кезекте казактарды, содан кейін қоныс аударатын шаруаларды орналастыру көзделген болатын. Акырында бір жағынан қазақтардың, екінші жағынан [[башқұрттар]] мен [[қалмақтар]]дың арасында бұрыннан орын алып, созылып келе жаткан қарама-қайшылықтар болды. [[Қазақтар]]дың Жайық пен [[Еділ]] өзендерінің аралығына келуі ол қарама-қайшылықтарды ушықтырып жіберетін еді.

==Қазақ-башқұрт қатынастарының даму ерекшеліктері==
[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] қазақтарының солтүстіктегі ұзаққа созылатын ең үлкен
шекарасы [[Башқұртстан]]мен екі арада болды. Башқұрттар да көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанатын. Олар қазақтармен тегі бірге туыстас [[Түркілер|түркі тілдес халық]] болатын. Олардың шаруашылықты жүргізу қызметінің түрі ұқсас, тілі де, діні мен мәдениеті де ортақ еді.

[[XVII ғасыр]]дың екінші жартысында Кіші жүз қазақтардың бір бөлігі ру-руымен [[Үй-Миасс]] өзендері аралығындағы және Жайықтың оң жағалауындағы башқұрт жерлерінде көшіп-қонып жүретін. Башқұрт-қазақ байланыстарының ол кездегі кеңінен тараған түрлері екі халық арасындағы қыз беріп, қыз алысу, құда-жекжат болып
араласу болатын. Башқұрт және қазақ батырларының арасындағы [[күрес]], [[бәйге]], [[Садақ ату (спорт)|садақ ату]] сияқты жарыстар бірлескен мереке кездерінде кеңінен өткізілетін.

Патша әкімшілігінің башқұрттар арасындағы отаршылдық саясаты көптеген көтерілістердің жиі-жиі шығып тұруына алып барып соқтырды. Мәселен, [[1740]] жылы башқұрттардың Қарасақал бастаған кезекті көтеріліс болды. Оған қазақтар және олармен одақтас карақалпақтар да белсене қатысты.

Башқұрттармен екі арада бейбіт байланыстармен және одақтастастық қарым-қатынастармен қатар әр түрлі қақтығыстар да, [[қыз алып қашу]], [[барымта]]лау, қазақ және башқұрт билері мен батырларының бақталастығы сияқты әрекеттер де болып тұратын.

Патша үкіметі қазақтар мен башқұрттардың ұлтаралық араздығын тудырудың
қолайлы уақытын бос жібермеуге тырысып бақты. Сөйтіп ол екі туысқан халықтың [[Ресей империясы]]на қарсы күш біріктіруіне жол бермеу үшін қолынан келген барлық амал-әрекеттің бәрін де жасады.

==1755 жылғы қазақ-башқүрт шиеленісі және оның салдарлары==
[[1755 жыл|1755]] жылы башқұрт халқының Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған және бір кезекті ірі көтерілісі болып өтті. Ол халықтық қозғалысты Батырша басқарды. Өздеріне жазалау шаралары қолданылғаннан кейін құрамында 50 мыңнан астам адам бap башқұрттар Клші жүздің шекаралас аумағына көшіп барды.

Көтерілісші башқұрттардың жоспары бойынша, олар қазақтармен бұрынғы кездердегі сияқты біріге күш жұмсап, патша әскерлеріне қарсы күреске шығуды армандады. Қазақстанның шегіне көшіп бару башқұрттардың отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді деп ойлады.

Көтерілістің зор ауқымдылығынан және екі халықтың күш біріктіре қарсылық жасауынан қауіптенген патша әкімшілігі оларды бір-бірімен араздастырып, өзара қақтығыстыруға әрекет жасап бақты. Қазақ халқының едәуір бөлігі башқұрт әскери жасақтарының басшысы Батыршаның үндеуін түсіністікпен қабыл алды. [[Орынбор]]
әкімшілігінің тарапынан жасалған қоқан-лоқы қорқытуларға қарамастан, көптеген [[башқұрттар]] қазақ даласынан өздеріне баспана тапты.

Қазақтардың бұл көтеріліске жаппай қатысқан кездері де аз болған жоқ. Орынбор өлкесінің [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюев]] қазақтардың билеушілеріне көтеріліске қатысқан башқұрттарды ұстап беруді немесе ең болмағанда оларды шекара шебінен асыра қайта қуып шығуды ұсынды. Бұл қызметі үшін олардың дүние-мүлкі мен мал басын тартып алуға рүқсат етті.

Башқұрттардың әйелдері мен балалары қазақтардың қолында қалуы тиіс болды. Ұсынысты қазақтардың [[Нұралы хан]] бастаған аз ғана тобы қуана қабыл алды.
Қазақтардың тарапынан жасалған жүгенсіз бассыздықтар туралы естіп білген башқұрттар енді кек алуға көше бастады. Атап айтқанда, олар Неплюевтен өздерінің қазақ даласына өтіп, олардан ''«кек алуына»'' рұқсат сұрады. Ал Неплюев ресми түрде рұқсат етпегенімен бекініс бастықтарына башқұрттардың [[Жайық]] жағына өтіп жатқанын байқамаған болуы жөнінде құпия нұсқау берді.

Ал екі жақ бірін-бірі қырып-жоюға тақалған кезде олардың өзенге жақын келмеуі
туралы алдын ала ескерту жасады. Осы мақсатпен ол шекара шебін күзетуді одан сайын ''«күшейте»'' түсті.

Көтеріліс езіп-жаншып басылғаннан кейін кейбір қазақ рулары өздерінің араларында башқұрттарды жасырын ұстауды одан әрі жалғастыра берді. Бұл жағдай патша үкіметін генерал-майор [[Алексей Иванович Тевкелев]]ті қазақ даласына арнайы жіберуге мәжбүр етті. А. Тевкелев қазақтардың қашқын башқұрттарды қызғыштай қорғамай, патша үкіметіне жедел түрде ұстап беруі тиіс екеніне көздерін жеткізуге тырысты.

Тевкелев қазақ старшындарын патша өкіметі билігінің талаптарын орындауға көндіру мақсатымен қорқытып-үркітіп, үрей де тудырды, қымбат бағалы сыйлықтар ұсынып алдауды да шебер пайдалана білді.

Нұралы ханның іс-әрекеттері қазақ-башқұрт қатынастарының одан әрі ушыға түсуіне себеп болып, бірнеше ондаған жыл бойы өзара жорықтар жасалып тұрды. Қазақтар ендігі жерде Жайықтың оң жақ жағалауына және башқұрттардың көшіп-қонып жүретін
жерлеріне бұрынғыдай емін-еркін бара алмайтын болды.

Сондықтан да белгілі зерттеуші [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] тіпті [[XIX ғасыр]]дың 30-жылдарына қатысты былай деп жазуы тегін емес: {{cquote|''...Қан төгіс азайғанымен екі туысқан халықтың арасындағы қастандық осы уақытқа дейін сақталып келеді...''}}. Бұл туралы орынборлық зерттеуші В.Н. Витевский былай деп неғұрлым ашық жазды: {{cquote|''... башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасындағы алауыздықтың Неплюев сепкен ұрығының неғұрлым құнарлы топыраққа түскені сонша, оның башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасын алшақтату үшін жасалған іс-әрекеті өзі күткендегіден де күшті нәтиже берді...''}}

== XX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін ==
1918 жылы 15—17 мамырда [[Қостанай|Қостанайда]] [[Башқұрт ұлттық қозғалысы|башқұрт]] («[[Башқұртстан]]») және қазақ ([[Алаш автономиясы]]) ұлттық қозғалыстары өкілдерінің кеңесі өтті. Кеңесте бірлескен контрреволюциялық күрес ұйымдастыру мәселесі талқыланды. 1918 жылы тамыз айының соңы — қыркүйек айының басында [[Самара|Самарада]] Башқұртстан, Қазақстан және Орта Азия үкіметтерінің кеңестері өтті. Онда аталған өңірлер халықтарының барлық контрреволюциялық күштерін «Шығыс Ресей Одағының» құрамындағы «Оңтүстік-Шығыс мұсылман облыстары федерациясына» біріктіру туралы шешім қабылданды. Бұл одақтың құрамына Сібір үкіметі мен Комучқа, сондай-ақ Орал және Орынбор казактарына бағынышты аумақтар да енуі тиіс болды. Сонымен қатар [[Алаш Орда]] мен [[Башқұрт үкіметі|Башқұрт үкіметінің]] қарулы күштерін біртұтас әскери корпусқа біріктіру жоспарланды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Кульшарипов Марат Махмутович|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)|шынайы атауы= |сілтеме= https://vk.com/topic-41267414_35739250|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Үфі|баспасы= Китап|жыл= 2000|томы= |беттері= 179|барлық беті= 364|сериясы= |isbn= 5-295-02542-X|тиражы= }}&lt;/ref&gt;.

1919 жылы [[РКФСР ұлттар істері халық комиссариаты|Ұлттар істері халық комиссариатына]], кейін [[РКФСР халық комиссарлары кеңесі|РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесіне]] [[Қазақ-Башқұрт Кеңес Республикасы|Қазақ-Башқұрт Кеңестік Республикасын]] құру туралы жоба ұсынылды. Жобаға сәйкес, Қазақ-Башқұрт Кеңестік Республикасын [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Автономиялы Кеңестік Башқұрт Республикасының]], [[Қырғыз өлкесі|Қырғыз өлкесінің]] және [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] негізінде құру көзделді. Республиканың астанасы [[Орынбор]] қаласы болуы тиіс еді. Жоба бойынша республика билік органдарында башқұрттар мен қазақтардың тең өкілдік ету қағидаты белгіленді. Республикаға экономикалық, саяси және әскери салаларда кең өкілеттіктер беру қарастырылды. Алайда 1919 жылы 16 желтоқсанда ҚБКР құру жобасы қабылданбады.

2004 жылы шілдеде [[Қазақстан президенті|Қазақстан Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] Башқұртстанға ресми сапармен барды. Сапар барысында ол Башқұртстан Президенті [[Мұртаза Ғұбайдоллаұлы Рахимов|Мұртаза Рахимовпен]] кездесті, [[Салават Юлаев ескерткіші (Үфі)|Салават Юлаев ескерткішіне]] гүл қою рәсіміне қатысып, Бүкілресейлік көз және пластикалық хирургия орталығында болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[Қуандық дәлізі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

.{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Башқұрттар]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>a966zw6xzy13bhnl2f6s9yw99xr3n25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654381</id>
      <parentid>3654380</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* XX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін */</comment>
      <origin>3654381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27139" sha1="ab1sfdaiy4f9li360mpv22mr2p61s4v" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-башқұрт қатынастары
|Сурет = Алашская автономия.jpg
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Башқұртстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-башқұрт қатынастары''' ({{lang-ba|Башҡорт–ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәре}}) — көп ғасырлық тарихқа ие. XVIII ғасырда Кіші жүз қазақтарының жерлері башқұрт жерлерімен шектесіп жатты. Қазақтармен ұзақ уақыт көршілес болуы башқұрт мәдениетіне де өз ықпалын тигізді. Сонымен қатар әртүрлі аумақтық даулар мен қақтығыстар да орын алған болатын.

Қазіргі кезде [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасы]] арасында тығыз экономикалық, саяси және мәдени байланыстар сақталып келеді. 1993 жылы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. 2003 жылы Башқұртстаннан Қазақстанға экспорт көлемі 155,6 млн долларды, ал Қазақстаннан Башқұртстанға импорт көлемі 80,8 млн доллардан асты. 2004 жылы 14 қазанда [[Астана]] қаласында Башқұртстан Республикасының өкілдігі ашылды. Ол сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени байланыстарды дамытуға, түрлі іс-шаралар ұйымдастыруға және басқа да жұмыстарға атсалысты. 2016 жылы Ресейдегі күрделі экономикалық жағдайға байланысты өкілдік жабылды. Алайда кейбір бақылаушылар мұны [[Мәскеу]] саясатының жалғасы болуы мүмкін деп бағалады.

== Башқұрт мәдениеті және қазақ-башқұрт мәдени байланыстары ==
Башқұртстан мәдениеті дәстүрлі ұлттық мәдениет арнасында қалыптасты. Ежелден іргесі ажырамаған тұрмысында, тілінде, салт-санасында ұқсастықтар көп қазақ пен башқұрт туысқан халықтар болғандықтан, Алтын Орда, [[Ноғай ордасы]] кезеңдерінен қалған батырлар мен билер туралы көптеген жыр-дастандар екі халыққа да ортақ. Ауыз әдебиетінде ерекше жетілген жанр — қобайыр (қазақтың толғауына жақын). «Ақбоз ат», «Қозы Көрпеш—Баян сұлу», «Кусак бей», «Кунгур бұқа» секілді эпикалық жырлар башқұрт тарихының әр түрлі кезеңдерін бейнелейді. Терме жанры да жақсы дамыған. 

«Салауат», «Орал» сияқты тарихи жырлары, башқұрт әдебиетінің көптеген нұсқалары ауызша айтылып, қолжазба түрінде тараған. Башқұрт әдебиетінің тарихын С. Юлаев (1752—1800), Т. Ялсыгул (1787—1838), Ә. Қарғалы (1784—1825), Г. Салихов (1794—1867), Ш. Зәки (1825—1865) секілді ақындар қаласа, кейіннен М. Ғафури (1880—1934), ұлты қазақ М.Камалетдинұлы (Ақмолла) (1831 —1895), Құдаш, тағы басқа дамытты. Қазақ, татар поэзиясында елеулі із қалдырған Ақмолла ақын — башқұрт әдебиетіндегі ірі тұлға. Оның шығармаларын [[Сәкен Сейфуллин]] 1935 жылы құрастырып шығарса, 1986 жылы ақын өлеңдері «Күндер мен түндер» деген атпен екінші рет қазақ тілінде басылды. М.Ғафуридің «Ақынның алтын кенінде» (1931) атты өмірбаяндық шығармасында қазақ тұрмысын бейнелейді. Башқұрт әдебиетінде прозалық шығармалар да ұлттық әдебиеттің арналы саласына айналды. Құдаштың «Қос қайың», Д. Юлтыйдың «Қан», А. Тагировтың «Солдаттар», А.Бикчентаевтың «Аққулар Оралда қаладысы» прозадағы, Құдаштың «Отаным меніңі» — поэзиядағы іргелі шығармалар. 

Башқұртстан жазушыларының шығармалары қазақ оқырмандарына да жақсы таныс. М. Кәрімнің «Ай тұтылған түн» пьесасы қазақ сахнасынан көп жыл бойы түскен жоқ. Р. Ниғмати, Х. Карим, Бикчентаев, К. Мерген, Р. Бикбаев, Р. Гарипов, Р. Сафин, Н. Мусин, тағы басқа қазіргі башқұрт әдебиетінің көрнекті өкілдері, [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «Абай жолы» эпопеясы, тағы басқа көптеген қазақ шығармалары башқұрт тілінде жарық көрген. 

Қазан төңкерісіне дейінгі башқұрт музыкасы халық шығармашылығы негізінде дамыды. Олар ұзақ күй (лирикалық және эпикалық әндер), тақпақ (терме) болып екіге бөлінеді. Башқұрттар әнді жеке де, қосылып та айтқан. Музыкалық аспаптары: қурай (сыбызғы), қобыз (қазақтың шаңқобызы сияқты). Қобызды көбінесе, әйелдер мен балалар тартады. 1932 жылы [[Мәскеу]] консерваториясы жанынан ашылған Башқұрт студиясының түлектері З.Г. Исмагилов, Х.Ф. Ахметов, Х.Ш. Заимов, Р.А. Муртазин, т.б. туындылары ұлттық музыка өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. 1938 жылы [[Үфі|Үфіде]] Башқұрт мемлекеттік опера және балет театры құрылды. М.М. Валиев, Х.Ш. Заимов, З.Г. Исмагилов, Н.Г. Сабитов, А.А. Эйхенвальд, Н.К. Чемберджи, А.С. Ключарев, тағы басқа опера, балеттер жазды. 

Башқұртстанда мемлекеттік филармония, консерватория, музыкалық училищелер, мектептер бар. 1919 жылы Стерлітармақта тұңғыш ұлттық драма театры (қазіргі М. Ғафури атындағы Башқұрт академиялық драма театры) құрылды. Ұлттық кәсіби театр өнерінің шеберлері: халық әртістері А.К. Мубаряков, З.И. Бикбулатова, Ғ.М. Мингажев, А.Ф. Зубаиров, Г.Х. Карамышов, Г.М. Тукаев, т.б. 

Башқұртстанның сәулет және бейнелеу өнері де кәсіби деңгейге көтерілген. 1920 жылы Үфіде Көркемөнер мұражайы ашылды. 1926 жылы құрылған Башқұртстан көркемсурет училищесінен (қазіргі Үфі өнер училищесі) И.И. Урядов, А.Э. Тюлькин, М.Н. Елғаштина, Х.М. Арсланов, Г.Ш. Имашева, А. Хромов, Г. Мұстафин, Р. Ишбулатов, т.б. талантты суретшілер легі шықты. 

Башқұртстанның халықтық қолөнері қарапайым да тартымды. Бас киім, сүлгі, киіз үй, сәндік бұйымдардағы өрнектер қазақ, қырғыз оюларына ұқсас. 

Башқұртстанның мұражайлары мен мұрағаттарында да қазақ халқының тарихына қатысты құнды деректер сақталған. Ал Үфі мұнай институты сынды бірегей жоғары оқу орындарынан қазақстандық мамандардың бірнеше легі тәрбиеленіп шықты. Ғасырлар бойы үзілмеген қазақ-башқұрт қарым-қатынастары қазіргі уақытта да жақсы жолға қойылған.

==Кіші жүз аумағындағы қарама-қайшылықтардың шиеленісе түсуі== 
[[1748 жыл|1748]] жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]ның ұлы [[Нұралы хан|Нұралы]] Кіші жүздің ханы болды. Жаңа билеуші патша әкімшілігі бұл лауазымға ресми түрде бірінші рет бекіткен қазақ ханы еді. Оған жылына 600 сом мөлшерінде жалақы тағайындалды. Ол өзінің ұлдарын аманат ретінде [[Орынбор]]ға тапсыруға міндеттенді.

Нұралы ханның патша үкіметіне тәуелділігі, оның қазақтар арасында абыройын түсірді.
Бірақ Нұралыны хан ретінде барлық рубасылары түгелдей дерлік мойындай коймады. Шекті руы ықпалы күшті Батыр сұлтанды өз билеушіміз деп таныды. Нұралының інілері [[Айшуақ хан|Айшуақ]] пен Ералы Ермұхамет баһадүр хан да өз беттерінше тәуелсіз болуға тырысты. Сондықтан да патша үкіметі шекара шептерін нығайта түсуге көп күш-жігерін жұмсауға кірісті.

Оның үстіне, патша үкіметі қазақтардың [[Жайық]] өзенінің оң жақ бетінде көшіп-қонып жүруге бұрынғыдан да бетер қатаң тыйым салды. Қазақтарды өзеннің оң жағалауына өткізбеу мақсатымен оның сол жағалауындағы жайылымның шөбін күзге қарай өртеп жіберуді әдетке айналдырып алды.

Мұндай тыйым салулардың бірқатар себептері болды. Патша үкіметінің өз тылында бақылау жасау қиын тиетін көшпелілердің қарулы қалың тобын жақын ұстағысы келмеді. Алғашқыда [[Ресей]]дің шекаралық ішкі аумағына орыс халқын — бірінші кезекте казактарды, содан кейін қоныс аударатын шаруаларды орналастыру көзделген болатын. Акырында бір жағынан қазақтардың, екінші жағынан [[башқұрттар]] мен [[қалмақтар]]дың арасында бұрыннан орын алып, созылып келе жаткан қарама-қайшылықтар болды. [[Қазақтар]]дың Жайық пен [[Еділ]] өзендерінің аралығына келуі ол қарама-қайшылықтарды ушықтырып жіберетін еді.

==Қазақ-башқұрт қатынастарының даму ерекшеліктері==
[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] қазақтарының солтүстіктегі ұзаққа созылатын ең үлкен
шекарасы [[Башқұртстан]]мен екі арада болды. Башқұрттар да көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанатын. Олар қазақтармен тегі бірге туыстас [[Түркілер|түркі тілдес халық]] болатын. Олардың шаруашылықты жүргізу қызметінің түрі ұқсас, тілі де, діні мен мәдениеті де ортақ еді.

[[XVII ғасыр]]дың екінші жартысында Кіші жүз қазақтардың бір бөлігі ру-руымен [[Үй-Миасс]] өзендері аралығындағы және Жайықтың оң жағалауындағы башқұрт жерлерінде көшіп-қонып жүретін. Башқұрт-қазақ байланыстарының ол кездегі кеңінен тараған түрлері екі халық арасындағы қыз беріп, қыз алысу, құда-жекжат болып
араласу болатын. Башқұрт және қазақ батырларының арасындағы [[күрес]], [[бәйге]], [[Садақ ату (спорт)|садақ ату]] сияқты жарыстар бірлескен мереке кездерінде кеңінен өткізілетін.

Патша әкімшілігінің башқұрттар арасындағы отаршылдық саясаты көптеген көтерілістердің жиі-жиі шығып тұруына алып барып соқтырды. Мәселен, [[1740]] жылы башқұрттардың Қарасақал бастаған кезекті көтеріліс болды. Оған қазақтар және олармен одақтас карақалпақтар да белсене қатысты.

Башқұрттармен екі арада бейбіт байланыстармен және одақтастастық қарым-қатынастармен қатар әр түрлі қақтығыстар да, [[қыз алып қашу]], [[барымта]]лау, қазақ және башқұрт билері мен батырларының бақталастығы сияқты әрекеттер де болып тұратын.

Патша үкіметі қазақтар мен башқұрттардың ұлтаралық араздығын тудырудың
қолайлы уақытын бос жібермеуге тырысып бақты. Сөйтіп ол екі туысқан халықтың [[Ресей империясы]]на қарсы күш біріктіруіне жол бермеу үшін қолынан келген барлық амал-әрекеттің бәрін де жасады.

==1755 жылғы қазақ-башқүрт шиеленісі және оның салдарлары==
[[1755 жыл|1755]] жылы башқұрт халқының Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған және бір кезекті ірі көтерілісі болып өтті. Ол халықтық қозғалысты Батырша басқарды. Өздеріне жазалау шаралары қолданылғаннан кейін құрамында 50 мыңнан астам адам бap башқұрттар Клші жүздің шекаралас аумағына көшіп барды.

Көтерілісші башқұрттардың жоспары бойынша, олар қазақтармен бұрынғы кездердегі сияқты біріге күш жұмсап, патша әскерлеріне қарсы күреске шығуды армандады. Қазақстанның шегіне көшіп бару башқұрттардың отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді деп ойлады.

Көтерілістің зор ауқымдылығынан және екі халықтың күш біріктіре қарсылық жасауынан қауіптенген патша әкімшілігі оларды бір-бірімен араздастырып, өзара қақтығыстыруға әрекет жасап бақты. Қазақ халқының едәуір бөлігі башқұрт әскери жасақтарының басшысы Батыршаның үндеуін түсіністікпен қабыл алды. [[Орынбор]]
әкімшілігінің тарапынан жасалған қоқан-лоқы қорқытуларға қарамастан, көптеген [[башқұрттар]] қазақ даласынан өздеріне баспана тапты.

Қазақтардың бұл көтеріліске жаппай қатысқан кездері де аз болған жоқ. Орынбор өлкесінің [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюев]] қазақтардың билеушілеріне көтеріліске қатысқан башқұрттарды ұстап беруді немесе ең болмағанда оларды шекара шебінен асыра қайта қуып шығуды ұсынды. Бұл қызметі үшін олардың дүние-мүлкі мен мал басын тартып алуға рүқсат етті.

Башқұрттардың әйелдері мен балалары қазақтардың қолында қалуы тиіс болды. Ұсынысты қазақтардың [[Нұралы хан]] бастаған аз ғана тобы қуана қабыл алды.
Қазақтардың тарапынан жасалған жүгенсіз бассыздықтар туралы естіп білген башқұрттар енді кек алуға көше бастады. Атап айтқанда, олар Неплюевтен өздерінің қазақ даласына өтіп, олардан ''«кек алуына»'' рұқсат сұрады. Ал Неплюев ресми түрде рұқсат етпегенімен бекініс бастықтарына башқұрттардың [[Жайық]] жағына өтіп жатқанын байқамаған болуы жөнінде құпия нұсқау берді.

Ал екі жақ бірін-бірі қырып-жоюға тақалған кезде олардың өзенге жақын келмеуі
туралы алдын ала ескерту жасады. Осы мақсатпен ол шекара шебін күзетуді одан сайын ''«күшейте»'' түсті.

Көтеріліс езіп-жаншып басылғаннан кейін кейбір қазақ рулары өздерінің араларында башқұрттарды жасырын ұстауды одан әрі жалғастыра берді. Бұл жағдай патша үкіметін генерал-майор [[Алексей Иванович Тевкелев]]ті қазақ даласына арнайы жіберуге мәжбүр етті. А. Тевкелев қазақтардың қашқын башқұрттарды қызғыштай қорғамай, патша үкіметіне жедел түрде ұстап беруі тиіс екеніне көздерін жеткізуге тырысты.

Тевкелев қазақ старшындарын патша өкіметі билігінің талаптарын орындауға көндіру мақсатымен қорқытып-үркітіп, үрей де тудырды, қымбат бағалы сыйлықтар ұсынып алдауды да шебер пайдалана білді.

Нұралы ханның іс-әрекеттері қазақ-башқұрт қатынастарының одан әрі ушыға түсуіне себеп болып, бірнеше ондаған жыл бойы өзара жорықтар жасалып тұрды. Қазақтар ендігі жерде Жайықтың оң жақ жағалауына және башқұрттардың көшіп-қонып жүретін
жерлеріне бұрынғыдай емін-еркін бара алмайтын болды.

Сондықтан да белгілі зерттеуші [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] тіпті [[XIX ғасыр]]дың 30-жылдарына қатысты былай деп жазуы тегін емес: {{cquote|''...Қан төгіс азайғанымен екі туысқан халықтың арасындағы қастандық осы уақытқа дейін сақталып келеді...''}}. Бұл туралы орынборлық зерттеуші В.Н. Витевский былай деп неғұрлым ашық жазды: {{cquote|''... башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасындағы алауыздықтың Неплюев сепкен ұрығының неғұрлым құнарлы топыраққа түскені сонша, оның башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасын алшақтату үшін жасалған іс-әрекеті өзі күткендегіден де күшті нәтиже берді...''}}

== XX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін ==
1918 жылы 15—17 мамырда [[Қостанай|Қостанайда]] [[Башқұрт ұлттық қозғалысы|башқұрт]] («[[Башқұртстан]]») және қазақ ([[Алаш автономиясы]]) ұлттық қозғалыстары өкілдерінің кеңесі өтті. Кеңесте бірлескен контрреволюциялық күрес ұйымдастыру мәселесі талқыланды. 1918 жылы тамыз айының соңы — қыркүйек айының басында [[Самара|Самарада]] Башқұртстан, Қазақстан және Орта Азия үкіметтерінің кеңестері өтті. Онда аталған өңірлер халықтарының барлық контрреволюциялық күштерін «Шығыс Ресей Одағының» құрамындағы «Оңтүстік-Шығыс мұсылман облыстары федерациясына» біріктіру туралы шешім қабылданды. Бұл одақтың құрамына Сібір үкіметі мен Комучқа, сондай-ақ Орал және Орынбор казактарына бағынышты аумақтар да енуі тиіс болды. Сонымен қатар [[Алаш Орда]] мен [[Башқұрт үкіметі|Башқұрт үкіметінің]] қарулы күштерін біртұтас әскери корпусқа біріктіру жоспарланды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Кульшарипов Марат Махмутович|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Үфі|баспасы= Китап|жыл= 2000|томы= |беттері= 179|барлық беті= 364|сериясы= |isbn= 5-295-02542-X|тиражы= }}&lt;/ref&gt;.

1919 жылы [[РКФСР ұлттар істері халық комиссариаты|Ұлттар істері халық комиссариатына]], кейін [[РКФСР халық комиссарлары кеңесі|РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесіне]] [[Қазақ-Башқұрт Кеңес Республикасы|Қазақ-Башқұрт Кеңестік Республикасын]] құру туралы жоба ұсынылды. Жобаға сәйкес, Қазақ-Башқұрт Кеңестік Республикасын [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Автономиялы Кеңестік Башқұрт Республикасының]], [[Қырғыз өлкесі|Қырғыз өлкесінің]] және [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] негізінде құру көзделді. Республиканың астанасы [[Орынбор]] қаласы болуы тиіс еді. Жоба бойынша республика билік органдарында башқұрттар мен қазақтардың тең өкілдік ету қағидаты белгіленді. Республикаға экономикалық, саяси және әскери салаларда кең өкілеттіктер беру қарастырылды. Алайда 1919 жылы 16 желтоқсанда ҚБКР құру жобасы қабылданбады.

2004 жылы шілдеде [[Қазақстан президенті|Қазақстан Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] Башқұртстанға ресми сапармен барды. Сапар барысында ол Башқұртстан Президенті [[Мұртаза Ғұбайдоллаұлы Рахимов|Мұртаза Рахимовпен]] кездесті, [[Салават Юлаев ескерткіші (Үфі)|Салават Юлаев ескерткішіне]] гүл қою рәсіміне қатысып, Бүкілресейлік көз және пластикалық хирургия орталығында болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[Қуандық дәлізі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

.{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Башқұрттар]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>ab1sfdaiy4f9li360mpv22mr2p61s4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654386</id>
      <parentid>3654381</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T08:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* XX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін */</comment>
      <origin>3654386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27757" sha1="fy9ule7cc1ci1iesu8csv119ibeyzs2" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-башқұрт қатынастары
|Сурет = Алашская автономия.jpg
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Башқұртстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-башқұрт қатынастары''' ({{lang-ba|Башҡорт–ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәре}}) — көп ғасырлық тарихқа ие. XVIII ғасырда Кіші жүз қазақтарының жерлері башқұрт жерлерімен шектесіп жатты. Қазақтармен ұзақ уақыт көршілес болуы башқұрт мәдениетіне де өз ықпалын тигізді. Сонымен қатар әртүрлі аумақтық даулар мен қақтығыстар да орын алған болатын.

Қазіргі кезде [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасы]] арасында тығыз экономикалық, саяси және мәдени байланыстар сақталып келеді. 1993 жылы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. 2003 жылы Башқұртстаннан Қазақстанға экспорт көлемі 155,6 млн долларды, ал Қазақстаннан Башқұртстанға импорт көлемі 80,8 млн доллардан асты. 2004 жылы 14 қазанда [[Астана]] қаласында Башқұртстан Республикасының өкілдігі ашылды. Ол сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени байланыстарды дамытуға, түрлі іс-шаралар ұйымдастыруға және басқа да жұмыстарға атсалысты. 2016 жылы Ресейдегі күрделі экономикалық жағдайға байланысты өкілдік жабылды. Алайда кейбір бақылаушылар мұны [[Мәскеу]] саясатының жалғасы болуы мүмкін деп бағалады.

== Башқұрт мәдениеті және қазақ-башқұрт мәдени байланыстары ==
Башқұртстан мәдениеті дәстүрлі ұлттық мәдениет арнасында қалыптасты. Ежелден іргесі ажырамаған тұрмысында, тілінде, салт-санасында ұқсастықтар көп қазақ пен башқұрт туысқан халықтар болғандықтан, Алтын Орда, [[Ноғай ордасы]] кезеңдерінен қалған батырлар мен билер туралы көптеген жыр-дастандар екі халыққа да ортақ. Ауыз әдебиетінде ерекше жетілген жанр — қобайыр (қазақтың толғауына жақын). «Ақбоз ат», «Қозы Көрпеш—Баян сұлу», «Кусак бей», «Кунгур бұқа» секілді эпикалық жырлар башқұрт тарихының әр түрлі кезеңдерін бейнелейді. Терме жанры да жақсы дамыған. 

«Салауат», «Орал» сияқты тарихи жырлары, башқұрт әдебиетінің көптеген нұсқалары ауызша айтылып, қолжазба түрінде тараған. Башқұрт әдебиетінің тарихын С. Юлаев (1752—1800), Т. Ялсыгул (1787—1838), Ә. Қарғалы (1784—1825), Г. Салихов (1794—1867), Ш. Зәки (1825—1865) секілді ақындар қаласа, кейіннен М. Ғафури (1880—1934), ұлты қазақ М.Камалетдинұлы (Ақмолла) (1831 —1895), Құдаш, тағы басқа дамытты. Қазақ, татар поэзиясында елеулі із қалдырған Ақмолла ақын — башқұрт әдебиетіндегі ірі тұлға. Оның шығармаларын [[Сәкен Сейфуллин]] 1935 жылы құрастырып шығарса, 1986 жылы ақын өлеңдері «Күндер мен түндер» деген атпен екінші рет қазақ тілінде басылды. М.Ғафуридің «Ақынның алтын кенінде» (1931) атты өмірбаяндық шығармасында қазақ тұрмысын бейнелейді. Башқұрт әдебиетінде прозалық шығармалар да ұлттық әдебиеттің арналы саласына айналды. Құдаштың «Қос қайың», Д. Юлтыйдың «Қан», А. Тагировтың «Солдаттар», А.Бикчентаевтың «Аққулар Оралда қаладысы» прозадағы, Құдаштың «Отаным меніңі» — поэзиядағы іргелі шығармалар. 

Башқұртстан жазушыларының шығармалары қазақ оқырмандарына да жақсы таныс. М. Кәрімнің «Ай тұтылған түн» пьесасы қазақ сахнасынан көп жыл бойы түскен жоқ. Р. Ниғмати, Х. Карим, Бикчентаев, К. Мерген, Р. Бикбаев, Р. Гарипов, Р. Сафин, Н. Мусин, тағы басқа қазіргі башқұрт әдебиетінің көрнекті өкілдері, [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «Абай жолы» эпопеясы, тағы басқа көптеген қазақ шығармалары башқұрт тілінде жарық көрген. 

Қазан төңкерісіне дейінгі башқұрт музыкасы халық шығармашылығы негізінде дамыды. Олар ұзақ күй (лирикалық және эпикалық әндер), тақпақ (терме) болып екіге бөлінеді. Башқұрттар әнді жеке де, қосылып та айтқан. Музыкалық аспаптары: қурай (сыбызғы), қобыз (қазақтың шаңқобызы сияқты). Қобызды көбінесе, әйелдер мен балалар тартады. 1932 жылы [[Мәскеу]] консерваториясы жанынан ашылған Башқұрт студиясының түлектері З.Г. Исмагилов, Х.Ф. Ахметов, Х.Ш. Заимов, Р.А. Муртазин, т.б. туындылары ұлттық музыка өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. 1938 жылы [[Үфі|Үфіде]] Башқұрт мемлекеттік опера және балет театры құрылды. М.М. Валиев, Х.Ш. Заимов, З.Г. Исмагилов, Н.Г. Сабитов, А.А. Эйхенвальд, Н.К. Чемберджи, А.С. Ключарев, тағы басқа опера, балеттер жазды. 

Башқұртстанда мемлекеттік филармония, консерватория, музыкалық училищелер, мектептер бар. 1919 жылы Стерлітармақта тұңғыш ұлттық драма театры (қазіргі М. Ғафури атындағы Башқұрт академиялық драма театры) құрылды. Ұлттық кәсіби театр өнерінің шеберлері: халық әртістері А.К. Мубаряков, З.И. Бикбулатова, Ғ.М. Мингажев, А.Ф. Зубаиров, Г.Х. Карамышов, Г.М. Тукаев, т.б. 

Башқұртстанның сәулет және бейнелеу өнері де кәсіби деңгейге көтерілген. 1920 жылы Үфіде Көркемөнер мұражайы ашылды. 1926 жылы құрылған Башқұртстан көркемсурет училищесінен (қазіргі Үфі өнер училищесі) И.И. Урядов, А.Э. Тюлькин, М.Н. Елғаштина, Х.М. Арсланов, Г.Ш. Имашева, А. Хромов, Г. Мұстафин, Р. Ишбулатов, т.б. талантты суретшілер легі шықты. 

Башқұртстанның халықтық қолөнері қарапайым да тартымды. Бас киім, сүлгі, киіз үй, сәндік бұйымдардағы өрнектер қазақ, қырғыз оюларына ұқсас. 

Башқұртстанның мұражайлары мен мұрағаттарында да қазақ халқының тарихына қатысты құнды деректер сақталған. Ал Үфі мұнай институты сынды бірегей жоғары оқу орындарынан қазақстандық мамандардың бірнеше легі тәрбиеленіп шықты. Ғасырлар бойы үзілмеген қазақ-башқұрт қарым-қатынастары қазіргі уақытта да жақсы жолға қойылған.

==Кіші жүз аумағындағы қарама-қайшылықтардың шиеленісе түсуі== 
[[1748 жыл|1748]] жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]ның ұлы [[Нұралы хан|Нұралы]] Кіші жүздің ханы болды. Жаңа билеуші патша әкімшілігі бұл лауазымға ресми түрде бірінші рет бекіткен қазақ ханы еді. Оған жылына 600 сом мөлшерінде жалақы тағайындалды. Ол өзінің ұлдарын аманат ретінде [[Орынбор]]ға тапсыруға міндеттенді.

Нұралы ханның патша үкіметіне тәуелділігі, оның қазақтар арасында абыройын түсірді.
Бірақ Нұралыны хан ретінде барлық рубасылары түгелдей дерлік мойындай коймады. Шекті руы ықпалы күшті Батыр сұлтанды өз билеушіміз деп таныды. Нұралының інілері [[Айшуақ хан|Айшуақ]] пен Ералы Ермұхамет баһадүр хан да өз беттерінше тәуелсіз болуға тырысты. Сондықтан да патша үкіметі шекара шептерін нығайта түсуге көп күш-жігерін жұмсауға кірісті.

Оның үстіне, патша үкіметі қазақтардың [[Жайық]] өзенінің оң жақ бетінде көшіп-қонып жүруге бұрынғыдан да бетер қатаң тыйым салды. Қазақтарды өзеннің оң жағалауына өткізбеу мақсатымен оның сол жағалауындағы жайылымның шөбін күзге қарай өртеп жіберуді әдетке айналдырып алды.

Мұндай тыйым салулардың бірқатар себептері болды. Патша үкіметінің өз тылында бақылау жасау қиын тиетін көшпелілердің қарулы қалың тобын жақын ұстағысы келмеді. Алғашқыда [[Ресей]]дің шекаралық ішкі аумағына орыс халқын — бірінші кезекте казактарды, содан кейін қоныс аударатын шаруаларды орналастыру көзделген болатын. Акырында бір жағынан қазақтардың, екінші жағынан [[башқұрттар]] мен [[қалмақтар]]дың арасында бұрыннан орын алып, созылып келе жаткан қарама-қайшылықтар болды. [[Қазақтар]]дың Жайық пен [[Еділ]] өзендерінің аралығына келуі ол қарама-қайшылықтарды ушықтырып жіберетін еді.

==Қазақ-башқұрт қатынастарының даму ерекшеліктері==
[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] қазақтарының солтүстіктегі ұзаққа созылатын ең үлкен
шекарасы [[Башқұртстан]]мен екі арада болды. Башқұрттар да көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанатын. Олар қазақтармен тегі бірге туыстас [[Түркілер|түркі тілдес халық]] болатын. Олардың шаруашылықты жүргізу қызметінің түрі ұқсас, тілі де, діні мен мәдениеті де ортақ еді.

[[XVII ғасыр]]дың екінші жартысында Кіші жүз қазақтардың бір бөлігі ру-руымен [[Үй-Миасс]] өзендері аралығындағы және Жайықтың оң жағалауындағы башқұрт жерлерінде көшіп-қонып жүретін. Башқұрт-қазақ байланыстарының ол кездегі кеңінен тараған түрлері екі халық арасындағы қыз беріп, қыз алысу, құда-жекжат болып
араласу болатын. Башқұрт және қазақ батырларының арасындағы [[күрес]], [[бәйге]], [[Садақ ату (спорт)|садақ ату]] сияқты жарыстар бірлескен мереке кездерінде кеңінен өткізілетін.

Патша әкімшілігінің башқұрттар арасындағы отаршылдық саясаты көптеген көтерілістердің жиі-жиі шығып тұруына алып барып соқтырды. Мәселен, [[1740]] жылы башқұрттардың Қарасақал бастаған кезекті көтеріліс болды. Оған қазақтар және олармен одақтас карақалпақтар да белсене қатысты.

Башқұрттармен екі арада бейбіт байланыстармен және одақтастастық қарым-қатынастармен қатар әр түрлі қақтығыстар да, [[қыз алып қашу]], [[барымта]]лау, қазақ және башқұрт билері мен батырларының бақталастығы сияқты әрекеттер де болып тұратын.

Патша үкіметі қазақтар мен башқұрттардың ұлтаралық араздығын тудырудың
қолайлы уақытын бос жібермеуге тырысып бақты. Сөйтіп ол екі туысқан халықтың [[Ресей империясы]]на қарсы күш біріктіруіне жол бермеу үшін қолынан келген барлық амал-әрекеттің бәрін де жасады.

==1755 жылғы қазақ-башқүрт шиеленісі және оның салдарлары==
[[1755 жыл|1755]] жылы башқұрт халқының Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған және бір кезекті ірі көтерілісі болып өтті. Ол халықтық қозғалысты Батырша басқарды. Өздеріне жазалау шаралары қолданылғаннан кейін құрамында 50 мыңнан астам адам бap башқұрттар Клші жүздің шекаралас аумағына көшіп барды.

Көтерілісші башқұрттардың жоспары бойынша, олар қазақтармен бұрынғы кездердегі сияқты біріге күш жұмсап, патша әскерлеріне қарсы күреске шығуды армандады. Қазақстанның шегіне көшіп бару башқұрттардың отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді деп ойлады.

Көтерілістің зор ауқымдылығынан және екі халықтың күш біріктіре қарсылық жасауынан қауіптенген патша әкімшілігі оларды бір-бірімен араздастырып, өзара қақтығыстыруға әрекет жасап бақты. Қазақ халқының едәуір бөлігі башқұрт әскери жасақтарының басшысы Батыршаның үндеуін түсіністікпен қабыл алды. [[Орынбор]]
әкімшілігінің тарапынан жасалған қоқан-лоқы қорқытуларға қарамастан, көптеген [[башқұрттар]] қазақ даласынан өздеріне баспана тапты.

Қазақтардың бұл көтеріліске жаппай қатысқан кездері де аз болған жоқ. Орынбор өлкесінің [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюев]] қазақтардың билеушілеріне көтеріліске қатысқан башқұрттарды ұстап беруді немесе ең болмағанда оларды шекара шебінен асыра қайта қуып шығуды ұсынды. Бұл қызметі үшін олардың дүние-мүлкі мен мал басын тартып алуға рүқсат етті.

Башқұрттардың әйелдері мен балалары қазақтардың қолында қалуы тиіс болды. Ұсынысты қазақтардың [[Нұралы хан]] бастаған аз ғана тобы қуана қабыл алды.
Қазақтардың тарапынан жасалған жүгенсіз бассыздықтар туралы естіп білген башқұрттар енді кек алуға көше бастады. Атап айтқанда, олар Неплюевтен өздерінің қазақ даласына өтіп, олардан ''«кек алуына»'' рұқсат сұрады. Ал Неплюев ресми түрде рұқсат етпегенімен бекініс бастықтарына башқұрттардың [[Жайық]] жағына өтіп жатқанын байқамаған болуы жөнінде құпия нұсқау берді.

Ал екі жақ бірін-бірі қырып-жоюға тақалған кезде олардың өзенге жақын келмеуі
туралы алдын ала ескерту жасады. Осы мақсатпен ол шекара шебін күзетуді одан сайын ''«күшейте»'' түсті.

Көтеріліс езіп-жаншып басылғаннан кейін кейбір қазақ рулары өздерінің араларында башқұрттарды жасырын ұстауды одан әрі жалғастыра берді. Бұл жағдай патша үкіметін генерал-майор [[Алексей Иванович Тевкелев]]ті қазақ даласына арнайы жіберуге мәжбүр етті. А. Тевкелев қазақтардың қашқын башқұрттарды қызғыштай қорғамай, патша үкіметіне жедел түрде ұстап беруі тиіс екеніне көздерін жеткізуге тырысты.

Тевкелев қазақ старшындарын патша өкіметі билігінің талаптарын орындауға көндіру мақсатымен қорқытып-үркітіп, үрей де тудырды, қымбат бағалы сыйлықтар ұсынып алдауды да шебер пайдалана білді.

Нұралы ханның іс-әрекеттері қазақ-башқұрт қатынастарының одан әрі ушыға түсуіне себеп болып, бірнеше ондаған жыл бойы өзара жорықтар жасалып тұрды. Қазақтар ендігі жерде Жайықтың оң жақ жағалауына және башқұрттардың көшіп-қонып жүретін
жерлеріне бұрынғыдай емін-еркін бара алмайтын болды.

Сондықтан да белгілі зерттеуші [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] тіпті [[XIX ғасыр]]дың 30-жылдарына қатысты былай деп жазуы тегін емес: {{cquote|''...Қан төгіс азайғанымен екі туысқан халықтың арасындағы қастандық осы уақытқа дейін сақталып келеді...''}}. Бұл туралы орынборлық зерттеуші В.Н. Витевский былай деп неғұрлым ашық жазды: {{cquote|''... башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасындағы алауыздықтың Неплюев сепкен ұрығының неғұрлым құнарлы топыраққа түскені сонша, оның башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасын алшақтату үшін жасалған іс-әрекеті өзі күткендегіден де күшті нәтиже берді...''}}

== XX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін ==
1918 жылы 15—17 мамырда [[Қостанай|Қостанайда]] [[Башқұрт ұлттық қозғалысы|башқұрт]] («[[Башқұртстан]]») және қазақ ([[Алаш автономиясы]]) ұлттық қозғалыстары өкілдерінің кеңесі өтті. Кеңесте бірлескен контрреволюциялық күрес ұйымдастыру мәселесі талқыланды. 1918 жылы тамыз айының соңы — қыркүйек айының басында [[Самара|Самарада]] Башқұртстан, Қазақстан және Орта Азия үкіметтерінің кеңестері өтті. Онда аталған өңірлер халықтарының барлық контрреволюциялық күштерін «Шығыс Ресей Одағының» құрамындағы «Оңтүстік-Шығыс мұсылман облыстары федерациясына» біріктіру туралы шешім қабылданды. Бұл одақтың құрамына Сібір үкіметі мен Комучқа, сондай-ақ Орал және Орынбор казактарына бағынышты аумақтар да енуі тиіс болды. Сонымен қатар [[Алаш Орда]] мен [[Башқұрт үкіметі|Башқұрт үкіметінің]] қарулы күштерін біртұтас әскери корпусқа біріктіру жоспарланды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Кульшарипов Марат Махмутович|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Үфі|баспасы= Китап|жыл= 2000|томы= |беттері= 179|барлық беті= 364|сериясы= |isbn= 5-295-02542-X|тиражы= }}&lt;/ref&gt;.

1919 жылы [[РКФСР ұлттар істері халық комиссариаты|Ұлттар істері халық комиссариатына]], кейін [[РКФСР халық комиссарлары кеңесі|РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесіне]] [[Қазақ-Башқұрт Кеңес Республикасы|Қазақ-Башқұрт Кеңестік Республикасын]] құру туралы жоба ұсынылды. Жобаға сәйкес, Қазақ-Башқұрт Кеңестік Республикасын [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Автономиялы Кеңестік Башқұрт Республикасының]], [[Қырғыз өлкесі|Қырғыз өлкесінің]] және [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] негізінде құру көзделді. Республиканың астанасы [[Орынбор]] қаласы болуы тиіс еді. Жоба бойынша республика билік органдарында башқұрттар мен қазақтардың тең өкілдік ету қағидаты белгіленді. Республикаға экономикалық, саяси және әскери салаларда кең өкілеттіктер беру қарастырылды. Алайда 1919 жылы 16 желтоқсанда ҚБКР құру жобасы қабылданбады&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Касимов Салават Фитратович|бөлімі= Киргизо-Башкирская Советская Республика|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Башкирская энциклопедия|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты=  гл. ред. М. А. Ильгамов|басылым= |орны= Үфі|баспасы= Башкирская энциклопедия|жыл= 2015—2024|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-5-88185-306-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;.

2004 жылы шілдеде [[Қазақстан президенті|Қазақстан Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] Башқұртстанға ресми сапармен барды. Сапар барысында ол Башқұртстан Президенті [[Мұртаза Ғұбайдоллаұлы Рахимов|Мұртаза Рахимовпен]] кездесті, [[Салават Юлаев ескерткіші (Үфі)|Салават Юлаев ескерткішіне]] гүл қою рәсіміне қатысып, Бүкілресейлік көз және пластикалық хирургия орталығында болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[Қуандық дәлізі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

.{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Башқұрттар]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>fy9ule7cc1ci1iesu8csv119ibeyzs2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654387</id>
      <parentid>3654386</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T08:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* XX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін */</comment>
      <origin>3654387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28211" sha1="c4ks4595w7z46y4er2o1fim7h3a2er0" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-башқұрт қатынастары
|Сурет = Алашская автономия.jpg
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Башқұртстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-башқұрт қатынастары''' ({{lang-ba|Башҡорт–ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәре}}) — көп ғасырлық тарихқа ие. XVIII ғасырда Кіші жүз қазақтарының жерлері башқұрт жерлерімен шектесіп жатты. Қазақтармен ұзақ уақыт көршілес болуы башқұрт мәдениетіне де өз ықпалын тигізді. Сонымен қатар әртүрлі аумақтық даулар мен қақтығыстар да орын алған болатын.

Қазіргі кезде [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасы]] арасында тығыз экономикалық, саяси және мәдени байланыстар сақталып келеді. 1993 жылы сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. 2003 жылы Башқұртстаннан Қазақстанға экспорт көлемі 155,6 млн долларды, ал Қазақстаннан Башқұртстанға импорт көлемі 80,8 млн доллардан асты. 2004 жылы 14 қазанда [[Астана]] қаласында Башқұртстан Республикасының өкілдігі ашылды. Ол сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени байланыстарды дамытуға, түрлі іс-шаралар ұйымдастыруға және басқа да жұмыстарға атсалысты. 2016 жылы Ресейдегі күрделі экономикалық жағдайға байланысты өкілдік жабылды. Алайда кейбір бақылаушылар мұны [[Мәскеу]] саясатының жалғасы болуы мүмкін деп бағалады.

== Башқұрт мәдениеті және қазақ-башқұрт мәдени байланыстары ==
Башқұртстан мәдениеті дәстүрлі ұлттық мәдениет арнасында қалыптасты. Ежелден іргесі ажырамаған тұрмысында, тілінде, салт-санасында ұқсастықтар көп қазақ пен башқұрт туысқан халықтар болғандықтан, Алтын Орда, [[Ноғай ордасы]] кезеңдерінен қалған батырлар мен билер туралы көптеген жыр-дастандар екі халыққа да ортақ. Ауыз әдебиетінде ерекше жетілген жанр — қобайыр (қазақтың толғауына жақын). «Ақбоз ат», «Қозы Көрпеш—Баян сұлу», «Кусак бей», «Кунгур бұқа» секілді эпикалық жырлар башқұрт тарихының әр түрлі кезеңдерін бейнелейді. Терме жанры да жақсы дамыған. 

«Салауат», «Орал» сияқты тарихи жырлары, башқұрт әдебиетінің көптеген нұсқалары ауызша айтылып, қолжазба түрінде тараған. Башқұрт әдебиетінің тарихын С. Юлаев (1752—1800), Т. Ялсыгул (1787—1838), Ә. Қарғалы (1784—1825), Г. Салихов (1794—1867), Ш. Зәки (1825—1865) секілді ақындар қаласа, кейіннен М. Ғафури (1880—1934), ұлты қазақ М.Камалетдинұлы (Ақмолла) (1831 —1895), Құдаш, тағы басқа дамытты. Қазақ, татар поэзиясында елеулі із қалдырған Ақмолла ақын — башқұрт әдебиетіндегі ірі тұлға. Оның шығармаларын [[Сәкен Сейфуллин]] 1935 жылы құрастырып шығарса, 1986 жылы ақын өлеңдері «Күндер мен түндер» деген атпен екінші рет қазақ тілінде басылды. М.Ғафуридің «Ақынның алтын кенінде» (1931) атты өмірбаяндық шығармасында қазақ тұрмысын бейнелейді. Башқұрт әдебиетінде прозалық шығармалар да ұлттық әдебиеттің арналы саласына айналды. Құдаштың «Қос қайың», Д. Юлтыйдың «Қан», А. Тагировтың «Солдаттар», А.Бикчентаевтың «Аққулар Оралда қаладысы» прозадағы, Құдаштың «Отаным меніңі» — поэзиядағы іргелі шығармалар. 

Башқұртстан жазушыларының шығармалары қазақ оқырмандарына да жақсы таныс. М. Кәрімнің «Ай тұтылған түн» пьесасы қазақ сахнасынан көп жыл бойы түскен жоқ. Р. Ниғмати, Х. Карим, Бикчентаев, К. Мерген, Р. Бикбаев, Р. Гарипов, Р. Сафин, Н. Мусин, тағы басқа қазіргі башқұрт әдебиетінің көрнекті өкілдері, [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «Абай жолы» эпопеясы, тағы басқа көптеген қазақ шығармалары башқұрт тілінде жарық көрген. 

Қазан төңкерісіне дейінгі башқұрт музыкасы халық шығармашылығы негізінде дамыды. Олар ұзақ күй (лирикалық және эпикалық әндер), тақпақ (терме) болып екіге бөлінеді. Башқұрттар әнді жеке де, қосылып та айтқан. Музыкалық аспаптары: қурай (сыбызғы), қобыз (қазақтың шаңқобызы сияқты). Қобызды көбінесе, әйелдер мен балалар тартады. 1932 жылы [[Мәскеу]] консерваториясы жанынан ашылған Башқұрт студиясының түлектері З.Г. Исмагилов, Х.Ф. Ахметов, Х.Ш. Заимов, Р.А. Муртазин, т.б. туындылары ұлттық музыка өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. 1938 жылы [[Үфі|Үфіде]] Башқұрт мемлекеттік опера және балет театры құрылды. М.М. Валиев, Х.Ш. Заимов, З.Г. Исмагилов, Н.Г. Сабитов, А.А. Эйхенвальд, Н.К. Чемберджи, А.С. Ключарев, тағы басқа опера, балеттер жазды. 

Башқұртстанда мемлекеттік филармония, консерватория, музыкалық училищелер, мектептер бар. 1919 жылы Стерлітармақта тұңғыш ұлттық драма театры (қазіргі М. Ғафури атындағы Башқұрт академиялық драма театры) құрылды. Ұлттық кәсіби театр өнерінің шеберлері: халық әртістері А.К. Мубаряков, З.И. Бикбулатова, Ғ.М. Мингажев, А.Ф. Зубаиров, Г.Х. Карамышов, Г.М. Тукаев, т.б. 

Башқұртстанның сәулет және бейнелеу өнері де кәсіби деңгейге көтерілген. 1920 жылы Үфіде Көркемөнер мұражайы ашылды. 1926 жылы құрылған Башқұртстан көркемсурет училищесінен (қазіргі Үфі өнер училищесі) И.И. Урядов, А.Э. Тюлькин, М.Н. Елғаштина, Х.М. Арсланов, Г.Ш. Имашева, А. Хромов, Г. Мұстафин, Р. Ишбулатов, т.б. талантты суретшілер легі шықты. 

Башқұртстанның халықтық қолөнері қарапайым да тартымды. Бас киім, сүлгі, киіз үй, сәндік бұйымдардағы өрнектер қазақ, қырғыз оюларына ұқсас. 

Башқұртстанның мұражайлары мен мұрағаттарында да қазақ халқының тарихына қатысты құнды деректер сақталған. Ал Үфі мұнай институты сынды бірегей жоғары оқу орындарынан қазақстандық мамандардың бірнеше легі тәрбиеленіп шықты. Ғасырлар бойы үзілмеген қазақ-башқұрт қарым-қатынастары қазіргі уақытта да жақсы жолға қойылған.

==Кіші жүз аумағындағы қарама-қайшылықтардың шиеленісе түсуі== 
[[1748 жыл|1748]] жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]ның ұлы [[Нұралы хан|Нұралы]] Кіші жүздің ханы болды. Жаңа билеуші патша әкімшілігі бұл лауазымға ресми түрде бірінші рет бекіткен қазақ ханы еді. Оған жылына 600 сом мөлшерінде жалақы тағайындалды. Ол өзінің ұлдарын аманат ретінде [[Орынбор]]ға тапсыруға міндеттенді.

Нұралы ханның патша үкіметіне тәуелділігі, оның қазақтар арасында абыройын түсірді.
Бірақ Нұралыны хан ретінде барлық рубасылары түгелдей дерлік мойындай коймады. Шекті руы ықпалы күшті Батыр сұлтанды өз билеушіміз деп таныды. Нұралының інілері [[Айшуақ хан|Айшуақ]] пен Ералы Ермұхамет баһадүр хан да өз беттерінше тәуелсіз болуға тырысты. Сондықтан да патша үкіметі шекара шептерін нығайта түсуге көп күш-жігерін жұмсауға кірісті.

Оның үстіне, патша үкіметі қазақтардың [[Жайық]] өзенінің оң жақ бетінде көшіп-қонып жүруге бұрынғыдан да бетер қатаң тыйым салды. Қазақтарды өзеннің оң жағалауына өткізбеу мақсатымен оның сол жағалауындағы жайылымның шөбін күзге қарай өртеп жіберуді әдетке айналдырып алды.

Мұндай тыйым салулардың бірқатар себептері болды. Патша үкіметінің өз тылында бақылау жасау қиын тиетін көшпелілердің қарулы қалың тобын жақын ұстағысы келмеді. Алғашқыда [[Ресей]]дің шекаралық ішкі аумағына орыс халқын — бірінші кезекте казактарды, содан кейін қоныс аударатын шаруаларды орналастыру көзделген болатын. Акырында бір жағынан қазақтардың, екінші жағынан [[башқұрттар]] мен [[қалмақтар]]дың арасында бұрыннан орын алып, созылып келе жаткан қарама-қайшылықтар болды. [[Қазақтар]]дың Жайық пен [[Еділ]] өзендерінің аралығына келуі ол қарама-қайшылықтарды ушықтырып жіберетін еді.

==Қазақ-башқұрт қатынастарының даму ерекшеліктері==
[[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] қазақтарының солтүстіктегі ұзаққа созылатын ең үлкен
шекарасы [[Башқұртстан]]мен екі арада болды. Башқұрттар да көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанатын. Олар қазақтармен тегі бірге туыстас [[Түркілер|түркі тілдес халық]] болатын. Олардың шаруашылықты жүргізу қызметінің түрі ұқсас, тілі де, діні мен мәдениеті де ортақ еді.

[[XVII ғасыр]]дың екінші жартысында Кіші жүз қазақтардың бір бөлігі ру-руымен [[Үй-Миасс]] өзендері аралығындағы және Жайықтың оң жағалауындағы башқұрт жерлерінде көшіп-қонып жүретін. Башқұрт-қазақ байланыстарының ол кездегі кеңінен тараған түрлері екі халық арасындағы қыз беріп, қыз алысу, құда-жекжат болып
араласу болатын. Башқұрт және қазақ батырларының арасындағы [[күрес]], [[бәйге]], [[Садақ ату (спорт)|садақ ату]] сияқты жарыстар бірлескен мереке кездерінде кеңінен өткізілетін.

Патша әкімшілігінің башқұрттар арасындағы отаршылдық саясаты көптеген көтерілістердің жиі-жиі шығып тұруына алып барып соқтырды. Мәселен, [[1740]] жылы башқұрттардың Қарасақал бастаған кезекті көтеріліс болды. Оған қазақтар және олармен одақтас карақалпақтар да белсене қатысты.

Башқұрттармен екі арада бейбіт байланыстармен және одақтастастық қарым-қатынастармен қатар әр түрлі қақтығыстар да, [[қыз алып қашу]], [[барымта]]лау, қазақ және башқұрт билері мен батырларының бақталастығы сияқты әрекеттер де болып тұратын.

Патша үкіметі қазақтар мен башқұрттардың ұлтаралық араздығын тудырудың
қолайлы уақытын бос жібермеуге тырысып бақты. Сөйтіп ол екі туысқан халықтың [[Ресей империясы]]на қарсы күш біріктіруіне жол бермеу үшін қолынан келген барлық амал-әрекеттің бәрін де жасады.

==1755 жылғы қазақ-башқүрт шиеленісі және оның салдарлары==
[[1755 жыл|1755]] жылы башқұрт халқының Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған және бір кезекті ірі көтерілісі болып өтті. Ол халықтық қозғалысты Батырша басқарды. Өздеріне жазалау шаралары қолданылғаннан кейін құрамында 50 мыңнан астам адам бap башқұрттар Клші жүздің шекаралас аумағына көшіп барды.

Көтерілісші башқұрттардың жоспары бойынша, олар қазақтармен бұрынғы кездердегі сияқты біріге күш жұмсап, патша әскерлеріне қарсы күреске шығуды армандады. Қазақстанның шегіне көшіп бару башқұрттардың отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді деп ойлады.

Көтерілістің зор ауқымдылығынан және екі халықтың күш біріктіре қарсылық жасауынан қауіптенген патша әкімшілігі оларды бір-бірімен араздастырып, өзара қақтығыстыруға әрекет жасап бақты. Қазақ халқының едәуір бөлігі башқұрт әскери жасақтарының басшысы Батыршаның үндеуін түсіністікпен қабыл алды. [[Орынбор]]
әкімшілігінің тарапынан жасалған қоқан-лоқы қорқытуларға қарамастан, көптеген [[башқұрттар]] қазақ даласынан өздеріне баспана тапты.

Қазақтардың бұл көтеріліске жаппай қатысқан кездері де аз болған жоқ. Орынбор өлкесінің [[губернатор]]ы [[Иван Иванович Неплюев|И.И. Неплюев]] қазақтардың билеушілеріне көтеріліске қатысқан башқұрттарды ұстап беруді немесе ең болмағанда оларды шекара шебінен асыра қайта қуып шығуды ұсынды. Бұл қызметі үшін олардың дүние-мүлкі мен мал басын тартып алуға рүқсат етті.

Башқұрттардың әйелдері мен балалары қазақтардың қолында қалуы тиіс болды. Ұсынысты қазақтардың [[Нұралы хан]] бастаған аз ғана тобы қуана қабыл алды.
Қазақтардың тарапынан жасалған жүгенсіз бассыздықтар туралы естіп білген башқұрттар енді кек алуға көше бастады. Атап айтқанда, олар Неплюевтен өздерінің қазақ даласына өтіп, олардан ''«кек алуына»'' рұқсат сұрады. Ал Неплюев ресми түрде рұқсат етпегенімен бекініс бастықтарына башқұрттардың [[Жайық]] жағына өтіп жатқанын байқамаған болуы жөнінде құпия нұсқау берді.

Ал екі жақ бірін-бірі қырып-жоюға тақалған кезде олардың өзенге жақын келмеуі
туралы алдын ала ескерту жасады. Осы мақсатпен ол шекара шебін күзетуді одан сайын ''«күшейте»'' түсті.

Көтеріліс езіп-жаншып басылғаннан кейін кейбір қазақ рулары өздерінің араларында башқұрттарды жасырын ұстауды одан әрі жалғастыра берді. Бұл жағдай патша үкіметін генерал-майор [[Алексей Иванович Тевкелев]]ті қазақ даласына арнайы жіберуге мәжбүр етті. А. Тевкелев қазақтардың қашқын башқұрттарды қызғыштай қорғамай, патша үкіметіне жедел түрде ұстап беруі тиіс екеніне көздерін жеткізуге тырысты.

Тевкелев қазақ старшындарын патша өкіметі билігінің талаптарын орындауға көндіру мақсатымен қорқытып-үркітіп, үрей де тудырды, қымбат бағалы сыйлықтар ұсынып алдауды да шебер пайдалана білді.

Нұралы ханның іс-әрекеттері қазақ-башқұрт қатынастарының одан әрі ушыға түсуіне себеп болып, бірнеше ондаған жыл бойы өзара жорықтар жасалып тұрды. Қазақтар ендігі жерде Жайықтың оң жақ жағалауына және башқұрттардың көшіп-қонып жүретін
жерлеріне бұрынғыдай емін-еркін бара алмайтын болды.

Сондықтан да белгілі зерттеуші [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшиннің]] тіпті [[XIX ғасыр]]дың 30-жылдарына қатысты былай деп жазуы тегін емес: {{cquote|''...Қан төгіс азайғанымен екі туысқан халықтың арасындағы қастандық осы уақытқа дейін сақталып келеді...''}}. Бұл туралы орынборлық зерттеуші В.Н. Витевский былай деп неғұрлым ашық жазды: {{cquote|''... башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасындағы алауыздықтың Неплюев сепкен ұрығының неғұрлым құнарлы топыраққа түскені сонша, оның башқұрттар мен қырғыздардың (қазақтардың) арасын алшақтату үшін жасалған іс-әрекеті өзі күткендегіден де күшті нәтиже берді...''}}

== XX ғасырдан қазіргі уақытқа дейін ==
1918 жылы 15—17 мамырда [[Қостанай|Қостанайда]] [[Башқұрт ұлттық қозғалысы|башқұрт]] («[[Башқұртстан]]») және қазақ ([[Алаш автономиясы]]) ұлттық қозғалыстары өкілдерінің кеңесі өтті. Кеңесте бірлескен контрреволюциялық күрес ұйымдастыру мәселесі талқыланды. 1918 жылы тамыз айының соңы — қыркүйек айының басында [[Самара|Самарада]] Башқұртстан, Қазақстан және Орта Азия үкіметтерінің кеңестері өтті. Онда аталған өңірлер халықтарының барлық контрреволюциялық күштерін «Шығыс Ресей Одағының» құрамындағы «Оңтүстік-Шығыс мұсылман облыстары федерациясына» біріктіру туралы шешім қабылданды. Бұл одақтың құрамына Сібір үкіметі мен Комучқа, сондай-ақ Орал және Орынбор казактарына бағынышты аумақтар да енуі тиіс болды. Сонымен қатар [[Алаш Орда]] мен [[Башқұрт үкіметі|Башқұрт үкіметінің]] қарулы күштерін біртұтас әскери корпусқа біріктіру жоспарланды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Кульшарипов Марат Махмутович|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Үфі|баспасы= Китап|жыл= 2000|томы= |беттері= 179|барлық беті= 364|сериясы= |isbn= 5-295-02542-X|тиражы= }}&lt;/ref&gt;.

1919 жылы [[РКФСР ұлттар істері халық комиссариаты|Ұлттар істері халық комиссариатына]], кейін [[РКФСР халық комиссарлары кеңесі|РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесіне]] [[Қазақ-Башқұрт Кеңес Республикасы|Қазақ-Башқұрт Кеңестік Республикасын]] құру туралы жоба ұсынылды. Жобаға сәйкес, Қазақ-Башқұрт Кеңестік Республикасын [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Автономиялы Кеңестік Башқұрт Республикасының]], [[Қырғыз өлкесі|Қырғыз өлкесінің]] және [[Орынбор губерниясы|Орынбор губерниясының]] негізінде құру көзделді. Республиканың астанасы [[Орынбор]] қаласы болуы тиіс еді. Жоба бойынша республика билік органдарында башқұрттар мен қазақтардың тең өкілдік ету қағидаты белгіленді. Республикаға экономикалық, саяси және әскери салаларда кең өкілеттіктер беру қарастырылды. Алайда 1919 жылы 16 желтоқсанда ҚБКР құру жобасы қабылданбады&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Касимов Салават Фитратович|бөлімі= Киргизо-Башкирская Советская Республика|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Башкирская энциклопедия|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты=  гл. ред. М. А. Ильгамов|басылым= |орны= Үфі|баспасы= Башкирская энциклопедия|жыл= 2015—2024|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-5-88185-306-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;.

2004 жылы шілдеде [[Қазақстан президенті|Қазақстан Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] Башқұртстанға ресми сапармен барды. Сапар барысында ол Башқұртстан Президенті [[Мұртаза Ғұбайдоллаұлы Рахимов|Мұртаза Рахимовпен]] кездесті, [[Салават Юлаев ескерткіші (Үфі)|Салават Юлаев ескерткішіне]] гүл қою рәсіміне қатысып, Бүкілресейлік көз және пластикалық хирургия орталығында болды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= 2004. Один год президента|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Сост. Ж. К. Туймебаев |басылым= |орны= Астана|баспасы= |жыл= 2005|томы= |беттері= 279—282|барлық беті= 648|сериясы= |isbn= 9965-27-753-2|тиражы= 3000}}&lt;/ref&gt;.

== Тағы қараңыз ==
* [[Қуандық дәлізі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

.{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Башқұрттар]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>c4ks4595w7z46y4er2o1fim7h3a2er0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бобби Коллинз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>609544</id>
    <revision>
      <id>3654340</id>
      <parentid>3558168</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T22:19:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NickK</username>
        <id>5215</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3654340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6559" sha1="m80doswamst3rf2n59wg76pavo1op13" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі                         = Бобби Коллинз
 |сурет = Bobby Collins 1959.jpg
 |толық аты                 = Роберт Янг Коллинз
 |туған күні               = 16.2.1931
 |қайтыс болған күні                 = 13.01.2014
 |туған жері             = {{туғанжері|Гованхилл|Гованхиллде}}, [[Шотландия]]
|қайтыс болған жері={{қайтысболғанжері|Йоркшир|Йоркширде}}, [[Англия]]
 |азаматтығы                = {{flagicon|Шотландия|20px}} [[Шотландия]]
 |бойы                        = 160
 |позиция                     = жартылай қорғаушы
 |клубтары =
{{футбол карьерасы
|1949—1958|{{flagicon|Шотландия|20px}} [[Селтик ФК]]|220 (80)
|1958—1962|{{flagicon|Англия|20px}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]|133 (42)
|1960|{{аренда}}{{flagicon|ОАР|20px}} Сатерн Сабербс|? (?)
|1962—1967|{{flagicon|Англия|20px}} [[Лидс Юнайтед]]|149 (24)
|1967—1969|{{flagicon|Англия|20px}} [[Бери (футбол клубы)|Бери]]|75 (6)
|1969—1971|{{flagicon|Шотландия|20px}} [[Гринок Мортон|Мортон]]|54 (3)
|1971|{{flagicon|Аустралия|20px}} Рингвуд Сити|6 (0)
|1972|{{flagicon|Аустралия|20px}} Мельбурн Хакоа|? (?)
|1972|{{flagicon|Аустралия|20px}} Рингвуд Сити|? (?)
|1972—1973|{{flagicon|Англия|20px}} [[Олдем Атлетик]]|7 (0)
|1973—1974|{{flagicon|Ирландия|20px}} [[Шемрок Роверс]]|11 (1)}}
 |ұлттық құрамы =
{{футбол карьерасы
|1950—1965|{{футбол|Шотландия}}|31 (10)}}
 |бапкер клубтары =
{{футбол карьерасы
|1969—1971|{{flagicon|Англия|20px}} [[Лидс Юнайтед]]|скаут
|1972|{{flagicon|Аустралия|20px}} Рингвуд Сити|ойыншы бапкер
|1972—1973|{{flagicon|Англия|20px}} [[Олдем Атлетик]]|ойыншы бапкер
|1974—1975|{{flagicon|Англия|20px}} [[Хаддерсфилд Таун]]|
|1977—1978|{{flagicon|Англия|20px}} [[Халл Сити]]|
|197?|{{flagicon|Англия|20px}} Лидс Юнайтед (жас.)|
|1984—1985|{{flagicon|Англия|20px}} [[Барнсли (футбол клубы)|Барнсли]]|
|199?|{{flagicon|Англия|20px}} Лидс Юнайтед (жас.)|}}
}}
'''Роберт Янг «Бобби» Коллинз''' ({{lang-en|Robert Young &quot;Bobby&quot; Collins}}; [[16 ақпан]] [[1931 жыл|1931]] — [[13 қаңтар]] [[2014 жыл|2014]]) — шотландиялық футболшы, жартылай қорғаушы. [[Шотландия Ұлттық футбол құрамасы]]нда ойнаған&lt;ref&gt;http://www.thecelticwiki.com/page/Collins,+Bobby {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716230655/http://www.thecelticwiki.com/page/Collins,+Bobby |date=2011-07-16 }}&lt;/ref&gt;, 1958 жылғы әлем біріншілігіне қатысқан. 
 
== Статистикасы ==

=== Клубтық ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Маусым
! rowspan=&quot;2&quot; |Клуб
! rowspan=&quot;2&quot; |Лига
! colspan=&quot;2&quot; |Лига
! colspan=&quot;2&quot; |Кубок
! colspan=&quot;2&quot; |Лига кубогы
! colspan=&quot;2&quot; |Тағы да
! colspan=&quot;2&quot; |Бары
|-
!Матч
!Гол
!Матч
!Гол
!Матч
!Гол
!Матч
!Гол
!Матч
!Гол
|-
|1949–50
| rowspan=&quot;10&quot; |Селтик
| rowspan=&quot;10&quot; |1 див.
|26
|7
|4
|0
|6
|1
|2
|0
|38
|8
|-
|1950–51
|27
|15
|7
|2
|8
|3
|5
|0
|47
|20
|-
|1951–52
|30
|12
|2
|0
|8
|1
|2
|3
|42
|16
|-
|1952–53
|14
|3
|5
|0
|0
|0
|2
|0
|21
|3
|-
|1953–54
|25
|10
|0
|0
|4
|0
|4
|0
|33
|10
|-
|1954–55
|20
|5
|7
|1
|2
|1
|1
|0
|30
|7
|-
|1955–56
|26
|4
|4
|4
|6
|3
|4
|2
|40
|13
|-
|1956–57
|20
|5
|6
|2
|11
|4
|2
|0
|39
|11
|-
|1957–58
|30
|19
|3
|1
|10
|7
|3
|0
|46
|27
|-
|1958–59
|2
|1
|0
|0
|7
|6
|1
|0
|10
|7
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Бары
!220
!81
!38
!10
!62
!26
!26
!5
!346
!122
|-
|1958–59
| rowspan=&quot;4&quot; |Эвертон
| rowspan=&quot;4&quot; |1 див.
|32
|7
|4
|3
|–
|–
|0
|0
|36
|10
|-
|1959–60
|42
|14
|1
|0
|–
|–
|0
|0
|43
|14
|-
|1960–61
|40
|16
|1
|0
|5
|1
|0
|0
|46
|17
|-
|1961–62
|19
|5
|3
|2
|0
|0
|0
|0
|22
|7
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Бары
!133
!42
!9
!5
!5
!1
!0
!0
!147
!48
|-
|1961–62
| rowspan=&quot;6&quot; |Лидс
| rowspan=&quot;3&quot; |2 див
|11
|1
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|11
|1
|-
|1962–63
|41
|8
|3
|1
|0
|0
|0
|0
|44
|9
|-
|1963–64
|41
|6
|2
|0
|1
|0
|0
|0
|44
|6
|-
|1964–65
| rowspan=&quot;3&quot; |1 див
|39
|9
|8
|0
|1
|1
|0
|0
|48
|10
|-
|1965–66
|10
|0
|0
|0
|0
|0
|2
|0
|12
|0
|-
|1966–67
|7
|0
|0
|0
|0
|0
|2
|0
|9
|0
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Бары
!149
!24
!13
!1
!2
!1
!4
!0
!168
!26
|-
|1966–67
| rowspan=&quot;3&quot; |Бери
|2 див
|10
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|10
|0
|-
|1967–68
|3 див
|43
|4
|3
|1
|4
|0
|0
|0
|50
|5
|-
|1968–69
|2 див
|22
|2
|1
|0
|1
|0
|0
|0
|24
|2
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Бары
!75
!6
!3
!1
!4
!0
!0
!0
!84
!7
|-
|1969–70
| rowspan=&quot;2&quot; |Мортон
| rowspan=&quot;2&quot; |2 див
|28
|2
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|30
|2
|-
|1970–71
|27
|1
|1
|0
|0
|0
|4
|0
|32
|1
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Бары
!55
!3
!3
!0
!0
!0
!4
!0
!62
!3
|-
|1972–73
|Олдхэм
|3 див
|7
|0
|2
|1
|0
|0
|0
|0
|9
|1
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Бары
!7
!0
!2
!1
!0
!0
!0
!0
!9
!1
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Барлығы
!639
!156
!68
!18
!73
!28
!34
!5
!814
!207
|}

=== Ұлттық құрамада ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot; |Шотландия
|-
!ЖЖ
!Ойын
!Гол
|-
|1950
|3
|0
|-
|1955
|5
|0
|-
|1956
|1
|0
|-
|1957
|8
|4
|-
|1958
|7
|5
|-
|1959
|4
|1
|-
|1965
|3
|0
|-
!Бары
!30
!10
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Бастама}}
[[Санат:16 ақпанда туғандар]]
[[Санат:13 қаңтарда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Селтик ФК ойыншылары]]
[[Санат:Лидс Юнайтед ФК ойыншылары]]
[[Санат:Эвертон ФК ойыншылары]]
[[Санат:Лидс Юнайтед ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Шотландия футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:Шотландия футболшылары]]
[[Санат:Шотландия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]</text>
      <sha1>m80doswamst3rf2n59wg76pavo1op13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агрегация</title>
    <ns>0</ns>
    <id>637883</id>
    <revision>
      <id>3654459</id>
      <parentid>3596579</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АРАЙЛЫМ</username>
        <id>184244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3654459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2354" sha1="t5dd6nerqirbrzr1kumin3c6nwrdsui" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Агрегация''' - тромбоциттердің бір-бірімен жабысып, қан тамырларының бүлінген жерлерінен қан кетуді тоқтатуға бағытталған маңызды қасиеттерінің бірі. Агрегация [[тромбоз]] дамуының немесе қан қатпасының түзілуінің екінші сатысы.&lt;br&gt;

==Механизмі ==

Агрегация екі сатыдан тұрады:&lt;br&gt;
* бірінші сатысында тромбоциттердің түйіршіктері сыртына шығарылады. Осыдан [[АДФ]], [[АМФ]], [[АТФ]], [[адреналин|адреналин]], [[норадреналин]], [[серотонин|серотонин]], [[гистамин|гистамин]], кальций иондары т.б. белсенді заттар бөлініп шығады;&lt;br&gt;
* екінші сатысында тромбоциттердің α-түйіршіктерінен лизосомалық ферменттер т.б. шығарылады.&lt;br&gt;
Тромбоциттер түйіршіктерінің бөлшектері ғана босап шығуынан басқа [[тромбоцит|тромбоциттердің]] белсенділігі артып, олар өзара бір-бірімен және бүлінген [[эндотелий|эндотелий]] астына жабысқан жасушалардың сыртына жабысып, болашақ тромбоциттік қан қатпасының негізін қалайды. Осылармен бір мезгілде [[тромбоксандар|тромбоксан ]] А&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; мен қан тамырларына белсенді әсер ететін басқа заттардың жергілікті бөлінуінен қан тамырларының жиырылуы болады&lt;ref&gt;Патофизиология - Ә.Нұрмұхамбетұлы, Алматы, 2011 жыл.&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;

==Сілтеме ==
&lt;references /&gt;

[[Санат:Медицина бөлімдері]]
[[Санат:Гематология]]</text>
      <sha1>t5dd6nerqirbrzr1kumin3c6nwrdsui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айдос Мансұрұлы Сағатов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>639948</id>
    <revision>
      <id>3654491</id>
      <parentid>3650899</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АРАЙЛЫМ</username>
        <id>184244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3654491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8738" sha1="havuubd4n3dtw3syqa6bkm157lkfmor" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}}

{{Музыкант|Толық аты=Сағатов, Айдос Мансұрұлы|Туған жері=Алма-Ата, Қазақ КСР, КСРО|Мемлекет=КСРО
Қазақстан|Мамандықтары=Композитор, музыкант, күйсандық ойнаушысы, әнші, музыкалық педагог, музыкалық продюсер|Белсенділік жылдары=1997-қазіргі уақыт|Аспаптары=Пернелі музыкалық аспаптар|Жанрлары=Қазақ музыкасы, поп-музыкасы, рок-н-ролл, электрондық би музыкасы|Ұжымы=&quot;Уркер&quot; поп-тобы}}

'''Сағатов Айдос Мансұрұлы''' ( {{Lang-kk|Айдос Мансұрұлы Сағатов}}, [[25 қараша]] [[1970 жыл|1970]] ; {{Туған жері|Алма-Ата|в Алма-Ате}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] ) - Қазақстан {{Әнші|Казахстана|XXI века}}-сі,вокалисті, композиторы, музыкалық педагог, күйсандық ойнатқышы және ән жазушы. [[Үркер (топ)|«Үркер»]] қазақстандық [[Үркер (топ)|эстрадалық тобының]] негізін қалаушы және солист (1994 ж. бастап).

== Өмірбаяны ==
Сағатов Айдос Мансұрұлы 1970 жылы 25 қарашада Алматы қаласында композитор, Қазақстанның халық әртісі [[Мансұр Сағатов|Мансұр Сағатовтың]] отбасында дүниеге келді. 

[[1988 жыл|1988 жылы]] арнайы музыкалық мектебін бітірді. Қ. Байсейітова «фортепиано» сыныбында оқыған. 

[[1993 жыл|1993 жылы]] [[Қазақ ұлттық консерваториясы|КНК]] [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы]] «композитор, теориялық пәндердің оқытушысы» бойынша бітірді. Композитор, КСРО халық әртісі, профессор [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова|Жұбанова Г.]] [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова|А]]-ның сыныбында камералық ансамблінің мамандығы солисі бойынша оқыды. 

[[1995 жыл|1995 жылы]] Құрманғазы атындағы КНК аспирантурасын «композитор, ұстаз» біліктілігімен бітірген. Композитор, Қазақ КСР халық әртісі, профессор [[ Бычков, Анатолий Владимирович|Бычков]] [[ Бычков, Анатолий Владимирович|А. Б.]] сыныбында болды. 

1994-1996 жылдары - Республикалық Жүсіпбек Елібеков атындағы цирк колледжінің оқытушысы.

1996 ж. Бастап - Қазақ ұлттық Құрманғазы атындағы консерваториясының аспаптық орындау факультеті, жалпы фортепиано кафедрасының аға оқытушысы.

[[1997 жыл|1997]] жылдан бастап Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі. &lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/music/gruppa-aydosa-sagata-popala-v-mirovoy-chart-275903/ Группа Айдоса Сагата попала в мировой чарт]&lt;/ref&gt; 

[[1994 жыл|1994]] жылы консерваторияда екінші курсында танымал « [[Үркер (топ)|Үркер» поп-тобын]] құрды. &lt;ref&gt;[http://www.kazmuz.kz/index.php?id=4269&amp;lang=rus Казахская группа «U R K E R» (Уркер каз.- созвездие плеяд) образовалась в 1994 г. в Алматы.]&lt;/ref&gt; 

Топтың репертуары қазақ және орыс тілдеріндегі жеке әндерінен тұрады. Топтың көптеген хиттері: Наурыз, Жаным, Саулемай, Мен жаныңда боламын, Махаббат Әні, Сен, Қасымда болатын жан және т.б. композитор Айдос Сағат ақындармен бірлесіп [[Германия]], [[Франция]], [[Түркия]], [[Түркіменстан|Түркіменстан]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], Ұлыбритания, Гонконг, Ресей, Қырғызстан, Түркіменстанда өнер көрсетті {{Clarify}}  . 

Қазақ, орыс, ағылшын тілдерін біледі.

Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының мүшесі. &lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/music/solist-gruppyi-urker-aydos-sagat-sozdal-gruppu-muzyikantami-272743/ Солист группы «Уркер» Айдос Сагат создал группу с музыкантами из Великобритании]&lt;/ref&gt; 

[[2013 жыл|2013]] жылы БҰҰ-ның Қазақстандағы ізгі ниет елшісі болды. &lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/show/lider-gruppyi-urker-naznachen-poslom-dobroy-voli-agentstva-236449/ Лидер группы «Уркер» назначен послом доброй воли агентства ООН по делам беженцев в Казахстане]&lt;/ref&gt;

== Музыкалық жетістіктер ==

* 1989 ж. - Орта Азия республикаларында (Қырғызстан) пианисттер байқауының лауреаты.
* 1993 ж. - Қазақстанның музыка өнерін дамытуға қосқан зор үлесі үшін &quot;Мәдениет арқылы Бейбітшілік&quot; сыйлығының лауреаты.
* 1994 ж. - «Жас қанат» республикалық эстрадалық байқауының лауреаты (Қазақстан)
* 1998 ж. - Түркітілдес елдердің поп-музыкасы байқауының лауреаты (Түркия)
* 2000 ж. - «Жылдың үздік поп-тобы» сыйлығының иегері (Қазақстан)
* 2006 ж. - «Үздік кино композиторы» сыйлығының лауреаты. «Алтын батыр» халықаралық кинофорумы (Ресей)
* 2008 ж. - EuroFolk байқауында European Champion of Folk сыйлығының лауреаты (Болгария) 

== Марапаттары ==

* Мәдениет және өнер саласындағы екі рет Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің стипендиясының иегері.
* Қазақстан Республикасы Президентінің [[2018 жыл|2018]] [[5 желтоқсан|жылғы 5 желтоқсандағы]] жарлығымен өнер саласындағы қызметтері үшін [[Құрмет ордені|«Құрмет» орденімен]] марапатталды. &lt;ref&gt;[http://nomad.su/?a=3-201812190039 Указ Президента Республики Казахстан от 5 декабря 2018 года № 798 О награждении государственными наградами Республики Казахстан]&lt;/ref&gt; 

== Ескертпелер ==
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары]]
[[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]]
[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Алфавит бойынша әншілер]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]]
[[Санат:Алматыда туғандар]]
[[Санат:1970 жж. туғандар]]
[[Санат:25 қарашада туғандар]]
[[Санат:XXI ғасыр әншілері]]</text>
      <sha1>havuubd4n3dtw3syqa6bkm157lkfmor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луна-10</title>
    <ns>0</ns>
    <id>644106</id>
    <revision>
      <id>3654288</id>
      <parentid>3650001</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T16:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3654288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4454" sha1="p55renz7w32wg9w49axbpvkuxjwn8rn" xml:space="preserve">{{Infobox_Spacecraft
| Name = ''Луна-10''
| Image = 
| Caption = 
| Organization = {{USSR}}, Лавочкин ат. КБ
| Major_Contractors = 
| Mission_Type = [[Планета аралық автомат станция]]
| Launch = 1966 ж. 31 наурыз, [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]
| Launch_Vehicle = Молния-М зымыран-тасығышы
| Mission_Duration = 60 күн
| NSSDC_ID = 1966-027A
| Webpage = 
| Mass = 1350 (245) кг
| Power = 
}}
'''''Луна-10''''' — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] ғарыш станциясы, [[Ай (серік)|Айдың]] алғашқы [[Жасандысерік|жасанды серігі]].&lt;ref name=gri66&gt;''К.И.Грингауз и др.'' [http://mi.mathnet.ru/rus/dan/v170/i6/p1306 Результаты экспериментов по обнаружению лунной ионосферы, проведенных на первом искусственном спутнике Луны]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Докл. АН СССР, 170-том, 1966.&lt;/ref&gt;

Аппараттың биіктігі 1,5 метр, диаметрі 0,75 метр. Отынмен санағандағы салмағы 1350 кг, өз массасы 245 кг.

== Хронологиясы ==
1966 жылдың 31 наурызында Мәскеу уақытымен сағат 13:46:59 ''Луна-10'' [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңырдан]] ұшырылды.

3 сәуірде сағат 21:44 станция Айдың [[орбита]]сына енді. Бастапқы [[апоцентр және перицентр]]і, сәйкесінше, 1015 және 349 шақырым болды. Айналу периоды — 2 сағат 58 минут.&lt;ref&gt;''Н.Л.Григоров и др.'' [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=dan&amp;paperid=32582&amp;option_lang=rus Исследование космического излучения на искусственном спутнике Луна-10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219094913/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=dan&amp;paperid=32582&amp;option_lang=rus |date=2020-02-19 }} — Докл. АН СССР, 170-том, 1966.&lt;/ref&gt;

Зымыранның соңғы сатысынан бөлінгеннен кейін, станция химиялық батарейдің қуатымен Айды айналып, 460 айналым жасайды. Байланысқа 219 рет шығып, соңғы сигналын Жерге 30 мамыр күні жібереді.
[[Сурет:1966_CPA_3380.jpg|нобай|Станцияға арналған пошта маркасы]]
== Құрылғылары ==
Станция бортында [[магнитометр]], [[гамма-спектрометр]], бес [[Газ разряды|газразрядты]] санауыш, екі [[ион]]дық санауыш, микрометеориттер анықтағышы, рентгендік [[фотон]] анықтағышы және инфрақызыл детектор болды.

Мәселен, магнитометрдің көмегімен Ай [[магнит өрісі]]нің [[Кернеулік|кернеулігі]] Жердікінен шамамен 1000 есе кем екені анықталды. Микрометеориттер анықтағышы олардың Ай төңірегінде планетааралық кеңістіктен гөрі екі есе жиі кездесетінін көрсетті. Айдың [[гравитациялық өріс]]інде алғаш рет әртектілік табылып, оның станция орбитасына әсері зерттелді (кейін бұл құбылысты [[маскон]] атап кетеді).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1966-027A Luna 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727112359/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1966-027A |date=2019-07-27 }} [[НАСА]] сайтында

{{Айға ұшқан ғарыш кемелер}}
[[Санат:Ғарыш станциялары]]
[[Санат:Ғарыш техникасы]]</text>
      <sha1>p55renz7w32wg9w49axbpvkuxjwn8rn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Rymydolov Vertyslovo</title>
    <ns>3</ns>
    <id>646732</id>
    <revision>
      <id>3654319</id>
      <parentid>3294250</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S.Marchenko</username>
        <id>170485</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>S.Marchenko [[Қатысушы талқылауы:VoloDymyr 195]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Rymydolov Vertyslovo]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/VoloDymyr 195|VoloDymyr 195]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Rymydolov Vertyslovo|Rymydolov Vertyslovo]]&quot;</comment>
      <origin>2803483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="qiblc23hmdjfztca2pwt9wvyttnedds" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Vova XIX V}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 14:05, 2020 ж. қазанның 2 (+06)</text>
      <sha1>qiblc23hmdjfztca2pwt9wvyttnedds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тынымбай Төлепбайұлы Қарин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>650045</id>
    <revision>
      <id>3654493</id>
      <parentid>3557253</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3654493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4024" sha1="c320imnfh70v2utem80du1p780scuit" xml:space="preserve">{{Жазушы
 |Есімі               = Тынымбай Төлепбайұлы Қарин
 |Суреті              = 
 |Ені                 = 
 |Суреттің аты        = 
 |Туған күні        = 1941
 |Туған жері        = [[Жарқамыс (Ақтөбе облысы)|Жарқамыс]], {{туғанжері|Байғанин ауданы|Байғанин ауданында}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{ublist
  |{{байрақ|Қазақстан}} (1991–)
  |{{байрақ|КСРО}} (1941–1991)
}}
 |Мансабы             = 
 |Шығармашылық жылдары   = 
 |Бағыты              = 
 |Жанры               = 
 |Шығармалардың тілі  = қазақ
 |Дебюті              = 
 |Марапаттары         = 
 |Сыйлықтары          = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             =
}}
'''Тынымбай Төлепбайұлы Қарин''' ([[1941 жыл|1941]], [[Байғанин ауданы]], [[Ақтөбе облысы]]) — кеңестік және қазақстандық қаламгер, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. Қарин — [[Қазақстан вице-президенті]] [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]нің әкесі.

== Өмірбаяны ==
Қарин 1941 жылы [[Ақтөбе облысы]]ның [[Байғанин ауданы]]ндағы [[Жарқамыс (Ақтөбе облысы)|Жарқамыс]] ауылы дүниеге келген.

1965 жылы ол Жамбыл Технологиялық институтын бітірген, мамандығы инженер-технолог. Еңбек жолын ол 1966 жылы Ақтөбедегі Одақтық астық қабылдау мекемесінен бастап, мамандығы бойынша жұмыс жолын үзбей Ақтөбе, [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], [[Түркістан облысы|Шымкент]] облыстарында астық өндіру саласында қызмет етіп келді. 1980 жылдан зейнетке шыққанша Қарин Ақтөбе ауыл шаруашылық машина жасау зауытында инженер болып істеді.

Қарин өндірісте жұмыс істеп жүріп шығармашылықпен де әуестеніп жүрді. 1978 жылы оның «Арман қанатында» атты жас жазушылар жинағында «Ымырт» деген әңгімесі басылды. Одан басқа ол аудандық, облыстық, республикалық әдеби газеттерде шығармалары басылып жүрді.

Әңгімелер жинағы қатарында «Өмір сыры», «Қанағат», романдар қатарында «Шырғалаң», «Ғасыр үні», «Ұлы сезім» болды.

== Отбасы ==
Қариннің жұбайы — Несіпкүл Бадаубекқызы Қарина.  Балалары: Шоқан (1971 туған), Бектұрған (1973 туған, дәрігер), [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан]] (1976 туған), Айнаш (1978 туған).

Құдасы — қаламгер [[Дидахмет Әшімханұлы]].

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Қарин, Тынымбай Төлепбайұлы}}
[[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]</text>
      <sha1>c320imnfh70v2utem80du1p780scuit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айше Эрзан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>651571</id>
    <revision>
      <id>3654492</id>
      <parentid>3648533</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АРАЙЛЫМ</username>
        <id>184244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3654492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6077" sha1="i5lxz32d9apsln381whxk2fz33em6gu" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Ғалым|Есімі=Айше Эрзан|Туған күні=1949|Туған жері=[[Анкара]], [[Түркия]]|Жұмыс орны=[[Ыстамбұл Tехниқалық университеті]],  [[Таяу Шығыс Tехниқалық университеті]]|[[Альма-матер]]=[[Нью-Йорк штаты Стоуни-Брук-тағы Брин-Мор-колледж Университеті]]|Марапаттары=[[Александра фон Гумбольдтың премиясы]],  [[L'Oréal-UNESKO-ның ғылым саласындағы әйелдер]], [[Гумбольдтың премиясы]]
}}
'''Айше Эрзан''' ([[Түрік тілі|түр.]] Ayşe Erzan; [[1949]]) — түрік теориалық физигі. 

== Өмірбаяны ==  
Айше Эрзан 1949 жылы Анкарада дүниеге келген. Ыстамбұлдағы орта білімнен кейін Эрзан АҚШ-тағы Брайн Мавр колледжіне түсіп, 1970 жылы бакалавр дәрежесін алды. 1976 жылы Стоун Брук университетінде физика ғылымдарының докторы дәрежесін алды&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ayşe Erzan|url=http://www.palestineacademy.org/main/en/palast/honorary-members/academy-honorary-members/306-prof-aye-erzan.html|publisher=Palestine Academy for Science &amp; Technology|accessdate=2 апреля 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208082935/http://www.palestineacademy.org/main/en/palast/honorary-members/academy-honorary-members/306-prof-aye-erzan.html|archivedate=2015-12-08|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

Көп ұзамай Эрзан Анкараға оралып, ол [[Таяу Шығыс Техникалық Университетінде]]  Таяу Шығыс техникалық университетінің физика кафедрасында бір жыл жұмыс істеді. Ол 1977 жылы [[Ыстамбұл техникалық университетінде]] жұмыс жасай бастады. Осы уақыт аралығында ол бейбітшілік үшін қозғалысқа және әйелдер қозғалысына қатысты&lt;ref name=&quot;BM&quot;&gt;{{cite web|last1=Hahn-Koenig|first1=Monica Anke|title=Alumnae Profiles: Ayse Erzan, 'outstanding' scientist|url=http://www.brynmawr.edu/alumnae/bulletin/erzan.htm|publisher=Bryn Mawr Alumnae Bulletin|accessdate=2 апреля 2018}}&lt;/ref&gt;. 1980 жылғы Түркиядағы мемлекеттік төңкерістен кейін ол елден кетті&lt;ref name=&quot;Hürriyet&quot;&gt;{{cite news|last1=Hizlan|first1=Doğan|title=Fizikçi|url=http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=132489|work=[[Hürriyet]]|date=9 марта 2003|language=Turkish}}&lt;/ref&gt;. 1981-1990 жылдар аралығында Эрзан әртүрлі ғылыми-зерттеу мекемелерде және университеттерде жұмыс істеді және сабақ берді. 1981 жылдан 1982 жылға дейін [[Женева университетінің]] теориялық физика бөлімінде жұмыс істеді. 1982-1985 жылдар Португалиядағы [[Порту университетінің]] профессор ассистенті болды. Ол 1985-1987 жылдары [[Марбург университетінің]] теориялық физика кафедрасында Александр фон Гумбольдттың ғылыми көмекшісі болған. 1987-1990 жылдар аралығында [[Грониген университетінде]] зерттеуші ғалым болып жұмыс істеді. Біраз уақыт Эрзан Триестадағы Халықаралық теориялық физика орталығында ғылыми көмекші болып жұмыс істеді, содан кейін 1990 жылы Ыстамбұл техникалық университетіне оралды. Сонымен қатар [[Феза Гюрси институтында]] зерттеулерін жалғастырды&lt;ref name=&quot;BM&quot;/&gt;. 

Эрзан 1995 жылы [[Түркия Ғылым академия]]сына қосылып, 1997 жылы толық мүшелікке қабылданды. Сол жылы TÜBİTAK (Түркияның ғылыми және технологиялық зерттеулер кеңесі) ғылым сыйлығын алды. Ерзан 2003 жылы [[ғылым саласындағы әйелдер үшін L'Oréal-UNESCO]] сыйлығын және 2009 жылы [[Rammal]] сыйлығын алды. Өмір бойына адам құқықтарын сақтағаны үшін американдық физикалық қоғамның 2020 жылғы Андрей Сахаров атындағы сыйлығымен марапатталды. Ол Дүниежүзілік ғылымдар академиясының және [[Түрік ғылымдар академиясының қоғамының мүшесі]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rammal Award 2009|url=http://www.euroscience.org/news/rammal-award-2009-has-been-granted/|publisher=EuroScience|date=10 июля 2010}}&lt;/ref&gt;, сонымен қатар ''[[Journal of Statistical Physics]]'' және ''[[European Physical Journal B.]]'' журналдарының редакциялық кеңестерінде қызмет етеді&lt;ref name=&quot;BM&quot;/&gt;.

== Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://web.itu.edu.tr/~erzan/ Айше Эрзан] - Ыстанбұл техниқалық университет сілтемесінде

[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:Гумбольдт сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>i5lxz32d9apsln381whxk2fz33em6gu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бадер-Мейнхоф құбылысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>655457</id>
    <revision>
      <id>3654489</id>
      <parentid>3647414</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baktygul Kurmanova</username>
        <id>185419</id>
      </contributor>
      <comment>Мақала толық өзгертілді: ақпарат кайтадан жазылды, сілтемелер берілді.</comment>
      <origin>3654489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5906" sha1="97bc7oqcxejcnkksbtqw7vpms9jhunr" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Қысқа мақала}}
[[Сурет:Cognitive bias codex en.svg|нобай]]
«Бадер–Майнхоф феномені» (ағылш. Baader–Meinhof phenomenon), сондай-ақ «жиілік иллюзиясы» (ағылш. frequency illusion) — адам жаңа ғана танысқан ақпаратты кейінгі қысқа уақыт ішінде әдеттегіден әлдеқайда жиі кездестіріп жүргендей қабылдайтын когнитивтік бұрмалану. «Бадер–Майнхоф феномені» атауының тарихына үңілсек, ол атау 1994 жылы Миннесота штатының Сент-Пол қаласында шығатын &quot;''St. Paul Pioneer Press&quot;'' газетінде бір оқырман әңгімесінің жариялануымен байланысты. Онда автордың танысы бір тәулік ішінде екі түрлі ақпарат көзінен «Баадер–Майнхоф бұзақылар тобы» туралы естігені баяндалған. Осы материалдан кейін газет редакциясына осыған ұқсас жағдайлар сипатталған көптеген хаттар келіп түседі. Сөйтіп, бұл құбылыс «Баадер–Майнхоф феномені» (''the Baader–Meinhof phenomenon'') деп атала бастайды &lt;ref&gt;https://www.twincities.com/2007/02/23/the-baader-meinhof-phenomenon-or-the-joy-of-juxtaposition-responsorial-&lt;/ref&gt;. 2005 жылы Стэнфорд университетінің профессоры Арнольд Цвики аталған құбылысқа «жиілік иллюзиясы» (''frequency illusion'') деген атау ұсынған &lt;ref&gt;https://www.scribbr.com/research-bias/baader-meinhof-phenomenon/&lt;/ref&gt;. Қазіргі кезде ғылыми және ғылыми-көпшілік әдебиетте екі атау да қатар қолданылады. Арнольд Цвики жиілік иллюзиясы екі когнитивтік бұрмаланудың бірлескен әсерінен туындайды деп пайымдайды. Олар — таңдамалы зейін (''selective attention'') және өз пікірін растауға бейімділік, яғни растау бұрмалануы (''confirmation bias'') &lt;ref&gt;Arnold M. Zwicky. Why are we so illuded? (англ.) // Stanford University. – 2006. – September.&lt;/ref&gt;. 

Таңдамалы зейін&lt;ref&gt;https://psychology.academic.ru/7950/%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5&lt;/ref&gt; — адамның қоршаған ортадағы өзінің болжамдары мен күтулеріне сәйкес келетін нысандар мен ақпаратқа назар аударып, қалған мәліметтерді елемеуге бейімділігі. Бұл құбылысқа жаңалықтардағы деректерді іріктеп қабылдауды мысал ретінде келтіруге болады. Классикалық эксперименттердің бірінде көрермендер Принстон университеті мен Дартмут колледжінің командалары арасындағы үлкен тартыста және әрі өрескел ереже бұзушылықпен өткен америкалық футбол матчының бейнежазбасын көрген. Нәтижесінде Принстон университетінің жанкүйерлері Дартмут командасы жіберген ереже бұзушылықтарды Дартмут жанкүйерлеріне қарағанда, шамамен, екі есе көп байқаған. Бұл мысал адамның өз пікірін растауға бейімділік немесе растаудың бұрмалануына байланысты өзінің көзқарасына, сеніміне немесе болжамына сәйкес келетін ақпаратты іздеуге, түсіндіруге және оған басымдық беруге бейімділігін көрсетеді. Баадер–Майнхоф феноменін қарапайым түрде түсіндіргенде - ол мидың қандай ақпараттың маңызды әрі қажетті, ал қандай мәліметтің қажетсіз екенін ажыратуға ұмтылуымен байланысты. Баадер–Майнхоф феномені бұрын алынған ақпаратқа қайта назар аударуға, оның субъективті маңызын арттыруға және оны жаңаша пайымдауға ықпал етеді. Баадер–Майнхоф феномені немесе жиілік иллюзиясы маркетинг, жарнама және қоғаммен байланыс салаларында кеңінен қолданылады &lt;ref&gt;Гребнев А. Н. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ФЕНОМЕНА БААДЕРА-МАЙНХОФ ИЛИ ИЛЛЮЗИИ ЧАСТОТНОСТИ В СПОРТИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ // &lt;nowiki&gt;https://cyberleninka.ru/article/&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}&lt;ref&gt;www.itre.cis.upenn.edu&lt;/ref&gt;{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Құбылыстар]]
[[Санат:Психология]]
[[Санат:Жалған әсер]]</text>
      <sha1>97bc7oqcxejcnkksbtqw7vpms9jhunr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елена Андреевна Рыбакина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>665615</id>
    <revision>
      <id>3654289</id>
      <parentid>3589675</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T16:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <origin>3654289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26345" sha1="t61wifzy22i0m1dzjqbhd6vmqaqrq96" xml:space="preserve">{{Теннисші
|Есімі = Елена Рыбакина
|Шынайы есімі = 
|Суреті = Elena Rybakina (2025 DC Open) 11 (cropped).jpg
|Ені = 330px
|Сурет тақырыбы = Рыбакина, 2025 жыл
|Туған күні = 17.06.1999
|Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} &lt;small&gt;(2018–қазір)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{байрақ|Ресей}} &lt;small&gt;(2013–2018)&lt;/small&gt;
|Тұрғылықты жері =
|Бойы = 184
|Салмағы =
|Мансабының басталуы = [[2016 жыл|2016]]
|Мансабының аяқталуы =
|Жұмыс қолы = оң
|Бэкхенд = екіқолды
|Бэкхенд2 = 
|Бапкері = Стефано Вуков
|Ақшалай сыйлық = $12,667,965&lt;ref name=&quot;WTA&quot;&gt;[https://www.wtatennis.com/players/324166/name WTA сайтында]&lt;/ref&gt;
|Жеке нәтижелері = 390–162&lt;ref name=&quot;WTA&quot;/&gt;
|Жеке атақтары = 14 WTA, 4 ITF
|Үздік рейтингісі = '''1''' (қыркүйек 2026)
|Қазіргі позициясы = 
|Аустралиядағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Франциядағы рейтингі = 1/4 финал (2021, 2024)
|Уимблдондағы рейтингі = '''жеңіс''' (2022)
|АҚШ-тағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026)
|Жұп нәтижелері = 54–51&lt;ref name=&quot;WTA&quot;/&gt;
|Жұп атақтары = 4 ITF
|Үздік жұп позициясы = 48 (18 қазан 2021)
|Қазіргі жұп позициясы =
|Аустралиядағы рейтингі 2 = 3-раунд (2023)
|Франциядағы рейтингі 2 = 1/4 финал (2021)
|Уимблдондағы рейтингі 2 = 1-раунд (2021)
|АҚШ-тағы рейтингі 2 = 1-раунд (2019)
|Медальдары = {{Достық ордені}}{{Барыс ордені}}
|Ортаққор = Elena Rybakina
|Соңғы жаңартулар = 2026 жылғы 13 қыркүйек
}}

[[Сурет:Elena Rybakina 2023 stamp of Kazakhstan.jpg|нобай|261px|2023 жылғы пошта маркасында Уимблдон табақшасын ұстаған Рыбакина]]

'''Елена Андреевна Рыбакина''' ([[17 маусым]] [[1999 жыл]], [[Мәскеу]], [[Ресей]]) — қазақстандық кәсіпқой [[теннис]]ші. Бес жасынан бастап тенниспен айналысқан.

2022 жылы Елена Уимблдонда жеңіске жетіп, [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға]] турнирлерінің бірін бағындыра алған алғашқы қазақстандық теннисші болды. 2018 жылға дейін Рыбакина Ресей азаматы болды.

2026 жылдың қыркүйегінде әлемнің бірінші ракеткасы атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260910/elena-rybakina-alemnin-birinshi-raketkasy-atandy-66521296.html|title=Елена Рыбакина әлемнің бірінші ракеткасы атанды
|author=|date=10 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы қараша айында Всеволожскіде өткен жасөспірімдер тунниріне қатысты. Квалификациядан өтті де, бірінші айналымда Вера Лапкоға есе жііберді. 

2014 жылдың наурызында ол Альметьевскідегі турнирде жеңімпаз болды; мамырда ол Түркияда жасөспірімдер арасындағы екі турнирде тұсаукере кездесулерін өткізді (''Enka ITF Junior Cup, Nazmi Bari Cup 2014''), ал маусым айында Мәскеуде өткен Озеров кубогында ол финалда Блинковадан ғана ұтылды - 1:6, 2:6. Қараша айында Новокузнецк қаласында өткен Siberian Open турнирінде ол жекелей жеңімпаз және жұптық финалист болды. 

2015 жылы Озеров кубогында Рыбакина алтын алқадан дубль жасап, жекелей де, жұптық та сында жеңіске жетті. Сол жылдың қыркүйегінде ол ''Grand Slam'' турнирінде дебют жасады; жекелей сында екі жеңіске жетті, үшінші кездесуде венгриялық Фанни Соллардан ұтылды.

2016 жылдың ақпанында ол Қазанда Ельцин кубогында, наурызда - Хорватияда өткен турнирде, қыркүйекте Канаданың жасөспірімдер арасындағы ашық чемпионатында  жұптық ойындарда  жеңімпаз атанды.

2018 жылдан бастап [[Қазақстан]] атынан сынға түсіп жүр. 2019 жылдың шілдесінде Рыбакина теннистен Бухарест ашық чемпионатына қатысты, онда ол WTA бойынша бірінші титулын жеңіп алды. Финалда румындық Патрисия Мария Цигпен кездесті, турнирдің қожайыны матчта тек екі ойынға қатыса алды. Қорытынды есеп 6:2, 6:0. Елена бүкіл турнирде бірде-бір ұтылған жоқ. АҚШ ашық чемпионатында  бірінші айналымда чехиялық Каролина Муховадан екі сетте ұтылды.

2020 жылдың күнтізбесінің басында Елена Рыбакина [[Шэньчжэнь|Шэньчжэньдегі]] турнирде ресейлік Екатерина Александровадан екі сетте жеңілді.

[[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына]] қатысып, төртінші орын алды, жүлдеге іліне алмады. 

2022 жылы әйелдер арасындағы [[Уимблдон жарысы]]ның жеңімпазы атанды. Финалда ол үш сетте әлемнің екінші ракеткасы Онс Жаберді жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20220709/sensatsiya-rybakina-uimbldon-finaly-26030776.html|title=Сенсация: Рыбакина Уимблдон финалында тарихи жеңіске жетті|author=|date=9 шілде 2022|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2023 жылдың көктемінде WTA 1000 өткізген екі сайыста жеңіске жетіп,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230521/rybakina-rimdegi-turnirde-zheniske-zhetti-35101724.html|title=Рыбакина Римдегі турнирде жеңіске жетті|author=|date=21 мамыр 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; әлемдік рейтингте 4-орынға көтерілді.

Маусым айында Елена Рыбакина ресми түрде әлемнің 3-ракеткасы атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230612/rybakina-resmi-turde-alemnin-ushinshi-raketkasy-atandy-35867492.html|title=Рыбакина ресми түрде әлемнің үшінші ракеткасы атанды|author=|date=12 маусым 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2024 жылдың ақпанында ол WTA 500 аясында [[Абу-Даби]] турнирінің финалында ресейлік Дарья Касаткинаны жеңді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20240212/elena-rybakina-abu-dabi-turnirinin-zhenimpazy-atandy--42223935.html|title=Елена Рыбакина Әбу-Даби турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=12 ақпан 2024|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың қазанында WTA 500 өткізген [[Нинбо]] турнирінде жеңімпаз атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20251019/elena-rybakina-wta-nyn-onynshy-titulyn-zhenip-aldy-58037597.html|title=Елена Рыбакина WTA-ның оныншы титулын жеңіп алды|author=|date=19 қазан 2025|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt; Ал келесі айда [[Эр-Рияд]] турнирінің финалында бірінші ракетка [[Арина Сергеевна Соболенко|Арина Соболенкодан]] басым түсті.

2026 жылдың басында [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Australian Open]] финалында тағы да белорус теннисшісі Соболенкомен кездесіп, оны үш сетте жеңді. Рыбакина осы турнирдің финалында екінші рет ойнады, бірақ 2023 жылы ол осы Соболенконы алға жіберген еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260131/elena-rybakina-australian-open-turnirinin-zhenimpazy-atandy-60831457.html|title=Елена Рыбакина Australian Open турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=31 қаңтар 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Қыркүйек айында Рыбакина [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі|US Open]] біріншілігінде жеңіске жетті. Бұл қазақстандық теннисші үшін үшінші [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен Дулыға]] кубогы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260913/elena-rybakina-us-open-chempiony-atandy-66590811.html|title=Елена Рыбакина US Open чемпионы атанды|author=|date=13 қыркүйек 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== WTA рейтингісінде ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Жылдар
!2016
!2017
!2018
!2019
!2020
!2021
!2022
!2023
!2024
!2025
!2026
|-
| colspan=&quot;12&quot; align=&quot;left&quot; |'''Жеке'''
|-
| align=&quot;left&quot; |Жоғарғы
|606
|420
|175
|36
|17
|14
|12
| bgcolor=&quot;99ccff&quot; |3
| bgcolor=&quot;99ccff&quot; |3
| bgcolor=&quot;EEE8AA&quot; |5
| bgcolor=&quot;gold&quot; |1
|-
| align=&quot;left&quot; |Төменгі
|964
|616
|454
|196
|36
|23
|23
|25
| bgcolor=&quot;EEE8AA&quot; |4
|- style=&quot;background:#efefef;font-weight:bold&quot;
| align=&quot;left&quot; |Соңында
|616
|425
|191
|37
|19
|14
|22
|6
|13
| bgcolor=&quot;EEE8AA&quot; |4
|
|-
| colspan=&quot;12&quot; align=&quot;left&quot; |Жұптық
|-
| align=&quot;left&quot; |Жоғарғы
|1140
|634
|468
|351
|344
|48
|48
|82
|
|-
| align=&quot;left&quot; |Төменгі
|1169
|1163
|994
|516
|517
|386
|455
|443
|
|- style=&quot;background:#efefef;font-weight:bold&quot;
| align=&quot;left&quot; |Соңында
|1166
|682
|484
|516
|362
|49
|443
|
|
|}

== WTA Турында тапқан ақшасы ==
{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;border:#aaa;solid:1px;border-collapse:collapse;text-align:center;&quot;
| width=&quot;90&quot; |Жылдар
| width=&quot;100&quot; |Үлкен Шлем
| width=&quot;100&quot; |WTA
| width=&quot;100&quot; |Барлығы
| width=&quot;120&quot; |Ақша ($)
| width=&quot;100&quot; |№
|-
|2015
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2015.pdf 221]
|2403
|-
|2016
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2016.pdf 2,712]
|991
|-
|2017
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2017.pdf 15,841]
|450
|-
|2018
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2018.pdf 64,386]
| bgcolor=&quot;&quot; |263
|-
|2019
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20191212114021/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 355,606]
|116
|-
|2020
|0
|1
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20201120145432/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,022,234]
|13
|-
|2021
|0
|0
|0
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20211207221322/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,280,541]
|24
|-
|2022
|1
|0
|1
| align=&quot;right&quot; |[https://web.archive.org/web/20221115075936/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 3,613,440]
| bgcolor=&quot;eee8aa&quot; |4
|-
|2023
|0
|2
|2
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 5,493,437]
| bgcolor=&quot;eee8aa&quot; |5
|-
|2024
|0
|2
|2
| align=&quot;right&quot; |[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 363,250]
|16
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
|Мансабында
|1
|5
|6
| align=&quot;right&quot; |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf 12,217,645]
|52
|}

== Турнирлерге қатысу тарихы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot; |Жеңімпаз||align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;|Финалист|| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot; |Жартылай финал|| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot; |Ширек финал  ||align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot; | 4ші айналым || align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot; | 3ші айналым || align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot; | 2ші айналым ||align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot; | 1ші айналым
|Квалификация
|}
{|class=wikitable style=text-align:center
|-
!Турнир
![[2017 WTA Tour|2017]]
![[2018 WTA Tour|2018]]
![[2019 WTA Tour|2019]]
![[2020 WTA Tour|2020]]
![[2021 WTA Tour|2021]]
![[2022 WTA Tour|2022]]
![[2023 WTA Tour|2023]]
![[2024 WTA Tour|2024]]
! +/- 
! Карьера бойынша +/- 
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |'''Үлкен Шлем'''
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|AUS}} [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Australian Open]]
|К
|К
|bgcolor=f0f8ff|К1
|bgcolor=afeeee|3Р
|bgcolor=afeeee|2Р
|bgcolor=afeeee|2Р
|bgcolor=thistle|Ф
|bgcolor=afeeee|2Р
|bgcolor=efefef|0 / 5
|bgcolor=efefef|11–5
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|FRA}}  [[Теннистен Францияның ашық біріншілігі|Ролан Гаррос]]
|К
|К
|bgcolor=afeeee|1Р
|bgcolor=afeeee|2Р
|bgcolor=ffebcd|1/4
|bgcolor=afeeee|3Р
|bgcolor=afeeee|3Р
|
|bgcolor=efefef|0 / 5
|bgcolor=efefef|9–4
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|GBR}} [[Уимблдон жарысы|Уимблдон]]
|К
|К
|bgcolor=f0f8ff|К3
|style=color:#767676|Ө
|bgcolor=afeeee|4Р
|bgcolor=lime|'''Ж'''
|bgcolor=ffebcd|1/4
|
|bgcolor=efefef|1 / 3
|bgcolor=efefef|14–2
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|USA}} [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі|US Open]]
|К
| bgcolor=&quot;f0f8ff&quot; |К2
|bgcolor=afeeee|1Р
|bgcolor=afeeee|2Р
|bgcolor=afeeee|3Р
|bgcolor=afeeee|1Р
|bgcolor=afeeee|3Р
|
|bgcolor=efefef|0 / 5
|bgcolor=efefef|4–5
|-style=background:#efefef;font-weight:bold
|style=text-align:left;background:#efefef| +/- маусым бойынша
|0–0
|0–0
|0–2
|4–3
|10–4
|10–3
|13–3
|1–1
|1 / 18
|38–16
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |'''Ұлттық'''
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|[[Олимпиада ойындары|Олимпиада]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
|bgcolor=yellow|1/2
|colspan=2 style=&quot;color:#767676&quot;|Ө
|
|bgcolor=efefef|0 / 1
|bgcolor=efefef|4–2
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |'''WTA''' 
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |'''WTA Финалы'''
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |DNQ
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |[[2023 WTA Finals – Singles|RR]]
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 1
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |1–2
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |'''Мастерс'''
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|Катар}} [[Қатар]]
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;thistle&quot; |Ф
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 3
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |6–2
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|БАӘ}} [[Дубай]]
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
| bgcolor=&quot;ffebcd&quot; |1/4
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 3
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |5–1
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{flagicon|USA}} [[Индиан-Уэллc]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
| bgcolor=&quot;ffebcd&quot; |1/4
| bgcolor=&quot;lime&quot; |'''Ж'''
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |1 / 3
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |9–2
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{flagicon|USA}} [[Майами]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
| bgcolor=&quot;thistle&quot; |Ф
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 3
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |7–3
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|Испания}} [[Мадрид]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |[[2023 Mutua Madrid Open – Women's singles|2R]]
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 3
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |3–3
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|Италия}} [[Рим]]
|К
|К
|К
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
|A
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
| bgcolor=&quot;lime&quot; |'''Ж'''
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |1 / 3
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |10–2
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|Канада}} [[Канада мастерс|Торонто/Монреаль]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
| bgcolor=&quot;yellow&quot; |1/2
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 3
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |4–3
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{flagicon|USA}} [[Цинциннати]]
|К
|К
| bgcolor=&quot;f0f8ff&quot; |К1
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
| bgcolor=&quot;ffebcd&quot; |1/4
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |3Р
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 4
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |6–4
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|Мексика}} [[Гвадалахара]]
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
|К
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 1
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |1–1
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|Қытай}} [[Чжэнчжоу]]
|К
|К
| bgcolor=&quot;ffebcd&quot; |1/4
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 1
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |3–1
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |{{ту|Қытай}} [[Бейжің]]
|К
|К
|К
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
| bgcolor=&quot;yellow&quot; |1/2
|
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |0 / 1
| bgcolor=&quot;efefef&quot; |4–1
|- style=&quot;background:#efefef;font-weight:bold&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; | +/- маусым бойынша
|0–0
|0–0
|3–1
|4–2
|5–6
|13–8
|27–5
|6–1
|2 / 28
|58–23
|-
! colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |Карьера бойынша
|- style=&quot;font-weight:bold;background:#efefef&quot;
|
|2017
|2018
|2019
|2020
|2021
|2022
|2023
|2024
|SR
|W–L
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
! style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |Турнир
|1
|2
|11
|12
|21
|23
|18
|5
| colspan=&quot;2&quot; |'''Барлығы: 94'''
|- style=&quot;font-weight:bold;background:#efefef&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |Жеңіс
|0
|0
|1
|1
|0
|1
|2
|2
| colspan=&quot;2&quot; |'''Барлығы''': 8
|- style=&quot;font-weight:bold;background:#efefef&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |Финалдар
|0
|0
|2
|5
|0
|3
|4
|3
| colspan=&quot;2&quot; |'''Барлығы''': 16
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |Хард
|0–1
|2–1
|12–6
|22–7
|20–16
|23–14
|31–11
|17–3
|4 / 65
|127–59
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |Грунт
|0–0
|1–1
|8–3
|7–3
|6–4
|9–5
|11–2
|0–0
|2 / 20
|42–18
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |Шөп
|0–0
|0–0
|3–1
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
|7–3
|8–2
|5–2
|0–0
|1 / 9
|23–8
|- style=&quot;font-weight:bold;background:#efefef&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; | +/- маусым бойынша
|0–1
|3–2
|23–10
|29–10
|33–23
|40–21
|47–15
|17–3
|7 / 94
|192–85
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
| style=&quot;text-align:left;background:#efefef&quot; |Рейтинг
|425
|191
|37
|19
|14
|22
| bgcolor=&quot;eee8aa&quot; |4
|
| colspan=&quot;2&quot; |'''$11,056,395'''
|}

===Жұптық===
{|class=wikitable style=text-align:center
|-
!Турнир
![[2017 WTA Tour|2017]]
![[2018 WTA Tour|2018]]
![[2019 WTA Tour|2019]]
![[2020 WTA Tour|2020]]
![[2021 WTA Tour|2021]]
![[2022 WTA Tour|2022]]
![[2023 WTA Tour|2023]]
![[2024 WTA Tour|2024]]
! +/- 
! Карьера бойынша +/- 
|-
| colspan=&quot;11&quot; align=&quot;left&quot; |'''Үлкен Шлем'''
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|AUS}} [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Australian Open]]
|К
|К
|К
|bgcolor=afeeee|2Р
|bgcolor=afeeee|1Р
|К
|bgcolor=afeeee|3Р
|
|bgcolor=efefef|0 / 3
|bgcolor=efefef|3–3
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|FRA}}  [[Теннистен Францияның ашық біріншілігі|Ролан Гаррос]]
|К
|К
|К
|bgcolor=afeeee|1Р
|bgcolor=ffebcd|1/4
|bgcolor=afeeee|1Р
|К
|
|bgcolor=efefef|0 / 3
|bgcolor=efefef|3–3
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|GBR}} [[Уимблдон жарысы|Уимблдон]]
|К
|К
|К
|style=color:#767676|Ө
|bgcolor=afeeee|1Р
|К
|К
|
|bgcolor=efefef|0 / 1
|bgcolor=efefef|0–1
|-
|style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|USA}} [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі|US Open]]
|К
|К
|bgcolor=afeeee|1Р
|К
|К
|К
|К
|
|bgcolor=efefef|0 / 1
|bgcolor=efefef|0–1
|-style=background:#efefef;font-weight:bold
|style=text-align:left| +/- маусым бойынша
|0–0
|0–0
|0–1
|1–2
|3–3
|0–1
|2–1
|
|0 / 8
|6–8
|-
| colspan=&quot;11&quot; align=&quot;left&quot; |'''Мастерс'''
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Катар}} [[Қатар]]
|style=color:#767676|Ө
|К
|style=color:#767676|Ө
|К
|style=color:#767676|Ө
|К
|style=color:#767676|Ө
|
|bgcolor=efefef|0 / 0
|bgcolor=efefef|0–0
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|БАӘ}} [[Дубай]]
|К
|style=color:#767676|Ө
|A
|style=color:#767676|Ө
|bgcolor=afeeee|1Р
|style=color:#767676|Ө
|bgcolor=afeeee|2Р
|
|bgcolor=efefef|0 / 2
|bgcolor=efefef|1–1
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{flagicon|USA}} [[Индиан-Уэллc]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;thistle&quot; |Ф
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
|
|bgcolor=efefef|0 / 3
|bgcolor=efefef|4–3
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{flagicon|USA}} [[Майами]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
|К
|
|bgcolor=efefef|0 / 2
|bgcolor=efefef|0–2
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Испания}} [[Мадрид]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
|К
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
|
|bgcolor=efefef|0 / 2
|bgcolor=efefef|1–1
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Италия}} [[Рим]]
|К
|К
|К
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
|К
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
|К
|
|bgcolor=efefef|0 / 2
|bgcolor=efefef|1–1
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Канада}} [[Канада мастерс|Торонто/Монреаль]]
|К
|К
|К
| style=&quot;color:#767676&quot; |Ө
| bgcolor=&quot;yellow&quot; |1/2
|К
|К
|
|bgcolor=efefef|0 / 1
|bgcolor=efefef|3–1
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{flagicon|USA}} [[Цинциннати]]
|К
|К
|К
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |1Р
| bgcolor=&quot;afeeee&quot; |2Р
|К
|К
|
|bgcolor=efefef|0 / 2
|bgcolor=efefef|1–2
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Қытай}} [[Чжэнчжоу]]
|К
|К
|К
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
|
|
|bgcolor=efefef|0 / 0
|bgcolor=efefef|0–0
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Қытай}} [[Бейжің]]
|К
|К
|К
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
|
|
|bgcolor=efefef|0 / 0
|bgcolor=efefef|0–0
|-
|style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Мексика}} [[Гвадалахара]]
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;color:#767676&quot; |Өткізілмеді
|К
|
|
|bgcolor=efefef|0 / 0
|bgcolor=efefef|0–0
|-
! colspan=&quot;11&quot; align=&quot;left&quot; |
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
| align=&quot;left&quot; |'''Турнир'''
|1
|3
|2
|5
|10
|7
|5
|
| colspan=&quot;2&quot; |'''Барлығы: 33'''
|- style=&quot;font-weight:bold;background:#efefef&quot;
| align=&quot;left&quot; |Жеңіс
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|
| colspan=&quot;2&quot; |'''Барлығы''': 0
|- style=&quot;font-weight:bold;background:#efefef&quot;
| align=&quot;left&quot; |Финалдар
|0
|0
|0
|0
|1
|0
|1
|
| colspan=&quot;2&quot; |'''Барлығы''': 2
|- style=&quot;font-weight:bold;background:#efefef&quot;
| align=&quot;left&quot; | +/- маусым бойынша
|0–1
|0–3
|0–2
|1–5
|11–10
|1–7
|7–3
|
|0 / 33
|20–31
|- style=&quot;background:#efefef&quot;
| align=&quot;left&quot; |Рейтинг
|682
|484
|516
|363
|49
|442
|
|
| colspan=&quot;2&quot; |
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан теннисшілері]]
[[Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының теннисшілері]]
[[Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері]]</text>
      <sha1>t61wifzy22i0m1dzjqbhd6vmqaqrq96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3654382</id>
      <parentid>3654063</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T07:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3654382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17022" sha1="gbtbc3xpgv5v7no6fsvtbis1g3g5hz8" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88007||2859||390||23673||189||54||4350||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||96875||77155||11074||229||3392||234||110||5824||743
|-
|3||2||{{u|Мағыпар}}||87736||82514||964||642||37||388||0||2887||49
|-
|4||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136
|-
|5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24
|-
|6||9||{{u|Arystanbek}}||55567||30514||3588||368||5769||944||2238||4786||5206
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||49520||40727||1780||109||632||17||11||4520||40
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41112||38483||884||90||357||62||0||786||381
|-
|9||8||{{u|1nter pares}}||36937||33923||215||7||1398||72||0||1570||154
|-
|10||10||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844
|-
|12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|13||11||{{u|Орел Карл}}||23954||22610||824||39||134||4||3||126||11
|-
|14||12||{{u|Sagzhan}}||23031||21616||436||44||276||11||0||333||87
|-
|15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007
|-
|16||18||{{u|Nurken}}||20447||10727||1436||41||7221||115||8||431||58
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||17262||12283||224||7||135||162||8||2490||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14053||411||16||1017||73||1||539||303
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13769||12992||207||1||183||2||0||224||42
|-
|21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11634||7158||508||0||108||514||0||616||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10209||8033||1233||40||4||0||4||333||36
|-
|25||32||{{u|AlibekKS}}||8395||5816||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|26||28||{{u|Тұран}}||8362||6512||414||53||255||120||0||297||32
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8244||5814||27||5||1868||204||0||172||52
|-
|29||35||{{u|Nurtenge}}||8018||5477||980||137||628||59||24||533||200
|-
|30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7489||5987||189||71||63||88||3||385||325
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72
|-
|35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6249||254||108||0||1||0||126||23
|-
|37||46||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444
|-
|38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5041||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||57||{{u|Madi Dos}}||4527||3089||214||63||55||50||0||637||122
|-
|49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|50||44||{{u|Coffee86}}||4458||3914||4||0||11||7||0||419||5
|-
|51||48||{{u|Makenzis}}||3786||3729||5||0||0||0||0||46||5
|-
|52||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3390||51||0||0||27||0||223||21
|-
|53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138
|-
|56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8
|-
|59||67||{{u|ShadZ01}}||3332||2643||364||119||106||0||0||4||0
|-
|60||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3
|-
|65||59||{{u|Qanattan}}||3147||3073||0||0||0||0||0||2||0
|-
|66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0
|-
|67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2936||1896||318||0||91||55||0||445||4
|-
|70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6
|-
|71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|73||68||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2
|-
|75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48
|-
|81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2
|-
|82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2
|-
|84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44
|-
|85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|86||133||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75
|-
|87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2
|-
|88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|92||118||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48
|-
|93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2157||1841||8||0||20||0||0||82||86
|-
|94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|95||83||{{u|Unknown Alash}}||2027||1964||1||0||0||0||0||0||0
|-
|96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2
|-
|99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1
|-
|100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29
|-
|102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1613||1340||1||0||107||1||0||5||0
|-
|107||95||{{u|Gliwi}}||1560||1554||3||0||0||0||0||0||0
|-
|108||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0
|-
|109||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9
|-
|110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||134||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||138||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||146||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||117||{{u|Ziv}}||1182||1109||60||0||0||2||0||9||2
|-
|126||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|127||227||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0
|-
|129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1
|-
|130||207||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3
|-
|133||140||{{u|Wikuiser}}||1098||799||143||0||63||0||43||18||4
|-
|134||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|135||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|136||197||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|138||137||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|140||135||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1026||879||16||0||0||0||0||5||0
|-
|141||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|142||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11
|-
|143||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|144||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|145||223||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|146||167||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11
|-
|147||141||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|148||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|151||136||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|152||139||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0
|-
|154||191||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|155||216||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|157||232||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|158||179||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|162||234||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|163||155||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|164||172||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0
|-
|167||165||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1
|-
|168||166||{{u|Marksscheider}}||736||630||10||0||92||0||0||0||0
|-
|169||154||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||145||{{u|Mheidegger}}||734||760||7||2||0||0||0||6||3
|-
|171||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|172||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|173||176||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|174||225||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|175||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|176||153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||701||692||0||1||0||0||0||6||1
|-
|177||156||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0
|-
|178||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|179||212||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|180||199||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|181||169||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|182||231||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|183||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1
|-
|184||204||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|185||168||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|186||222||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17
|-
|187||195||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|188||192||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||175||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|190||177||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0
|-
|191||171||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||178||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11
|-
|193||219||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|194||180||{{u|Bauyr03}}||628||559||0||1||0||0||0||36||0
|-
|195||193||{{u|Aseke16}}||624||532||25||0||7||1||0||17||12
|-
|196||218||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|197||229||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0
|-
|198||188||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1
|-
|199||170||{{u|Tuttiorchestra687}}||610||609||0||0||0||0||0||3||2
|-
|200||174||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|201||181||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|202||184||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||173||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|204||183||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|205||233||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|206||186||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|207||230||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6
|-
|208||205||{{u|Aldogarov}}||570||485||0||0||2||0||0||81||0
|-
|209||190||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|210||201||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|211||196||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||209||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|213||206||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|214||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||562||550||0||0||0||0||0||0||0
|-
|215||208||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2
|-
|216||200||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||189||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|218||194||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||202||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|220||224||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|221||211||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0
|-
|222||198||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|223||185||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|224||220||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1
|-
|225||221||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1
|-
|226||187||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|227||210||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||215||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0
|-
|229||228||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8
|-
|230||226||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|231||203||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||217||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0
|-
|233||214||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|234||213||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|235||235||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>gbtbc3xpgv5v7no6fsvtbis1g3g5hz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3654480</id>
      <parentid>3654125</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3654480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11173" sha1="c5qiwl9167rl6tty91ag76802lgaohy" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515615||380092||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145909||131270||957||0||13593||6||0||61||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133007||127388||855||15||62||17||10||2859||1776
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||113957||1||0||0||0||0||0||113956||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||6||{{u|MerlIwBot}}||105848||88192||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||89415||89415||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79292||79277||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50440||50147||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43052||41962||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26612||22829||42||0||3648||2||0||69||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14762||13740||468||1||0||84||0||390||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9115||9115||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||8038||5477||980||137||628||40||24||533||200
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4251||3315||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-
|88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|94||87||{{u|KiranBOT}}||174||172||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>c5qiwl9167rl6tty91ag76802lgaohy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3654212</id>
      <parentid>3653821</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:07:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3654212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105026" sha1="4rsal4mq8q2rqtmqavd977jpu3anc88" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107914||25626||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7808||946||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2709||42||0||60||33||600||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2615||104||14||200||91||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2182||97||3||165||0||106||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Орел Карл}}||1379||322||1||322||90||24||0||2||0
|-
|12||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78
|-
|16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|24||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25
|-
|25||{{u|Nurkhan}}||994||105||14||345||4||26||0||1||0
|-
|26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|1nter pares}}||658||324||0||10||1145||3||0||0||4
|-
|41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1629||168||18||7588||188||0||1||11
|-
|46||{{u|Nurken}}||546||536||3||657||4964||32||15||3||4
|-
|47||{{u|Casserium}}||540||187||72||76||333||50||0||7||0
|-
|48||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|49||{{u|Sagzhan}}||534||92||2||23||212||30||0||0||0
|-
|50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0
|-
|51||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0
|-
|57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|62||{{u|TheNomadEditor}}||427||37||0||0||1600||3||0||0||0
|-
|63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Ashina}}||388||181||3||56||22||38||31||0||21
|-
|67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0
|-
|77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4
|-
|89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49
|-
|98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|ShadZ01}}||213||23||0||34||82||66||0||0||0
|-
|109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Coffee86}}||204||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49
|-
|122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21
|-
|128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||148||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|145||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309
|-
|146||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|148||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|149||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|150||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|151||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0
|-
|153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2
|-
|178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0
|-
|206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|214||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|218||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|MuratbekErkebulan}}||89||21||0||69||83||0||11||0||0
|-
|238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|239||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|241||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0
|-
|242||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0
|-
|251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3
|-
|256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||0||0||0||1
|-
|278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|281||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||76||0||1||1||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|283||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|284||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2979||521||93||0||38||4
|-
|287||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|288||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|289||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|291||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|292||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|298||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|299||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0
|-
|300||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|301||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3
|-
|302||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|303||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|308||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|310||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|312||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|313||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|315||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|317||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|318||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|319||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|320||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|322||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|323||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|324||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|325||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|326||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|335||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0
|-
|336||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|337||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|341||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|342||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|343||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|344||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|346||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|347||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|348||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|352||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|353||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|355||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|356||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|357||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|358||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|359||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|360||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|361||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|363||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|364||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|370||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|371||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|372||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|373||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|375||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Dostoevskykz}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|Mheidegger}}||41||19||0||1||0||2||0||0||0
|-
|386||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|392||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|393||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|394||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|395||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|396||{{u|Yessentaikyzy}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|397||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|398||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|399||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|400||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|402||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|403||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|404||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|406||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|407||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|408||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|409||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|410||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|412||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|413||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|414||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|415||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||37||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|Marksscheider}}||36||49||0||2||83||0||0||0||0
|-
|419||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|420||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|424||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|431||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|432||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|433||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|437||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|438||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|440||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|441||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|442||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|443||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|444||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|445||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|449||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|450||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|452||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|460||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|462||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|463||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|465||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|466||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|467||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|468||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|477||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0
|-
|482||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|483||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|484||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|486||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|487||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|488||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|489||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|490||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|492||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|493||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|494||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|495||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1
|-
|496||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|497||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|499||{{u|PushkinVko}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|500||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|503||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|504||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|505||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|506||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|507||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|508||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|510||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|511||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|528||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|529||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|532||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|541||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|542||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|544||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|545||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|546||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|548||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|549||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|550||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|555||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|557||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|558||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|560||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|562||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|563||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|565||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|568||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|570||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|572||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|574||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|575||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|576||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|577||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|578||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|579||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|580||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|582||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|583||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|584||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|586||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|587||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|589||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|590||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|592||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|594||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|600||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|602||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|603||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|604||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|605||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|606||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|608||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|612||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|632||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|637||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|639||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|640||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|641||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|642||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|643||{{u|Aldogarov}}||11||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|644||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|645||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|646||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0
|-
|647||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|648||{{u|Амина Жанаковна}}||11||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|649||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|652||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|653||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|654||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|655||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|658||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|660||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|661||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|664||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|665||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|666||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Muzeologist}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|671||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|672||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|677||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|678||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|683||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|684||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|685||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|688||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|689||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|690||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|692||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|693||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|707||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|711||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|713||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|715||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|717||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|718||{{u|Ayazhan10}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|720||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|721||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|726||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|727||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|738||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|740||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|741||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|742||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|743||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|744||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|746||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|747||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|749||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|751||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|752||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|753||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|754||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|759||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|768||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|771||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|780||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|782||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|783||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Вилюс М}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|Жанар Чушекова}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|791||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0
|-
|794||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|797||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|803||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|810||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|816||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|822||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|823||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|827||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|828||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|829||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|830||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|831||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|832||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|833||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|834||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|837||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|838||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|840||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|841||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|842||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|843||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|845||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|846||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|848||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|849||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|850||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|851||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|853||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|854||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|858||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|861||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|862||{{u|Wikuiser}}||6||11||2||47||30||0||0||23||0
|-
|863||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|869||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|876||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|882||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|883||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|884||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|886||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|887||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|888||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|891||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|893||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|895||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|901||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|903||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|908||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|909||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|910||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|915||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|917||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|919||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|922||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|924||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|926||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|928||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|931||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|932||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|934||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|935||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|938||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|942||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|945||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|949||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|956||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|957||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|965||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|966||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|979||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|980||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|988||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|994||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|996||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|999||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1005||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1007||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1018||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1019||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1020||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1027||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1032||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1035||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1040||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1049||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1056||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1061||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1064||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1068||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|Зилола Садирханова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1095||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1142||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1148||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1167||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1169||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1172||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1180||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1183||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1186||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1188||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1190||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1193||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1197||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1203||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1207||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1214||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1265||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1285||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|Садыкова Улболсын}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1295||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1425||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1427||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1428||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1436||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1438||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1439||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1440||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1441||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1451||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1452||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1457||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1460||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1468||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1471||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1485||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1498||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1515||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1528||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1532||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1545||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1551||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1563||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1564||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1571||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1695||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1696||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1698||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1701||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1702||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1705||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1706||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1707||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1708||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1709||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1710||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1711||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1712||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1713||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1714||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1715||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1716||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1717||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1718||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1719||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1720||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1721||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1722||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1723||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1724||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1725||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1726||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1727||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1728||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1729||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1730||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1731||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1732||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||336||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>4rsal4mq8q2rqtmqavd977jpu3anc88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақтоғай (станция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>675989</id>
    <revision>
      <id>3654353</id>
      <parentid>3636299</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T05:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гульмира Айтқұл</username>
        <id>178969</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жалпы сипаттама */</comment>
      <origin>3654353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5426" sha1="8109bxexy07apebaeehkq6ydjtioagl" xml:space="preserve">[[Сурет:Актогай, станция (1).jpg|нобай|300x300 нүкте|Ақтоғай станциясы]]
'''Ақтоғай теміржол станциясы''' — Қазақстан темір жолының Алматы бөлімшесіне қарасты ірі теміржол торабы. Станция Қазақстанның Жетісу облысы, Ақтоғай ауылында орналасқан.

== Жалпы сипаттама ==
Ақтоғай станциясы Түрксіб магистралінің маңызды нүктелерінің бірі болып табылады. Мұнда бірнеше теміржол тармақтары түйіседі:
* Түрксіб (Алматы – Семей бағыты);
* Ақтоғай – Достық (Қытаймен шекараға шығатын халықаралық бағыт);
* Мойынты – Ақтоғай (орталық Қазақстанды Жетісу өңірімен байланыстырады).

Осы торап арқылы Қазақстанның шығысы мен орталығы, сондай-ақ Қытай бағытына жүк және жолаушылар тасымалы жүзеге асырылады.Аталған бағыттардың түйісуі Ақтоғай станциясының транзиттік және логистикалық әлеуетін арттырады. Станция арқылы өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы өнімдерін,шикізат пен басқа да жүктерді тасымалдаумен қатар, жолаушылар қатынасы да жүзеге асырылады. Ақтоғай теміржол торабының ерекше маңызын оның Қазақстанның   ішкі көлік желісін халықаралық бағыттармен байланыстырумен сипатталады. Әсіресе Ақтоғай - достық бағыты Қытаймен сауда-экономикалық байланыстарды дамытуда және халықаралық жүк тасымалын ұйымдастыруда маңызды рөл атқарады.

== Тарихы ==
* Станция 1930-жылдары Түрксіб құрылысы кезінде пайдалануға берілді.
* Кейін Ақтоғай – Достық теміржол желісі ашылғаннан кейін халықаралық маңызы бар торапқа айналды.
* Мойынты – Ақтоғай желісінің іске қосылуы станцияның стратегиялық рөлін одан әрі күшейтті.

== Қызметі ==
Ақтоғай станциясы:
* жолаушыларға қызмет көрсетеді (вокзал бар);
* жүк пойыздарын қабылдап, жөнелтеді;
* халықаралық транзиттік тасымалдарды қамтамасыз етеді.

== Маңызы ==
Ақтоғай станциясы Қазақстандағы ең ірі теміржол тораптарының бірі саналады. Ол елдің шығысы мен орталығын, сондай-ақ Қытай бағытын байланыстыратын стратегиялық көлік инфрақұрылымы болып табылады.

== Оқиға ==
Станция Түрксібте орналасқан. [[1956 жыл]]ы кеңес-қытай екіге бөлінуі нәтижесінде [[1959 жыл]]ы Достық стансасына дейін (Жоңғар қақпасы арқылы) темір жол салынды, бірақ бұл уақытқа дейін екі ел арасындағы қарым-қатынас нашарлап, Қытайдың Ланьсин темір жолы 1959 жылға дейін созылмады. алдағы отыз жылдағы Қазақстан шекарасы. [[1985 жыл]]ы Ақтоғай – Саяқ темір жолы қосылып, Орталық Қазақстанмен теміржол қатынасы мүмкін болды. [[1990 жыл]]ы Алатау асуында Қытаймен қосылған соң [[Үрімші]] – [[Достық]] – Ақтоғай – [[Саяқ]] – [[Балқаш]] – [[Мойынты (кент)|Мойынты]] теміржол көпірі құрылды. [[2012 жыл]]ы Қорғастағы габаритті жүктерді ауыстырып тиеу торабы арқылы Қытайдағы Цзинхэ жол айрығына дейін Жетіген арасында жаңа желі ашылды.

== Маршрут ==
* [[Сурет:Logo Kazakh railway.jpg|80px|link=Қазақстан темір жолы]] [[Түрксіб]]
* [[Сурет:Logo Kazakh railway.jpg|80px|link=Қазақстан темір жолы]] [[Ақтоғай-Достық темір жолы]]
* [[Сурет:Logo Kazakh railway.jpg|80px|link=Қазақстан темір жолы]] [[Мойынты-Ақтоғай темір жолы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Түрксіб}}
{{Ақтоғай-Достық темір жолы}}
{{Мойынты-Ақтоғай темір жолы}}

[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]</text>
      <sha1>8109bxexy07apebaeehkq6ydjtioagl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654372</id>
      <parentid>3654353</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Гульмира Айтқұл|Гульмира Айтқұл]] ([[User talk:Гульмира Айтқұл|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3636299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4428" sha1="hnh7d8tcp3w8qz8xu6oybj3ecc1mqz8" xml:space="preserve">[[Сурет:Актогай, станция (1).jpg|нобай|300x300 нүкте|Ақтоғай станциясы]]
'''Ақтоғай теміржол станциясы''' — Қазақстан темір жолының Алматы бөлімшесіне қарасты ірі теміржол торабы. Станция Қазақстанның Жетісу облысы, Ақтоғай ауылында орналасқан.

== Жалпы сипаттама ==
Ақтоғай станциясы Түрксіб магистралінің маңызды нүктелерінің бірі болып табылады. Мұнда бірнеше теміржол тармақтары түйіседі:
* Түрксіб (Алматы – Семей бағыты);
* Ақтоғай – Достық (Қытаймен шекараға шығатын халықаралық бағыт);
* Мойынты – Ақтоғай (орталық Қазақстанды Жетісу өңірімен байланыстырады).

Осы торап арқылы Қазақстанның шығысы мен орталығы, сондай-ақ Қытай бағытына жүк және жолаушылар тасымалы жүзеге асырылады.

== Тарихы ==
* Станция 1930-жылдары Түрксіб құрылысы кезінде пайдалануға берілді.
* Кейін Ақтоғай – Достық теміржол желісі ашылғаннан кейін халықаралық маңызы бар торапқа айналды.
* Мойынты – Ақтоғай желісінің іске қосылуы станцияның стратегиялық рөлін одан әрі күшейтті.

== Қызметі ==
Ақтоғай станциясы:
* жолаушыларға қызмет көрсетеді (вокзал бар);
* жүк пойыздарын қабылдап, жөнелтеді;
* халықаралық транзиттік тасымалдарды қамтамасыз етеді.

== Маңызы ==
Ақтоғай станциясы Қазақстандағы ең ірі теміржол тораптарының бірі саналады. Ол елдің шығысы мен орталығын, сондай-ақ Қытай бағытын байланыстыратын стратегиялық көлік инфрақұрылымы болып табылады.

== Оқиға ==
Станция Түрксібте орналасқан. [[1956 жыл]]ы кеңес-қытай екіге бөлінуі нәтижесінде [[1959 жыл]]ы Достық стансасына дейін (Жоңғар қақпасы арқылы) темір жол салынды, бірақ бұл уақытқа дейін екі ел арасындағы қарым-қатынас нашарлап, Қытайдың Ланьсин темір жолы 1959 жылға дейін созылмады. алдағы отыз жылдағы Қазақстан шекарасы. [[1985 жыл]]ы Ақтоғай – Саяқ темір жолы қосылып, Орталық Қазақстанмен теміржол қатынасы мүмкін болды. [[1990 жыл]]ы Алатау асуында Қытаймен қосылған соң [[Үрімші]] – [[Достық]] – Ақтоғай – [[Саяқ]] – [[Балқаш]] – [[Мойынты (кент)|Мойынты]] теміржол көпірі құрылды. [[2012 жыл]]ы Қорғастағы габаритті жүктерді ауыстырып тиеу торабы арқылы Қытайдағы Цзинхэ жол айрығына дейін Жетіген арасында жаңа желі ашылды.

== Маршрут ==
* [[Сурет:Logo Kazakh railway.jpg|80px|link=Қазақстан темір жолы]] [[Түрксіб]]
* [[Сурет:Logo Kazakh railway.jpg|80px|link=Қазақстан темір жолы]] [[Ақтоғай-Достық темір жолы]]
* [[Сурет:Logo Kazakh railway.jpg|80px|link=Қазақстан темір жолы]] [[Мойынты-Ақтоғай темір жолы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Түрксіб}}
{{Ақтоғай-Достық темір жолы}}
{{Мойынты-Ақтоғай темір жолы}}

[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]</text>
      <sha1>hnh7d8tcp3w8qz8xu6oybj3ecc1mqz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Дереккөзі жоқ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>686166</id>
    <revision>
      <id>3654293</id>
      <parentid>3652983</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T16:54:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-48947-00|~2026-48947-00]] ([[User talk:~2026-48947-00|т]]) өңдемелерінен [[User:СеніңШешең|СеніңШешең]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3059157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1296" sha1="md5ktatcxsh7jezrxm6l4ub9pwj05ci" xml:space="preserve">Уикипедия [[Уикипедия:Тексерілмелдігі|сенімді ақпарат көзі]] болуы үшін барлық ақпаратқа дереккөздер келтірілуі керек. [[Уикипедия:Мақала|Мақала]]ларға жаңа ақпарат қосқыңыз келсе, міндетті түрде қосқан ақпаратыңыздың дереккөзін де келтіріңіз.

Дереккөзді Уикипедияның өңдеу мәзіріндегі [[Сурет:Дереккөзін көрсету.png|150px]] батырмасын басып қосуға болады.

Мақаланың қайнарын өңдесеңіз, дереккөзді &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; және &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; тәгтері арқылы қолдан қосуға болады. Дереккөзі жоқ ақпаратты белгілегіңіз келсе, &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Citation needed}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; үлгісін қолдана аласыз.

:'''Мысал:''' Қасым-Жомарт Тоқаев әлемнің президенті.{{Citation needed}}

[[Санат:Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]]
[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]</text>
      <sha1>md5ktatcxsh7jezrxm6l4ub9pwj05ci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АҚШ Сенаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>690520</id>
    <revision>
      <id>3654327</id>
      <parentid>3127475</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T18:13:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3654327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5674" sha1="dun8bd0ct3g46mdano6znhc89qhpfkt" xml:space="preserve">{{Заң шығарушы орган
 | Атауы               = АҚШ Сенаты
 | Шынайы атауы        = {{lang-en|U.S. Senate}}
 | Қазіргі шақырылымы  = [[Қазіргі АҚШ сенаторларының тізімі|119-шақырылым]]
 | Сурет               = Seal of the United States Senate.svg
 | Ені                 = 175px
 | Сурет атауы         = Сенат эмблемасы
 | Мемлекет           = {{байрақ|АҚШ}}
 | Түрі               = [[АҚШ Конгрессі|Парламент]]тің [[жоғарғы палата]]сы
 | Сайлану мерзімі    = 6 жылға сайланады; мерзімі шектелмейді
 | Палаталары         = 
 | Басшының лауазымы1 = [[АҚШ вице-президенті|Президенті]]
 | Басшы1             = [[Джей Ди Вэнс]]
 | Басшының партиясы1 = ([[Республикалық партия (АҚШ)|R]])
 | Сайлану күні1      = 20 қаңтар 2025
 | Басшының лауазымы2 = [[АҚШ Сенатының уақытша президенті|Уақытша президенті]]
 | Басшы2             = [[Чак Грассли]]
 | Басшының партиясы2 = ([[Республикалық партия (АҚШ)|R]])
 | Сайлану күні2      = 3 қаңтар 2025
 | Басшының лауазымы3 = Көпшілік көшбасшысы
 | Басшы3             = [[Джон Тун]]
 | Басшының партиясы3 = ([[Республикалық партия (АҚШ)|R]])
 | Сайлану күні3      = 3 қаңтар 2025
 | Басшының лауазымы4 = Азшылық көшбасшысы
 | Басшы4             = [[Чак Шумер]]
 | Басшының партиясы4 = ([[Демократиялық партия (АҚШ)|D]])
 | Сайлану күні4      = 3 қаңтар 2025
 | Басшының лауазымы5 = 
 | Басшы5             = 
 | Басшының партиясы5 = 
 | Сайлану күні5      = 
 | Басшының лауазымы6 = 
 | Басшы6             = 
 | Басшының партиясы6 = 
 | Сайлану күні6      = 
 | Мүшелер саны         = 100
 | Құрылым1             = 119th United States Senate.svg
 | Құрылым ені1         = 
 | Құрылым сипаттамасы1 = 
 | Палата1              = 
 | Фракциялары1         = {{ublist
  |'''Көпшілік:''' (53)
  |{{Color box|#E81B23}} [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық]] (53)
  |'''Азшылық:''' (47)
  |{{Color box|#3333FF}} [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық]] (45)
  |{{Color box|#9999ff}} [[Партиясыз]] (2)
}}
 | Құрылым2             = 
 | Құрылым ені2         = 
 | Құрылым сипаттамасы2 = 
 | Палата2              = 
 | Фракциялары2         = 
 | Комитеттері1         = 
 | Комитеттері2         = 
 | Дауыс беру жүйесі1   = 
 | Дауыс беру жүйесі2   = 
 | Соңғы сайлауы1       = [[АҚШ Сенатына сайлау (2026)|5 қараша 2026]]
 | Соңғы сайлауы2       = 
 | Жиналыс залы             = United States Senate Floor.jpg
 | Жиналыс залы тақырыпша   = 
 | Жиналыс залы ені         = 
 | Жиналыс залы сипаттамасы = 
 | Штаб-пәтері              = [[Капитолий (Вашингтон)|Капитолий]], [[Вашингтон]], АҚШ
 | Құрылуы     = 
 | Ізашары1    = 
 | Ізашары2    = 
 | Таратылуы   = 
 | Ізбасары1   = 
 | Ізбасары2   = 
 | Сайты        = [https://www.senate.gov/ senate.gov]
 | Ортаққор     = 
}}
'''Америка Құрама Штаттарының Сенаты''' ({{lang-en|Unites States Senate}}) — [[АҚШ Конгрессі|АҚШ Конгресінің]] жоғарғы палатасы, [[АҚШ Өкілдер палатасы]]мен бірге АҚШ-тың екіпалаталы заң шығарушы орган құрайды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/Senate-United-States-government United States Senate | Definition, History &amp; Facts - Encyclopedia Britannica] Britannica энциклопедиясы. britannica.com&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://prousa.info/us_congress Конгресс США - Энциклопедия США] prousa.info&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://amerikos.com/usa/senate-z/ Сенат США] amerikos.com&lt;/ref&gt;

Сенат сенаторлардан тұрады, олардың әрқайсысы тұтастай бір штаттың атынан сайланады. Әрбір штаттың тең дәрежеде алты жыл мерзімге қызмет ететін екі сенаторлары бар.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Қазіргі уақытта 50 штаттың атынан 100 сенатор бар. Америка Құрама Штаттары Сенатының палатасы [[Капитолий (Вашингтон)|Капитолий]] ғимараты, [[Вашингтон]] қаласында орналасқан.

== Тағы қараңыз ==
*[[Қазіргі АҚШ сенаторларының тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ саясаты]]
[[Санат:Елдер бойынша парламенттердің жоғарғы палаталары]]</text>
      <sha1>dun8bd0ct3g46mdano6znhc89qhpfkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Орел Карл/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>707105</id>
    <revision>
      <id>3654222</id>
      <parentid>3543765</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40095" sha1="5c4axo6t3b16l36nq566dbsorbx1z8f" xml:space="preserve">'''[[Парламент|Парламенттер]]''' — әлемнің әртүрлі елдеріндегі заң шығарушы органдар.

{{ПозКарта Украина Донецк облысы}}

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>5c4axo6t3b16l36nq566dbsorbx1z8f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654224</id>
      <parentid>3654222</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3654224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40032" sha1="51zujzgfom5o41aa9h45ret8yj2yq9w" xml:space="preserve">'''[[Парламент|Парламенттер]]''' — әлемнің әртүрлі елдеріндегі заң шығарушы органдар.

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>51zujzgfom5o41aa9h45ret8yj2yq9w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654225</id>
      <parentid>3654224</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3654225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40017" sha1="p2f6gs2tlimpz99on3xu7p24nd712q9" xml:space="preserve">'''[[Парламент|Парламенттер]]''' — әртүрлі елдеріндегі заң шығарушы органдар.

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>p2f6gs2tlimpz99on3xu7p24nd712q9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654226</id>
      <parentid>3654225</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40082" sha1="ky4fwvt3yzcy7qw1mokoo63n2hqap4w" xml:space="preserve">'''[[Парламент|Парламенттер]]''' — әртүрлі елдеріндегі заң шығарушы органдар.

{{ПозКарта Украина Луганск облысы}}

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>ky4fwvt3yzcy7qw1mokoo63n2hqap4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654228</id>
      <parentid>3654226</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3654228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40017" sha1="p2f6gs2tlimpz99on3xu7p24nd712q9" xml:space="preserve">'''[[Парламент|Парламенттер]]''' — әртүрлі елдеріндегі заң шығарушы органдар.

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>p2f6gs2tlimpz99on3xu7p24nd712q9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654405</id>
      <parentid>3654228</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:10:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3654405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40076" sha1="f9r0xflp8w6ivg94992xzgd4mq7httq" xml:space="preserve">'''[[Парламент|Парламенттер]]''' — әртүрлі елдеріндегі заң шығарушы органдар.

{{ПозКарта Украина Сумы облысы}}

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>f9r0xflp8w6ivg94992xzgd4mq7httq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654407</id>
      <parentid>3654405</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3654407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40017" sha1="p2f6gs2tlimpz99on3xu7p24nd712q9" xml:space="preserve">'''[[Парламент|Парламенттер]]''' — әртүрлі елдеріндегі заң шығарушы органдар.

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>p2f6gs2tlimpz99on3xu7p24nd712q9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654411</id>
      <parentid>3654407</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40093" sha1="j6n2zw8fm6iddnk7nz34dqxuo1kp3mv" xml:space="preserve">'''[[Парламент|Парламенттер]]''' — әртүрлі елдеріндегі заң шығарушы органдар.

{{Үлгі:ПозКарта Украина Чернигов облысы}}

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>j6n2zw8fm6iddnk7nz34dqxuo1kp3mv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654412</id>
      <parentid>3654411</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:21:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40084" sha1="3qo2lpms9a2czkfgilsna7icvpvayfw" xml:space="preserve">'''[[Парламент|Парламенттер]]''' — әртүрлі елдеріндегі заң шығарушы органдар.

{{ПозКарта Украина Чернигов облысы}}

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>3qo2lpms9a2czkfgilsna7icvpvayfw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654435</id>
      <parentid>3654412</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40017" sha1="p2f6gs2tlimpz99on3xu7p24nd712q9" xml:space="preserve">'''[[Парламент|Парламенттер]]''' — әртүрлі елдеріндегі заң шығарушы органдар.

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>p2f6gs2tlimpz99on3xu7p24nd712q9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654436</id>
      <parentid>3654435</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3654436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39933" sha1="0b4rsjmq7vy4sgfjc9pofh70hf43xs5" xml:space="preserve">'''[[Парламент|Парламенттер]]'''

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>0b4rsjmq7vy4sgfjc9pofh70hf43xs5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654437</id>
      <parentid>3654436</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40002" sha1="kdw4vo2sgrvvjtco1e2nz7ex7al78e5" xml:space="preserve">'''[[Парламент|Парламенттер]]''' — елдеріндегі заң шығарушы органдар.

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>kdw4vo2sgrvvjtco1e2nz7ex7al78e5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654438</id>
      <parentid>3654437</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39987" sha1="gdt2icfg0vl6zfumho5y18zyzk5a0vc" xml:space="preserve">'''Парламенттер''' — мемлекеттердегі заң шығарушы органдар.

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>gdt2icfg0vl6zfumho5y18zyzk5a0vc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654439</id>
      <parentid>3654438</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40010" sha1="7xv73j0lof6wtrnztl57q3k0lfludoc" xml:space="preserve">'''Парламенттер''' — дүниежүзі мемлекеттеріндегі заң шығарушы органдар.

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>7xv73j0lof6wtrnztl57q3k0lfludoc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654440</id>
      <parentid>3654439</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40000" sha1="gfiykz6rycupacpwjfikmcs04uqkzn1" xml:space="preserve">'''Парламенттер''' — әлем мемлекеттеріндегі заң шығарушы органдар.

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>gfiykz6rycupacpwjfikmcs04uqkzn1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654441</id>
      <parentid>3654440</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40023" sha1="h62qtlcz85pzqw8y8bfuv2rt630u8kb" xml:space="preserve">'''Парламенттер''' — әлемнің тәуелсіз мемлекеттеріндегі заң шығарушы органдар.

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>h62qtlcz85pzqw8y8bfuv2rt630u8kb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654442</id>
      <parentid>3654441</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3654442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40038" sha1="ai552bnghqh2u0x99b8mmeoc55t0w2z" xml:space="preserve">'''Парламенттер''' — әлемнің әртүрлі тәуелсіз мемлекеттеріндегі заң шығарушы органдар.

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| екі палаталы
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]
| [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]]
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]
| 
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|&gt;
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|}</text>
      <sha1>ai552bnghqh2u0x99b8mmeoc55t0w2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>710077</id>
    <revision>
      <id>3654348</id>
      <parentid>3650476</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T01:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Басшылығы */</comment>
      <origin>3654348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41666" sha1="d2ss9z2z4a21o3e8373uynwgd9cnj4p" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Мәдениет және ақпарат министрлігі
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       ={{байрақ|Қазақстан}} 
 |құзереттақырыпмәтіні = 
 |эмблема                = Emblem of Kazakhstan latin.svg|right|180px
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[28 наурыз]] [[2006 жыл]]&lt;br&gt;(тұңғыш рет құрылды)&lt;br&gt;[[23 қаңтар]] [[2012 жыл]]&lt;br&gt;(қайта құрылды)&lt;br&gt;
[[1 қыркүйек]] [[2023 жыл]]&lt;br&gt;(қайта құрылды)
 |ізашары1          = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] (2014–2023)
 |ізашары2          = [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі]] (2019–2023)
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] 
 |штаб-пәтері       = 
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = KZ
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]]
 |басшылықтың лауазымы1 = Министр
 |басшылықтың есімі2    = [[Қанат Жұмабайұлы Ысқақов|Қанат Ысқақов]]
 |басшылықтың лауазымы2 = Бірінші вице-министрі
 |жоғарыда тұрған мекеме      =
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = https://www.gov.kz/memleket/entities/mam?lang=kk gov.kz/memleket/entities/mam
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]]не бағынатын, оның құрамына кіретін орталық атқарушы орган. Министрлік мәдениет, тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау, [[кинематография]], [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері|мемлекеттік рәміздер]], [[Мұрағат|архив]] ісі және құжаттама, [[ономастика]], ақпарат, діни қызмет, мемлекеттік жастар және отбасы саясаты, конфессияаралық және этносаралық келісім салаларындағы басшылықты жүзеге асырады.

== Тарихы ==
Мәдениет және ақпарат министрлігі тұңғыш рет 27 наурыз күні, 2006 жылы құрылды, оның тұңғыш министрі [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] еді. 2010 жылдың наурызында министрлік [[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] болып өзгертілді.

2012 жылдың қаңтарында министрлік қайта құрылды, оның үшінші министрі болып 23 қаңтар күні [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай]] тағайындалды. 2014 жылдың наурызында ол тағы бір рет Мәдениет министрлігіне айналып, тамыз айында Мәдениет және спорт министрлігі болып өзгерді.

2023 жылдың 1 қыркүйегінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] жарлығымен Мәдениет және ақпарат министрлігі қайта құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baq.kz/zhana-5-ministrlik-quryldy-312420/|title=Жаңа 5 министрлік құрылды|lang=kk|publisher=BAQ.kz|date=2023-09-01|accessdate=2023-09-06}}&lt;/ref&gt; Келесі күні, 2 қыркүйекте президент жарлығымен жаңа құрылған министр лауазымына [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] тағайындалғаны белгілі болды.&lt;ref name=&quot;balaeva&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/aida-balaeva-madeniet-zhane-akparat-ministri_a4107488|title=Аида Балаева - Мәдениет және ақпарат министрі|lang=kk|publisher=[[kazinform]]|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-10}}&lt;/ref&gt;

== Қызметі ==
Министрлік мынадай салаларда мемлекеттік саясатты қалыптастыруға қатысады:
# мәдениет, сондай-ақ халықаралық мәдени байланыстар;
# тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану;
# кинематография;
# мемлекеттік рәміздер;
# архив ісі және басқаруды құжаттамалық қамтамасыз ету;
# электрондық құжат айналымы мен электрондық архивтер, оның ішінде таратылуы шектелген қызметтік ақпарат және онымен жұмыс істеу;
# ономастика;
# креативті индустриялар және шығармашылық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру;
# ақпарат;
# ақпаратқа қол жеткізу;
# балаларды олардың денсаулығына және дамуына зиян келтіретін ақпараттан қорғау;
# телерадио хабарларын тарату;
# бұқаралық ақпарат құралдары;
# онлайн-платформалар және онлайн-жарнама;
# діни қызмет;
# мемлекеттік жастар және отбасы саясаты;
# қоғамдық сананы жаңғырту;
# қайырымдылық;
# волонтерлік қызмет;
# медиация;
# ішкі саяси тұрақтылықты, конфессияаралық және этносаралық келісімді қамтамасыз ету;
# мемлекеттің, азаматтық қоғамның және қоғамдық кеңестердің өзара іс-қимылы;
# өз құзыреті шегінде Министрлікке жүктелген өзге де міндеттерді жүзеге асыру.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000866 Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің кейбір мәселелері туралы]&lt;/ref&gt;

== Басшылығы ==
* Мәдениет және ақпарат министрі: [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]]
* Министрдің бірінші орынбасары: Қанат Ысқақов
* Министр орынбасары: Евгений Кочетов
* Министр орынбасары: Ержан Тоқтағұлов
* Министр орынбасары: Айбек Сыдықов
* Министр орынбасары: [[Рустам Али]] 
* Министрлік аппаратының басшысы: ''бос орын''&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mam/about/structure?lang=kk Басшылық]&lt;/ref&gt;

== Комитеттері ==
2023 жылдың қазанында жазылған ақпарат бойынша Қазақстан Мәдениет және ақпарат министрлігінің жеті комитеті бар:&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mam/about/structure?lang=kk Министрлік құрылымы]&lt;/ref&gt;
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Дін істері комитеті|Дін істері комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Азаматтық қоғам істері комитеті|Азаматтық қоғам істері комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Жастар және отбасы істері комитеті|Жастар және отбасы істері комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Ақпарат комитеті|Ақпарат комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Этносаралық қатынастарды дамыту комитеті|Этносаралық қатынастарды дамыту комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті|Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Мәдениет комитеті|Мәдениет комитеті]]

== Қарамағындағы мекемелер ==
* «Азаматтық бастамаларды қолдау орталығы» КеАҚ
* «Александр Селезнев атындағы Алматы хореографиялық училищесі» РМҚК
* «Астана Балет» театры» ЖШС 
* [[Астана Опера|«Астана Опера» мемлекеттік опера және балет театры» КеАҚ]]
* [[Жүсіпбек Елебеков атындағы республикалық эстрада-цирк колледжі|«Жүсіпбек Елебеков атындағы республикалық эстрадалық-цирк колледжі» РМҚК]]
* «Конфессияаралық және дінаралық диалогтың халықаралық орталығы» КеАҚ
* «Қазақ әуендері» АҚ
* [[Қазақ газеттері|«Қазақ газеттері» ЖШС]]
* [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы» АҚ]]
* «Қазақстандық қоғамдық даму институты» КеАҚ
* [[Қазақ ұлттық хореография академиясы|«Қазақ ұлттық хореография академиясы» ШЖҚ РМК]]
* [[Qazcontent|«Qazcontent» АҚ]]
* [[Қазмедиа орталығы|«Қазмедиа орталығы» басқарушы компаниясы» ЖШС]]
* [[Қазтелерадио|«Қазтелерадио» АҚ]]
* [[Алматы музыка колледжі|«Петр Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжі» РМҚК]]
* [[Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі|«Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжі» РМҚК]]
* [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі» АҚ]]
* [[Қазақфильм|«Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» ұлттық киностудиясы» АҚ]]
* «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы» ЖШС

; Республикалық мемлекеттік мекемелер 
* «Ахмет Жұбанов атындағы дарынды балаларға арналған республикалық қазақ мамандандырылған музыка мектеп-интернаты» РММ
* «Күләш Байсейітова атындағы дарынды балаларға арналған республикалық мамандандырылған музыка орта мектеп-интернаты» РММ
* [[Қазақ ұлттық өнер университеті|«Қазақ ұлттық өнер университеті» РММ]]
* [[Қазақ ұлттық консерваториясы|«Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы» РММ]]
* [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|«Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы» РММ]]
* Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық халық аспаптар оркестрі

== Министрлер тізімі ==
=== Мәдениет және ақпарат министрлері ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
|1
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|3
|[[Сурет:Дархан Мынбай (cropped).jpeg|99px]]
|[[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}}
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|4
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|5
|[[Сурет:Aida Balaeva (2023-06-19).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
|28 тамыз&lt;br&gt;2026
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]]
|-
|6
|[[Сурет:Арман Қырықбаев primeminister.kz.jpg|99px]]
|[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1976 туған)}}
|3 қыркүйек&lt;br&gt;2026
|—
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]]
|}

=== Мәдениет министрлері ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Қазақ КСР Мәдениет Мемлекеттік комитеті (1990–1991)'''
|-
|1
|[[Сурет:Kanat Saudabayev (2005).jpg|99px]]
|[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]&lt;br&gt;{{small|(1946 туған)}}
|1990
|1991
| bgcolor=&quot;D40000&quot; |
|[[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|ҚКП]]{{Citation needed}}
|[[Ұзақбай Қараманов үкіметі|Қараманов]]
|-
|2
|[[Сурет:Erkegali Rakhmadiyev (2012; cropped 2023).jpg|99px]]
|[[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиев]]&lt;br&gt;{{small|(1932–2013)}}
|1991
|1992
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (1992–1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Erkegali Rakhmadiyev (2012; cropped 2023).jpg|99px]]
|[[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиев]]&lt;br&gt;{{small|(1932–2013)}}
|ақпан&lt;br&gt;1992
|қазан&lt;br&gt;1993
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Серік Сопыжанұлы Ашляев|Серік Ашляев]]&lt;br&gt;{{small|(1946 туған)}}
|қыркүйек&lt;br&gt;1993
|қазан&lt;br&gt;1994
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
|3
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Талғат Асылұлы Мамашев|Талғат Мамашев]]&lt;br&gt;{{small|(1948 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;1994
|наурыз&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігі|Білім және мәдениет министрлігі]] (наурыз–қазан 1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Imangali Tasmagambetov.jpg|99px]]
|[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|наурыз&lt;br&gt;1997
|қазан&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі|Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі]] (1997–1999)'''
|-
|1
|[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]]
|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;1997
|қаңтар&lt;br&gt;1999
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]&lt;br&gt;[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі|Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі]] (1999–2003)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962–2006)}}
|қаңтар&lt;br&gt;1999
|мамыр&lt;br&gt;2001
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|мамыр&lt;br&gt;2001
|қыркүйек&lt;br&gt;2003
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (2003–2004)'''
|-
|1
|[[Сурет:Dusen Kaseinov.jpg|99px]]
|[[Дүйсен Құрабайұлы Қасейінов|Дүйсен Қасейінов]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|13 қыркүйек&lt;br&gt;2003
|24 қыркүйек&lt;br&gt;2004
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі|Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі]] (2004–2006)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Есетжан Мұратұлы Қосубаев|Есетжан Қосубаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|24 қыркүйек&lt;br&gt;2004
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;D40000&quot; |
|{{iw|Қазақстанның Социалистік партиясы|ҚСП|en|Socialist Party of Kazakhstan}}
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2006–2010)'''
|-
|1
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (2010–2012)'''
|-
|1
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2012–2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:Дархан Мынбай (cropped).jpeg|99px]]
|[[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}}
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:ArystanbekMuhamediuly 01 (cropped).jpg|99px]]
|[[Арыстанбек Мұхамедиұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}}
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
|6 тамыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] (2014–2023)'''
|-
|1
|[[Сурет:ArystanbekMuhamediuly 01 (cropped).jpg|99px]]
|[[Арыстанбек Мұхамедиұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}}
|6 тамыз&lt;br&gt;2014
|17 маусым&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов]]&lt;br&gt;[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mcsgovrkmks.jpg|99px]]
|[[Ақтоты Рахметоллақызы Райымқұлова|Ақтоты Райымқұлова]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}}
|17 маусым&lt;br&gt;2019
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]
|-
|3
|[[Сурет:Dauren Abaev, 2018 (cropped).jpg|99px]]
|[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]&lt;br&gt;{{small|(1979 туған)}}
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
|4 қаңтар&lt;br&gt;2023
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
|4
|[[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]]
|[[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]]&lt;br&gt;{{small|(1990 туған)}}
|4 қаңтар&lt;br&gt;2023
|1 қыркүйек&lt;br&gt;2023
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2023 бері)'''
|-
|5
|[[Сурет:Aida Balaeva (2023-06-19).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
|28 тамыз&lt;br&gt;2026
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|-
|6
|[[Сурет:Арман Қырықбаев primeminister.kz.jpg|99px]]
|[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1976 туған)}}
|3 қыркүйек&lt;br&gt;2026
|—
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]]
|}

=== Ақпарат министрлері ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігі|Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігі]] (1991–1995)'''
|-
|1
|[[Сурет:Kuanysh Sultanov (2013, cropped).jpg|99px]]
|[[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]]&lt;br&gt;{{small|(1945 туған)}}
|тамыз&lt;br&gt;1991
|қаңтар&lt;br&gt;1993
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Ұзақбай Қараманов үкіметі|Қараманов]]&lt;br&gt;[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962–2006)}}
|қаңтар&lt;br&gt;1993
|қазан&lt;br&gt;1995
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]&lt;br&gt;[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Баспасөз және бұқаралық ақпарат iстерi жөнiндегi ұлттық агенттiгi|Баспасөз және бұқаралық ақпарат iстерi жөнiндегi ұлттық агенттiгi]] (1995–1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962–2006)}}
|қазан&lt;br&gt;1995
|қазан&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі|Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі]] (1997–1999)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962–2006)}}
|қазан&lt;br&gt;1997
|қаңтар&lt;br&gt;1999
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі|Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі]] (1999–2003)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962–2006)}}
|қаңтар&lt;br&gt;1999
|мамыр&lt;br&gt;2001
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|мамыр&lt;br&gt;2001
|қыркүйек&lt;br&gt;2003
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Ақпарат министрлігі|Ақпарат министрлігі]] (2003–2004)'''
|-
|1
|[[Сурет:Sauytbek Abdrakhmanov.jpg|99px]]
|[[Сауытбек Абдрахманұлы Абдрахманов|Сауытбек Абдрахманов]]&lt;br&gt;{{small|(1951 туған)}}
|14 қыркүйек&lt;br&gt;2003
|шілде&lt;br&gt;2004
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962–2006)}}
|шілде&lt;br&gt;2004
|қыркүйек&lt;br&gt;2004
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі|Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі]] (2004–2006)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Есетжан Мұратұлы Қосубаев|Есетжан Қосубаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|24 қыркүйек&lt;br&gt;2004
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;D40000&quot; |
|{{iw|Қазақстанның Социалистік партиясы|ҚСП|en|Socialist Party of Kazakhstan}}
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2006–2010)'''
|-
|1
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат министрлігі|Байланыс және ақпарат министрлігі]] (2010–2012)'''
|-
|1
|[[Сурет:Askar Zhumagaliev.jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
|14 қаңтар&lt;br&gt;2012
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2012–2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:Дархан Мынбай (cropped).jpeg|99px]]
|[[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}}
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат агенттігі|Байланыс және ақпарат агенттігі]] (2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:Askar Zhumagaliev.jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|7 наурыз&lt;br&gt;2014
|6 тамыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]] (2016–2019)'''
|-
|1
|[[Сурет:Dauren Abayev (37573770292) (cropped).jpg|99px]]
|[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]&lt;br&gt;{{small|(1979 туған)}}
|6 мамыр&lt;br&gt;2016
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]&lt;br&gt;[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасының Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі]] (2019–2023)'''
|-
|1
|[[Сурет:Dauren Abaev, 2018 (cropped).jpg|99px]]
|[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]&lt;br&gt;{{small|(1979 туған)}}
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
|4 мамыр&lt;br&gt;2020
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
|2
|[[Сурет:Aida Balaeva (2020-08-29) (cropped).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|4 мамыр&lt;br&gt;2020
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
|3
|[[Сурет:Asqar Omarov (cropped).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]]&lt;br&gt;{{small|(1976 туған)}}
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
|4
|[[Сурет:Darhan Qıdıräli (2023-04-04).jpg|99px]]
|[[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2022
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2023 бері)'''
|-
|5
|[[Сурет:Aida Balaeva (2023-06-19).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
|28 тамыз&lt;br&gt;2026
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]]
|-
|6
|[[Сурет:Арман Қырықбаев primeminister.kz.jpg|99px]]
|[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1976 туған)}}
|3 қыркүйек&lt;br&gt;2026
|—
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]]
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|М]]
[[Санат:Мәдениет министрліктері]]
[[Санат:Ақпарат министрліктері]]</text>
      <sha1>d2ss9z2z4a21o3e8373uynwgd9cnj4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:RcW iki</title>
    <ns>3</ns>
    <id>735814</id>
    <revision>
      <id>3654304</id>
      <parentid>3309713</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:05:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Deepfriedokra</username>
        <id>74131</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Deepfriedokra [[Қатысушы талқылауы:Wrchang]] бетін [[Қатысушы талқылауы:RcW iki]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Wrchang|Wrchang]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/RcW iki|RcW iki]]&quot;</comment>
      <origin>3309713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="226" sha1="0dz5tabakq4l0p6ox5554jwl0603w80" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Wrchang}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 00:44, 2024 ж. сәуірдің 12 (+06)</text>
      <sha1>0dz5tabakq4l0p6ox5554jwl0603w80</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:OliveBrittle</title>
    <ns>3</ns>
    <id>743344</id>
    <revision>
      <id>3654307</id>
      <parentid>3366656</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mfield</username>
        <id>175533</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mfield [[Қатысушы талқылауы:Binzy Boi]] бетін [[Қатысушы талқылауы:OliveBrittle]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Binzy Boi|Binzy Boi]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/OliveBrittle|OliveBrittle]]&quot;</comment>
      <origin>3366656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="349" sha1="jwwlxn5qy8hq7ib377cfn3vvbksj02m" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Binzy Boi}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:36, 2024 ж. тамыздың 19 (+05)</text>
      <sha1>jwwlxn5qy8hq7ib377cfn3vvbksj02m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәния Мәдиқызы Еспаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744986</id>
    <revision>
      <id>3654321</id>
      <parentid>3651586</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3654321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18177" sha1="4k9moo6peq0mrjf23r693es1p4rbrau" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Есімі                 = Дәния Мадиқызы Еспаева
| Суреті                = Dania Espaeva (cropped, 29-03-2023).jpg
| Атауы                 = Еспаева, 2023 жыл

| Титулы               = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары]] 
| Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады      = 28 тамыз 2026 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Ізашары              = ''лауазымы құрылды''
| Ізбасары             =  
| Бірігіп басқарушы1   = {{ublist
 |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]]
 |[[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]]
}}
| тақырыпша1           = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Төраға]]
| мәтін1               = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]

| Титулы_2               = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]
| Ту_2                   = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады_2      = 27 тамыз 2026 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады_2    = 
| тақырыпша2_2           = Партиялық тізімі
| мәтін2_2               = [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]
| Ізашары_2              = ''лауазым құрылды''
| Ізбасары_2             =  

| Титулы_3          = [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] төрағасы
| Ту_3              = Ақ Жол партиясының логотипі.png
| Ту2_3              = 
| Басқара бастады_3       = 13 маусым 2026 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады_3     = 
| Ізашары_3     = [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]]
| Ізбасары_3     = 

|Титулы_4=[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]] төрағасының орынбасары
|Ту_4=Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
|Ту2_4=Flag of Kazakhstan.svg
|Басқара бастады_4=29 наурыз 2023 
| Басқаруын аяқтады_4     = 1 шілде 2026
|Ізашары_4=[[Балайым Туғанбайқызы Кесебаева|Балайым Кесебаева]]
|Ізбасары_4=лауазым жойылды
|Бірігіп басқарушы1_4=[[Альберт Павлович Рау|Альберт Рау]]
|тақырыпша1_4=[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|Төраға]]
|мәтін1_4=[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]

|Титулы_5=[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI]], [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII]] және [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымдарының депутаты]]
|Ту_5=Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
|Ту2_5=Flag of Kazakhstan.svg
|Басқара бастады_5=24 наурыз 2016 
| Басқаруын аяқтады_5     = 30 маусым 2026
|тақырыпша1_5=[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|Төраға]]
|мәтін1_5=[[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов|Бақтықожа Ізмұхамбетов]]&lt;br&gt; [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]&lt;br&gt;[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]

|Білімі=1) [[Банк ісі академиясы|Алматы есеп және несие колледжі]] &lt;br&gt;2) [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]
|Партиясы=[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]
|Қызметі=
|Азаматтығы={{Байрақ|КСРО}}→ &lt;br&gt; {{Байрақ|Қазақстан}}
|Туған жері=[[Жайсаң (Ақтөбе облысы)|Жайсаң]], {{туғанжері|Мәртөк ауданы|Мәртөк ауданында}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Туған күні=5.3.1961
|Марапаттары={{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}}}} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}}}} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} |{{ҚР Конституциясына 25 жыл}}}}}}

'''Дәния Мәдиқызы Еспаева''' ([[5 наурыз]] [[1961 жыл|1961]], [[Жайсаң (Ақтөбе облысы)|Жайсаң]], [[Мәртөк ауданы]], [[Ақтөбе облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, экономист, 2026 жылдан бастап [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] төрағасы және [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] төрағасының орынбасары, партия атынан сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылым]] депутаты. 2016–2026 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты және 2023–2026 жылдары Мәжіліс төрағасының орынбасары болған.

== Өмірбаяны ==
1961 жылы 5 наурызда [[Ақтөбе облысы]], [[Мәртөк ауданы]], [[Жайсаң ауылдық округі|Жайсаң ауылдық округінде]] дүниеге келді. [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[Табын|Табын руының]] [[Жетіру|Жетіру тайпасынан]] шыққан.

=== Білімі ===
1982 жылы [[Банк ісі академиясы|Алматы есеп және несие колледжін]] және 1993 жылы [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясын]] “экономист” мамандығы бойынша тәмамдады.

=== Мансабы ===
Еңбек жолын 1982 жылы [[КСРО Мемлекеттік банкі|КСРО Мемлекеттік банкінің]] Ақтөбе облыстық басқармасының несиелеу бөлімінің экономисі қызметінен бастап, бұл қызметте 1986 жылға дейін болды. 1987 жылы аға экономисі болып тағайындалды.

Әрі қарай 1988—1991 жылдары [[Промстройбанк]] облыстық басқармасының ақша айналымы бөлімінің аға экономисі болды.

1992 жылы «Тұран» бірлескен кәсіпорны Ақтөбе филиалының бас есепшісі;

1992—1995 — «Тұран» бірлескен кәсіпорны Ақтөбе филиалы директорының орынбасары;

1995—1997 жылдары [[БТА Банкі|Alem Bank Kazakhstan]] Ақтөбе облыстық департаментінің несиелеу бөлімінің басшысы, бас маманы, басшының орынбасары қызметтерінде болды.

1998—2005 — [[БТА Банкі]] директорының корпоративтік бизнес жөніндегі орынбасары;

2006—2014 — [[БТА Банкі]] Ақтөбе филиалының директоры;

2008—2016 — Ақтөбе облыстық мәслихатының депутаты, отбасы және әйелдер істері жөніндегі комиссияның мүшесі;

2014—2016 — [[Қазкоммерцбанк|Казкоммерцбанк]] Ақтөбе филиалының директоры;

2016 жылы 5 ақпанда [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясынан]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты және [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістің]] Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі атанды. 

2021 жылы [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясынан]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты және 2022 жылы “Жаңа Қазақстан” депутаттық тобының мүшесі атанып, өкілеттілігі 2023 жылдың 28 наурызына дейін созылды. 

2023 жылғы 28 наурызда тағы да [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясынан]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты, ал келесі күні [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|төрағасының]] орынбасары атанды.

2026 жылғы 13 маусымда [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] төрағасы болып сайланды.&lt;ref&gt;[https://stan.kz/daniia-espaeva-aq-zol-partiiasynyn-zana-toraiymy-boldy-435782/ Дәния Еспаева &quot;Ақ жол&quot; партиясының жаңа төрайымы болды]&lt;/ref&gt;

2026 жылы тамызда «Ақ жол» партиясы атынан [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаты болып сайланды. 28 тамыз күні Құрылтай төрағасының орынбасары болып сайланды.&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kuryiltayda-toraganyin-ush-oryinbasaryi-saylandyi-380121/ Құрылтайда төрағаның үш орынбасары сайланды]&lt;/ref&gt;

== Президенттікке үміткерлігі ==
2019 жылы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] отставкасынан кейін [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясының]] 6 мүшесі президентікке үміткерлікке үміт білдіретіні жария болды. [[Ақ жол демократиялық партиясы|Партия]] төрағасы [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашевтың]] ұсынысымен жасырын сайлау арқылы 6 мүшенің ішінен 1 адам үміткерлікке сайланды, ол  — Еспаева болды.

Дауыс беру нәтижесі бойынша [[Ақ жол демократиялық партиясы|партия]] съезіне қатысқан 170 делегат Еспаеваның кандидатурасын қолдаса, 15-і қарсы болып, ақырында 24 сәуірде кандидатурасы ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baq.kz/prezidenttikke-mitker-daniya-espaeva-resmi-t-rde-tirkeldi_19720/|title=Президенттікке үміткер Дания Еспаева ресми түрде тіркелді|date=2019-05-04|lang=kk|work=baq.kz|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

25 сәуірде [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясына]] құжаттарын тапсырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ult.kz/post/daniya-espaeva-ortalyk-saylau-komissiyasyna-kuzhatyn-tapsyrdy|title=ДАНИЯ ЕСПАЕВА ОРТАЛЫҚ САЙЛАУ КОМИССИЯСЫНА ҚҰЖАТЫН ТАПСЫРДЫ|date=2019-04-25|lang=kk|work=ult.kz|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

26 сәуірде Еспаева қазақ тілінен міндетті емтиханды сәтті тапсырып&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik.kz/amp/20190426/daniia-espaeva-emtihan-9971258.html|title=Кандидат Еспаева қазақ тілінен емтихан тапсырған соң көзіне жас алды|date=2019-04-26|lang=kk|work=sputnik.kz|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;, келесі күні [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] Еспаеваның кандидатурасы сайлау талаптарына толық сәйкес келетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/daniya-espaeva-sootvetstvuet-trebovaniyam-vybornogo-zakonodatel-stva-cik-rk_a3521359|title=Дания Еспаева соответствует требованиям выборного законодательства - ЦИК РК|date=2019-04-27|lang=ru|work=www.inform.kz|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] 2019 жылғы 10 маусымда жариялаған нәтижесі бойынша Еспаеваға 465 714 адам дауыс беріп, ол 5,05 % жинады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292&amp;v=mobile|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|date=2019-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық көзқарасы ==
Еспаева өз еңбек жолында [[Сексизм|сексизммен]] күресті. Мысалы, 2019 жылғы 24 сәуірде [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол партиясының]] XV съезінде жасырын дауыс беру кезінде өзінің сайлауалды үгітінде кәсіпкер әйелдердің құқықтарын қорғауға және мемлекеттік қызметкерлер арасындағы сыбайлас жемқорлықты жойып, үлкен сыбайлас жемқорлық дауларына ерлердің үнемі араласатынын айтты.{{start citation}} Пленумда кейбір ер-азаматтарымыздың аузынан қазақта әйел озық емес, әйел өз орнын білу керек деген сөз естілді. Бұл маған шынымен де әсер етті. Қазақстан халқының 52 пайызын әйелдер құрайды. Негізгі мәселе неде? Ана мен көп балалы отбасы мәселесі. Ал мен әйел, ана ретінде бұл мәселені жан-жақты түсініп, нақты, дұрыс шешімдер таба аламын деп ойлаймын. {{end citation|қайнары=}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kz/20190424/daniya-yespayeva-kandidat-akzhol-9943259.html|title=Женщина-депутат вступила в президентскую гонку от партии &quot;Ак жол&quot;|date=2019-04-24|lang=ru|work=ru.sputnik.kz|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Ажырасқан, екі баласы және екі немересі бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/espaeva-daniia-madievna|title=«АҚ ЖОЛ» ПАРТИЯСЫНЫҢ ДЕПУТАТЫ|lang=kk|work=[[Ақ жол демократиялық партиясы]]|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Еспаева, Дәния Мәдиқызы}}
[[Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері]]
[[Санат:Қазақстан экономистері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің IV шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің V шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VI шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасарлары]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>4k9moo6peq0mrjf23r693es1p4rbrau</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654322</id>
      <parentid>3654321</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3654322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18528" sha1="po9elzhsncdyilfjt8hnerpc21y160p" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Есімі                 = Дәния Мадиқызы Еспаева
| Суреті                = Dania Espaeva (cropped, 29-03-2023).jpg
| Атауы                 = Еспаева, 2023 жыл

| Титулы               = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары]] 
| Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады      = 28 тамыз 2026 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Ізашары              = ''лауазымы құрылды''
| Ізбасары             =  
| Бірігіп басқарушы1   = {{ublist
 |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]]
 |[[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]]
}}
| тақырыпша1           = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Төраға]]
| мәтін1               = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]

| Титулы_2               = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]
| Ту_2                   = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады_2      = 27 тамыз 2026 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады_2    = 
| тақырыпша2_2           = Партиялық тізімі
| мәтін2_2               = [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]
| Ізашары_2              = ''лауазым құрылды''
| Ізбасары_2             =  

| Титулы_3               = [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] төрағасы
| Ту_3                   = Ақ Жол партиясының логотипі.png
| Ту2_3                  = 
| Басқара бастады_3      = 13 маусым 2026 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады_3    = 
| Ізашары_3              = [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]]
| Ізбасары_3             = 

| Титулы_4               = [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасының орынбасарлары|Қазақстан Мәжілісі төрағасының орынбасары]]
| Ту_4                   = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
| Ту2_4                  = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_4      = 29 наурыз 2023 
| Басқаруын аяқтады_4    = 1 шілде 2026
| Ізашары_4              = [[Балайым Туғанбайқызы Кесебаева|Балайым Кесебаева]]
| Ізбасары_4             = лауазым ыдырады
| Бірігіп басқарушы1_4   = [[Альберт Павлович Рау|Альберт Рау]]
| тақырыпша1_4           = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|Төраға]]
| мәтін1_4               = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]

| Титулы_5               = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI]], [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII]] және [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымдарының]] депутаты
| Ту_5                   = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
| Ту2_5                  = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_5      = 24 наурыз 2016 
| Басқаруын аяқтады_5    = 30 маусым 2026
| тақырыпша1_5           = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|Төраға]]
| мәтін1_5               = [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов|Бақтықожа Ізмұхамбетов]]&lt;br&gt; [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]&lt;br&gt;[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]

| Білімі                 = {{ublist
 |[[Банк ісі академиясы|Алматы есеп және несие колледжі]]
 |[[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]
}}
| Партиясы               = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]
| Қызметі                = 
| Туған жері             = [[Жайсаң (Ақтөбе облысы)|Жайсаң]], {{туғанжері|Мәртөк ауданы|Мәртөк ауданында}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Туған күні             = 5.3.1961
| Марапаттары            = {{Қатар
 |{{Парасат ордені}}
 |{{Құрмет ордені}}
}}
{{Қатар
 |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
 |{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
 |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
 |{{Астанаға 20 жыл медалі}}
 |{{ҚР Конституциясына 25 жыл}}
}}
}}

'''Дәния Мәдиқызы Еспаева''' ([[5 наурыз]] [[1961 жыл|1961]], [[Жайсаң (Ақтөбе облысы)|Жайсаң]], [[Мәртөк ауданы]], [[Ақтөбе облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, экономист, 2026 жылдан бастап [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] төрағасы және [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] төрағасының орынбасары, партия атынан сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылым]] депутаты. 2016–2026 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты және 2023–2026 жылдары Мәжіліс төрағасының орынбасары болған.

== Өмірбаяны ==
1961 жылы 5 наурызда [[Ақтөбе облысы]], [[Мәртөк ауданы]], [[Жайсаң ауылдық округі|Жайсаң ауылдық округінде]] дүниеге келді. [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[Табын|Табын руының]] [[Жетіру|Жетіру тайпасынан]] шыққан.

=== Білімі ===
1982 жылы [[Банк ісі академиясы|Алматы есеп және несие колледжін]] және 1993 жылы [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясын]] “экономист” мамандығы бойынша тәмамдады.

=== Мансабы ===
Еңбек жолын 1982 жылы [[КСРО Мемлекеттік банкі|КСРО Мемлекеттік банкінің]] Ақтөбе облыстық басқармасының несиелеу бөлімінің экономисі қызметінен бастап, бұл қызметте 1986 жылға дейін болды. 1987 жылы аға экономисі болып тағайындалды.

Әрі қарай 1988—1991 жылдары [[Промстройбанк]] облыстық басқармасының ақша айналымы бөлімінің аға экономисі болды.

1992 жылы «Тұран» бірлескен кәсіпорны Ақтөбе филиалының бас есепшісі;

1992—1995 — «Тұран» бірлескен кәсіпорны Ақтөбе филиалы директорының орынбасары;

1995—1997 жылдары [[БТА Банкі|Alem Bank Kazakhstan]] Ақтөбе облыстық департаментінің несиелеу бөлімінің басшысы, бас маманы, басшының орынбасары қызметтерінде болды.

1998—2005 — [[БТА Банкі]] директорының корпоративтік бизнес жөніндегі орынбасары;

2006—2014 — [[БТА Банкі]] Ақтөбе филиалының директоры;

2008—2016 — Ақтөбе облыстық мәслихатының депутаты, отбасы және әйелдер істері жөніндегі комиссияның мүшесі;

2014—2016 — [[Қазкоммерцбанк|Казкоммерцбанк]] Ақтөбе филиалының директоры;

2016 жылы 5 ақпанда [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясынан]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты және [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістің]] Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі атанды. 

2021 жылы [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясынан]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты және 2022 жылы “Жаңа Қазақстан” депутаттық тобының мүшесі атанып, өкілеттілігі 2023 жылдың 28 наурызына дейін созылды. 

2023 жылғы 28 наурызда тағы да [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясынан]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты, ал келесі күні [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|төрағасының]] орынбасары атанды.

2026 жылғы 13 маусымда [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] төрағасы болып сайланды.&lt;ref&gt;[https://stan.kz/daniia-espaeva-aq-zol-partiiasynyn-zana-toraiymy-boldy-435782/ Дәния Еспаева &quot;Ақ жол&quot; партиясының жаңа төрайымы болды]&lt;/ref&gt;

2026 жылы тамызда «Ақ жол» партиясы атынан [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаты болып сайланды. 28 тамыз күні Құрылтай төрағасының орынбасары болып сайланды.&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kuryiltayda-toraganyin-ush-oryinbasaryi-saylandyi-380121/ Құрылтайда төрағаның үш орынбасары сайланды]&lt;/ref&gt;

== Президенттікке үміткерлігі ==
2019 жылы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] отставкасынан кейін [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясының]] 6 мүшесі президентікке үміткерлікке үміт білдіретіні жария болды. [[Ақ жол демократиялық партиясы|Партия]] төрағасы [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашевтың]] ұсынысымен жасырын сайлау арқылы 6 мүшенің ішінен 1 адам үміткерлікке сайланды, ол  — Еспаева болды.

Дауыс беру нәтижесі бойынша [[Ақ жол демократиялық партиясы|партия]] съезіне қатысқан 170 делегат Еспаеваның кандидатурасын қолдаса, 15-і қарсы болып, ақырында 24 сәуірде кандидатурасы ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baq.kz/prezidenttikke-mitker-daniya-espaeva-resmi-t-rde-tirkeldi_19720/|title=Президенттікке үміткер Дания Еспаева ресми түрде тіркелді|date=2019-05-04|lang=kk|work=baq.kz|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

25 сәуірде [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясына]] құжаттарын тапсырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ult.kz/post/daniya-espaeva-ortalyk-saylau-komissiyasyna-kuzhatyn-tapsyrdy|title=ДАНИЯ ЕСПАЕВА ОРТАЛЫҚ САЙЛАУ КОМИССИЯСЫНА ҚҰЖАТЫН ТАПСЫРДЫ|date=2019-04-25|lang=kk|work=ult.kz|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

26 сәуірде Еспаева қазақ тілінен міндетті емтиханды сәтті тапсырып&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik.kz/amp/20190426/daniia-espaeva-emtihan-9971258.html|title=Кандидат Еспаева қазақ тілінен емтихан тапсырған соң көзіне жас алды|date=2019-04-26|lang=kk|work=sputnik.kz|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;, келесі күні [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] Еспаеваның кандидатурасы сайлау талаптарына толық сәйкес келетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/daniya-espaeva-sootvetstvuet-trebovaniyam-vybornogo-zakonodatel-stva-cik-rk_a3521359|title=Дания Еспаева соответствует требованиям выборного законодательства - ЦИК РК|date=2019-04-27|lang=ru|work=www.inform.kz|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] 2019 жылғы 10 маусымда жариялаған нәтижесі бойынша Еспаеваға 465 714 адам дауыс беріп, ол 5,05 % жинады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292&amp;v=mobile|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|date=2019-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық көзқарасы ==
Еспаева өз еңбек жолында [[Сексизм|сексизммен]] күресті. Мысалы, 2019 жылғы 24 сәуірде [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол партиясының]] XV съезінде жасырын дауыс беру кезінде өзінің сайлауалды үгітінде кәсіпкер әйелдердің құқықтарын қорғауға және мемлекеттік қызметкерлер арасындағы сыбайлас жемқорлықты жойып, үлкен сыбайлас жемқорлық дауларына ерлердің үнемі араласатынын айтты.{{start citation}} Пленумда кейбір ер-азаматтарымыздың аузынан қазақта әйел озық емес, әйел өз орнын білу керек деген сөз естілді. Бұл маған шынымен де әсер етті. Қазақстан халқының 52 пайызын әйелдер құрайды. Негізгі мәселе неде? Ана мен көп балалы отбасы мәселесі. Ал мен әйел, ана ретінде бұл мәселені жан-жақты түсініп, нақты, дұрыс шешімдер таба аламын деп ойлаймын. {{end citation|қайнары=}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kz/20190424/daniya-yespayeva-kandidat-akzhol-9943259.html|title=Женщина-депутат вступила в президентскую гонку от партии &quot;Ак жол&quot;|date=2019-04-24|lang=ru|work=ru.sputnik.kz|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Ажырасқан, екі баласы және екі немересі бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/espaeva-daniia-madievna|title=«АҚ ЖОЛ» ПАРТИЯСЫНЫҢ ДЕПУТАТЫ|lang=kk|work=[[Ақ жол демократиялық партиясы]]|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Еспаева, Дәния Мәдиқызы}}
[[Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері]]
[[Санат:Қазақстан экономистері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің IV шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің V шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VI шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасарлары]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>po9elzhsncdyilfjt8hnerpc21y160p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654337</id>
      <parentid>3654322</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T20:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>168555</id>
      </contributor>
      <comment>removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1-current</comment>
      <origin>3654337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18524" sha1="9lxb4s341hfh6lo3jfbah4oyzzr97n8" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Есімі                 = Дәния Мадиқызы Еспаева
| Суреті                = Dania Espaeva (cropped, 29-03-2023).jpg
| Атауы                 = Еспаева, 2023 жыл

| Титулы               = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары]] 
| Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады      = 28 тамыз 2026 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Ізашары              = ''лауазымы құрылды''
| Ізбасары             =  
| Бірігіп басқарушы1   = {{ublist
 |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]]
 |[[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]]
}}
| тақырыпша1           = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Төраға]]
| мәтін1               = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]

| Титулы_2               = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]
| Ту_2                   = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады_2      = 27 тамыз 2026 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады_2    = 
| тақырыпша2_2           = Партиялық тізімі
| мәтін2_2               = [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]
| Ізашары_2              = ''лауазым құрылды''
| Ізбасары_2             =  

| Титулы_3               = [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] төрағасы
| Ту_3                   = Ақ Жол партиясының логотипі.png
| Ту2_3                  = 
| Басқара бастады_3      = 13 маусым 2026 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады_3    = 
| Ізашары_3              = [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]]
| Ізбасары_3             = 

| Титулы_4               = [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасының орынбасарлары|Қазақстан Мәжілісі төрағасының орынбасары]]
| Ту_4                   = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
| Ту2_4                  = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_4      = 29 наурыз 2023 
| Басқаруын аяқтады_4    = 1 шілде 2026
| Ізашары_4              = [[Балайым Туғанбайқызы Кесебаева|Балайым Кесебаева]]
| Ізбасары_4             = лауазым ыдырады
| Бірігіп басқарушы1_4   = [[Альберт Павлович Рау|Альберт Рау]]
| тақырыпша1_4           = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|Төраға]]
| мәтін1_4               = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]

| Титулы_5               = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI]], [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII]] және [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымдарының]] депутаты
| Ту_5                   = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
| Ту2_5                  = Flag of Kazakhstan.svg
| Басқара бастады_5      = 24 наурыз 2016 
| Басқаруын аяқтады_5    = 30 маусым 2026
| тақырыпша1_5           = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|Төраға]]
| мәтін1_5               = [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов|Бақтықожа Ізмұхамбетов]]&lt;br&gt; [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]&lt;br&gt;[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]

| Білімі                 = {{ublist
 |[[Банк ісі академиясы|Алматы есеп және несие колледжі]]
 |[[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]
}}
| Партиясы               = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]
| Қызметі                = 
| Туған жері             = [[Жайсаң (Ақтөбе облысы)|Жайсаң]], {{туғанжері|Мәртөк ауданы|Мәртөк ауданында}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Туған күні             = 5.3.1961
| Марапаттары            = {{Қатар
 |{{Парасат ордені}}
 |{{Құрмет ордені}}
}}
{{Қатар
 |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
 |{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
 |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
 |{{Астанаға 20 жыл медалі}}
 |{{ҚР Конституциясына 25 жыл}}
}}
}}

'''Дәния Мәдиқызы Еспаева''' ([[5 наурыз]] [[1961 жыл|1961]], [[Жайсаң (Ақтөбе облысы)|Жайсаң]], [[Мәртөк ауданы]], [[Ақтөбе облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, экономист, 2026 жылдан бастап [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] төрағасы және [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] төрағасының орынбасары, партия атынан сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылым]] депутаты. 2016–2026 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты және 2023–2026 жылдары Мәжіліс төрағасының орынбасары болған.

== Өмірбаяны ==
1961 жылы 5 наурызда [[Ақтөбе облысы]], [[Мәртөк ауданы]], [[Жайсаң ауылдық округі|Жайсаң ауылдық округінде]] дүниеге келді. [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[Табын|Табын руының]] [[Жетіру|Жетіру тайпасынан]] шыққан.

=== Білімі ===
1982 жылы [[Банк ісі академиясы|Алматы есеп және несие колледжін]] және 1993 жылы [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясын]] “экономист” мамандығы бойынша тәмамдады.

=== Мансабы ===
Еңбек жолын 1982 жылы [[КСРО Мемлекеттік банкі|КСРО Мемлекеттік банкінің]] Ақтөбе облыстық басқармасының несиелеу бөлімінің экономисі қызметінен бастап, бұл қызметте 1986 жылға дейін болды. 1987 жылы аға экономисі болып тағайындалды.

Әрі қарай 1988—1991 жылдары [[Промстройбанк]] облыстық басқармасының ақша айналымы бөлімінің аға экономисі болды.

1992 жылы «Тұран» бірлескен кәсіпорны Ақтөбе филиалының бас есепшісі;

1992—1995 — «Тұран» бірлескен кәсіпорны Ақтөбе филиалы директорының орынбасары;

1995—1997 жылдары [[БТА Банкі|Alem Bank Kazakhstan]] Ақтөбе облыстық департаментінің несиелеу бөлімінің басшысы, бас маманы, басшының орынбасары қызметтерінде болды.

1998—2005 — [[БТА Банкі]] директорының корпоративтік бизнес жөніндегі орынбасары;

2006—2014 — [[БТА Банкі]] Ақтөбе филиалының директоры;

2008—2016 — Ақтөбе облыстық мәслихатының депутаты, отбасы және әйелдер істері жөніндегі комиссияның мүшесі;

2014—2016 — [[Қазкоммерцбанк|Казкоммерцбанк]] Ақтөбе филиалының директоры;

2016 жылы 5 ақпанда [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясынан]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты және [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістің]] Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі атанды. 

2021 жылы [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясынан]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты және 2022 жылы “Жаңа Қазақстан” депутаттық тобының мүшесі атанып, өкілеттілігі 2023 жылдың 28 наурызына дейін созылды. 

2023 жылғы 28 наурызда тағы да [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясынан]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты, ал келесі күні [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|төрағасының]] орынбасары атанды.

2026 жылғы 13 маусымда [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] төрағасы болып сайланды.&lt;ref&gt;[https://stan.kz/daniia-espaeva-aq-zol-partiiasynyn-zana-toraiymy-boldy-435782/ Дәния Еспаева &quot;Ақ жол&quot; партиясының жаңа төрайымы болды]&lt;/ref&gt;

2026 жылы тамызда «Ақ жол» партиясы атынан [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаты болып сайланды. 28 тамыз күні Құрылтай төрағасының орынбасары болып сайланды.&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kuryiltayda-toraganyin-ush-oryinbasaryi-saylandyi-380121/ Құрылтайда төрағаның үш орынбасары сайланды]&lt;/ref&gt;

== Президенттікке үміткерлігі ==
2019 жылы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] отставкасынан кейін [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясының]] 6 мүшесі президентікке үміткерлікке үміт білдіретіні жария болды. [[Ақ жол демократиялық партиясы|Партия]] төрағасы [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашевтың]] ұсынысымен жасырын сайлау арқылы 6 мүшенің ішінен 1 адам үміткерлікке сайланды, ол  — Еспаева болды.

Дауыс беру нәтижесі бойынша [[Ақ жол демократиялық партиясы|партия]] съезіне қатысқан 170 делегат Еспаеваның кандидатурасын қолдаса, 15-і қарсы болып, ақырында 24 сәуірде кандидатурасы ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baq.kz/prezidenttikke-mitker-daniya-espaeva-resmi-t-rde-tirkeldi_19720/|title=Президенттікке үміткер Дания Еспаева ресми түрде тіркелді|date=2019-05-04|lang=kk|work=baq.kz|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

25 сәуірде [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясына]] құжаттарын тапсырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ult.kz/post/daniya-espaeva-ortalyk-saylau-komissiyasyna-kuzhatyn-tapsyrdy|title=ДАНИЯ ЕСПАЕВА ОРТАЛЫҚ САЙЛАУ КОМИССИЯСЫНА ҚҰЖАТЫН ТАПСЫРДЫ|date=2019-04-25|lang=kk|work=ult.kz|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

26 сәуірде Еспаева қазақ тілінен міндетті емтиханды сәтті тапсырып&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20190426/daniia-espaeva-emtihan-9971258.html|title=Кандидат Еспаева қазақ тілінен емтихан тапсырған соң көзіне жас алды|date=2019-04-26|lang=kk|work=sputnik.kz|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;, келесі күні [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] Еспаеваның кандидатурасы сайлау талаптарына толық сәйкес келетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/daniya-espaeva-sootvetstvuet-trebovaniyam-vybornogo-zakonodatel-stva-cik-rk_a3521359|title=Дания Еспаева соответствует требованиям выборного законодательства - ЦИК РК|date=2019-04-27|lang=ru|work=www.inform.kz|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] 2019 жылғы 10 маусымда жариялаған нәтижесі бойынша Еспаеваға 465 714 адам дауыс беріп, ол 5,05 % жинады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292&amp;v=mobile|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|date=2019-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық көзқарасы ==
Еспаева өз еңбек жолында [[Сексизм|сексизммен]] күресті. Мысалы, 2019 жылғы 24 сәуірде [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол партиясының]] XV съезінде жасырын дауыс беру кезінде өзінің сайлауалды үгітінде кәсіпкер әйелдердің құқықтарын қорғауға және мемлекеттік қызметкерлер арасындағы сыбайлас жемқорлықты жойып, үлкен сыбайлас жемқорлық дауларына ерлердің үнемі араласатынын айтты.{{start citation}} Пленумда кейбір ер-азаматтарымыздың аузынан қазақта әйел озық емес, әйел өз орнын білу керек деген сөз естілді. Бұл маған шынымен де әсер етті. Қазақстан халқының 52 пайызын әйелдер құрайды. Негізгі мәселе неде? Ана мен көп балалы отбасы мәселесі. Ал мен әйел, ана ретінде бұл мәселені жан-жақты түсініп, нақты, дұрыс шешімдер таба аламын деп ойлаймын. {{end citation|қайнары=}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kz/20190424/daniya-yespayeva-kandidat-akzhol-9943259.html|title=Женщина-депутат вступила в президентскую гонку от партии &quot;Ак жол&quot;|date=2019-04-24|lang=ru|work=ru.sputnik.kz|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Ажырасқан, екі баласы және екі немересі бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/espaeva-daniia-madievna|title=«АҚ ЖОЛ» ПАРТИЯСЫНЫҢ ДЕПУТАТЫ|lang=kk|work=[[Ақ жол демократиялық партиясы]]|accessdate=2024-02-08}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Еспаева, Дәния Мәдиқызы}}
[[Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері]]
[[Санат:Қазақстан экономистері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің IV шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің V шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VI шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасарлары]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>9lxb4s341hfh6lo3jfbah4oyzzr97n8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қасым-Жомарт Тоқаевтың жасаған халықаралық сапарларының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>746540</id>
    <revision>
      <id>3654240</id>
      <parentid>3649692</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3654240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37375" sha1="3fq9qtwueus9krvm0o9syvacal02kxt" xml:space="preserve">Бұл тізімде Қазақстанның президенті '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың жасаған халықаралық сапарлары''' көрсетілген.

[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]  [[Ресей]]ге 18, [[Қырғызстан]]ға 7 рет сапар жасаған. [[Қытай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|АӘБ]], [[Тәжікстан]], [[Түркия]], [[Өзбекстан]]ға 4 рет, [[Әзірбайжан|Әзербайжан]], [[Германия]] және [[АҚШ]]-қа 3 рет сапар жасады. Ең азы [[Армения]], [[Қатар]] және [[Сауд Арабиясы]]на 2 рет сапар жасады.

2022 жылы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 14 елге 24 рет барып рекорды қойды.&lt;ref&gt; https://www.lada.kz/kazakhstan-news/120728-5-let-u-shturvala-skolko-zarubezhnyh-poezdok-sovershil-tokaev-v-kachestve-prezidenta.html&lt;/ref&gt;

[[Сурет:P20251106DT-0134 President Donald Trump meets with President of the Republic of Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev in the Oval Office.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Дональд Трамп]] Ақүйде, 6 қараша 2025]]
[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev and Vladimir Putin (2019-04-03) 08.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] Кремльде өткен баспасөз мәслихатында.]]
[[Сурет:Zelenskyi and Tokaev.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Володимир Олександрович Зеленський|Владимир Зеленский]] БҰҰ Бас кеңсесінде, [[Нью-Йорк]].]]

== Тізім ==
{| class=&quot;wikitable&quot;  
|-
! Күні !! Ел !! Қала !! Сапар түрі
|-
| 3-4 сәуір 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-putinym-v-moskve-366428/ |date=3 апреля 2019|title= Токаев встретился с Путиным в Москве |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} &lt;/ref&gt;
|-
| 14-15 сәуір 2019
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; {{cite web|url= https://ru.sputnik.kz/amp/20190414/tokaev-uzbekistan-vizit-9827342.html |title= Токаев прибыл с государственным визитом в Ташкент |author=|date= 2019-04-14 |work= ru.sputnik.kz |publisher=|accessdate=2024-11-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
|-
| 13-14 маусым 2019
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-shanhai-yntymaktastyk-uiymynyn-sammitine-katysu-ushin-bishkek-kalasyna-keldi Қазақстан Президенті Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының саммитіне қатысу үшін Бішкек қаласына келді]&lt;/ref&gt;
|-
| 14-15 маусым 2019
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; [https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-aziyadagy-ozara-is-kimyl-zhane-senim-sharalary-zhonindegi-kenestin-v-sammitine-katysu-ushin-dushan Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің V саммитіне қатысу үшін Душанбе қаласына келді]&lt;/ref&gt;
|-
| 11-12 қыркүйек 2019
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Бейжің]] мен [[Ханчжоу]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezident-kazahstana-kasym-zhomart-tokaev-vstretilsya-s-premerom-gosudarstvennogo-soveta-knr-li-kecyanom&lt;/ref&gt;
|-
| 23 қыркүйек 2019
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/memleket-basshysy-aksh-tyn-sayasi-zhane-sarapshy-top-okilderimen-kezdesu-otkizdi&lt;/ref&gt;
|-
| 1 қазан 2019
|| {{Байрақ|Армения}}
|| [[Ереван]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/toqaev-armeniiaga-keldi-301467/&lt;/ref&gt;
|-
| 3 қазан 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Сочи]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4988694-to-aev-sochige-keld.html&lt;/ref&gt;
|-
| 11 қазан 2019
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Ашхабад]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-prezidentom-turkmenistana-381355/&lt;/ref&gt;
|-
|| 7 қараша 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Омбы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226041957/https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske |date=2024-12-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
|| 27–28 қараша 2019
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://azh.kz/kz/news/view/43431&lt;/ref&gt;
|-
|| 5–6 желтоқсан 2019
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Берлин]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4997749-asym-zhomart-to-aev-germaniya-a-bardy.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қаңтар 2020
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5004451-to-aev-b-r-kken-arab-m-rl-kter-ne-resmi.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 15 ақпан 2020
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Мюнхен]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kasym-zhomart-tokaev-kauipsizdik-zhonindegi-56-shy-myunhen-konferenciyasynyn-resmi-ashylu-rasimine-katysty&lt;/ref&gt;
|-
|| 24 маусым 2020
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://inbusiness.kz/kz/news/kasym-zhomart-tokaev-maskeuge-zhumys-saparymen-bardy&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–20 мамыр 2021
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-tazhikstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-ekizhakty-kelissoz-otkizdi-20494&lt;/ref&gt;
|-
|| 5 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Түрікменбашы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-elderi-basshylarynyn-konsultativtik-kezdesuine-katysty-672755&lt;/ref&gt;
|-
|| 16–18 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Корея Республикасы}}
|| [[Сеул]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5079403-to-aev-seuldeg-otan-sh-n-shey-t-bol.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/vstrecha-s-prezidentom-rossiyskoy-federacii-vladimirom-putinym-217177&lt;/ref&gt;
|-
|| 10–11 мамыр 2022
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kasyim-jomart-tokaev-priletel-v-turtsiyu-468283/&lt;/ref&gt;
|-
|| 15 мамыр 2022
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kasyim-jomart-tokaev-vstretilsya-s-prezidentom-oae-468633/&lt;/ref&gt;
|-
|| 16 мамыр 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/kasym-zhomart-tokaev-provel-vstrechu-s-prezidentom-rossii-vladimirom-putinym-1642354&lt;/ref&gt;
|-
|| 17 маусым 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-peterburg-halykaralyk-ekonomikalyk-forumynyn-25-zhyldygyna-arnalgan-zhiynga-katysty-1754832&lt;/ref&gt;
|-
|| 19 маусым 2022
|| {{Байрақ|Иран}}
|| [[Тегеран]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-iran-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-195491&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 маусым 2022
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-2153456&lt;/ref&gt;
|-
|| 29 маусым 2022
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Түрікменбашы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-turikmenstan-prezidenti-serdar-berdimuhamedovpen-kezdesti-295469&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 шілде 2022
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylarynyn-iv-konsultativtik-kezdesuinde-soylegen-sozi-2163942&lt;/ref&gt;
|-
|| 24 шілде 2022
|| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
|| [[Жидда]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-men-saud-arabiyasynyn-tak-murageri-kelissoz-zhurgizdi-2465943&lt;/ref&gt;
|-
|| 18 тамыз 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Сочи]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-pribyil-v-sochi-475833/&lt;/ref&gt;
|-
|| 24 тамыз 2022
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-ilham-aliev-keneytilgen-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-2474643&lt;/ref&gt;
|-
|| 15–16 қыркүйек 2022
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Самарқан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-shanhay-yntymaktastyk-uyymyna-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-168386&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–21 қыркүйек 2022
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-birikken-ulttar-uyymy-bas-assambleyasynyn-77-sessiyasy-zhalpy-debattarynda-soz-soyledi-2082726&lt;/ref&gt;
|-
|| 23 қараша 2022
|| {{Байрақ|Армения}}
|| [[Ереван]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-sessiyasyna-katysty-2310530&lt;/ref&gt;
|-
|| 29 қараша 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-resey-federaciyasynyn-prezidenti-vladimir-putinmen-kezdesti-28104031&lt;/ref&gt;
|-
|| 29 қараша 2022
|| {{Байрақ|Франция}}
|| [[Париж]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/birlesken-malimdeme-30103621&lt;/ref&gt;
|-
|| 9 желтоқсан 2022
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://orda.kz/tokaev-pribyl-s-rabochim-vizitom-v-bishkek/&lt;/ref&gt;
|-
|| 22 желтоқсан 2022
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-ozbekstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-22113913&lt;/ref&gt;
|-
|| 9 мамыр 2023
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-9471&lt;/ref&gt;
|-
|| 17–19 мамыр 2023
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Сиань]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-pen-khr-toragasy-si-czinpin-kelissoz-zhurgizdi-174406&lt;/ref&gt;
|-
|| 2 маусым 2023
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylary-men-europalyk-kenes-prezidentinin-ekinshi-kezdesuine-katysty-254251&lt;/ref&gt;
|-
|| 3 маусым 2023
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-turkiya-prezidenti-rezhep-tayip-erdogandy-ulyktau-rasimine-katysty-352826&lt;/ref&gt;
|-
|| 21–24 тамыз 2023
|| {{Байрақ|Вьетнам}}
|| [[Ханой]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-kk-tokaevtyn-vetnam-socialistik-respublikasyna-resmi-saparynyn-korytyndylary-turaly-birlesken-kommyunike-2172826&lt;/ref&gt;
|-
|| 14–15 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ekspo-ortalyk-aziya-2023-kormesine-bardy-1485023&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–21 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-aksh-memleketteri-basshylarynyn-sammitine-katysty-208393&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Берлин]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-berlin-global-dialogue-forumynda-soz-soyledi-2885636&lt;/ref&gt;
|-
|| 17–18 қазан 2023
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Бейжің]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-khr-toragasy-si-czinpinmen-kelissoz-zhurgizdi-1792321&lt;/ref&gt;
|-
|| 25-26 желтоқсан 2023
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-25111918&lt;/ref&gt;
|-
|| 19 қаңтар 2024
|| {{Байрақ|Ватикан}}
|| [[Ватикан]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsya-s-papoy-rimskim-v-vatikane-523702/&lt;/ref&gt;
|-
|| 13-14 ақпан 2024
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-memleketinin-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kelissoz-zhurgizdi-1411032&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 ақпан 2024
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Қазан (қала)|Қазан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-bolashaktyn-oyyndary-halykaralyk-turnirinin-ashylu-rasimine-katysty-2115628&lt;/ref&gt;
|-
|| 11-12 наурыз 2024
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-posetit-s-gosudarstvennyim-vizitom-azerbaydjan-528756/&lt;/ref&gt;
|-
|| 5 сәуір 2024
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Хиуа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-hiua-kalasynyn-tarihi-oryndaryn-aralap-kordi-534114&lt;/ref&gt;
|-
|| 9 мамыр 2024
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-94744&lt;/ref&gt;
|-
|| 22-24 мамыр 2024
|| {{Байрақ|Сингапур}}
|| [[Сингапур]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-singapur-535970/&lt;/ref&gt;
|-
|| 28 қазан 2024
|| {{Байрақ|Моңғолия}}
|| [[Ұланбатыр]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite|title= Президент Токаев посетит Монголию |url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-mongoliyu-552070/|accessdate=28 қазан 2024|lang=ru|work= tengrinews.kz}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 4 қараша 2024
|| {{Байрақ|Франция}}
|| [[Париж]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; {{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kazahstana-kasyim-jomart-tokaev-pribyil-frantsiyu-552861/ |title= Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев прибыл во Францию |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} &lt;/ref&gt;
|-
|6 қараша 2024
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-priletel-v-kyirgyizstan-553100/|title=Токаев прилетел в Кыргызстан|lang= ru |work= tengrinews.kz|date=2024-11-06|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|11-12 қараша 2024
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-bakudegi-duniezhuzilik-klimat-sammitinde-soz-soyledi-121015|title=Қазақстан Президенті Бакудегі Дүниежүзілік климат саммитінде сөз сөйледі|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2024-11-12|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|18-19 қараша 2024
|| {{Байрақ|Сербия}}
|| [[Белград]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/politika/6456859-kasymzhomart-tokaev-pribyl-s-ofitsialnym-vizitom-v-serbiyu.html|title=Касым-Жомарт Токаев прибыл с официальным визитом в Сербию|lang= ru |work= zakon.kz |date=2024-11-18|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|20-21 қараша 2024
|| {{Байрақ|Мажарстан}}
|| [[Будапешт]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-budapeshtte-viktor-orbanmen-kelissoz-zhurgizdi-21101540|title=Қасым-Жомарт Тоқаев Будапештте Виктор Орбанмен келіссөз жүргізді|date=2024-11-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|6-7 желтоқсан 2024
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-doha-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-7115429|title= Қасым-Жомарт Тоқаев Доха форумының панельдік сессиясына қатысты |date=2024-12-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 13 қаңтар 2025
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-baa-prezidenti-sheyh-muhammed-ben-zaid-al-nahayanmen-kezdesti-130596 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев БАӘ Президенті шейх Мұхаммед бен Заид Әл Нахаянмен кездесті |date=2025-01-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 4 сәуір 2025
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Самарқан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-europa-odagy-sammitine-katysty-43589 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев «Орталық Азия – Еуропа Одағы» саммитіне қатысты |date=2025-04-04|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 9 мамыр 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-oray-uyymdastyrylgan-askeri-paradka-bardy-944516 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Жеңіс күніне орай ұйымдастырылған әскери парадқа барды |date=2025-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|21 мамыр 2025
|| {{Байрақ|Мажарстан}}
|| [[Будапешт]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-beyresmi-sammitine-katysty-214377 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммитіне қатысты |date=2025-05-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–30 шілде 2025
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-rezhep-tayip-erdogan-kelissoz-zhurgizdi-2965637 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Режеп Тайип Ердоған келіссөз жүргізді |date=2025-07-29|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 21–22 тамыз 2025
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-sadyr-zhaparov-kelissoz-zhurgizdi-22765 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров келіссөз жүргізді |date=2025-08-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 31 тамыз–3 қыркүйек 2025
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Тяньцзинь]] мен [[Бейжің]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-shyu-ga-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-otyrysynda-soz-soyledi-184139 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында сөз сөйледі |date=2025-09-01|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 21-24 қыркүйек 2025
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-cameco-korporaciyasynyn-prezidenti-tim-gitceldi-kabyldady-2184133 |title= Мемлекет басшысы Cameco корпорациясының президенті Тим Гитцельді қабылдады |date=2025-09-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 6-7 қазан 2025
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Габала]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-hii-sammitinde-soz-soyledi-791141 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының ХІІ саммитінде сөз сөйледі |date=2025-10-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 9-10 қазан 2025
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-tazhikstan-prezidenti-emomali-rahmonmen-kezdesu-otkizdi-995055 |title= Мемлекет басшысы Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмонмен кездесу өткізді |date=2025-10-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 6-7 қараша 2025
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Вашингтон]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-aksh-prezidenti-donald-tramppen-kelissoz-zhurgizdi-7105122 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев АҚШ Президенті Дональд Трамппен келіссөз жүргізді |date=2025-11-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 11-12 қараша 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-resey-federaciyasyna-memlekettik-sapary-bastaldy-11105558 |title= Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей Федерациясына мемлекеттік сапары басталды |date=2025-11-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 15-16 қараша 2025
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ozbekstan-prezidenti-shavkat-mirziyoevpen-kelissoz-zhurgizdi-1510570 |title= Мемлекет басшысы Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевпен келіссөз жүргізді |date=2025-11-15|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 26-27 қараша 2025
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-otyrysyna-katysty-27101134 |title= Мемлекет басшысы ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің отырысына қатысты |date=2025-11-27|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 11-12 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Ашхабад]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-ashhabad-kalasyna-bardy-11112150 |title= Президент Ашхабад қаласына барды |date=2025-12-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 18-20 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Жапония}}
|| [[Токио]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhaponiya-imperatory-naruhitomen-kezdesti-18115114 |title= Мемлекет басшысы Жапония Императоры Нарухитомен кездесті |date=2025-12-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 21-22 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-21113112 |title= Президент Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің шағын құрамдағы отырысына қатысты |date=2025-12-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 22 қаңтар 2026
|| {{Байрақ|Швейцария}}
|| [[Давос]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-beybitshilik-kenesinin-zhargysyna-kol-koydy-2202512 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Бейбітшілік кеңесінің Жарғысына қол қойды |date=2026-01-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 3-4 ақпан 2026
|| {{Байрақ|Пәкістан}}
|| [[Исламабад]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-pakistanga-memlekettik-saparmen-bardy-311934/ |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Пәкістанға мемлекеттік сапармен барды |date=2026-02-03|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 19-20 ақпан 2026
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Вашингтон]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-vashingtonda-otandastarymyzben-kezdesti-1911146 |title= Мемлекет басшысы Вашингтонда отандастарымызбен кездесті |date=2026-02-19|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| 11 сәуір 2026
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Бұхара]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-ozbekstanga-zhumys-saparymen-bardy-1135714 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға жұмыс сапарымен барды |date=2026-04-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;
|-
| 17 сәуір 2026
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анталия]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-antaliya-diplomatiyalyk-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-173471 |title= Мемлекет басшысы Анталия дипломатиялық форумының панелдік сессиясына қатысты |date=2026-04-17|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 9 мамыр 2026
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-vladimir-putinmen-kezdesu-otkizdi-94455 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Владимир Путинмен кездесу өткізді |date=2026-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 22–24 маусым 2026
|| {{Байрақ|Бельгия}}
|| [[Брюссель]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-belgiyada-turatyn-otandastarmen-kezdesti-2252846 |title= Мемлекет басшысы Бельгияда тұратын отандастармен кездесті |date=2026-06-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
|-
| 13 шілде 2026
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-1362747 |title=Қазақстан Президенті Қатар Әмірі шейх Тәмим бен Хамад Әл Тәнимен кездесті |date=2026-07-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 15–17 шілде 2026
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Шанхай]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kytaydyn-zhetekshi-kompaniyalary-basshylarymen-kezdesti-166319 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Қытайдың жетекші компаниялары басшыларымен кездесті |date=2026-07-16|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
|-
| 25 шілде 2026
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Омбы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-maydanger-kemel-tokaevka-arnalgan-eskertkish-taktaga-gul-shogyn-koydy-2562559 |title= Мемлекет басшысы майдангер Кемел Тоқаевқа арналған ескерткіш тақтаға гүл шоғын қойды |date=2026-07-25|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;
|-
| 31 шілде–1 тамыз 2026
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-zhane-azerbayzhan-memleketteri-basshylarynyn-beyresmi-konsultativtik-kezdesuine-katysty-3163914 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Орталық Азия және Әзербайжан мемлекеттері басшыларының бейресми Консультативтік кездесуіне қатысты|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;
|-
| 31 тамыз–1 қыркүйек 2026
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ilham-alievpen-kezdesti-3171959 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Ильхам Әлиевпен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;
|-
| 12–13 қыркүйек 2026
|| {{Байрақ|Үндістан}}
|| [[Нью Дели]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-abu-dabidin-tak-murageri-haled-ben-muhammed-al-nahayanmen-kezdesti-1282246 |title= Мемлекет басшысы Абу Дабидің Тақ мұрагері Халед бен Мұхаммед Әл Наһаянмен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2026-09-12|accessdate=2026-09-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]]</text>
      <sha1>3fq9qtwueus9krvm0o9syvacal02kxt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654287</id>
      <parentid>3654240</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T16:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>168555</id>
      </contributor>
      <comment>removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1-current</comment>
      <origin>3654287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37371" sha1="5212eb6d50w6incgebn1trt54isygh1" xml:space="preserve">Бұл тізімде Қазақстанның президенті '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың жасаған халықаралық сапарлары''' көрсетілген.

[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]  [[Ресей]]ге 18, [[Қырғызстан]]ға 7 рет сапар жасаған. [[Қытай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|АӘБ]], [[Тәжікстан]], [[Түркия]], [[Өзбекстан]]ға 4 рет, [[Әзірбайжан|Әзербайжан]], [[Германия]] және [[АҚШ]]-қа 3 рет сапар жасады. Ең азы [[Армения]], [[Қатар]] және [[Сауд Арабиясы]]на 2 рет сапар жасады.

2022 жылы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 14 елге 24 рет барып рекорды қойды.&lt;ref&gt; https://www.lada.kz/kazakhstan-news/120728-5-let-u-shturvala-skolko-zarubezhnyh-poezdok-sovershil-tokaev-v-kachestve-prezidenta.html&lt;/ref&gt;

[[Сурет:P20251106DT-0134 President Donald Trump meets with President of the Republic of Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev in the Oval Office.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Дональд Трамп]] Ақүйде, 6 қараша 2025]]
[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev and Vladimir Putin (2019-04-03) 08.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] Кремльде өткен баспасөз мәслихатында.]]
[[Сурет:Zelenskyi and Tokaev.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Володимир Олександрович Зеленський|Владимир Зеленский]] БҰҰ Бас кеңсесінде, [[Нью-Йорк]].]]

== Тізім ==
{| class=&quot;wikitable&quot;  
|-
! Күні !! Ел !! Қала !! Сапар түрі
|-
| 3-4 сәуір 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-putinym-v-moskve-366428/ |date=3 апреля 2019|title= Токаев встретился с Путиным в Москве |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} &lt;/ref&gt;
|-
| 14-15 сәуір 2019
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; {{cite web|url= https://ru.sputnik.kz/20190414/tokaev-uzbekistan-vizit-9827342.html |title= Токаев прибыл с государственным визитом в Ташкент |author=|date= 2019-04-14 |work= ru.sputnik.kz |publisher=|accessdate=2024-11-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
|-
| 13-14 маусым 2019
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-shanhai-yntymaktastyk-uiymynyn-sammitine-katysu-ushin-bishkek-kalasyna-keldi Қазақстан Президенті Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының саммитіне қатысу үшін Бішкек қаласына келді]&lt;/ref&gt;
|-
| 14-15 маусым 2019
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; [https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-aziyadagy-ozara-is-kimyl-zhane-senim-sharalary-zhonindegi-kenestin-v-sammitine-katysu-ushin-dushan Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің V саммитіне қатысу үшін Душанбе қаласына келді]&lt;/ref&gt;
|-
| 11-12 қыркүйек 2019
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Бейжің]] мен [[Ханчжоу]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezident-kazahstana-kasym-zhomart-tokaev-vstretilsya-s-premerom-gosudarstvennogo-soveta-knr-li-kecyanom&lt;/ref&gt;
|-
| 23 қыркүйек 2019
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/memleket-basshysy-aksh-tyn-sayasi-zhane-sarapshy-top-okilderimen-kezdesu-otkizdi&lt;/ref&gt;
|-
| 1 қазан 2019
|| {{Байрақ|Армения}}
|| [[Ереван]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/toqaev-armeniiaga-keldi-301467/&lt;/ref&gt;
|-
| 3 қазан 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Сочи]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4988694-to-aev-sochige-keld.html&lt;/ref&gt;
|-
| 11 қазан 2019
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Ашхабад]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-prezidentom-turkmenistana-381355/&lt;/ref&gt;
|-
|| 7 қараша 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Омбы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226041957/https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske |date=2024-12-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
|| 27–28 қараша 2019
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://azh.kz/kz/news/view/43431&lt;/ref&gt;
|-
|| 5–6 желтоқсан 2019
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Берлин]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4997749-asym-zhomart-to-aev-germaniya-a-bardy.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қаңтар 2020
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5004451-to-aev-b-r-kken-arab-m-rl-kter-ne-resmi.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 15 ақпан 2020
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Мюнхен]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kasym-zhomart-tokaev-kauipsizdik-zhonindegi-56-shy-myunhen-konferenciyasynyn-resmi-ashylu-rasimine-katysty&lt;/ref&gt;
|-
|| 24 маусым 2020
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://inbusiness.kz/kz/news/kasym-zhomart-tokaev-maskeuge-zhumys-saparymen-bardy&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–20 мамыр 2021
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-tazhikstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-ekizhakty-kelissoz-otkizdi-20494&lt;/ref&gt;
|-
|| 5 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Түрікменбашы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-elderi-basshylarynyn-konsultativtik-kezdesuine-katysty-672755&lt;/ref&gt;
|-
|| 16–18 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Корея Республикасы}}
|| [[Сеул]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5079403-to-aev-seuldeg-otan-sh-n-shey-t-bol.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/vstrecha-s-prezidentom-rossiyskoy-federacii-vladimirom-putinym-217177&lt;/ref&gt;
|-
|| 10–11 мамыр 2022
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kasyim-jomart-tokaev-priletel-v-turtsiyu-468283/&lt;/ref&gt;
|-
|| 15 мамыр 2022
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kasyim-jomart-tokaev-vstretilsya-s-prezidentom-oae-468633/&lt;/ref&gt;
|-
|| 16 мамыр 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/kasym-zhomart-tokaev-provel-vstrechu-s-prezidentom-rossii-vladimirom-putinym-1642354&lt;/ref&gt;
|-
|| 17 маусым 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-peterburg-halykaralyk-ekonomikalyk-forumynyn-25-zhyldygyna-arnalgan-zhiynga-katysty-1754832&lt;/ref&gt;
|-
|| 19 маусым 2022
|| {{Байрақ|Иран}}
|| [[Тегеран]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-iran-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-195491&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 маусым 2022
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-2153456&lt;/ref&gt;
|-
|| 29 маусым 2022
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Түрікменбашы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-turikmenstan-prezidenti-serdar-berdimuhamedovpen-kezdesti-295469&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 шілде 2022
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylarynyn-iv-konsultativtik-kezdesuinde-soylegen-sozi-2163942&lt;/ref&gt;
|-
|| 24 шілде 2022
|| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
|| [[Жидда]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-men-saud-arabiyasynyn-tak-murageri-kelissoz-zhurgizdi-2465943&lt;/ref&gt;
|-
|| 18 тамыз 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Сочи]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-pribyil-v-sochi-475833/&lt;/ref&gt;
|-
|| 24 тамыз 2022
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-ilham-aliev-keneytilgen-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-2474643&lt;/ref&gt;
|-
|| 15–16 қыркүйек 2022
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Самарқан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-shanhay-yntymaktastyk-uyymyna-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-168386&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–21 қыркүйек 2022
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-birikken-ulttar-uyymy-bas-assambleyasynyn-77-sessiyasy-zhalpy-debattarynda-soz-soyledi-2082726&lt;/ref&gt;
|-
|| 23 қараша 2022
|| {{Байрақ|Армения}}
|| [[Ереван]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-sessiyasyna-katysty-2310530&lt;/ref&gt;
|-
|| 29 қараша 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-resey-federaciyasynyn-prezidenti-vladimir-putinmen-kezdesti-28104031&lt;/ref&gt;
|-
|| 29 қараша 2022
|| {{Байрақ|Франция}}
|| [[Париж]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/birlesken-malimdeme-30103621&lt;/ref&gt;
|-
|| 9 желтоқсан 2022
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://orda.kz/tokaev-pribyl-s-rabochim-vizitom-v-bishkek/&lt;/ref&gt;
|-
|| 22 желтоқсан 2022
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-ozbekstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-22113913&lt;/ref&gt;
|-
|| 9 мамыр 2023
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-9471&lt;/ref&gt;
|-
|| 17–19 мамыр 2023
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Сиань]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-pen-khr-toragasy-si-czinpin-kelissoz-zhurgizdi-174406&lt;/ref&gt;
|-
|| 2 маусым 2023
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylary-men-europalyk-kenes-prezidentinin-ekinshi-kezdesuine-katysty-254251&lt;/ref&gt;
|-
|| 3 маусым 2023
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-turkiya-prezidenti-rezhep-tayip-erdogandy-ulyktau-rasimine-katysty-352826&lt;/ref&gt;
|-
|| 21–24 тамыз 2023
|| {{Байрақ|Вьетнам}}
|| [[Ханой]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-kk-tokaevtyn-vetnam-socialistik-respublikasyna-resmi-saparynyn-korytyndylary-turaly-birlesken-kommyunike-2172826&lt;/ref&gt;
|-
|| 14–15 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ekspo-ortalyk-aziya-2023-kormesine-bardy-1485023&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–21 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-aksh-memleketteri-basshylarynyn-sammitine-katysty-208393&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Берлин]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-berlin-global-dialogue-forumynda-soz-soyledi-2885636&lt;/ref&gt;
|-
|| 17–18 қазан 2023
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Бейжің]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-khr-toragasy-si-czinpinmen-kelissoz-zhurgizdi-1792321&lt;/ref&gt;
|-
|| 25-26 желтоқсан 2023
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-25111918&lt;/ref&gt;
|-
|| 19 қаңтар 2024
|| {{Байрақ|Ватикан}}
|| [[Ватикан]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsya-s-papoy-rimskim-v-vatikane-523702/&lt;/ref&gt;
|-
|| 13-14 ақпан 2024
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-memleketinin-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kelissoz-zhurgizdi-1411032&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 ақпан 2024
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Қазан (қала)|Қазан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-bolashaktyn-oyyndary-halykaralyk-turnirinin-ashylu-rasimine-katysty-2115628&lt;/ref&gt;
|-
|| 11-12 наурыз 2024
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-posetit-s-gosudarstvennyim-vizitom-azerbaydjan-528756/&lt;/ref&gt;
|-
|| 5 сәуір 2024
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Хиуа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-hiua-kalasynyn-tarihi-oryndaryn-aralap-kordi-534114&lt;/ref&gt;
|-
|| 9 мамыр 2024
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-94744&lt;/ref&gt;
|-
|| 22-24 мамыр 2024
|| {{Байрақ|Сингапур}}
|| [[Сингапур]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-singapur-535970/&lt;/ref&gt;
|-
|| 28 қазан 2024
|| {{Байрақ|Моңғолия}}
|| [[Ұланбатыр]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite|title= Президент Токаев посетит Монголию |url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-mongoliyu-552070/|accessdate=28 қазан 2024|lang=ru|work= tengrinews.kz}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 4 қараша 2024
|| {{Байрақ|Франция}}
|| [[Париж]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; {{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kazahstana-kasyim-jomart-tokaev-pribyil-frantsiyu-552861/ |title= Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев прибыл во Францию |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} &lt;/ref&gt;
|-
|6 қараша 2024
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-priletel-v-kyirgyizstan-553100/|title=Токаев прилетел в Кыргызстан|lang= ru |work= tengrinews.kz|date=2024-11-06|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|11-12 қараша 2024
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-bakudegi-duniezhuzilik-klimat-sammitinde-soz-soyledi-121015|title=Қазақстан Президенті Бакудегі Дүниежүзілік климат саммитінде сөз сөйледі|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2024-11-12|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|18-19 қараша 2024
|| {{Байрақ|Сербия}}
|| [[Белград]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/politika/6456859-kasymzhomart-tokaev-pribyl-s-ofitsialnym-vizitom-v-serbiyu.html|title=Касым-Жомарт Токаев прибыл с официальным визитом в Сербию|lang= ru |work= zakon.kz |date=2024-11-18|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|20-21 қараша 2024
|| {{Байрақ|Мажарстан}}
|| [[Будапешт]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-budapeshtte-viktor-orbanmen-kelissoz-zhurgizdi-21101540|title=Қасым-Жомарт Тоқаев Будапештте Виктор Орбанмен келіссөз жүргізді|date=2024-11-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|6-7 желтоқсан 2024
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-doha-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-7115429|title= Қасым-Жомарт Тоқаев Доха форумының панельдік сессиясына қатысты |date=2024-12-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 13 қаңтар 2025
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-baa-prezidenti-sheyh-muhammed-ben-zaid-al-nahayanmen-kezdesti-130596 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев БАӘ Президенті шейх Мұхаммед бен Заид Әл Нахаянмен кездесті |date=2025-01-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 4 сәуір 2025
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Самарқан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-europa-odagy-sammitine-katysty-43589 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев «Орталық Азия – Еуропа Одағы» саммитіне қатысты |date=2025-04-04|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 9 мамыр 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-oray-uyymdastyrylgan-askeri-paradka-bardy-944516 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Жеңіс күніне орай ұйымдастырылған әскери парадқа барды |date=2025-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|21 мамыр 2025
|| {{Байрақ|Мажарстан}}
|| [[Будапешт]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-beyresmi-sammitine-katysty-214377 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммитіне қатысты |date=2025-05-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–30 шілде 2025
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-rezhep-tayip-erdogan-kelissoz-zhurgizdi-2965637 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Режеп Тайип Ердоған келіссөз жүргізді |date=2025-07-29|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 21–22 тамыз 2025
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-sadyr-zhaparov-kelissoz-zhurgizdi-22765 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров келіссөз жүргізді |date=2025-08-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 31 тамыз–3 қыркүйек 2025
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Тяньцзинь]] мен [[Бейжің]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-shyu-ga-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-otyrysynda-soz-soyledi-184139 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында сөз сөйледі |date=2025-09-01|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 21-24 қыркүйек 2025
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-cameco-korporaciyasynyn-prezidenti-tim-gitceldi-kabyldady-2184133 |title= Мемлекет басшысы Cameco корпорациясының президенті Тим Гитцельді қабылдады |date=2025-09-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 6-7 қазан 2025
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Габала]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-hii-sammitinde-soz-soyledi-791141 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының ХІІ саммитінде сөз сөйледі |date=2025-10-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 9-10 қазан 2025
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-tazhikstan-prezidenti-emomali-rahmonmen-kezdesu-otkizdi-995055 |title= Мемлекет басшысы Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмонмен кездесу өткізді |date=2025-10-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 6-7 қараша 2025
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Вашингтон]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-aksh-prezidenti-donald-tramppen-kelissoz-zhurgizdi-7105122 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев АҚШ Президенті Дональд Трамппен келіссөз жүргізді |date=2025-11-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 11-12 қараша 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-resey-federaciyasyna-memlekettik-sapary-bastaldy-11105558 |title= Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей Федерациясына мемлекеттік сапары басталды |date=2025-11-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 15-16 қараша 2025
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ozbekstan-prezidenti-shavkat-mirziyoevpen-kelissoz-zhurgizdi-1510570 |title= Мемлекет басшысы Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевпен келіссөз жүргізді |date=2025-11-15|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 26-27 қараша 2025
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-otyrysyna-katysty-27101134 |title= Мемлекет басшысы ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің отырысына қатысты |date=2025-11-27|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 11-12 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Ашхабад]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-ashhabad-kalasyna-bardy-11112150 |title= Президент Ашхабад қаласына барды |date=2025-12-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 18-20 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Жапония}}
|| [[Токио]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhaponiya-imperatory-naruhitomen-kezdesti-18115114 |title= Мемлекет басшысы Жапония Императоры Нарухитомен кездесті |date=2025-12-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 21-22 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-21113112 |title= Президент Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің шағын құрамдағы отырысына қатысты |date=2025-12-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 22 қаңтар 2026
|| {{Байрақ|Швейцария}}
|| [[Давос]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-beybitshilik-kenesinin-zhargysyna-kol-koydy-2202512 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Бейбітшілік кеңесінің Жарғысына қол қойды |date=2026-01-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 3-4 ақпан 2026
|| {{Байрақ|Пәкістан}}
|| [[Исламабад]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-pakistanga-memlekettik-saparmen-bardy-311934/ |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Пәкістанға мемлекеттік сапармен барды |date=2026-02-03|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 19-20 ақпан 2026
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Вашингтон]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-vashingtonda-otandastarymyzben-kezdesti-1911146 |title= Мемлекет басшысы Вашингтонда отандастарымызбен кездесті |date=2026-02-19|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| 11 сәуір 2026
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Бұхара]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-ozbekstanga-zhumys-saparymen-bardy-1135714 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға жұмыс сапарымен барды |date=2026-04-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;
|-
| 17 сәуір 2026
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анталия]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-antaliya-diplomatiyalyk-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-173471 |title= Мемлекет басшысы Анталия дипломатиялық форумының панелдік сессиясына қатысты |date=2026-04-17|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 9 мамыр 2026
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-vladimir-putinmen-kezdesu-otkizdi-94455 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Владимир Путинмен кездесу өткізді |date=2026-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 22–24 маусым 2026
|| {{Байрақ|Бельгия}}
|| [[Брюссель]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-belgiyada-turatyn-otandastarmen-kezdesti-2252846 |title= Мемлекет басшысы Бельгияда тұратын отандастармен кездесті |date=2026-06-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
|-
| 13 шілде 2026
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-1362747 |title=Қазақстан Президенті Қатар Әмірі шейх Тәмим бен Хамад Әл Тәнимен кездесті |date=2026-07-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| 15–17 шілде 2026
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Шанхай]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kytaydyn-zhetekshi-kompaniyalary-basshylarymen-kezdesti-166319 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Қытайдың жетекші компаниялары басшыларымен кездесті |date=2026-07-16|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
|-
| 25 шілде 2026
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Омбы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-maydanger-kemel-tokaevka-arnalgan-eskertkish-taktaga-gul-shogyn-koydy-2562559 |title= Мемлекет басшысы майдангер Кемел Тоқаевқа арналған ескерткіш тақтаға гүл шоғын қойды |date=2026-07-25|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;
|-
| 31 шілде–1 тамыз 2026
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-zhane-azerbayzhan-memleketteri-basshylarynyn-beyresmi-konsultativtik-kezdesuine-katysty-3163914 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Орталық Азия және Әзербайжан мемлекеттері басшыларының бейресми Консультативтік кездесуіне қатысты|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;
|-
| 31 тамыз–1 қыркүйек 2026
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ilham-alievpen-kezdesti-3171959 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Ильхам Әлиевпен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;
|-
| 12–13 қыркүйек 2026
|| {{Байрақ|Үндістан}}
|| [[Нью Дели]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-abu-dabidin-tak-murageri-haled-ben-muhammed-al-nahayanmen-kezdesti-1282246 |title= Мемлекет басшысы Абу Дабидің Тақ мұрагері Халед бен Мұхаммед Әл Наһаянмен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2026-09-12|accessdate=2026-09-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]]</text>
      <sha1>5212eb6d50w6incgebn1trt54isygh1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мендоса (провинция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>748847</id>
    <revision>
      <id>3654350</id>
      <parentid>3593660</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T03:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3654350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10937" sha1="hbakgsjarfv7jw98oiros89qk63zvgs" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Қазақша атауы   = Мендоса
 |Шынайы атауы    = 
 |Суреті          = 
 |Сурет атауы     = 
 |Елтаңба         = Escudo de Mendoza.svg
 |Ту              =  Flag of Mendoza Province, Provinces of Argentina.svg
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = Аргентина
  |lat_dir = S |lat_deg = 32 |lat_min = 53 |lat_sec = 25
  |lon_dir = W |lon_deg = 68 |lon_min = 50 |lon_sec = 50 
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = Провинция
 |Кіреді          = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі       =
 |Кіреді1         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі1      =
 |Кіреді2         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі2      =
 |Енеді           = 
  |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі   =
 |Астанасы        = 
  |Астана түрі    = [[Мендоса (қала)|Мендоса]]
 |Ірі қаласы      = 
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                = 
  |Басшының түрі         = 
 |Басшысы2               = 
  |Басшының түрі2        = 
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ       =
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = 
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 1 738 929
  |Санақ жылы                    = 2010
  |Пайызы                        = 
  |Халық саны бойынша орны       = 
  |Тығыздығы                     = 
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = 
  |Конфессиялық құрамы           = 
 |Жер аумағы                     = 
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 
 |Максималды биіктігі            = 
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Карта                          = Mendoza in Argentina.svg
  |Карта ені                     = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = [[UTC−3:00|UTC-3]]
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = AR-M
 |Сандық идентификаторы          = 
  |Идентификатор түрі            = 
 |Сандық идентификаторы2         = 
  |Идентификатор түрі2           = 
 |Сандық идентификаторы3         = 
  |Идентификатор түрі3           = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 
 |Пошта индекстері               = 
 |Интернет-үйшігі                = 
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = 
  |Сайт тілі                     = 
 |Commons санаты                 = Mendoza
 |Кірістірме                     = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
'''Мендоса провинциясы''' ({{lang-es|Mendoza}}) — [[Аргентина|Аргентинадағы]] батысында орналасқан провинция. Сан-Хуан, Сан-Луис, Ла-Пампа, Рио-Негро және Неукен провинцияларымен шектеседі.

== Тарихы ==
1550 жылы испандар жаулап алды. 1561 жылы чилилік генерал-капитан Педро де Мендоса аймақты игеруге кірісті. Оның атымен провинция аталып кетті. Алғашында Мендоса Чилиғе қарайтын жолдағы стратегиялық маңызды пункт ретінде қаралды. Шаруашылық негізінен мал шаруашылығы болды. Кейінірек жүзім шаруашылығы дамыды, бұл провинцияның болашақ дамуына айтарлықтай әсер етті.

Аргентина тәуелсіздігін алғаннан кейін Мендоса Аргентина құрамына кірді. Бұл кезеңде провинцияның экономикасы мен әкімшілік жүйесі қалыптасты. Анды таулары арқылы Чилимен сауда байланыстары дамыды.

XIX ғасырдың екінші жартысы және XX ғасыр: XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап Мендосада темір жол салынып, инфрақұрылым дамыды. Шарап өндірісі тез дамып, провинцияның негізгі экономикалық саласына айналды.

== Табиғаты ==
Провинция Анды тауларының шығыс бөлігінде орналасқан, таулы жерлер мен табиғаттың әсемдігімен көз тартады. Таулы аудандарда туризм, серуендеу, альпинизм сияқты белсенді демалыс түрлері дамыған.
Дүние жүзіндегі ең биік таулардың бірі - Аконкагуа тауы Мендоса провинциясында орналасқан. Альпинистер үшін танымал орын.Провинцияның бір бөлігі шөлді жерлерден тұрады, олардың өзгеше экожүйесі мен флорасы бар.

== Климаты ==
Таулардың биіктігіне байланысты провинцияда климаттың айырмашылығы байқалады. Төменгі жазықтарда құрғақ, жылы климат, ал таулы аймақтарда суық және ылғалды климат болады.

Бұл аймақтарда ыстық, құрғақ жаз және салқын, құрғақ қыс болады. Күндізгі температура жазда 30°C-тан асып кетуі мүмкін, ал қыста 0°C-тан төмен түсуі мүмкін. Жауын-шашын өте аз, көбінесе жаңбыр түрінде болады.

Таулы аймақтарда (Анды таулары) биіктік артқан сайын температура төмендейді, жауын-шашын мөлшері артады. Жоғарғы биіктікте қар жауады, жыл бойы қар жамылғысы болады. Климат өте суық және желді болуы мүмкін.

== Әкімшілік бөлінісі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;9&quot; |Департаментері
|-
|№
!Атауы
!Халқы
(2010)
!Территория,
км²
!Орталығы
|-
|&lt;center&gt;1&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Годой-Крус&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;191903&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;75&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Годой-Крус&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;2&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Гуаймальен&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;283803&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;164&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Вилья-Нуэва&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;3&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Мендоса (Капиталь)&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;115041&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;54&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Мендоса&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;4&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Лавалье&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;36738&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;10212&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Вилья-Тулумайя&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;5&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Ла-Пас&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;10012&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;7105&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Ла-Пас&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;6&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Лас-Эрас&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;203666&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;8955&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Лас-Эрас&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;7&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Лухан-де-Куйо&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;119888&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;4847&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Лухан-де-Куйо&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;8&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Майпу&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;172332&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;617&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Майпу&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;9&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Маларгуэ&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;27660&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;41317&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Маларгуэ&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;10&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Ривадавия&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;56373&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;2141&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Ривадавия&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;11&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Сан-Карлос&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;32631&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;11578&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Вилья-Сан-Карлос&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;12&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Сан-Мартин&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;118220&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;1504&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Сан-Мартин&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;13&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Сан-Рафаэль&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;188018&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;31235&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Сан-Рафаэль&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;14&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Санта-Роса&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;16374&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;8510&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Санта-Роса&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;15&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Тунуян&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;49458&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;3317&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Тунуян&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;16&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Тупунгато&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;32524&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;2485&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Тупунгато&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;17&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Хенераль-Альвеар&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;46429&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;14448&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Хенераль-Альвеар&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;18&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Хунин&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;37859&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;263&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;Хунин&lt;/center&gt;
|}

== Сілтемелер ==
{{commonscat-inline||Mendoza}}
* [http://www.mendoza.gov.ar/ Ресми сайт] {{ref-es}}
* [http://www.turismo.mendoza.gov.ar Туризм және мәдениет министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925035013/http://www.turismo.mendoza.gov.ar/ |date=2020-09-25 }} {{ref-es}}
* [https://web.archive.org/web/20090616040954/http://www.uncu.edu.ar/contenido/index.php Universidad Nacional de Cuyo] {{ref-es}}
* [http://www.argentour.com/mapas/mendozamap.html Карта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424113848/http://www.argentour.com/mapas/mendozamap.html |date=2006-04-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20110221233159/http://

[[Санат:Аргентина провинциялары]]</text>
      <sha1>hbakgsjarfv7jw98oiros89qk63zvgs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айғалиұлы Ертай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>751766</id>
    <revision>
      <id>3654456</id>
      <parentid>3603631</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АРАЙЛЫМ</username>
        <id>184244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3654456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2343" sha1="8nd2x4si76bs453h0wjv4rpj3blgrbd" xml:space="preserve">{{уики}}
{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2025}}

{{Жазушы|Есімі=Айғалиұлы Ертай|Суреті=Е.Айғалиұлы.jpg|Туған күні=5.03.1953 |Туған жері={{UZB}}, Қашқадария облысы, Шырақшы ауданы|Марапаттары=«Дарабоз» (2001), «Халық алғысы» (2020)}}
'''Айғалиұлы Ертай''' ([[5 наурыз]] [[1953 жыл|1953 жылы]] туған, [[Өзбекстан]], [[Қашқадария облысы]] Шырақшы ауданы) – жазушы-журналист. ҚР Жазушылар және Журналистер одағының мүшесі, ҚР Мәдениет қайраткері (2000), [[Ақпарат саласының үздігі төсбелгісі|Ақпарат саласының үздігі]] (2015), Қазақ журналистикасының қайраткері (2017). ҚазМУ-дың (1978,қазіргі [[ҚазҰУ]]) журналистика факультетін бітірген. «Лениншіл жас» (1978-86, қазіргі «[[Жас Алаш (газет)|Жас алаш]]&lt;nowiki/&gt;»), «[[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиеті]]&lt;nowiki/&gt;»(1986–90), «[[Ана тілі]]&lt;nowiki/&gt;» газеттерінде (1990-2005) қызметтер атқарған. 2005 жылдан «Қазақстан дәуірі» халықаралық газетінің бас редакторы.  «Қара жапырақтар» (1995), «Сарайшық ханшасы және Иван Грозный» (2013), «Мен саған ғашықпын!» (2015) атты романдардың, «Қарға тамған қар», «Халық жауының балалары», «Өлімнен де күшті!», т.б. әңгімелердің, «Жер бетінен жоғалған ауыл», «Мен сені сағындым, әпке», т.б. кітаптардың авторы.&lt;ref&gt;Сыр елі. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023.&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* «Дарабоз» (2001)
* «[[Халық алғысы медалі|Халық алғысы]]&lt;nowiki/&gt;» (2020)

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>8nd2x4si76bs453h0wjv4rpj3blgrbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сумы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>753151</id>
    <revision>
      <id>3654408</id>
      <parentid>3620219</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24475" sha1="momgbabgrnjp6ztcnr918de3pi6tmg5" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Сумы
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Суми}}
 |сурет                   = UkrainianAcademyOfBanking.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Gerb goroda Sumy.png
 |ту                      = Flag goroda Sumy version.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =50 |lat_min =54 |lat_sec = 24
  |lon_dir =E |lon_deg =34 |lon_min =47 |lon_sec = 57
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Сумы облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Сумы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 2
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1652
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1780
 |жер аумағы              = 95,3858
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 166
 |климаты                 = қоңыржай континенттік
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 256 474
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 2762
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[украиндар]] — 84,58 %, [[орыстар]] — 12,44 %, (санақ 2001 ж.)
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 542
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 40000-40035
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Sumy
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Сумы''' ({{lang-uk|Суми}}) — [[Украина]]ның солтүстік-шығысындағы қала, [[Сумы облысы]]ның және Сумы ауданының әкімшілік орталығы. Ауданы 95,3 км², қала тұрғындарының саны 256 474 адамды құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BC%D1%8B|title=Сумы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-06 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Сумы қаласы Псель өзенінің жағасында, Сумка өзенінің (бұрынғы Сумы) құяр жерінде орналасқан. Қала шегінде Сумка өзеніне Стрелка (бұрынғы Сумка) және Попадка салалары құяды.
Қала ішінде Чеха деп аталатын үлкен көл және бірнеше ірі гидрокарьерлер бар. Қала арқылы автомобиль және темір жол өтеді. Сумы екі қалалық әкімшілік округке бөлінеді: Ковпаковский және Заречный.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://infoteach.ru/%D0%A1%D1%83%D0%BC%D1%8B|title=Сумы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-06 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қала атауының шығу тегі ==
Қала өз атауын екі жағынан шайып жатқан Сума және Сумка өзендері арқылы алды. Сумы тұрған жерден аңшылық сөмкелер табылғаны туралы аңыз күні бүгінге дейін сақталған. Бұл 1781 жылы бекітілген қала елтаңбасында көрініс тапты (тік бұрышты қалқандағы алтын түймелер мен белдемшелері бар үш қара сөмке). Сумы қаласының атауының шығу тегі туралы бірнеше аңыздар бар. Қаланың атауы Сумка (Сума) өзенінің атауынан шыққан, оның негізі түркі – «су» сөзінен шыққан болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://culttourism.ru/ukraine/sumskaya/sumy/|title=Сумы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-06 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Сумы қаласының негізі 1652 немесе 1655 жылдары атаман Герасим Кондратьевтің басшылығымен Киев облысындағы Ставище деревнясынан казактар ​​көшіп келген кезде қаланған. 1656-1658 жылдары патша өкіметі жіберген воевода Кирилл Арсеньевтің басшылығымен Сумы (немесе Сумин) бекінісі салынып, Сумы казак полкінің орталығына айналды. 1670 жылдары 1680 жылдардан бастап бекіністі елді мекен пайда болды, XVIII ғасырда қалалар пайда болды, сауда мен қолөнер дамыды.
[[Сурет:Здание земства. Город Сумы начало XX века..jpg|нобай|солға|200px|Қала көшесі, XX ғасырдың басы]]      
1765-1780 жылдары Сумы Слободско-Украин губернаторлығы құрамындағы аттас губернияның орталығы болды, ал 1780 жылы Сумыға Харьков аместниктіғінің қала және аудан орталығы мәртебесі берілді. Қала 1860 жылдары Харитоненко қант зауыты мен Сухановтар көпестер отбасыларының қызметі арқасында қарқынды дами бастады. 1877 жылы Сумы арқылы темір жол өтіп, қалада теологиялық семинария, кадет корпусы, театр, шіркеулер, ауруханалар, гимназиялар және басқа мекемелер ашылды. 20 ғасырдың басында қалада 50 мыңға жуық адам тұрған.

1917 жылғы төңкерістен кейін қала қолдан-қолға ауысып, Украина Халық Республикасы, большевиктер, неміс әскерлері және ақ гвардия құрамаларының бақылауында болды. Кеңес өкіметі 1919 жылы қарашада түпкілікті орнады. 1923-1930 жылдары Сумы Украина КСР құрамындағы Сумы ауданының орталығы, 1930-1939 жылдары Сумы облысы (1932-1939 жылдары Харьков облысының бөлігі), 1939 жылдан Сумы облысының орталығы болды. 1939 жылы қалада 64 мыңға жуық адам тұрды, оның 86,4% украиндар, 9% орыстар болды.

Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 10 қазанынан 1943 жылдың 2 қыркүйегіне дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. Есеп бойынша, оккупация кезінде 5000 Сумы тұрғыны қаза тауып, қала шайқастан айтарлықтай зардап шекті.

Соғыс аяқталғаннан кейін қала қалпына келтірілді, ал 1960-1970 жылдар қарқынды даму кезеңі болды, ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар - машина жасау зауыты жұмыс істеді. Химпром, насос зауыты, электронды микроскоп зауыты, ауыр компрессорлар зауыты, т.б. тамақ және жеңіл өнеркәсіп дамыды. 1970-1980 жылдары қала орталығы қайта салынды, облыс әкімшілігі мен театрдың жаңа ғимараттары салынды.

1991 жылы желтоқсанда өткен референдумда Сумы халқының 92 пайызы тәуелсіздік үшін дауыс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dzen.ru/a/Z5eWlijkvzNlIQH4|title=Сумы: бұл қандай қала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-06 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Сумыдағы ауа-райы ай сайын өзгереді, өйткені Ол экватордан өте алыс. Сумыдағы жоғары маусым мамыр, маусым, қыркүйек айларында ауа-райы +19,7°C...+24,6°C. Осы кезеңде қалада ең аз жауын-шашын жауады, шамамен 9 күндік айлық жауын-шашын мөлшері 17,8-ден 39,1 мм-ге дейін жетеді. Ашық күндердің саны 20-дан 20 күнге дейін. 

Сумыда ең жылы ауа райы маусым, тамыз, шілде айларында 27,0°C-қа дейін жетеді. Қоршаған ортаның ең төменгі температурасы қаңтар, ақпан және желтоқсан айларында байқалады, -4,1°С дейін. Түнгі көрсеткіштер -8,6°C пен 15,3°C аралығында.

Ең жауын-шашынды кезең маусым, шілде, мамыр, ауа райының қолайсыздығы 15 күнге созылып, 42,08 мм-ге дейін жауын-шашын түседі. Қаңтар, ақпан, қараша айына орта есеппен 4 күн ғана жауады, жауын-шашынның айлық мөлшері 17,80 мм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pogoda.365c.ru/ukraine/sumy/po_mesyacam?ysclid=m6tmp08rxd784656494|title=Сумыдағы ауа райы |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-06 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
2025 жылдың 1 ақпанындағы жағдай бойынша Сумы халқының саны 268 409 адамды құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/sumy/|title=Сумы халқының саны (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-09 |lang=}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Сумы қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/sumy/|title=Сумы қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
|  271016|| 269663 || 269177 || 268874 || 268642 || 267633 ||265555 ||264483 || 263448 || 262119 || 259660||256474
|}

== Экономикасы ==
Елді мекеннің экономикасы машина жасау кешеніне бағытталған. Сумы машина жасау ғылыми-өндірістік бірлестігі мұнай-газ, химия және атом өнеркәсібі үшін жабдықтар мен қондырғыларды шығаратын осы саладағы жетекші кәсіпорын болып табылады.

Сумы қаласының ірі кәсіпорындары:   
*Сумы машина жасау ғылыми-өндірістік бірлестігі;
*«ВНИкомпрессормаш» АҚ;
*«СЕЛМИ» электронды микроскоптар және электр автоматика зауыты;
*«Қызыл жұлдыз» қант зауыты;
*«Центролит» шойын құю зауыты;
*Спирт зауыты;
*Аяқ киім фабрикасы;
*Суми наубайханасы;
*Насоэнергомаш.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Міський театр.Суми.jpg|нобай|оңға|200px|Сумы балалар мен жасөспірімдер театры]]     
=== Театрлар ===
*М.В.Фрунзе атындағы Сумы мәдениет сарайы
*Сумы балалар мен жасөспірімдер театры
*М.С.Щепкин атындағы Сумы драма және музыкалық комедия театры

=== Мұражайлар === 
'''Өлкетану мұражайы''' — 1920 жылы құрылған. Мұнда Сумы облысының тарихы, оның флорасы мен фаунасы толық көрсетілген. Мұнда археологиялық қазбалардан алынған көптеген заттар, Сумы шаруаларының киімдер жинағы, көптеген тарихи фотосуреттер мен мұрағат құжаттары бар. Мұражайда барлығы 44 мыңға жуық экспонат бар.
[[Сурет:Земська управа 04.jpg|нобай|оңға|200px|Сумы облыстық тарихи-өлкетану мұражайы]]    [[Сурет:Сумський обласний художній музей ім. Никанора Онацького .jpg|нобай|оңға|200px|Сумы өнер мұражайы]]      
'''Сумы өнер мұражайы''' — әйгілі украин суретшісі және мұғалімі Никанор Онацкийдің есімімен аталады, 1920 жылы құрылған. Мұнда 15 мыңға жуық экспонат қойылған. Қазіргі Сумы суретшілерінің көптеген картиналары қойылған.

'''Сәндік-қолданбалы өнер мұражайы''' — мұнда келушілерге ұлттық кестелер, ағаштан жасалған бұйымдар, Сумы және Сумы облысының қолөнершілері жасаған қолдан жасалған бұйымдар ұсынылады.

'''Сумы полкінің тарихы мұражайы''' — Сумы тарихының мұражайы. Ол 2003 жылы Сумы казак полкінің бастамасымен құрылған. Мұнда Сумы өлкесінің казак тарихы толық ашылған.

'''Муниципалды галерея''' — заманауи өнерді насихаттауға бағытталған мемлекеттік мұражай. Мұнда заманауи кескіндеме, арт-фотография, мүсін, керамика және фарфор өнері бар, негізінен Сумы шеберлері өз жұмыстарын көрсетеді, кейде Украина, Беларусь және Ресейдің басқа аймақтарынан келген шеберлердің жұмыстарын көруге болады.

'''Чеховтың мұражай үйі''' — Чехов Сумыға бірнеше рет барған және әр жолы осы үйде болған. Бұл үйде Антон Павлович саяжайды жалға алған.

'''Банк ісі мұражайы''' — Банк академиясында орналасқан, мұнда ескі украиндық қағаз ақшаларды (талондар, революцияға дейінгі гривендер, карбованецтер, кеңестік рубльдер) т.б, көруге болады. Украиналық банк қызметінің тарихы баяндалады.

'''Халық ағарту мұражайы''' — 1984 жылы Сумыда ашылды. Сумы аймағындағы білім берудің даму тарихын баяндайтын төрт залы бар.

'''Альпинизм мұражайы''' — бұл жаңа эксклюзивті мұражай. Мұнда украиналық альпинистердің тарихы мен жетістіктері айтылады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/sumi/?ysclid=m6t8ckoorl88891653|title=Сумы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті жерлері ==
Қаладағы кішкентай, бірақ ең әдемі ғимараттардың бірі - Покров алаңында орналасқан ағаштан жасалған оюланған Алтанка беседкасы. Аңыз бойынша, оның негізін қалаушы Лещинский мұнай кен орындарын іздеу үшін ұңғыма бұрғыланған жерде тұрғызған.
[[Сурет:Альтанка 002.jpg|нобай|оңға|200px|Альтанка беседкасы]]     
Тарихи қала өзінің тарихи және архитектуралық көрнекті жерлеріне бай, соның ішінде Спасо-Преображенский соборы, Ильинский шіркеуі, Қасиетті Троицкий соборы, Әулие Марияның шіркеуі, Чеховтың үй-мұражайы, Асмолов және Суханов үйлері және басқа да көптеген нысандар.

19 ғасырдың ортасында көпес Асмоловтың бұрынғы меншігінде салынған саябақ жасыл алаңдарымен ерекше. Мұнда жүзге жуық сирек кездесетін ағаш түрлері мен хош иісті сиреньдің отызға жуық түрі өседі. 
2008 жылы қалада Сумы қаласының шығу тегін білдіретін мемориалдық белгі орнатылды. Маңайдағы құдық соңғы кездері қала тұрғындары жиі баратын орынға айналды, бұл құдықтағы суды алып, қол мен бетті жуу дәстүрі пайда болды. Қалада тұрғызылған ескерткіштер мен мемориалдық кешендер өте көп. Олардың ішінде Т.Шевченко, И.Харитоненко, Белгісіз солдат және т.б ескерткіштер бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wikiway.com/ukraina/sumy/|title=Сумы қаласы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ісі ==
=== Университеттер ===
[[Сурет:Sumdu.jpg|нобай|оңға|200px|Сумы мемлекеттік университеті]]  
'''Сумы мемлекеттік университеті''' — 2002 жылдың 1 тамызындағы жағдай бойынша университетте сегіз факультетте 23 бағыт бойынша төрт білім және біліктілік деңгейінде мамандар даярлайтын 48 кафедра жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82|title=Сумы мемлекеттік университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;
   
'''А.С.Макаренко атындағы Сумы мемлекеттік педагогикалық университеті''' — Университетте екі институт, бес факультет, отыз сегіз кафедра, екі оқу-консультациялық орталық бар. СумГПУ-де оқу процесін 475 оқытушы, оның ішінде 37 ғылым докторы мен профессоры, 244 ғылым кандидаты, доцент, 1 академик, 9 білім беру, еңбек сіңірген білім қайраткерлері т.б. жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ua-education.pro/ru/oblast/sumskaya/sumskoj-gosudarstvennyj-pedagogicheskij-universitet-imeni-a-s-makarenko-sumgpu|title=А.С.Макаренко атындағы Сумы мемлекеттік педагогикалық университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Сумы ұлттық аграрлық университеті''' — Университет құрылымына 8 факультет, 1 институт және 5 колледж кіреді. Студенььердің жалпы саны 11 мыңға жуық. Университет үздіксіз компьютерлендіру принципі бойынша жұмыс істейді: бүгінде университетте 1000-ға жуық компьютерлік орын бар, және әр студенттің байланыс көрсету уақыты мамандығына байланысты 250-ден 350 сағатқа дейін. 
Ғылыми-зерттеу жұмыстары 19 ғылыми зертханада шоғырланған, ал аспирантура 26 мамандық бойынша жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://snau.edu.ua/about-ua/|title=Сумы ұлттық аграрлық университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Колледждер ===
*Гуманитарлық-экономикалық колледж;
*Сумы мемлекеттік университетінің машина жасау колледжі;
*Сумы жоғары кәсіби құрылыс және дизайн мектебі;
*Д.С.Бортнянский атындағы Сумы жоғары өнер және мәдениет мектебі;
*Сумы полиция қызметкерлерінің кәсіби даярлық мектебі
*Сумы гуманитарлық-экономикалық колледжі;
*Сумы кооперативтік техникумы;
*Сумы медициналық колледжі;
*Сумы құрылыс колледжі;
*Сумы тамақ өнеркәсібі колледжі.
[[Сурет:Стадион Юбилейный 2008.jpg|нобай|оңға|200px|«Юбилейный» стадионы]]

== Спорт ==
«Юбилейный» стадионын (2001 жылы ашылды, 25 830 орындық, елдегі бірінші жабық стадион) Сумы футбол клубы (1982 жылы «Явор») өз матчтарын өткізу үшін пайдаланылады.[[]]
2012 ж. «Барса» атты жасөспірімдер футбол орталығы құрылды.&lt;br /&gt;
«Сумчанка» допты хоккей командасы (1996 жылы құрылған) 2007 жылдан 2020 жылға дейін қатарынан 14 рет Украина чемпионы атағын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/5744064?ysclid=m6t7vjfvx9182809545|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}
[[Санат:Украина қалалары]]
[[Санат:Украина батыр қалалары]]</text>
      <sha1>momgbabgrnjp6ztcnr918de3pi6tmg5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654409</id>
      <parentid>3654408</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24978" sha1="iqksiec66yhvt36l620yyz6zbq9yoac" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Сумы
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Суми}}
 |сурет                   = {{Photomontage|position=center
  | photo1a   = UkrainianAcademyOfBanking.JPG
  | photo2a   = Альтанка 002.jpg
  | photo2b   = Дзвіниця Спасо-Преображенського собору в Сумах.jpg
  | photo3a   = Сумський обласний художній музей ім. Никанора Онацького .jpg
  | photo3b   = Пам'ятник Тарасу.jpg
  | photo4a   = Skyline of Sumy (cropped).jpg
    | size    = 266
    | spacing = 2
    | color   = #FFFFFF
    | border  = 0
  }}
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Gerb goroda Sumy.png
 |ту                      = Flag goroda Sumy version.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =50 |lat_min =54 |lat_sec = 24
  |lon_dir =E |lon_deg =34 |lon_min =47 |lon_sec = 57
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Сумы облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Сумы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 2
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1652
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1780
 |жер аумағы              = 95,3858
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 166
 |климаты                 = қоңыржай континенттік
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 256 474
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 2762
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[украиндар]] — 84,58 %, [[орыстар]] — 12,44 %, (санақ 2001 ж.)
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 542
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 40000-40035
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Sumy
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Сумы''' ({{lang-uk|Суми}}) — [[Украина]]ның солтүстік-шығысындағы қала, [[Сумы облысы]]ның және Сумы ауданының әкімшілік орталығы. Ауданы 95,3 км², қала тұрғындарының саны 256 474 адамды құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BC%D1%8B|title=Сумы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-06 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Сумы қаласы Псель өзенінің жағасында, Сумка өзенінің (бұрынғы Сумы) құяр жерінде орналасқан. Қала шегінде Сумка өзеніне Стрелка (бұрынғы Сумка) және Попадка салалары құяды.
Қала ішінде Чеха деп аталатын үлкен көл және бірнеше ірі гидрокарьерлер бар. Қала арқылы автомобиль және темір жол өтеді. Сумы екі қалалық әкімшілік округке бөлінеді: Ковпаковский және Заречный.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://infoteach.ru/%D0%A1%D1%83%D0%BC%D1%8B|title=Сумы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-06 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қала атауының шығу тегі ==
Қала өз атауын екі жағынан шайып жатқан Сума және Сумка өзендері арқылы алды. Сумы тұрған жерден аңшылық сөмкелер табылғаны туралы аңыз күні бүгінге дейін сақталған. Бұл 1781 жылы бекітілген қала елтаңбасында көрініс тапты (тік бұрышты қалқандағы алтын түймелер мен белдемшелері бар үш қара сөмке). Сумы қаласының атауының шығу тегі туралы бірнеше аңыздар бар. Қаланың атауы Сумка (Сума) өзенінің атауынан шыққан, оның негізі түркі – «су» сөзінен шыққан болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://culttourism.ru/ukraine/sumskaya/sumy/|title=Сумы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-06 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Сумы қаласының негізі 1652 немесе 1655 жылдары атаман Герасим Кондратьевтің басшылығымен Киев облысындағы Ставище деревнясынан казактар ​​көшіп келген кезде қаланған. 1656-1658 жылдары патша өкіметі жіберген воевода Кирилл Арсеньевтің басшылығымен Сумы (немесе Сумин) бекінісі салынып, Сумы казак полкінің орталығына айналды. 1670 жылдары 1680 жылдардан бастап бекіністі елді мекен пайда болды, XVIII ғасырда қалалар пайда болды, сауда мен қолөнер дамыды.
[[Сурет:Здание земства. Город Сумы начало XX века..jpg|нобай|солға|200px|Қала көшесі, XX ғасырдың басы]]      
1765-1780 жылдары Сумы Слободско-Украин губернаторлығы құрамындағы аттас губернияның орталығы болды, ал 1780 жылы Сумыға Харьков аместниктіғінің қала және аудан орталығы мәртебесі берілді. Қала 1860 жылдары Харитоненко қант зауыты мен Сухановтар көпестер отбасыларының қызметі арқасында қарқынды дами бастады. 1877 жылы Сумы арқылы темір жол өтіп, қалада теологиялық семинария, кадет корпусы, театр, шіркеулер, ауруханалар, гимназиялар және басқа мекемелер ашылды. 20 ғасырдың басында қалада 50 мыңға жуық адам тұрған.

1917 жылғы төңкерістен кейін қала қолдан-қолға ауысып, Украина Халық Республикасы, большевиктер, неміс әскерлері және ақ гвардия құрамаларының бақылауында болды. Кеңес өкіметі 1919 жылы қарашада түпкілікті орнады. 1923-1930 жылдары Сумы Украина КСР құрамындағы Сумы ауданының орталығы, 1930-1939 жылдары Сумы облысы (1932-1939 жылдары Харьков облысының бөлігі), 1939 жылдан Сумы облысының орталығы болды. 1939 жылы қалада 64 мыңға жуық адам тұрды, оның 86,4% украиндар, 9% орыстар болды.

Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 10 қазанынан 1943 жылдың 2 қыркүйегіне дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. Есеп бойынша, оккупация кезінде 5000 Сумы тұрғыны қаза тауып, қала шайқастан айтарлықтай зардап шекті.

Соғыс аяқталғаннан кейін қала қалпына келтірілді, ал 1960-1970 жылдар қарқынды даму кезеңі болды, ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар - машина жасау зауыты жұмыс істеді. Химпром, насос зауыты, электронды микроскоп зауыты, ауыр компрессорлар зауыты, т.б. тамақ және жеңіл өнеркәсіп дамыды. 1970-1980 жылдары қала орталығы қайта салынды, облыс әкімшілігі мен театрдың жаңа ғимараттары салынды.

1991 жылы желтоқсанда өткен референдумда Сумы халқының 92 пайызы тәуелсіздік үшін дауыс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dzen.ru/a/Z5eWlijkvzNlIQH4|title=Сумы: бұл қандай қала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-06 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Сумыдағы ауа-райы ай сайын өзгереді, өйткені Ол экватордан өте алыс. Сумыдағы жоғары маусым мамыр, маусым, қыркүйек айларында ауа-райы +19,7°C...+24,6°C. Осы кезеңде қалада ең аз жауын-шашын жауады, шамамен 9 күндік айлық жауын-шашын мөлшері 17,8-ден 39,1 мм-ге дейін жетеді. Ашық күндердің саны 20-дан 20 күнге дейін. 

Сумыда ең жылы ауа райы маусым, тамыз, шілде айларында 27,0°C-қа дейін жетеді. Қоршаған ортаның ең төменгі температурасы қаңтар, ақпан және желтоқсан айларында байқалады, -4,1°С дейін. Түнгі көрсеткіштер -8,6°C пен 15,3°C аралығында.

Ең жауын-шашынды кезең маусым, шілде, мамыр, ауа райының қолайсыздығы 15 күнге созылып, 42,08 мм-ге дейін жауын-шашын түседі. Қаңтар, ақпан, қараша айына орта есеппен 4 күн ғана жауады, жауын-шашынның айлық мөлшері 17,80 мм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pogoda.365c.ru/ukraine/sumy/po_mesyacam?ysclid=m6tmp08rxd784656494|title=Сумыдағы ауа райы |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-06 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
2025 жылдың 1 ақпанындағы жағдай бойынша Сумы халқының саны 268 409 адамды құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/sumy/|title=Сумы халқының саны (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-09 |lang=}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Сумы қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/sumy/|title=Сумы қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
|  271016|| 269663 || 269177 || 268874 || 268642 || 267633 ||265555 ||264483 || 263448 || 262119 || 259660||256474
|}

== Экономикасы ==
Елді мекеннің экономикасы машина жасау кешеніне бағытталған. Сумы машина жасау ғылыми-өндірістік бірлестігі мұнай-газ, химия және атом өнеркәсібі үшін жабдықтар мен қондырғыларды шығаратын осы саладағы жетекші кәсіпорын болып табылады.

Сумы қаласының ірі кәсіпорындары:   
*Сумы машина жасау ғылыми-өндірістік бірлестігі;
*«ВНИкомпрессормаш» АҚ;
*«СЕЛМИ» электронды микроскоптар және электр автоматика зауыты;
*«Қызыл жұлдыз» қант зауыты;
*«Центролит» шойын құю зауыты;
*Спирт зауыты;
*Аяқ киім фабрикасы;
*Суми наубайханасы;
*Насоэнергомаш.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Міський театр.Суми.jpg|нобай|оңға|200px|Сумы балалар мен жасөспірімдер театры]]     
=== Театрлар ===
*М.В.Фрунзе атындағы Сумы мәдениет сарайы
*Сумы балалар мен жасөспірімдер театры
*М.С.Щепкин атындағы Сумы драма және музыкалық комедия театры

=== Мұражайлар === 
'''Өлкетану мұражайы''' — 1920 жылы құрылған. Мұнда Сумы облысының тарихы, оның флорасы мен фаунасы толық көрсетілген. Мұнда археологиялық қазбалардан алынған көптеген заттар, Сумы шаруаларының киімдер жинағы, көптеген тарихи фотосуреттер мен мұрағат құжаттары бар. Мұражайда барлығы 44 мыңға жуық экспонат бар.
[[Сурет:Земська управа 04.jpg|нобай|оңға|200px|Сумы облыстық тарихи-өлкетану мұражайы]]    [[Сурет:Сумський обласний художній музей ім. Никанора Онацького .jpg|нобай|оңға|200px|Сумы өнер мұражайы]]      
'''Сумы өнер мұражайы''' — әйгілі украин суретшісі және мұғалімі Никанор Онацкийдің есімімен аталады, 1920 жылы құрылған. Мұнда 15 мыңға жуық экспонат қойылған. Қазіргі Сумы суретшілерінің көптеген картиналары қойылған.

'''Сәндік-қолданбалы өнер мұражайы''' — мұнда келушілерге ұлттық кестелер, ағаштан жасалған бұйымдар, Сумы және Сумы облысының қолөнершілері жасаған қолдан жасалған бұйымдар ұсынылады.

'''Сумы полкінің тарихы мұражайы''' — Сумы тарихының мұражайы. Ол 2003 жылы Сумы казак полкінің бастамасымен құрылған. Мұнда Сумы өлкесінің казак тарихы толық ашылған.

'''Муниципалды галерея''' — заманауи өнерді насихаттауға бағытталған мемлекеттік мұражай. Мұнда заманауи кескіндеме, арт-фотография, мүсін, керамика және фарфор өнері бар, негізінен Сумы шеберлері өз жұмыстарын көрсетеді, кейде Украина, Беларусь және Ресейдің басқа аймақтарынан келген шеберлердің жұмыстарын көруге болады.

'''Чеховтың мұражай үйі''' — Чехов Сумыға бірнеше рет барған және әр жолы осы үйде болған. Бұл үйде Антон Павлович саяжайды жалға алған.

'''Банк ісі мұражайы''' — Банк академиясында орналасқан, мұнда ескі украиндық қағаз ақшаларды (талондар, революцияға дейінгі гривендер, карбованецтер, кеңестік рубльдер) т.б, көруге болады. Украиналық банк қызметінің тарихы баяндалады.

'''Халық ағарту мұражайы''' — 1984 жылы Сумыда ашылды. Сумы аймағындағы білім берудің даму тарихын баяндайтын төрт залы бар.

'''Альпинизм мұражайы''' — бұл жаңа эксклюзивті мұражай. Мұнда украиналық альпинистердің тарихы мен жетістіктері айтылады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/sumi/?ysclid=m6t8ckoorl88891653|title=Сумы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті жерлері ==
Қаладағы кішкентай, бірақ ең әдемі ғимараттардың бірі - Покров алаңында орналасқан ағаштан жасалған оюланған Алтанка беседкасы. Аңыз бойынша, оның негізін қалаушы Лещинский мұнай кен орындарын іздеу үшін ұңғыма бұрғыланған жерде тұрғызған.
[[Сурет:Альтанка 002.jpg|нобай|оңға|200px|Альтанка беседкасы]]     
Тарихи қала өзінің тарихи және архитектуралық көрнекті жерлеріне бай, соның ішінде Спасо-Преображенский соборы, Ильинский шіркеуі, Қасиетті Троицкий соборы, Әулие Марияның шіркеуі, Чеховтың үй-мұражайы, Асмолов және Суханов үйлері және басқа да көптеген нысандар.

19 ғасырдың ортасында көпес Асмоловтың бұрынғы меншігінде салынған саябақ жасыл алаңдарымен ерекше. Мұнда жүзге жуық сирек кездесетін ағаш түрлері мен хош иісті сиреньдің отызға жуық түрі өседі. 
2008 жылы қалада Сумы қаласының шығу тегін білдіретін мемориалдық белгі орнатылды. Маңайдағы құдық соңғы кездері қала тұрғындары жиі баратын орынға айналды, бұл құдықтағы суды алып, қол мен бетті жуу дәстүрі пайда болды. Қалада тұрғызылған ескерткіштер мен мемориалдық кешендер өте көп. Олардың ішінде Т.Шевченко, И.Харитоненко, Белгісіз солдат және т.б ескерткіштер бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wikiway.com/ukraina/sumy/|title=Сумы қаласы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ісі ==
=== Университеттер ===
[[Сурет:Sumdu.jpg|нобай|оңға|200px|Сумы мемлекеттік университеті]]  
'''Сумы мемлекеттік университеті''' — 2002 жылдың 1 тамызындағы жағдай бойынша университетте сегіз факультетте 23 бағыт бойынша төрт білім және біліктілік деңгейінде мамандар даярлайтын 48 кафедра жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82|title=Сумы мемлекеттік университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;
   
'''А.С.Макаренко атындағы Сумы мемлекеттік педагогикалық университеті''' — Университетте екі институт, бес факультет, отыз сегіз кафедра, екі оқу-консультациялық орталық бар. СумГПУ-де оқу процесін 475 оқытушы, оның ішінде 37 ғылым докторы мен профессоры, 244 ғылым кандидаты, доцент, 1 академик, 9 білім беру, еңбек сіңірген білім қайраткерлері т.б. жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ua-education.pro/ru/oblast/sumskaya/sumskoj-gosudarstvennyj-pedagogicheskij-universitet-imeni-a-s-makarenko-sumgpu|title=А.С.Макаренко атындағы Сумы мемлекеттік педагогикалық университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Сумы ұлттық аграрлық университеті''' — Университет құрылымына 8 факультет, 1 институт және 5 колледж кіреді. Студенььердің жалпы саны 11 мыңға жуық. Университет үздіксіз компьютерлендіру принципі бойынша жұмыс істейді: бүгінде университетте 1000-ға жуық компьютерлік орын бар, және әр студенттің байланыс көрсету уақыты мамандығына байланысты 250-ден 350 сағатқа дейін. 
Ғылыми-зерттеу жұмыстары 19 ғылыми зертханада шоғырланған, ал аспирантура 26 мамандық бойынша жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://snau.edu.ua/about-ua/|title=Сумы ұлттық аграрлық университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Колледждер ===
*Гуманитарлық-экономикалық колледж;
*Сумы мемлекеттік университетінің машина жасау колледжі;
*Сумы жоғары кәсіби құрылыс және дизайн мектебі;
*Д.С.Бортнянский атындағы Сумы жоғары өнер және мәдениет мектебі;
*Сумы полиция қызметкерлерінің кәсіби даярлық мектебі
*Сумы гуманитарлық-экономикалық колледжі;
*Сумы кооперативтік техникумы;
*Сумы медициналық колледжі;
*Сумы құрылыс колледжі;
*Сумы тамақ өнеркәсібі колледжі.
[[Сурет:Стадион Юбилейный 2008.jpg|нобай|оңға|200px|«Юбилейный» стадионы]]

== Спорт ==
«Юбилейный» стадионын (2001 жылы ашылды, 25 830 орындық, елдегі бірінші жабық стадион) Сумы футбол клубы (1982 жылы «Явор») өз матчтарын өткізу үшін пайдаланылады.[[]]
2012 ж. «Барса» атты жасөспірімдер футбол орталығы құрылды.&lt;br /&gt;
«Сумчанка» допты хоккей командасы (1996 жылы құрылған) 2007 жылдан 2020 жылға дейін қатарынан 14 рет Украина чемпионы атағын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/5744064?ysclid=m6t7vjfvx9182809545|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}
[[Санат:Украина қалалары]]
[[Санат:Украина батыр қалалары]]</text>
      <sha1>iqksiec66yhvt36l620yyz6zbq9yoac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654410</id>
      <parentid>3654409</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24991" sha1="tox4uu0fvzydy3opuqdx70m21qmoozi" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Сумы
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Суми}}
 |сурет                   = {{Photomontage|position=center
  | photo1a   = UkrainianAcademyOfBanking.JPG
  | photo2a   = Альтанка 002.jpg
  | photo2b   = Дзвіниця Спасо-Преображенського собору в Сумах.jpg
  | photo3a   = Сумський обласний художній музей ім. Никанора Онацького .jpg
  | photo3b   = Пам'ятник Тарасу.jpg
  | photo4a   = Skyline of Sumy (cropped).jpg
    | size    = 266
    | spacing = 2
    | color   = #FFFFFF
    | border  = 0
  }}
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Gerb goroda Sumy.png
 |ту                      = Flag goroda Sumy version.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =50 |lat_min =54 |lat_sec = 24
  |lon_dir =E |lon_deg =34 |lon_min =47 |lon_sec = 57
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Сумы облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Сумы ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 2
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1652
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1780
 |жер аумағы              = 95,3858
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 166
 |климаты                 = қоңыржай континенттік
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 256 474
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 2762
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[украиндар]] — 84,58 %, [[орыстар]] — 12,44 %, (санақ 2001 ж.)
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 542
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 40000-40035
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Sumy
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Сумы''' ({{lang-uk|Суми}}) — [[Украина]]ның солтүстік-шығысындағы қала, [[Сумы облысы]]ның және Сумы ауданының әкімшілік орталығы. Ауданы 95,3 км², қала тұрғындарының саны 256 474 адамды құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BC%D1%8B|title=Сумы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-06 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Сумы қаласы Псель өзенінің жағасында, Сумка өзенінің (бұрынғы Сумы) құяр жерінде орналасқан. Қала шегінде Сумка өзеніне Стрелка (бұрынғы Сумка) және Попадка салалары құяды.
Қала ішінде Чеха деп аталатын үлкен көл және бірнеше ірі гидрокарьерлер бар. Қала арқылы автомобиль және темір жол өтеді. Сумы екі қалалық әкімшілік округке бөлінеді: Ковпаковский және Заречный.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://infoteach.ru/%D0%A1%D1%83%D0%BC%D1%8B|title=Сумы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-06 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қала атауының шығу тегі ==
Қала өз атауын екі жағынан шайып жатқан Сума және Сумка өзендері арқылы алды. Сумы тұрған жерден аңшылық сөмкелер табылғаны туралы аңыз күні бүгінге дейін сақталған. Бұл 1781 жылы бекітілген қала елтаңбасында көрініс тапты (тік бұрышты қалқандағы алтын түймелер мен белдемшелері бар үш қара сөмке). Сумы қаласының атауының шығу тегі туралы бірнеше аңыздар бар. Қаланың атауы Сумка (Сума) өзенінің атауынан шыққан, оның негізі түркі – «су» сөзінен шыққан болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://culttourism.ru/ukraine/sumskaya/sumy/|title=Сумы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-06 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Сумы қаласының негізі 1652 немесе 1655 жылдары атаман Герасим Кондратьевтің басшылығымен Киев облысындағы Ставище деревнясынан казактар ​​көшіп келген кезде қаланған. 1656-1658 жылдары патша өкіметі жіберген воевода Кирилл Арсеньевтің басшылығымен Сумы (немесе Сумин) бекінісі салынып, Сумы казак полкінің орталығына айналды. 1670 жылдары 1680 жылдардан бастап бекіністі елді мекен пайда болды, XVIII ғасырда қалалар пайда болды, сауда мен қолөнер дамыды.
[[Сурет:Здание земства. Город Сумы начало XX века..jpg|нобай|солға|200px|Қала көшесі, XX ғасырдың басы]]      
1765-1780 жылдары Сумы Слободско-Украин губернаторлығы құрамындағы аттас губернияның орталығы болды, ал 1780 жылы Сумыға Харьков аместниктіғінің қала және аудан орталығы мәртебесі берілді. Қала 1860 жылдары Харитоненко қант зауыты мен Сухановтар көпестер отбасыларының қызметі арқасында қарқынды дами бастады. 1877 жылы Сумы арқылы темір жол өтіп, қалада теологиялық семинария, кадет корпусы, театр, шіркеулер, ауруханалар, гимназиялар және басқа мекемелер ашылды. 20 ғасырдың басында қалада 50 мыңға жуық адам тұрған.

1917 жылғы төңкерістен кейін қала қолдан-қолға ауысып, Украина Халық Республикасы, большевиктер, неміс әскерлері және ақ гвардия құрамаларының бақылауында болды. Кеңес өкіметі 1919 жылы қарашада түпкілікті орнады. 1923-1930 жылдары Сумы Украина КСР құрамындағы Сумы ауданының орталығы, 1930-1939 жылдары Сумы облысы (1932-1939 жылдары Харьков облысының бөлігі), 1939 жылдан Сумы облысының орталығы болды. 1939 жылы қалада 64 мыңға жуық адам тұрды, оның 86,4% украиндар, 9% орыстар болды.

Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 10 қазанынан 1943 жылдың 2 қыркүйегіне дейін қаланы неміс әскерлері басып алды. Есеп бойынша, оккупация кезінде 5000 Сумы тұрғыны қаза тауып, қала шайқастан айтарлықтай зардап шекті.

Соғыс аяқталғаннан кейін қала қалпына келтірілді, ал 1960-1970 жылдар қарқынды даму кезеңі болды, ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар - машина жасау зауыты жұмыс істеді. Химпром, насос зауыты, электронды микроскоп зауыты, ауыр компрессорлар зауыты, т.б. тамақ және жеңіл өнеркәсіп дамыды. 1970-1980 жылдары қала орталығы қайта салынды, облыс әкімшілігі мен театрдың жаңа ғимараттары салынды.

1991 жылы желтоқсанда өткен референдумда Сумы халқының 92 пайызы тәуелсіздік үшін дауыс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dzen.ru/a/Z5eWlijkvzNlIQH4|title=Сумы: бұл қандай қала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-06 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Сумыдағы ауа-райы ай сайын өзгереді, өйткені Ол экватордан өте алыс. Сумыдағы жоғары маусым мамыр, маусым, қыркүйек айларында ауа-райы +19,7°C...+24,6°C. Осы кезеңде қалада ең аз жауын-шашын жауады, шамамен 9 күндік айлық жауын-шашын мөлшері 17,8-ден 39,1 мм-ге дейін жетеді. Ашық күндердің саны 20-дан 20 күнге дейін. 

Сумыда ең жылы ауа райы маусым, тамыз, шілде айларында 27,0°C-қа дейін жетеді. Қоршаған ортаның ең төменгі температурасы қаңтар, ақпан және желтоқсан айларында байқалады, -4,1°С дейін. Түнгі көрсеткіштер -8,6°C пен 15,3°C аралығында.

Ең жауын-шашынды кезең маусым, шілде, мамыр, ауа райының қолайсыздығы 15 күнге созылып, 42,08 мм-ге дейін жауын-шашын түседі. Қаңтар, ақпан, қараша айына орта есеппен 4 күн ғана жауады, жауын-шашынның айлық мөлшері 17,80 мм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pogoda.365c.ru/ukraine/sumy/po_mesyacam?ysclid=m6tmp08rxd784656494|title=Сумыдағы ауа райы |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-06 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
2025 жылдың 1 ақпанындағы жағдай бойынша Сумы халқының саны 268 409 адамды құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/sumy/|title=Сумы халқының саны (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-09 |lang=}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Сумы қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/sumy/|title=Сумы қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
|  271016|| 269663 || 269177 || 268874 || 268642 || 267633 ||265555 ||264483 || 263448 || 262119 || 259660||256474
|}

== Экономикасы ==
Елді мекеннің экономикасы машина жасау кешеніне бағытталған. Сумы машина жасау ғылыми-өндірістік бірлестігі мұнай-газ, химия және атом өнеркәсібі үшін жабдықтар мен қондырғыларды шығаратын осы саладағы жетекші кәсіпорын болып табылады.

Сумы қаласының ірі кәсіпорындары:   
*Сумы машина жасау ғылыми-өндірістік бірлестігі;
*«ВНИкомпрессормаш» АҚ;
*«СЕЛМИ» электронды микроскоптар және электр автоматика зауыты;
*«Қызыл жұлдыз» қант зауыты;
*«Центролит» шойын құю зауыты;
*Спирт зауыты;
*Аяқ киім фабрикасы;
*Суми наубайханасы;
*Насоэнергомаш.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Міський театр.Суми.jpg|нобай|оңға|200px|Сумы балалар мен жасөспірімдер театры]]     
=== Театрлар ===
*М.В.Фрунзе атындағы Сумы мәдениет сарайы
*Сумы балалар мен жасөспірімдер театры
*М.С.Щепкин атындағы Сумы драма және музыкалық комедия театры

=== Мұражайлар === 
'''Өлкетану мұражайы''' — 1920 жылы құрылған. Мұнда Сумы облысының тарихы, оның флорасы мен фаунасы толық көрсетілген. Мұнда археологиялық қазбалардан алынған көптеген заттар, Сумы шаруаларының киімдер жинағы, көптеген тарихи фотосуреттер мен мұрағат құжаттары бар. Мұражайда барлығы 44 мыңға жуық экспонат бар.
[[Сурет:Земська управа 04.jpg|нобай|оңға|200px|Сумы облыстық тарихи-өлкетану мұражайы]]    [[Сурет:Сумський обласний художній музей ім. Никанора Онацького .jpg|нобай|оңға|200px|Сумы өнер мұражайы]]      
'''Сумы өнер мұражайы''' — әйгілі украин суретшісі және мұғалімі Никанор Онацкийдің есімімен аталады, 1920 жылы құрылған. Мұнда 15 мыңға жуық экспонат қойылған. Қазіргі Сумы суретшілерінің көптеген картиналары қойылған.

'''Сәндік-қолданбалы өнер мұражайы''' — мұнда келушілерге ұлттық кестелер, ағаштан жасалған бұйымдар, Сумы және Сумы облысының қолөнершілері жасаған қолдан жасалған бұйымдар ұсынылады.

'''Сумы полкінің тарихы мұражайы''' — Сумы тарихының мұражайы. Ол 2003 жылы Сумы казак полкінің бастамасымен құрылған. Мұнда Сумы өлкесінің казак тарихы толық ашылған.

'''Муниципалды галерея''' — заманауи өнерді насихаттауға бағытталған мемлекеттік мұражай. Мұнда заманауи кескіндеме, арт-фотография, мүсін, керамика және фарфор өнері бар, негізінен Сумы шеберлері өз жұмыстарын көрсетеді, кейде Украина, Беларусь және Ресейдің басқа аймақтарынан келген шеберлердің жұмыстарын көруге болады.

'''Чеховтың мұражай үйі''' — Чехов Сумыға бірнеше рет барған және әр жолы осы үйде болған. Бұл үйде Антон Павлович саяжайды жалға алған.

'''Банк ісі мұражайы''' — Банк академиясында орналасқан, мұнда ескі украиндық қағаз ақшаларды (талондар, революцияға дейінгі гривендер, карбованецтер, кеңестік рубльдер) т.б, көруге болады. Украиналық банк қызметінің тарихы баяндалады.

'''Халық ағарту мұражайы''' — 1984 жылы Сумыда ашылды. Сумы аймағындағы білім берудің даму тарихын баяндайтын төрт залы бар.

'''Альпинизм мұражайы''' — бұл жаңа эксклюзивті мұражай. Мұнда украиналық альпинистердің тарихы мен жетістіктері айтылады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/sumi/?ysclid=m6t8ckoorl88891653|title=Сумы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті жерлері ==
Қаладағы кішкентай, бірақ ең әдемі ғимараттардың бірі - Покров алаңында орналасқан ағаштан жасалған оюланған Алтанка беседкасы. Аңыз бойынша, оның негізін қалаушы Лещинский мұнай кен орындарын іздеу үшін ұңғыма бұрғыланған жерде тұрғызған.
[[Сурет:Альтанка 002.jpg|нобай|оңға|200px|Альтанка беседкасы]]     
Тарихи қала өзінің тарихи және архитектуралық көрнекті жерлеріне бай, соның ішінде Спасо-Преображенский соборы, Ильинский шіркеуі, Қасиетті Троицкий соборы, Әулие Марияның шіркеуі, Чеховтың үй-мұражайы, Асмолов және Суханов үйлері және басқа да көптеген нысандар.

19 ғасырдың ортасында көпес Асмоловтың бұрынғы меншігінде салынған саябақ жасыл алаңдарымен ерекше. Мұнда жүзге жуық сирек кездесетін ағаш түрлері мен хош иісті сиреньдің отызға жуық түрі өседі. 
2008 жылы қалада Сумы қаласының шығу тегін білдіретін мемориалдық белгі орнатылды. Маңайдағы құдық соңғы кездері қала тұрғындары жиі баратын орынға айналды, бұл құдықтағы суды алып, қол мен бетті жуу дәстүрі пайда болды. Қалада тұрғызылған ескерткіштер мен мемориалдық кешендер өте көп. Олардың ішінде Т.Шевченко, И.Харитоненко, Белгісіз солдат және т.б ескерткіштер бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wikiway.com/ukraina/sumy/|title=Сумы қаласы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ісі ==
=== Университеттер ===
[[Сурет:Sumdu.jpg|нобай|оңға|200px|Сумы мемлекеттік университеті]]  
'''Сумы мемлекеттік университеті''' — 2002 жылдың 1 тамызындағы жағдай бойынша университетте сегіз факультетте 23 бағыт бойынша төрт білім және біліктілік деңгейінде мамандар даярлайтын 48 кафедра жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82|title=Сумы мемлекеттік университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;
   
'''А.С.Макаренко атындағы Сумы мемлекеттік педагогикалық университеті''' — Университетте екі институт, бес факультет, отыз сегіз кафедра, екі оқу-консультациялық орталық бар. СумГПУ-де оқу процесін 475 оқытушы, оның ішінде 37 ғылым докторы мен профессоры, 244 ғылым кандидаты, доцент, 1 академик, 9 білім беру, еңбек сіңірген білім қайраткерлері т.б. жұмыс жасайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ua-education.pro/ru/oblast/sumskaya/sumskoj-gosudarstvennyj-pedagogicheskij-universitet-imeni-a-s-makarenko-sumgpu|title=А.С.Макаренко атындағы Сумы мемлекеттік педагогикалық университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Сумы ұлттық аграрлық университеті''' — Университет құрылымына 8 факультет, 1 институт және 5 колледж кіреді. Студенььердің жалпы саны 11 мыңға жуық. Университет үздіксіз компьютерлендіру принципі бойынша жұмыс істейді: бүгінде университетте 1000-ға жуық компьютерлік орын бар, және әр студенттің байланыс көрсету уақыты мамандығына байланысты 250-ден 350 сағатқа дейін. 
Ғылыми-зерттеу жұмыстары 19 ғылыми зертханада шоғырланған, ал аспирантура 26 мамандық бойынша жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://snau.edu.ua/about-ua/|title=Сумы ұлттық аграрлық университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Колледждер ===
*Гуманитарлық-экономикалық колледж;
*Сумы мемлекеттік университетінің машина жасау колледжі;
*Сумы жоғары кәсіби құрылыс және дизайн мектебі;
*Д.С.Бортнянский атындағы Сумы жоғары өнер және мәдениет мектебі;
*Сумы полиция қызметкерлерінің кәсіби даярлық мектебі
*Сумы гуманитарлық-экономикалық колледжі;
*Сумы кооперативтік техникумы;
*Сумы медициналық колледжі;
*Сумы құрылыс колледжі;
*Сумы тамақ өнеркәсібі колледжі.
[[Сурет:Стадион Юбилейный 2008.jpg|нобай|оңға|200px|«Юбилейный» стадионы]]

== Спорт ==
«Юбилейный» стадионын (2001 жылы ашылды, 25 830 орындық, елдегі бірінші жабық стадион) Сумы футбол клубы (1982 жылы «Явор») өз матчтарын өткізу үшін пайдаланылады.[[]]
2012 ж. «Барса» атты жасөспірімдер футбол орталығы құрылды.&lt;br /&gt;
«Сумчанка» допты хоккей командасы (1996 жылы құрылған) 2007 жылдан 2020 жылға дейін қатарынан 14 рет Украина чемпионы атағын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/5744064?ysclid=m6t7vjfvx9182809545|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-07 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}
[[Санат:Украина қалалары]]
[[Санат:Украина батыр қалалары]]</text>
      <sha1>tox4uu0fvzydy3opuqdx70m21qmoozi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тернополь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>753245</id>
    <revision>
      <id>3654427</id>
      <parentid>3430961</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24044" sha1="snq68pz2lx5w26wfgdhjyjlse43iiwj" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тернополь
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Терно́піль}}
 |сурет                   = UA-TE Ternopil Buran 18-06-16.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ternopil.svg
 |ту                      = Flag of Ternopil.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =49 |lat_min =34 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =36 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Тернополь облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Тернополь ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 23 мкр.
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1540
 |алғашқы дерек           = 1540 
 |бұрынғы атаулары        = 1944 ж. дейін — Тарнополь
 |статус алуы             = 1540
 |жер аумағы              = 86
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 320
 |климаты                 = қоңыржай континенттік
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 217 950
  |санақ жылы             = 2024
  |тығыздығы              = 3125
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[украиндар]] — 94,07 %, [[орыстар]] — 3,43 % (санақ 2001ж.)
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +38 035
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 46000—46499
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ternopil
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тернополь''' ({{lang-uk|Терно́піль}}) — [[Украина]]ның батысындағы қала, [[Тернополь облысы]]ның және Тернополь ауданының әкімшілік орталығы. Саяси, экономикалық, іскерлік, діни және мәдени орталық. Тернополь агломерациясының орталығы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C|title=Тернополь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-09 |lang=}}&lt;/ref&gt;
Халқының саны 224,2 мың адам (2021 ж.).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://terravisor.com/cities/info/ternopil|title=Тернополь — Украинадағы қала|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-09 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Тернополь Серет өзенінің бойында ([[Днестр]]дің сол саласы) орналасқан. Темір жолдар мен автомобиль жолдарының түйіскен. Қала Украинадағы маңызды көлік торабы болып табылады. Тернопольден Киевке дейінгі қашықтық 415 км.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://our-travels.info/ost/Goroda/Ukraine/Ternopol/Ternopol.php|title=Тернополь, Тернополь ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-09 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қала атауының шығу тегі ==
Қала атауының шығу тегі туралы әртүрлі нұсқалар бар. Біріншісі бойынша, қаланың негізі қаланған аймақ Тернополь деп аталды. Бұл атау поляк тіліндегі «тер(е)н» дегенді білдіретін taru сөзінен шыққан. Украин транскрипциясында Тернопольдің нұсқасы пайда болады - «тікенек өрісі», одан қаланың қазіргі атауы шыққан. Бұл жерді Тернополь деп атаған, себебі бұл аймақ ұзақ уақыт бойы тікенмен толып кеткені үшін аталды.

Басқа түсіндірме бойынша, оған сәйкес қала атауы магнаттардың тегі Тарнавскийден және гректің қысқартылған соңы -поль, полис «қала» дегеннен шыққан. 1944 жылға дейін қала Тарнополь деп аталды. Қала атауы иесінің негізін қалаушы Ян Амор Тарновскидің фамилиясынан шыққаны орынды сияқты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://altai-ses.ru/4198d54081/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C|title=Тернополь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-09 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Алғашқы ресми деректер 1540 жылы Польша королі Сенигмунт I Краков гетманы Ян Тарновскийге адам тұрмайтын жерлерді иелік ету туралы куәлік табыс еткен кезден басталады. Меншікпен бірге гетман патшалықтың шекарасын татар шапқыншылығынан қорғау міндетін алды.
Ян Тарновский 8 жыл бойы қаладан терең ор мен биік қорғанмен бөлінген бекініс тұрғызды. Кіру аспалы көпір мен тас қақпалар арқылы болды.
1575, 1589 және 1618 жылдары татар шапқыншылықтары болып, қала тоналып, айтарлықтай шығынға ұшырады.
[[Сурет:Tarnopol. - Тернопіль. Magistrat, Hotel Podolski, Pomnik Mickiewicza.jpg|нобай|солға|200px|Қалалық ратуша 1618 ж.]]     
1618 жылы Гетман [[Богдан Хмельницкий]] мен оның әскерлері қаланы басып алды. 1672 жылы түрік әскерлері басып алды, олар бірнеше апта оккупация кезінде тас ғимараттарды бұзып, тоғандағы суды ағызды, диірмендерді және басқа да ағаш ғимараттарды өртеп жіберді.
1772 жылы Поляк-Литва Достастығы бірінші рет бөлінгеннен кейін Тернополь Австрия империясының құрамына енді. Осы оқиғалардан кейін ғана қаладағы өмір қайта жанданды.
1809 жылғы соғыс кезінде Тернопольді алдымен поляктар басып алып, кейін Ресей империясының қарамағына өтіп, Тернополь округінің орталығына айналды.

1840 жылы Тернополь тұрған жерлер Эразм Коритовскийге тиесілі болды. Ол өз мүлкін Тадеуш Туркулға сатуға шешім қабылдады. Соңғы қожайын 3 жылдан кейін қала тұрғындарына тәуелсіздік алуға мүмкіндік берді. Нәтижесінде, 1844 жылы император Фердинанд I жарлығымен Тернополь тәуелсіз корольдік қалаға айналды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында және 1917 жылға дейін Тернопольді орыс әскерлері басып алды, бірақ 1918 жылы Брест бейбітшілігіне қол қойылғаннан кейін қала Австрия билігіне қайтарылды. 1921 жылы Рига келісіміне сәйкес Тернополь Польшаның құрамына кіріп, воеводствоның орталығы болып белгіленді.
1939 жылы Қызыл Армияның Польшаға басып кіруінің нәтижесінде қала Тернополь облысының орталығына айналды.
1941 жылы 2 шілдеде алға басып келе жатқан неміс әскерлері қаланы басып алды. Неміс әскерлерінен азат ету 1944 жылы 23 наурызда басталып, 15 сәуірге дейін созылды.

Кеңес үкіметі келгеннен кейін 1945 жылдан 1954 жылға дейін созылған қалпына келтіру кезеңі басталды. 1944 жылдың тамызында қала өзінің қазіргі Тернополь атауын алды. Осы кезде Комсомольское деп аталатын батпақты аймақтың орнында жасанды көл пайда болды, ал 1992 жылы Тернополь тоғаны деп өзгертілді. 
Украинаның тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін Тернополь ұлттық жаңғырудың негізгі мәдени орталықтарының біріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.istmira.com/drugoe-razlichnye-temy/16499-istorija-goroda-ternopol.html|title=Тернополь қаласының тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-09 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Тернопольдегі жоғары маусым шілде, тамыз, қыркүйек айларында тамаша ауа-райы +19,0°C...+25,5°C. Осы кезеңде қалада ең аз жауын-шашын болады, шамамен айына 1 күн жауын-шашын мөлшері 29,9-дан 58,5 мм-ге дейін.

Айлар бойынша Тернопольде ең жылы ауа райы маусым, шілде, тамыз айларында 25,5°C-қа дейін жетеді. Қоршаған ортаның ең төменгі температурасы қаңтар, ақпан және желтоқсан айларында байқалады, -4,2°С дейін. Түнде бұл көрсеткіштер -5,8°С пен 13,8°C аралығында.

Ең жауын-шашынды кезең маусым, шілде, мамыр, ауа райының қолайсыздығы 6 күнге созылатын, 64,8 мм-ге дейін жауын-шашын түседі. Қаңтар, қазан, қараша, осы кезеңде айына орта есеппен 0 күн ғана жауады, жауын-шашынның айлық мөлшері 15,8 мм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pogoda.365c.ru/ukraine/ternopol/po_mesyacam|title=Тернопольдегі ауа-райы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-09 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
2025 жылдың 1 ақпанындағы жағдай бойынша Тернопольде 217 950 адам тұрады, оның ішінде 97 424 ер адам және 120 526 әйел.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/ukraine/ternopil/?type=info|title=Тернопольдегі өмір (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-09 |lang=}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Тернополь қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/ternopol/|title=Тернополь қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
|  217446|| 217300 || 217118 || 217110 || 217773 || 218228 ||217866 ||218653 || 221820 || 223462 || 223938||225004
|}

== Экономика және транспорты ==
Қала экономикасының негізін қызмет көрсету саласы құрайды. Оның жетекші секторлары: әкімшілік, қаржылық, көлік және логистика. қызмет көрсету, сауда, мәдениет, білім беру және денсаулық сақтау ісі.

Тернополь кәсіпорындары жарықтандыру және радиотехникалық жабдықтарды, қант қызылшасын жинайтын комбайндарды, құрылыс материалдарын, жиһаздарды, фарфордан жасалған ыдыстарды, жасанды былғары, маталарды, кондитерлік өнімдерді, жеңіл өнеркәсіп тауарларын шығарады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://fi-hi.ru/infrastruktura-ternopolya/|title=Тернополь инфрақұрылымы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-09 |lang=}}&lt;/ref&gt;

Тернопольде автомобиль (автобустар, таксилер, тұрақты таксилер), электрлік (троллейбустар), теміржол (қалалық пойыздар, дизельдік пойыздар), әуе (ұшақтар, тікұшақтар) және су көлігі (моторлы кемелер, яхталар, желкенді қайықтар) бар.

== Мәдениеті ==
[[Сурет:Тернопіль - День Державного прапора України - 13084501.jpg|нобай|оңға|200px|Академиялық облыстық украин драма театры]]     
=== Театрлары ===
*Т.Г. Шевченко атындағы Тернополь академиялық облыстық украин драма театры;
*Тернополь академиялық аймақтық актер және қуыршақ театры;
*Тернополь облыстық филармониясы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ternopol.kitabi.ru/dosug-i-razvlecheniya/teatry|title=Тернопольдегі театрлар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-09 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Мұражайлар ===
'''Иван Пулуж мұражайы''' — Тернополь облысының тумасы украин ғалымы Иван Пулуждың өмірі мен ғылыми жетістіктері туралы баяндайды. Мұнда фотосуреттерді, құжаттардың көшірмелерін, дәрістер мен ғылыми мақалаларды табуға болады.
   
'''Тернополь саяси тұтқындар мұражайы''' — 1996 жылы құрылған. Мұражайдың өзі бұрынғы КСРО КГБ-ның тергеу изоляторында орналасқан. Бұл мұражай экспозициясында барлық лагерьлер мен саяси түрмелер орналасқан КСРО-ның құпия картасы, ОУН (Украина ұлтшылдарының ұйымы) және УПА (Украина көтерілісшілер армиясы) көрнекті қайраткерлерінің фотосуреттері мен өмірбаяндары бар.
[[Сурет:Тернопіль - Вулиця Гетьмана Сагайдачного, 13 у вечоровий час - 13110473.jpg|нобай|оңға|200px|Сурет галереясы]]  
'''Тернополь өлкетану мұражайы''' — Тернополь аймағының тарихы мен табиғаты туралы әңгімелейді. Мұнда 274 мыңға жуық экспонат бар: галициялықтардың ұлттық киімдері (Галисиядан келген украиндар), фотосуреттер, тұрмыстық заттар, құжаттар, археологиялық қазба жұмыстары нәтижесінде табылған заттар.

'''Облыстық өнер мұражайы''' — мұнда Тернополь суретшілерінің картиналары орналасқан.

'''Самогон мұражайы''' - Украинадағы жалғыз эксклюзивті мұражай. Келушілерді самогонның тұнбасы мен үлкен ағаш бөшке қарсы алады, оған қолдан жасалған арақ – самогон құйылады. Мұнда әлемнің түкпір-түкпірінен келген самогондардың үлкен топтамасын, сондай-ақ әртүрлі самогондық құрылғылардың алуан түрлілігін табауға болады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/ternopil/|title=Тернополь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-09 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті жерлері == 
Қаланың басты алаңы Тернополь драма театрының классикалық театры жанындағы алаңнан басталады. 2012 жылдың тамызында театрға қарама-қарсы Тәуелсіздік монументі орнатылды. 
Осы жерден Орталық магистраль – Тарас Шевченко бульвары басталады. Алаңның жанында Кобзар ескерткіші тұр. 
[[Сурет:Вулиця Сагайдачного в Тернополі.jpg|нобай|оңға|200px|Гетман Сагайдачный көшесі]]    
Шевченко бульварында, үш орталық көшенің қиылысында романтикалық кездесулер үшін танымал орын бар - шойын бағанға орнатылған үш қырлы көше сағаты бар. Бұл композиция 1896 жылдан бері тұрды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жойылып, 2014 жылы мұрағаттық фотосуреттер арқылы қалпына келтірілді.
   
2002 жылы Майдан Воли (Бостандық) алаңында князь Данило Галицкийге ескерткіш орнатылды. Гетмана Сагайдачный көшесінде Әулие Мария соборы орналасқан. Ғибадатхана 1749-1778 жылдары барокко стилінде тұрғызылған.
Қала шегінде XIX ғасырдың ортасында құрылған қорық паркі бар. Мұнда ағаштың 40 түрі өседі, олардың кейбірінің жасы бірнеше жүздеген жылдан асқан. Сондай-ақ Ұлттық жаңғыру саябағында көңілді уақыт өткізуге болады. Мұнда 20 метрлік айналма дөңгелегі, аттракциондар, спорт алаңдары, теннис корты бар.

Қала тұрғындары демалатын танымал орын - «Топильче» ландшафты гидропаркі. Оның аумағын жыралар кесіп өтіп, онда бұлақтар ағып жатыр және олардың үстінде көпірлер орналасқан. Аралдар тақырыптық аймақтарға бөлінген: казактар ​​қаласы, ғарыш кешені және ағаш мүсіндер алаңы. Мұнда театрландырылған шоулар өтеді. Саябақтың ортасында су диірмендерінің жұмыс істеп тұрған макеттері орнатылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wikiway.com/ukraina/ternopol/|title=Тернополь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-09 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ісі ==
=== Университеттер ===
[[Сурет:Головний корпус Західноукраїнського національного університету.jpg|нобай|оңға|200px|Батыс Украина ұлттық университеті]]     
*Владимир Гнатюк атындағы Тернополь ұлттық педагогикалық университеті;
*Батыс Украина ұлттық университеті;
*Иван Пулюя атындағы Тернополь ұлттық техникалық университеті;
*Тернополь әлеуметтік және ақпараттық технологиялар институты;
*Аймақаралық персоналды басқару академиясының Тернополь институты;
*И.Я.Горбачевский атындағы Тернополь ұлттық медицина университеті;
*Тернополь педагогикалық білім беру эксперименттік институты;
*Тернополь экономика және кәсіпкерлік институты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://parta.com.ua/university/ternopol/|title=Тернополь университеттері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-09 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Спорт ==
[[Сурет:Стадіон ім. Романа Шухевича 3.jpg|нобай|оңға|200px|Қалалық стадион]]     
Қалада бірнеше кәсіби командалар ойнайды. «Галичанка Тернополь» волейбол командасы – Украина Суперлигасының чемпионы (2010), күміс (2006) және қола (2000, 2001) жүлдегерлері, Украина кубогының иегері (1994, 2004). 

Қаланың басты кәсіпқой футбол командасы – 2018/19 маусымында Украина чемпионатының екінші лигасында ойнаған, бұрын жоғары және бірінші лигаларда ойнаған «Нива» командасы. 
Гандболдан «ЭкономУниверситет-Энерго» командасы Украина Суперлигасының ортаңғы сатысында. «Тернополь» баскетбол командасы жоғары лигада ойнайды.

2011 жылдың 27-28 тамызында Тернополь қаласында мотоспорт бойынша Еуропа чемпионаты, 2012 жылдың 25-26 тамызында JT-250 және F-500 кластары бойынша әлем чемпионаты өтті.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Украина әкімшілік бөлінісі}}
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>snq68pz2lx5w26wfgdhjyjlse43iiwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дастан Талғатұлы Сатпаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>753950</id>
    <revision>
      <id>3654303</id>
      <parentid>3654168</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Бернли ФК ойыншылары|Бернли ФК ойыншылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3654303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7131" sha1="mox90gzh6oi6ht6mh7oz3d29uakiesd" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі              = Дастан Сатпаев|сурет=|сурет ені=250px|салмағы=73 кг|толық аты=Дастан Талғатұлы Сатпаев
|туған күні         = 12.8.2008
|туған жері         = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|позиция            = [[шабуылшы]]
|азаматтығы         = {{KAZ}}
|бойы               = 176 см
|қазіргі клуб       = {{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]
|номері             = 10
|клубтары           = {{футбол карьерасы
|2024—2026|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|41 (21)
|2024|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат Академия|Қайрат-Жастар]]|5 (1)
}}
|ұлттық құрамы         = {{футбол карьерасы
|2023—2024|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-17|10 (4)
|2025|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-21|1 (0)
|2025—|{{футбол|Қазақстан}}|7 (1)
}}
}}
'''Дастан Талғатұлы Сатпаев''' ([[12 тамыз]] [[2008 жыл]]&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.world/dastan-satpaev/profil/spieler/1179146 Тransfermarkt.com]&lt;/ref&gt;, [[Алматы]]) — қазақстандық футболшы, «[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]» клубы мен [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан ұлттық құрамасының]] шабуылшысы.

[[Дулат]] тайпасынан шыққан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/reel/DOBkgyJAmL6/?igsh=ZXJ4cjludW01ajB6|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-10-01}}&lt;/ref&gt;

== Мансап ==
=== Клубтық ===
Футболшы ретінде мансабын 2024 жылы «[[Қайрат Академия|Қайрат-Жастар]]&lt;nowiki/&gt;» клубында бастады. 2024 жылғы 7 сәуірде [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Қазақстанның бірінші лигасындағы]] дебюттік матчын «[[Алтай (футбол клубы, Өскемен)|Алтай]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы өткізді (1:0)&lt;ref&gt;Қайрат Жастар - Алтай

https://www.transfermarkt.com/kairat-zhas_altay-oskemen/index/spielbericht/4315463&lt;/ref&gt;. 2024 жылғы 29 тамызда «[[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы ойында (1:0) бірінші лигадағы алғашқы голын соқты&lt;ref&gt;Тараз - Қайрат Жастар https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-zhas/index/spielbericht/4442308&lt;/ref&gt;.

2024 жылғы 26 мамырда [[Қазақстан лига кубогы|Қазақстан Лига Кубогындағы]] алғашқы ойынын «[[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы өткізді (9:0), 80-минутта [[Элдер Сантана]]ның орнына алаңға шықты&lt;ref&gt;Қайрат - Ақжайық

https://www.transfermarkt.com/kairat-almaty_akzhayik-uralsk/index/spielbericht/4346796&lt;/ref&gt;. 2025 жылғы 22 ақпанда [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан Суперкубогында]] тұңғыш ойынын өткізіп, «[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы матчта (2:0) 69-минутта Георгий Зарианың орнына шықты&lt;ref&gt;Қайрат - Ақтөбе https://www.transfermarkt.com/kairat-almaty_fc-aktobe/index/spielbericht/4533386&lt;/ref&gt;.

2025 жылдың қаңтар айында «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]» футбол клубы футболшымен 2029 жылға дейін келісім шарт жасасты. Трансфер құны 4.3 млн еуро. Бірақ «Челси» сапына 2026 жылдан бастап қосылады.

2025 жылғы 2 наурызда [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан Премьер-лигасындағы]] бірінші турда «[[Астана (футбол клубы)|Астана]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы ойында (1:1) гол соғып, 37-минутта Элдер Сантананың орнына алаңға шықты&lt;ref&gt;Астана - Қайрат https://www.transfermarkt.com/fc-astana_kairat-almaty/index/spielbericht/4554252&lt;/ref&gt;. Сол жылы, 26 қарашада, ол Чемпиондар Лигасындағы алғашқы голын «Копенгагенге» қарсы сырт алаңдағы матчта соқты, бұл жетістікке жеткен алғашқы қазақ ойыншысы атанды

=== Ұлттық құрама ===
2023 жылғы 21 қазанда Қазақстанның 17 жасқа дейінгі құрамасында дебютант болып, Түркияның 17 жасқа дейінгі құрамасына қарсы ойнады (0:0)&lt;ref&gt;Түркия U17 - Қазақстан U17

https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/4161910&lt;/ref&gt;. 2024 жылғы 18 ақпанда Ресейдің 17 жасқа дейінгі құрамасына қарсы матчта (1:3) Қазақстанның 17 жасқа дейінгі құрамасындағы алғашқы голын соқты&lt;ref&gt;Ресей U17 - Қазақстан U17 https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/4277027&lt;/ref&gt;.

2025 жылғы 22 наурызда [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан]] ұлттық құрамасында тұңғыш рет [[Уэльс Ұлттық футбол құрамасы|Уэльс]] құрамасына қарсы матчта (1:3) 74-минутта [[Максим Иванович Самородов|Максим Самородовтың]] орнына шықты&lt;ref&gt;Уэльс - Қазақстан https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/4510807&lt;/ref&gt;.

== Жетістіктері ==
* [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан суперкубогы]]: [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2025|2025]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://sport24.ru/football/article-718332-chelsi-podpisal-16-letnego-kazakha-vunderkinda-dastana-satpayeva-pochemu-yego-kritikoval-cherchesov «Челси» купил 16-летнего вундеркинда из Казахстана]

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Бернли ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>mox90gzh6oi6ht6mh7oz3d29uakiesd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654306</id>
      <parentid>3654303</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3654306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7659" sha1="fh6o30tm279ftjnlietk56lxobo7y9m" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі              = Дастан Сатпаев|сурет=|сурет ені=250px|салмағы=73 кг|толық аты=Дастан Талғатұлы Сатпаев
|туған күні         = 12.8.2008
|туған жері         = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|позиция            = [[шабуылшы]]
|азаматтығы         = {{KAZ}}
|бойы               = 176 см
|қазіргі клуб       = {{ту|Англия}} [[Бернли (футбол клубы)|Бернли]]
|номері             = 12
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
|2017—2023|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]
}}
|клубтары           = {{футбол карьерасы
|2024—2026|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|41 (21)
|2024|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат Академия|Қайрат-Жастар]]|5 (1)
|2026—осы уақыт|{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|0 (0)
|2026—осы уақыт|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Бернли (футбол клубы)|Бернли]]|3 (0)
}}
|ұлттық құрамы         = {{футбол карьерасы
|2023—2024|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-17|10 (4)
|2025|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-21|1 (0)
|2025—осы уақыт|{{футбол|Қазақстан}}|9 (1)
}}
}}
'''Дастан Талғатұлы Сатпаев''' ([[12 тамыз]] [[2008 жыл]]&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.world/dastan-satpaev/profil/spieler/1179146 Тransfermarkt.com]&lt;/ref&gt;, [[Алматы]]) — қазақстандық футболшы, «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]» клубы мен [[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан ұлттық құрамасының]] шабуылшысы. Жалға алынған [[Бернли (футбол клубы)|Бернли]] клубында өнер көрсетеді.

[[Дулат]] тайпасынан шыққан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/reel/DOBkgyJAmL6/?igsh=ZXJ4cjludW01ajB6|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-10-01}}&lt;/ref&gt;

== Мансап ==
=== Клубтық ===
Футболшы ретінде мансабын 2024 жылы «[[Қайрат Академия|Қайрат-Жастар]]&lt;nowiki/&gt;» клубында бастады. 2024 жылғы 7 сәуірде [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Қазақстанның бірінші лигасындағы]] дебюттік матчын «[[Алтай (футбол клубы, Өскемен)|Алтай]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы өткізді (1:0)&lt;ref&gt;Қайрат Жастар - Алтай

https://www.transfermarkt.com/kairat-zhas_altay-oskemen/index/spielbericht/4315463&lt;/ref&gt;. 2024 жылғы 29 тамызда «[[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы ойында (1:0) бірінші лигадағы алғашқы голын соқты&lt;ref&gt;Тараз - Қайрат Жастар https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-zhas/index/spielbericht/4442308&lt;/ref&gt;.

2024 жылғы 26 мамырда [[Қазақстан лига кубогы|Қазақстан Лига Кубогындағы]] алғашқы ойынын «[[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы өткізді (9:0), 80-минутта [[Элдер Сантана]]ның орнына алаңға шықты&lt;ref&gt;Қайрат - Ақжайық

https://www.transfermarkt.com/kairat-almaty_akzhayik-uralsk/index/spielbericht/4346796&lt;/ref&gt;. 2025 жылғы 22 ақпанда [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан Суперкубогында]] тұңғыш ойынын өткізіп, «[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы матчта (2:0) 69-минутта Георгий Зарианың орнына шықты&lt;ref&gt;Қайрат - Ақтөбе https://www.transfermarkt.com/kairat-almaty_fc-aktobe/index/spielbericht/4533386&lt;/ref&gt;.

2025 жылдың қаңтар айында «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]» футбол клубы футболшымен 2029 жылға дейін келісім шарт жасасты. Трансфер құны 4.3 млн еуро. Бірақ «Челси» сапына 2026 жылдан бастап қосылады.

2025 жылғы 2 наурызда [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан Премьер-лигасындағы]] бірінші турда «[[Астана (футбол клубы)|Астана]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы ойында (1:1) гол соғып, 37-минутта Элдер Сантананың орнына алаңға шықты&lt;ref&gt;Астана - Қайрат https://www.transfermarkt.com/fc-astana_kairat-almaty/index/spielbericht/4554252&lt;/ref&gt;. Сол жылы, 26 қарашада, ол Чемпиондар Лигасындағы алғашқы голын «Копенгагенге» қарсы сырт алаңдағы матчта соқты, бұл жетістікке жеткен алғашқы қазақ ойыншысы атанды

=== Ұлттық құрама ===
2023 жылғы 21 қазанда Қазақстанның 17 жасқа дейінгі құрамасында дебютант болып, Түркияның 17 жасқа дейінгі құрамасына қарсы ойнады (0:0)&lt;ref&gt;Түркия U17 - Қазақстан U17

https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/4161910&lt;/ref&gt;. 2024 жылғы 18 ақпанда Ресейдің 17 жасқа дейінгі құрамасына қарсы матчта (1:3) Қазақстанның 17 жасқа дейінгі құрамасындағы алғашқы голын соқты&lt;ref&gt;Ресей U17 - Қазақстан U17 https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/4277027&lt;/ref&gt;.

2025 жылғы 22 наурызда [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан]] ұлттық құрамасында тұңғыш рет [[Уэльс Ұлттық футбол құрамасы|Уэльс]] құрамасына қарсы матчта (1:3) 74-минутта [[Максим Иванович Самородов|Максим Самородовтың]] орнына шықты&lt;ref&gt;Уэльс - Қазақстан https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/4510807&lt;/ref&gt;.

== Жетістіктері ==
* [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан суперкубогы]]: [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2025|2025]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://sport24.ru/football/article-718332-chelsi-podpisal-16-letnego-kazakha-vunderkinda-dastana-satpayeva-pochemu-yego-kritikoval-cherchesov «Челси» купил 16-летнего вундеркинда из Казахстана]

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Бернли ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>fh6o30tm279ftjnlietk56lxobo7y9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тілектес Серікбайұлы Адамбеков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>754265</id>
    <revision>
      <id>3654323</id>
      <parentid>3648356</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3654323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12722" sha1="fwfh0msi2rw16ekg634xbn4vch0tq03" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Тілектес Серікбайұлы Адамбеков
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Tilektes Adambekov (2023-04-04).png
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Адамбеков, 2023 жыл
 | Титулы               = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады      = 27 тамыз 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | тақырыпша2           = Партиялық тізімі
 | мәтін2               = [[Әділет (партия)|Әділет]]
 | Ізашары              = ''лауазым құрылды''
 | Ізбасары             =  
 | Титулы_2             = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің VIII сайланым]] депутаты
 | Ту_2                 = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_2                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады_2    = 28 наурыз 2023
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1 шілде 2026
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Президент_2          = 
 | Премьер_2            =
 | Титулы_3             = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің VII сайланым]] депутаты
 | Ту_3                 = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_3                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады_3    = 14 қаңтар 2021
 | Басқаруын аяқтады_3  = 19 қаңтар 2023
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Титулы_5             = 
 | Ту_5                 = 
 | Ту2_5                = 
 | Басқара бастады_5    = 
 | Басқаруын аяқтады_5  = 
 | Ізашары_5            = 
 | Ізбасары_5           = 
 | Туған күні           = 1.1.1989
 | Туған жері           = [[Ақтоғай (Қарағанды облысы)|Ақтоғай]], {{туғанжері|Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы){{!}}Ақтоғай ауданы|Ақтоғай ауданында (Қарағанды облысы)}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = саясаткер
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Tilektes Adambekov
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға
 | {{Құрмет ордені}}
}}
}}
'''Тілектес Серікбайұлы Адамбеков''' ([[1 қаңтар]] [[1989 жыл|1989]], [[Ақтоғай (Қарағанды облысы)|Ақтоғай]], [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]], [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылдан бергі [[Әділет (партия)|Әділет]] партиялық тізімімен сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]].

Бұрын Адамбеков [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]]нің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII]] (2021–2023) және [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII]] (2023–2026) сайланымдарының депутаты.

== Өмірбаяны ==
1989 жылы 1 қаңтарда [[Қарағанды облысы]], [[Ақтоғай (Қарағанды облысы)|Ақтоғай]] ауылында дүниеге келген. [[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] ішіндегі Қояншытағай руынан шыққан.&lt;ref&gt;Қояншы-Дәулет-Таңай (Қояншытағай) шежіресі / Жалпы редакциясын басқарған Н. О. Дулатбеков. — Қарағанды: «Болашақ-Баспа» РББ, 2008. — 293 б.&lt;/ref&gt;

«[[Болашақ стипендиясы|Болашақ]]» халықаралық бағдарламасы бойынша Тунсзи университетінде ([[Шаңхай]], Қытай) «Телекоммуникация» саласында білім алған. [[Назарбаев Университеті|Назарбаев Университетінің]] Жоғары мемлекеттік саясат мектебін бітіріп, мемлекеттік басқару магистрі дәрежесін алды.

Президенттік жастар кадрлық резервінің финалисті (2019).

2008 жылы АҚШ, [[Монтана|Монтана штатындағы]] Wyndham Worldmark менеджері лауазымында болды.

2012–2015 жылдары [[Алматы]] қаласында «SHEBERBUILD LD» ЖШС инвестиция тарту және дамыту жөніндегі Қытайдағы өкілі болып істеді.

2015–2016 жылдары Алматы қаласында «Жібек жолы» Қазақстан-Қытай ынтымақтастық орталығы» ЖШС бас директоры қызметін атқарды.

2016 жылғы қарашадан 2017 жылғы сәуірге дейін Астана қаласында «Astana Innovations» АҚ инвестициялар және серіктестік жөніндегі басқарушы директоры ретінде жұмыс істеді.

2017 жылғы мамырдан қыркүйекке дейін — «Astana Invest» Қалалық инвестициялық даму орталығы» ЖШС бас директорының инвесторларға қызмет көрсету орталығы жөніндегі орынбасары, сол жылы қыркүйек айынан бастап басқарма төрағасының кеңесшісі қызметіне ауыстырылды.

2017–2019 жылдары [[Астана|Нұр-Сұлтан]] қаласында Cascadia Consumer Electronics Corp. LLC филиалының Еуразиядағы бас өкілі болды.

2018 жылғы қаңтардан 2020 жылғы ақпанға дейін ол Eurasia Blockchain Fintech Group Limited жеке компаниясының бас директоры болып істеді.

2020 жылғы ақпан–тамыз айлары аралығында «[[Қазпошта]]» АҚ ІТ-инфрақұрылымы бойынша атқарушы директор қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sayasat.kz/post/tilektes_adambekov_jana_adam|title=Тілектес Адамбеков. Білім алу — ең жақсы инвестиция|publisher=SAYASAT.kz|date=2023-12-02|accessdate=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;

2020–2021 жылдары олНұр-Сұлтан қаласында Eurasia Blockchain Fintech Group Limited бас директоры болып жұмыс істеді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kaz.inform.kz/person/tilektes-serikbaiuly-adambekov-1739637433/|title=ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты|publisher=«ҚазАқпарат» халықаралық ақпарат агенттігі|accessdate=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

2021–2023 жылдары ол «[[Нұр Отан]]» партиясының партиялық тізімі бойынша [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VII сайланым]] депутаты, Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kz.otyrar.kz/2021/01/nur-otan-partiяsynan-mazhilis-depwtattarynyn-tizimi-zhariяlandy/|title=«Nur Otan» партиясынан Мәжіліс депутаттарының тізімі жарияланды|publisher=«OTYRAR» Шымкенттің ақпарат порталы|date=2021-01-13|accessdate=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы наурыздан бастап ол «[[Аманат (партия)|Аманат]]» партиясының партиялық тізімі бойынша [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VIII сайланым]] депутаты болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://alatauaraiy.kz/2023/03/amanat-partiyasynan-maezhiliske-baratyn-depwtattar-tizimi-zhariyalandy/|title=«Аманат» партиясынан Мәжіліске баратын депутаттар тізімі жарияланды|publisher=«Алатау арайы» Алматы облыстық қоғамдық-саяси газеті|date=2023-03-28|accessdate=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;, Экономикалық реформа және өңірлік даму комитетінің мүшесі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://massaget.kz/news/jana-saylangan-deputattar-kanday-komitetterge-mushe-eken-80628/|title=Жаңа сайланған депутаттар қандай комитеттерге мүше екені белгілі болды|publisher=MASSAGET.kz|date=2023-03-29|accessdate=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде Адамбеков [[Әділет (партия)|Әділет]] партиялық тізімі арқылы 2026 жылғы 28 тамызда [[Құрылтай депутаты|Қазақстан Құрылтайының депутаты]] атанады.

== Марапаттары ==
* [[Қазақстан президенті]]нің 2022 жылғы 14 наурыздағы Жарлығымен [[Құрмет ордені]]мен марапатталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Адамбеков, Тілектес Серікбайұлы}}
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>fwfh0msi2rw16ekg634xbn4vch0tq03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәкір Кейкінұлы Кейкин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>754489</id>
    <revision>
      <id>3654468</id>
      <parentid>3440295</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3654468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5230" sha1="8533kd2o3qrlosyuam5cumpdgx85aep" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Шәкір Кейкінұлы Кейкин
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
| Титулы             = [[Атырау]]дың 17-[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Атырау|әкімі]]
 | Ту                = Flag of Atyrau, Kazakhstan.svg
 | Ту2                = Coat of arms of Atyrau.svg
 | Басқара бастады    = 10 шілде 2023
 | Басқаруын аяқтады = 14 қыркүйек 2026
 | Ізашары            = [[Мейірім Жоламанұлы Қалауи]]
 | Ізбасары           = 

 | Туған күні         = 1970
 | Туған жері         = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Жылыой ауданы]], [[Атырау облысы|Атырау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қазақ политехникалық институты]]
 | Мамандығы            = тау-кен инженері
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Шәкір Кейкінұлы Кейкин''' ([[1970 жыл]], [[Құлсары]], [[Жылыой ауданы]], [[Атырау облысы|Атырау облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, [[Атырау]] қаласының бұрынғы әкімі (2023–2026).

== Өмірбаяны ==
Шәкір Кейкінұлы Кейкин 1970 жылы [[Атырау облысы]], [[Жылыой ауданы]] [[Құлсары]] кентінде дүниеге келген. 
 
===Білімі===
1993 жылы [[Қазақ политехникалық институты|Қазақ политехникалық институтын]] тау-кен инженері мамандығы бойынша бітірген.

=== Еңбек жолы ===
Еңбек жолын 1993 жылы Құлсары қаласындағы «Теңізмұнайкомплект» ЖШС коммерциялық бөлімінде брокер болып бастады, 1999 жылға дейін түрлі қызметтерді атқарды.

1999 жылдың маусымынан 2001 жылдың қаңтарына дейін «Ramako» ЖШС директорының коммерция жөніндегі орынбасары.

2001 жылғы қаңтардан 2008 жылғы ақпанға дейін «Казстройсервис ЛТД» ЖШС директоры.

2008 жылғы ақпаннан қазанға дейін Жылыой ауданы [[Қосшағыл ауылдық округі|Қосшағыл]] ауылдық округінің әкімі.

2008 жылғы қазаннан 2009 жылғы шілдеге дейін [[Жылыой ауданы]] Құлсары қаласы әкімінің орынбасары.

2009 жылдың шілдесінен 2018 жылдың қазанына дейін Жылыой ауданы Құлсары қаласының әкімі&lt;ref&gt;https://ken-zhyloi.kz/zhanalyqtar/audan/sh-kir-kejkin-zhan-a-lauazymga-tagajyndaldy.html&lt;/ref&gt;.

2018 жылдың қазанынан 2019 жылдың ақпанына дейін қалалық тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары бөлімінің басшысы.

2019 жылдың ақпанынан қыркүйегіне дейін [[Атырау]] қаласы әкімінің орынбасары&lt;ref&gt;https://exclusive.kz/sh%D3%99kir-kejkin-atyrau-%D2%9Balasyny%D2%A3-%D3%99kimi-bolyp-ta%D2%93ajyndaldy/&lt;/ref&gt;.

2019 жылдың қыркүйегінен 2022 жылдың наурызына дейін [[Мақат ауданы|Мақат ауданының]] әкімі&lt;ref&gt;https://naryntany.kz/zhanalyqtar/qogam/sh-kir-kejkin-ma-at-audanyny-zha-a-kimi.html&lt;/ref&gt;. 

2023 жылдың наурыздан бастап Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі Сауда департаментінің басшысы қызметін атқарды.

10 шілде 2023 Атырауға әкім болып тағайындалды&lt;ref&gt;https://zhasalash.kz/news/atyrau-qalasyna-zhana-akim-tagajyndaldy-24882/&lt;/ref&gt;.      

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Атырау әкімдері]]</text>
      <sha1>8533kd2o3qrlosyuam5cumpdgx85aep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абылай Онданұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>757599</id>
    <revision>
      <id>3654472</id>
      <parentid>3593572</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:49:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АРАЙЛЫМ</username>
        <id>184244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3654472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21758" sha1="bozkcv2dk7o96ytkyskae6groo075g9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2025}}
{{мағына|Абылай хан}}
{{мағына|Қанішер Абылай}}
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Абылай сұлтан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығы сұлтаны]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = [[Есім хан]]
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Ислам|ислам]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 1585 дейін
 | Туған жері         =
 | Қайтыс болған күні   = 1631
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Төре]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Ондан сұлтан]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = белгісіз
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Абылай Онданұлы''' (XVI ғ соңы - 1631) - [[17 ғасыр|17 ғасырдыңдың]] басында [[Сауран]] қаласын билеген қазақ сұлтаны. Әкесі [[Ондан сұлтан]], атасы [[Шығай хан]]. Әйгілі [[Абылай хан|Абылай ханның]] атасы [[Қанішер Абылай|Қанішер Абылаймен]] шатастырмаңыз.

Абылай сұлтан туралы мәліметтер орыс және мұсылман деректерінде де кездеседі. Ең толық мәлімет «Бахр әл-асрар» еңбегінде бар. Абылай сұлтан, аға хан [[Есім хан|Есім]] тұсында белсенді жауынгер, әскербасы болған. [[Мәуереннаһр|Мәуераннаһрдағы]] [[Уәли Мұхаммед|Уәли хан]] мен [[Имамқұл хан]] арасындағы күреске қатысты, [[Моғолстан]] ханы [[Шужа ад-Дин Ахмад]] ханның ұлы [[Темір сұлтан|Темір сұлтанға]] қарсы шайқаста қазақтар мен қырғыздардың біріккен жасағын басқарды. Абылай әр уақытта [[Ташкент]], [[Ферғана]] және [[Әндіжан]] қалаларын жаулап алып билеп отырған. Орыс құжаттарында «Сауран патшасы Абылайхан» деп сақталды.

== Өмір баяны ==
1598 жылы [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] өлімінен кейін [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығындағы]] билік Тәуекелдің інісі [[Есім хан|Есімге]] өтеді. Алайда қазақ сұлтандарының бір бөлігі Есімді хан дәрежесінде мойындамай, өзбек хандарының көмегімен орталық билікке қарсы шығады. Сүйтіп 17 ғасырдың басы қазақ және өзбек хандарының [[Сыр бойындағы қалалар|Сыр бойындағы Түркістан қалалары]] үшін толассыз күресімен өтеді.

1606 жылы [[Есім хан|Есім ханның]] немере інісі және одақтасы Абылай сұлтан басқарған қазақтар [[Самарқан|Самарқанға]] басып кіреді. Абылайдың шабуылын тойтару орасан зор күш-жігерді қажет еткенімен, қала қорғаны берілмейді. 1609 жылы Абылай сұлтан тағыда Самарқанды алуға әрекеттенеді. [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс-баһадүр]] мен [[Мұхаммед-Бақи]] әскерлері оған қарсы шығып, қазақ жасақтарын қуып үлгереді. Бұл жолы Абылай сұлтан [[Сығанақ|Сығанаққа]] шегінуге мәжбүр болады.&lt;ref&gt;''Атыгаев. Н. Б.'' Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков. — Алматы: Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави, 2023. — 225 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-601-7805-24-1&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

1611 жылы [[Бұхара хандығы|Бұхара хандығында]] билік үшін ішкі күрес басталады. 1611 жылы қастандық нәтижесінде [[Уәли-Мұхаммед]] хан тақтан тайып, өзбек мемлекетінің тағына [[Мұхаммед-Бақи|Мұхаммед-Бақи ханның]] ұлы [[Имамқұл хан]] отырады. [[Сефевид әулеті|Сефевидтерден]] қолдау алған [[Уәли Мұхаммед]] тақ үшін күресті жалғастырады. Қазақ басшылары осы оқиғаларды пайдаланып, бұл күреске белсене араласады. 1611 жылы [[Есім хан]], Абылай, Күшік ([[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтан]] атасы) сұлтандар және Есім ханның ұлы ханзада [[II Жәнібек хан|II Жәнібек]], [[Уәли-Мұхаммед]] ханға қарсы [[Имамқұл хан|Имамқұл]] ханды қолдайды. [[Уәли-Мұхаммед]] хан жағында қазақ сұлтаны [[Әбу Саид]] болды, ол Тарих-и алам-ара-и Аббасидің айтуы бойынша соңғы сәтте [[Имамқұл хан|Имамқұл]] ханның жағына өтті. Бұл оқиға, өлім жазасына кесілген [[Уәли Мұхаммед]] ханның жеңілуінің негізгі себебі болады. Көмегі үшін [[Имамқұл хан|Имамқұл]] хан [[Есім хан|Есім ханның]] [[Ташкент]] және Түркістан қалаларындағы билігін мойындап, бұл өңірді қазақтарға қалдырады. Абылай осы кезде [[Сауран]] қаласының билеушісі атанады.&lt;ref&gt;''Султанов Т. И.'' Поднятые на белой Кошме. Ханы казахских степей / ТОО «Астана Даму-21». — Астана, 2006. — 252 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9965-9522-8-0&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

Алайда Мұхаммед Юсуф Муншидің «Тарих-и Муким Ханиде» жазуы бойынша, бұл оқиға қазақ-өзбек арасындағы татулыққа әкелмеді. [[Имамқұл хан]] таққа отырғаннан кейін қазақтар мен қалмақтар Мауранахрдың шеткі аймақтарына тағы шабуыл жасайды. Бұған жауап ретінде [[Имамқұл хан]] 1021/1612 жылы «қазақ, қарақалпақ, қалмақтарға» қарсы үлкен жорық жасап, жеңіске жетіп, оларды қатаң жазалайды. Содан кейін ол [[Ташкент|Ташкентті]] басқаруға ұлы [[Ескендір хан|Ескендір ханзаданы]] жібереді, бірақ қала тұрғындары көтеріліс жасап, оны өлтіреді. [[Имамқұл хан]] бұған кек ретінде Ташкент тұрғындарын үлкен қатыгездікпен жазалайды. Бұл оқиға туралы Мұхаммед Юсуф Мунши былай деп жазады: «Сол күні базар түскі намазға дейін қызу болды, қарияны нәрестенің құнына сататындай болды. Қаза болғандар саны шектен асып түсті.»

1613 жылы қазақ билеушілері [[Ташкент|Ташкентті]] ақыры өз бақылауына алады. Осыдан кейін олар [[Самарқан|Самарқанға]] жорыққа аттанады. Бұл кезде [[Балх|Балхта]] болған [[Имамқұл хан]] мен оның інісі [[Нәдір Мұхаммед]] қазақтарға қарсылық көрсете алмай жеңіліске ұшырайды. Қазақтар ішкі келіспеушіліктеріне байланысты бұл жеңісті толықтай пайдалана алмайды. Себебі Қазақ хандығының өзінде сұлтандар мен хандар арасында мемлекеттегі билік үшін күрес басталады. [[Есім хан]] мен Абылай сұлтан бастаған бір топ [[Жәлім сұлтан|Жәлім сұлтанның]] баласы [[Тұрсын хан|Тұрсын сұлтан]] тобымен қақтығысады. [[Аштархан әулеті|Аштархан әулетімен]] одақ құру мақсатында, [[Тұрсын хан|Тұрсын]] Бұхараға өз өкілдерін жіберіп, қырғыздар мен қалмақтар қолдаған басқа қазақ сұлтандарының шабуылдарына шағымданады. [[Имамқұл хан]] [[Тұрсын хан|Тұрсын]] арқылы Қазақ хандығына билік орнатуға үміттеніп, оған көмекке келеді де, 1613-1614 жылдары [[Тұрсын хан|Тұрсын]] [[Ташкент|Ташкенттегі]] билікті өз қолына алып хан атанады. 

1616 жылы, Сауранды басқарған Абылай, Тұрсын хан жасаған шабуылға төтеп бере алмай [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқаға]] қашады. Сүйтіп 1616-1623 жылдар арасында [[Есім хан]] мен оның одақтастары [[Қайнар Күшік сұлтан|Күшік]], Назар және Ескендір сұлтандар Сыр бойындағы қалалар үшін күресте жеңіліп, көрші елдермен шекаралас өңірлерге кетіп қалады. [[Есім хан|Есім]] мен Ескендір бұл жылдары Моғолстан мен қалмақтар арасындағы шайқастарға араласады. Абылай болса қырғыздарға өтіп, [[Тілек батыр|Тілек батырмен]] қосылып [[Моғолстан]] ханзадасы [[Темір сұлтан|Темір сұлтанға]] қарсы соғысады. Соғыс нәтижесінде екі жақ та жеңіске жете алмай, бітімгерлік шарт жасасып, Абылай қызын Темір сұлтанға күйеуге шығарады.

1621 жылы Имамқұл тағыда [[Ташкент|Ташкентті]] алуға тырысып, Тұрсын ханға қарсы жорыққа шығады. Шахрхан өзенінің маңында орын алған шайқас нәтижесінде [[Имамқұл хан|Имамқұл]] 20 мың әскерінен айырылып жеңіліске ұшырайды. Қазақтармен жасасқан келісім нәтижесінде [[Әндіжан|Әндіжан қаласы]] мен [[Ферғана аңғары|Ферғана өңірі]] Абылай сұлтан қолына өтеді.

1623 жылы [[Тұрсын хан]] мен [[Имамқұл хан]] арасында болған қақтығыстардың ең үлкені және қандысы орын алады. Имамқұл жағынан 160 мың әскер Тұрсын ханның 100 мыңдық әскеріне қарсы (оның ішінде 90 мың қазақ және 10 мың қырғыз) жорыққа аттанады. Бұл жорық басында Абылай сұлтан [[Имамқұл хан|Имамқұлды]] қолдап, Тұрсынға қарсы шығад. Алайда [[Шахрухия]] қамалының қасында басталған шайқаста Абылай өз әскерін соғыс майданынан әкетіп қалып, Имамқұл әскерінің шебі бұзылып, Бұхар әскері кері шегінуге мәжбүр болады. Абылайдың бұл әрекетіне себеп болған жағдайдың бірі - қарсылас әскер басында Тұрсыннан бөлек өзінің көкесі Есім ханның пайда болуы мүмкін. Бұл сатқындығы үшін Имамқұл [[Ферғана аңғары|Ферғананы]] Абылайдан тартып алып, кезінде [[Ташкент]] билеушісі болған [[Келді Мұхаммед]] ханның ұлы [[Ханзаде]] сұлтанға береді. 

Есім хан 1623-1624 жылдар шамасында Қазақ хандығы аймағына оралып, Тұрсын ханмен бейбіт келісімге келеді. Билеушілер өз-ара достық қарым-қатынас орнатып, нәтижесінде Қазақ ордасында екі хан орнығады - Ташкентті орда қылған [[Тұрсын хан|Тұрсын]] аға хан болады да, Түркістанда билік құрған [[Есім хан|Есім]] кіші хан атанады. 

1624 жылы біріккен Есім хан, Абылай сұлтан мен Тұрсын хандардың жасақтары Ферғана өңіріне шабуыл жасап, Асхи шайқасында [[Имамқұл хан|Имамұқұл хан]] мен оған жақтас қазақ сұлтаны [[Ханзаде сұлтан|Ханзаде сұлтанның]] 30 мыңдық әскерін ойсырата жеңеді. 

1627 жылы [[жоңғарлар]] қазақ жеріне жорықтарын күшейтіп, [[Жетісу|Жетісу өңіріне]] орасан зор зиян келтіреді. [[Есім хан|Есім]] [[Есім хан|хан]] жасақ жинап, жауға қарсы жорыққа шығады. Жоңғарларды талқандап, [[Жоңғар Алатауы ұлттық паркі|Жоңғар тауларынан]] әрі қарай қуып, үлкен олжамен оралады. Бұл кезде бәсекелесінің жоқтығын пайдаланып, [[Тұрсын хан|Тұрсын]] [[Тұрсын хан|хан]] әскерлерін жинап, бүкіл хандықты өз билігіне алу мақсатында [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] екінші астанасы [[Түркістан (қала)|Түркістанды]] басып алады. [[Тұрсын хан|Тұрсын]] Есімнің отбасын – әйелдері мен балаларын тұтқындап, Ташкентке апарады. Есім хан қайтадан әскер жинап, [[Сайрам|Сайрам бекінісіне]] қарай бет алады. 1627 жылы Сайрам аймағында Есім хан мен Тұрсын хан арасында үлкен шайқас орын алады. Шайқаста жеңілген Тұрсын хан [[Ташкент|Ташкентке]] қашуға тырысады, алайда Ташкентті Абылай сұлтан басып алып, Тұрсынды қалаға кіргізбейді. Жеңілгенін түсінген Тұрсынның жақтастары оны тұтқынға алып, өлтіріп, денесін Есімге тапсырады. Есім хан Тұрсынның басын [[Имамқұл хан|Имамқұл ханға]] ескерту ретінде жібереді. Есім хан Тұрсынның басты жақтастары болған қатаған руын түгел қырып, қашып үлгіргендері өзбек және ұйғыр елдеріне пана тауып, бұл оқиға [[«Қатаған қырғыны»]] деп тарихта қалады. Ал қатағандардың қазақтарды қолдаған бір бөлігі [[Шаңышқылы|шаңышқылы]] деген атаумен қазақ құрамында қалады.

1628 жылы [[Есім хан]] қайтыс болғаннан кейін Қазақ мемлекетінің тағына оның немере інісі Абылай отырады. 1628 жылы Абылай [[Ташкент|Ташкентке]] келіп, өз билігін жариялайды, бірақ [[Имамқұл хан]] Ташкентке әскер жіберіп, Қаймас шайқасында [[Аштархан әулеті|Аштархандықтар]] жеңіске жетеді. Абылай Ташкент пен Әндіжанды басқарудан айырылып, Жетісу мен Қырғыз даласына қашуға мәжбүр болады.

1631 жылы Абылай тағы да Әндіжанды басып алып, [[Имамқұл хан|Имамқұл ханның]] ұлы [[Пір-Мұхаммед|Пір-Мұхаммедті]] өлтіреді. Бұған жауап ретінде [[Имамқұл хан]] Ферғанаға жорық жасап, Абылай әскерін жеңеді. Сүйтіп Абылай сұлтан, әкесі [[Ондан сұлтан]] сияқты, қан майданда қаза табады. Оның артынан қалған ұлдары туралы тарихи дерек жоқ.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt; Абылайдан кейін Ташкент пен Ұлы жүздегі билікті [[Хақназар хан|Хақназар]] немересі [[Иман сұлтан]] алады, ал аға хан болып Есімнің ұлы [[II Жәнібек хан|II Жәнібек]] атанады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>bozkcv2dk7o96ytkyskae6groo075g9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аэрофлот 167 рейсі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>761790</id>
    <revision>
      <id>3654388</id>
      <parentid>3603626</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T08:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baktygul Kurmanova</username>
        <id>185419</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Стилистикасын өзгерттім.</comment>
      <origin>3654388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9124" sha1="dgkk392onu0fckmstk11j6r9pusy88j" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Әуе апаты
 | Атауы                  = Аэрофлот 167 рейсі
 | Суреті                 = Yakovlev Yak-40, Aeroflot AN1083659.jpg
 | Сурет атауы            = Семейде апатқа ұшыраған Аэрофлот 167 рейсі
 | Дата                   = [[1973 жыл]], [[28 ақпан]]
 | Уақыты                 = 18:59 (жергілікті уақыт)
 | Сипаты                 = Ұшып шыққаннан кейін апатқа ұшырау
 | Себебі                 = Анықталмаған
 | Апат орны              = {{Байрақ|КСРО}}, [[Абай халықаралық әуежайы]], Семей, Қазақ КСР, {{KAZ}}
 | Координаттары          = 
 | Қайтыс болғандар       = 32 (29 жолаушы, 3 экипаж)
 | Жарақаттанғандар       = 0
 | Әуе кемесінің суреті   = 
 | Әуе кемесі суретінің тақырыбы = 
 | Модель                 = [[Яковлев Як-40]]
 | Ұшақтың аты            = 
 | Әуекомпаниясы          = {{Байрақ|КСРО}},[[Аэрофлот]]
 | Ұшып шыққан пункті     = {{Байрақ|КСРО}}, {{KAZ}} ,[[Абай халықаралық әуежайы|Семей]]
 | Жолдағы аялдамасы      = 
 | Келу пункті            = {{Байрақ|КСРО}},{{KAZ}}, [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]]
 | Сапары                 = Х-167
 | Борттық нөмір          = CCCP-87602
 | Шыққан жылы            = 1971 жыл, 29 сәуір
 | Жолаушылар             = 29
 | Экипаж саны            = 3
 | Тірі қалғандар         = 0
 | nocat                  = 1
}}
'''[[Аэрофлот]]тың 167 рейсі''' [[1973 жыл]]ы [[28 ақпан]]да Аэрофлоттың Семипалатинскіден (қазіргі [[Семей]]) Қарағандыға ұшатын жоспарлы ішкі жолаушылар рейсі еді. [[Яковлев Як-40]] ұшағымен орындалған рейс  ұшып шыққаннан кейін, көп ұзамай апатқа ұшырап,  қайғылы жағдаймен аяқталған.  Апаттан борттағы барлық 32 адам қаза тапқан. Апаттың нақты себебі жан-жақты тергелуіне қарамастан,  әлі күнге дейін белгісіз.

== Ұшақ ==
Ұшақ нөмірі CCCP-87602.  [[Яковлев Як-40]] ұшағын [[1971 жыл]]ы [[29 сәуір]]де [[Саратов]] авиациялық зауыты жасап шығарған. Апат кезінде ұшақты 1 798 ұшу сағаты бар  пилот  және 1 814 сағаты бар екінші пилот басқарған.

== Апат ==
Ұшақ [[Семей]]ден [[Қарағанды]]ға X-167 рейсін орындауға бет алған. Ұшақты 256-авиация отрядының экипажы - командир Юрий Иванович Сизяков, екінші ұшқыш Владимир Лукьянович Келдышев және бортинженер Виктор Васильевич Тропин -  басқарған. Бортта 29 жолаушы болған: 27 ересек және 2 бала. [[Семей]]де апат болған күні аспан бұлттанып, қар жауып, көріну қашықтығы 5 км, солтүстік-батыстан соққан жел (азимут 290°) 5 м/с болған.

Жергілікті уақыт бойынша сағат 18:58-де күн батқаннан кейін, бір минуттан соң, [[Яковлев Як-40]] 13/31 ұшу-қону жолағынан көтерілген. 100 м биіктікке көтерілгеннен кейін, ұшақ жылдам төмендей бастаған. Сонан соң  ұшақ сағат 18:59-да ұшу-қону жолағының соңындағы 1457 м қашықтықта, оның орталық сызығының сол жағындағы 53 м жердегі қар басқан алқапқа барып соқтығып, қатты соққыдан  ауаға секіріп, одан кейін тағы да 50 м ұшып, қайтадан құлап, жарылып кеткен. Әуе кемесі сынықтарының шашыраған аумағы 220 × 53 м құраған. Ұшақ бортындағы 32 адамның барлығы қаза тапқан. Жолаушылар арасында [[Қызылорда облысы]]ның әйелдер баскетбол командасы — 11 ойыншы, жаттықтырушы және төреші болған.

== Тергеу ==
Старттық диспетчерлік пункт (СДП) диспетчерінің көрсетуі бойынша, 70–80 м биіктікте көлемі едәуір жалын жарқылы пайда болып, содан кейін әуе кемесі құлаған. Жердегі куәгерлер әуе кемесінен төмен қарай әлдебір жарық нүктелерінің түскенін айтқан. Экипаждан ешқандай хабарлама келіп түспеген. Жермен соқтығысқаннан кейін әуе кемесі жарылған. Сондай-ақ кабинаның алдыңғы әйнегінің сол жағында тесік табылған, бірақ бұл тесікті ұшақтың жерге соғылғанынан болған  деген теориялық тұжырым айтылған.  Сараптама бұл саңылау оқ немесе артиллериялық снаряд емес, [[Яковлев Як-40]]-тың жерге тиген соққысынан болғанын көрсеткен. Ұшқыш кабинасында жарылғыш заттың ізі табылмаған. Техникалық тексеруге сәйкес ұшу кезінде ұшақ бортында жарылыс немесе өрт болмаған. Тексеру комиссиясының қорытындысы бойынша  ұшу кезінде авиациялық оқиғаға тікелей әкелуі мүмкін әуе кемесінің материалдық бөлігінің істен шығу белгілері де анықталмаған. Жермен соқтығысу сәтінде тұрақтандырғыш +1–+1,2° бұрышқа, яғни тұмсықты төмен түсіру бағытына ауытқыған.

== Апат себебі ==
[[Яковлев Як-40]] ұшағы ұшып көтерілген сәттен бастап апатқа ұшырағанға дейін ұшу режимдері мен траекториясы туралы объективті деректер болмағандықтан, комиссия апаттың нақты себебін анықтай алмаған. Апатқа қатысты екі негізгі гипотеза болды: 1) көтерілудің ең қиын бөлігінде шассиді, қақпақтарды, қону шамдарын және т.б. тартып, уақыт тапшылығын тудырған кезде, тұрақтандырғыш өздігінен төмен қарай бұрылған және де жұмыс жүктемесінің жоғары болуына байланысты экипаж мәселені дереу анықтап, туындаған қатынасты уақытында түзете алмаған; 2) ұшқыштардың психофизиологиялық қызметтерінің бұзылуы әуе кемесін қалыпты басқару үдерісінен елеулі ауытқуларға әкелген.

== Дереккөздер ==
* [https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19730228-0 ASN — Aeroflot Flight X-167]
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D0%B4_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_(1973) Ресей Уикипедиясы: Семей маңындағы апат (1973)]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://airdisaster.ru/database.php?id=203 Airdisaster.ru дерекқоры – Аэрофлот X-167]
* [https://aviakatastrofa.net/aviakatastrofa-yak-40-v-semee-1973-goda/ Aviakatastrofa.net — Як-40 апаты Семейде, 1973 жыл]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Қазақстандағы әуе апаттары]]</text>
      <sha1>dgkk392onu0fckmstk11j6r9pusy88j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654397</id>
      <parentid>3654388</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T08:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baktygul Kurmanova</username>
        <id>185419</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Тыныс белгілерін  қойдым.</comment>
      <origin>3654397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9126" sha1="3dhj6b65fzhybmbk7mghzdg4idybtwc" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Әуе апаты
 | Атауы                  = Аэрофлот 167 рейсі
 | Суреті                 = Yakovlev Yak-40, Aeroflot AN1083659.jpg
 | Сурет атауы            = Семейде апатқа ұшыраған Аэрофлот 167 рейсі
 | Дата                   = [[1973 жыл]], [[28 ақпан]]
 | Уақыты                 = 18:59 (жергілікті уақыт)
 | Сипаты                 = Ұшып шыққаннан кейін апатқа ұшырау
 | Себебі                 = Анықталмаған
 | Апат орны              = {{Байрақ|КСРО}}, [[Абай халықаралық әуежайы]], Семей, Қазақ КСР, {{KAZ}}
 | Координаттары          = 
 | Қайтыс болғандар       = 32 (29 жолаушы, 3 экипаж)
 | Жарақаттанғандар       = 0
 | Әуе кемесінің суреті   = 
 | Әуе кемесі суретінің тақырыбы = 
 | Модель                 = [[Яковлев Як-40]]
 | Ұшақтың аты            = 
 | Әуекомпаниясы          = {{Байрақ|КСРО}},[[Аэрофлот]]
 | Ұшып шыққан пункті     = {{Байрақ|КСРО}}, {{KAZ}} ,[[Абай халықаралық әуежайы|Семей]]
 | Жолдағы аялдамасы      = 
 | Келу пункті            = {{Байрақ|КСРО}},{{KAZ}}, [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]]
 | Сапары                 = Х-167
 | Борттық нөмір          = CCCP-87602
 | Шыққан жылы            = 1971 жыл, 29 сәуір
 | Жолаушылар             = 29
 | Экипаж саны            = 3
 | Тірі қалғандар         = 0
 | nocat                  = 1
}}
'''[[Аэрофлот]]тың 167 рейсі''' [[1973 жыл]]ы [[28 ақпан]]да Аэрофлоттың Семипалатинскіден (қазіргі [[Семей]]) Қарағандыға ұшатын жоспарлы ішкі жолаушылар рейсі еді. [[Яковлев Як-40]] ұшағымен орындалған рейс  ұшып шыққаннан кейін, көп ұзамай апатқа ұшырап,  қайғылы жағдаймен аяқталған.  Апаттан борттағы барлық 32 адам қаза тапқан. Апаттың нақты себебі жан-жақты тергелуіне қарамастан,  әлі күнге дейін белгісіз.

== Ұшақ ==
Ұшақ нөмірі CCCP-87602.  [[Яковлев Як-40]] ұшағын [[1971 жыл]]ы [[29 сәуір]]де [[Саратов]] авиациялық зауыты жасап шығарған. Апат кезінде ұшақты 1 798 ұшу сағаты бар  пилот  және 1 814 сағаты бар екінші пилот басқарған.

== Апат ==
Ұшақ [[Семей]]ден [[Қарағанды]]ға X-167 рейсін орындауға бет алған. Ұшақты 256-авиация отрядының экипажы - командир Юрий Иванович Сизяков, екінші ұшқыш Владимир Лукьянович Келдышев және бортинженер Виктор Васильевич Тропин -  басқарған. Бортта 29 жолаушы болған: 27 ересек және 2 бала. [[Семей]]де апат болған күні аспан бұлттанып, қар жауып, көріну қашықтығы 5 км, солтүстік-батыстан соққан жел (азимут 290°) 5 м/с болған.

Жергілікті уақыт бойынша сағат 18:58-де күн батқаннан кейін, бір минуттан соң, [[Яковлев Як-40]] 13/31 ұшу-қону жолағынан көтерілген. 100 м биіктікке көтерілгеннен кейін, ұшақ жылдам төмендей бастаған. Сонан соң  ұшақ сағат 18:59-да ұшу-қону жолағының соңындағы 1457 м қашықтықта, оның орталық сызығының сол жағындағы 53 м жердегі қар басқан алқапқа барып соқтығып, қатты соққыдан  ауаға секіріп, одан кейін тағы да 50 м ұшып, қайтадан құлап, жарылып кеткен. Әуе кемесі сынықтарының шашыраған аумағы 220 × 53 м құраған. Ұшақ бортындағы 32 адамның барлығы қаза тапқан. Жолаушылар арасында [[Қызылорда облысы]]ның әйелдер баскетбол командасы — 11 ойыншы, жаттықтырушы және төреші болған.

== Тергеу ==
Старттық диспетчерлік пункт (СДП) диспетчерінің көрсетуі бойынша, 70–80 м биіктікте көлемі едәуір жалын жарқылы пайда болып, содан кейін әуе кемесі құлаған. Жердегі куәгерлер әуе кемесінен төмен қарай әлдебір жарық нүктелерінің түскенін айтқан. Экипаждан ешқандай хабарлама келіп түспеген. Жермен соқтығысқаннан кейін, әуе кемесі жарылған. Сондай-ақ кабинаның алдыңғы әйнегінің сол жағында тесік табылған, бірақ бұл тесікті ұшақтың жерге соғылғанынан болған  деген теориялық тұжырым айтылған.  Сараптама бұл саңылау оқ немесе артиллериялық снаряд емес, [[Яковлев Як-40]]-тың жерге тиген соққысынан болғанын көрсеткен. Ұшқыш кабинасында жарылғыш заттың ізі табылмаған. Техникалық тексеруге сәйкес ұшу кезінде ұшақ бортында жарылыс немесе өрт болмаған. Тексеру комиссиясының қорытындысы бойынша  ұшу кезінде авиациялық оқиғаға тікелей әкелуі мүмкін әуе кемесінің материалдық бөлігінің істен шығу белгілері де анықталмаған. Жермен соқтығысу сәтінде тұрақтандырғыш +1–+1,2° бұрышқа, яғни тұмсықты төмен түсіру бағытына ауытқыған.

== Апат себебі ==
[[Яковлев Як-40]] ұшағы ұшып көтерілген сәттен бастап, апатқа ұшырағанға дейін ұшу режимдері мен траекториясы туралы объективті деректер болмағандықтан, комиссия апаттың нақты себебін анықтай алмаған. Апатқа қатысты екі негізгі гипотеза болды: 1) көтерілудің ең қиын бөлігінде шассиді, қақпақтарды, қону шамдарын және т.б. тартып, уақыт тапшылығын тудырған кезде, тұрақтандырғыш өздігінен төмен қарай бұрылған және де жұмыс жүктемесінің жоғары болуына байланысты экипаж мәселені дереу анықтап, туындаған қатынасты уақытында түзете алмаған; 2) ұшқыштардың психофизиологиялық қызметтерінің бұзылуы әуе кемесін қалыпты басқару үдерісінен елеулі ауытқуларға әкелген.

== Дереккөздер ==
* [https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19730228-0 ASN — Aeroflot Flight X-167]
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D0%B4_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_(1973) Ресей Уикипедиясы: Семей маңындағы апат (1973)]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://airdisaster.ru/database.php?id=203 Airdisaster.ru дерекқоры – Аэрофлот X-167]
* [https://aviakatastrofa.net/aviakatastrofa-yak-40-v-semee-1973-goda/ Aviakatastrofa.net — Як-40 апаты Семейде, 1973 жыл]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Қазақстандағы әуе апаттары]]</text>
      <sha1>3dhj6b65fzhybmbk7mghzdg4idybtwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3654331</id>
      <parentid>3654011</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3654331</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="o3h6gsmug1g6diilkqnqqu6gw5yu0i2" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 245139,
	&quot;pages&quot;: 671213,
	&quot;edits&quot;: 3650616,
	&quot;users&quot;: 181785,
	&quot;activeusers&quot;: 330,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8774
}</text>
      <sha1>o3h6gsmug1g6diilkqnqqu6gw5yu0i2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қуасай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>765516</id>
    <revision>
      <id>3654176</id>
      <parentid>3528194</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7315" sha1="tfk8sfxnqmq6q2dqqlcgkjtrtcbw499" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Қуасай
 |шынайы атауы            = {{lang-uz|Quvasoy/Қувасой}}
 |сурет                   = Вид города Кувасай с Муянского кладбища.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Өзбекстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =18 |lat_sec = 00
  |lon_dir =E |lon_deg =71 |lon_min =58 |lon_sec = 00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Ферғана облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1954	
 |алғашқы дерек           = XIV ғ.
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 409 ± 0 
 |климаты                 = күрт континенттік
 |ресми тілі              = өзбек
  |тұрғыны                = 93 217 
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Өзбектер|өзбектер]], [[Тәжіктер|тәжіктер]], [[Орыстар|орыстар]], [[Татарлар|татарлар]], [[Корейлер|кәрістер]], [[Қырғыздар|қырғыздар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 150901-150909
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Қуасай''' ({{lang-uz|Quvasoy/Қувасой}}) — [[Өзбекстан]]ның шығысындағы [[Ферғана облысы]]ндағы қала.

== Географиялық орны ==
Қала атауындағы «соя» сөзі «тау өзені» немесе «тау бұлағы» дегенді білдіреді. Қала солтүстік-шығысында Алай тауларының шағын шыңдарымен қоршалған. Қаланы Сырдарияның бір саласы Исфайрамсай өзені мен Қуасай каналы басып өтеді. Қала Ферғана және Қуа аудандарымен, Ферғана қаласымен, Қырғызстанмен шектеседі. Ферғанадан Ташкентке дейін – 356 шақырым, Қырғызстанмен шекараға дейін – 3 шақырым.

== Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық ==
Қуасай — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде ([[Өзбекстан]]) 58-ші орында және өз аймағында ([[Ферғана облысы]]) 6-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 12 524-ші орында.

''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Қызылқия (қала)|Қызылқия]] (15 км, [[Қырғызстан]]), [[Ферғана]] (15 км), [[Сарытас (Алай ауданы)|Сарытас]] (23 км, [[Қырғызстан]]), [[Қуа]] (25 км), [[Ташлақ]] (25 км), [[Марғылан]] (27 км), [[Қадамжай]] (27 км, [[Қырғызстан]]), Найман (32 км, [[Қырғызстан]]), [[Палванташ]] (36 км), [[Мархамат]] (38 км), [[Тыныштық (қала)|Тыныштық]] (39 км), [[Боз (Өзбекстан)|Боз]] (42 км), [[Асака]] (43 км), [[Жазжауан]] (44 км), [[Шаһрихан]] (45 км), [[Әндіжан]] (50 км), [[Науқат]] (55 км, [[Қырғызстан]]).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Quvasoy&amp;id=35529&amp;ysclid=mg65p83d2y993650245|title=Қуасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-09-30 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қуасай елді мекені туралы алғашқы дерек 14 ғасырға жатады. Ол бұрын Қуасай өзенінің бойындағы ауыл болған. Ұзақ уақыт жұмысшылар қонысы болды. Қвасай 1954 жылы қала мәртебесін алды. Қалада өзбектермен қатар тәжіктер, орыстар, қырғыздар, корейлер, татарлар тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10512-Kuvasaj.html|title=Өзбекстан. Ферғана облысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-09-30 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада бес ірі өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді: Алеста Гласс, ДП, Кварц ОАО, UKG United Cement Group (Кувасайцемент)
Кувасой Шынысы, АЖ, Электрокышлок құрылыс бетон бұйымдарын бақылау пункті цемент, шифер, құрылыс шыны, консерві, шыны, темірбетон бұйымдары шығарылады.
Қалада шағын бизнес, шағын кәсіпорындар және басқа да бизнес түрлері орналасқан. 

Сонымен қатар орталық ауруханалар, емханалар, дәріхана және басқа да медициналық мекемелер орналасқан. Қуасайда мешіттер мен шіркеулер де бар. Мәдениет сарайы, 29 орта мектеп, үш кәсіптік колледж бар, кітапханалар, мәдениет үйлері, мәдениет және демалыс саябағы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Ферғана облысы қалалары}}
[[Санат:Ферғана облысы қалалары]]</text>
      <sha1>tfk8sfxnqmq6q2dqqlcgkjtrtcbw499</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654177</id>
      <parentid>3654176</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:10:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7452" sha1="6zjep523ckmbty4zoa60lupfz13ig1l" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Қуасай
 |шынайы атауы            = {{lang-uz|Quvasoy/Қувасой}}
 |сурет                   = Вид города Кувасай с Муянского кладбища.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Өзбекстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =18 |lat_sec = 00
  |lon_dir =E |lon_deg =71 |lon_min =58 |lon_sec = 00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Ферғана облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1954	
 |алғашқы дерек           = XIV ғ.
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 409 ± 0 
 |климаты                 = күрт континенттік
 |ресми тілі              = өзбек
  |тұрғыны                = 93 217 
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Өзбектер|өзбектер]], [[Тәжіктер|тәжіктер]], [[Орыстар|орыстар]], [[Татарлар|татарлар]], [[Корейлер|кәрістер]], [[Қырғыздар|қырғыздар]]
  |конфессионалдық құрамы = [[Мұсылман|мұсылмандар]], [[Православие шіркеуі|православие]] және басқалары
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 150901-150909
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Қуасай''' ({{lang-uz|Quvasoy/Қувасой}}) — [[Өзбекстан]]ның шығысындағы [[Ферғана облысы]]ндағы қала.

== Географиялық орны ==
Қала атауындағы «соя» сөзі «тау өзені» немесе «тау бұлағы» дегенді білдіреді. Қала солтүстік-шығысында Алай тауларының шағын шыңдарымен қоршалған. Қаланы Сырдарияның бір саласы Исфайрамсай өзені мен Қуасай каналы басып өтеді. Қала Ферғана және Қуа аудандарымен, Ферғана қаласымен, Қырғызстанмен шектеседі. Ферғанадан Ташкентке дейін – 356 шақырым, Қырғызстанмен шекараға дейін – 3 шақырым.

== Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық ==
Қуасай — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде ([[Өзбекстан]]) 58-ші орында және өз аймағында ([[Ферғана облысы]]) 6-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 12 524-ші орында.

''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Қызылқия (қала)|Қызылқия]] (15 км, [[Қырғызстан]]), [[Ферғана]] (15 км), [[Сарытас (Алай ауданы)|Сарытас]] (23 км, [[Қырғызстан]]), [[Қуа]] (25 км), [[Ташлақ]] (25 км), [[Марғылан]] (27 км), [[Қадамжай]] (27 км, [[Қырғызстан]]), Найман (32 км, [[Қырғызстан]]), [[Палванташ]] (36 км), [[Мархамат]] (38 км), [[Тыныштық (қала)|Тыныштық]] (39 км), [[Боз (Өзбекстан)|Боз]] (42 км), [[Асака]] (43 км), [[Жазжауан]] (44 км), [[Шаһрихан]] (45 км), [[Әндіжан]] (50 км), [[Науқат]] (55 км, [[Қырғызстан]]).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Quvasoy&amp;id=35529&amp;ysclid=mg65p83d2y993650245|title=Қуасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-09-30 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қуасай елді мекені туралы алғашқы дерек 14 ғасырға жатады. Ол бұрын Қуасай өзенінің бойындағы ауыл болған. Ұзақ уақыт жұмысшылар қонысы болды. Қвасай 1954 жылы қала мәртебесін алды. Қалада өзбектермен қатар тәжіктер, орыстар, қырғыздар, корейлер, татарлар тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10512-Kuvasaj.html|title=Өзбекстан. Ферғана облысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-09-30 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада бес ірі өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді: Алеста Гласс, ДП, Кварц ОАО, UKG United Cement Group (Кувасайцемент)
Кувасой Шынысы, АЖ, Электрокышлок құрылыс бетон бұйымдарын бақылау пункті цемент, шифер, құрылыс шыны, консерві, шыны, темірбетон бұйымдары шығарылады.
Қалада шағын бизнес, шағын кәсіпорындар және басқа да бизнес түрлері орналасқан. 

Сонымен қатар орталық ауруханалар, емханалар, дәріхана және басқа да медициналық мекемелер орналасқан. Қуасайда мешіттер мен шіркеулер де бар. Мәдениет сарайы, 29 орта мектеп, үш кәсіптік колледж бар, кітапханалар, мәдениет үйлері, мәдениет және демалыс саябағы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Ферғана облысы қалалары}}
[[Санат:Ферғана облысы қалалары]]</text>
      <sha1>6zjep523ckmbty4zoa60lupfz13ig1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654178</id>
      <parentid>3654177</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7453" sha1="s1tl71ev7re04fwyv73vmp7s2o4ttxr" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Қуасай
 |шынайы атауы            = {{lang-uz|Quvasoy/Қувасой}}
 |сурет                   = Вид города Кувасай с Муянского кладбища.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Өзбекстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =18 |lat_sec = 00
  |lon_dir =E |lon_deg =71 |lon_min =58 |lon_sec = 00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Ферғана облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1954	
 |алғашқы дерек           = XIV ғ.
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 264
 |биiктiктiң түрi         =
 |орталығының биiктігі    = 409 ± 0 
 |климаты                 = күрт континенттік
 |ресми тілі              = өзбек
  |тұрғыны                = 93 217 
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Өзбектер|өзбектер]], [[Тәжіктер|тәжіктер]], [[Орыстар|орыстар]], [[Татарлар|татарлар]], [[Корейлер|кәрістер]], [[Қырғыздар|қырғыздар]]
  |конфессионалдық құрамы = [[Мұсылман|мұсылмандар]], [[Православие шіркеуі|православие]] және басқалары
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 150901-150909
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Қуасай''' ({{lang-uz|Quvasoy/Қувасой}}) — [[Өзбекстан]]ның шығысындағы [[Ферғана облысы]]ндағы қала.

== Географиялық орны ==
Қала атауындағы «соя» сөзі «тау өзені» немесе «тау бұлағы» дегенді білдіреді. Қала солтүстік-шығысында Алай тауларының шағын шыңдарымен қоршалған. Қаланы Сырдарияның бір саласы Исфайрамсай өзені мен Қуасай каналы басып өтеді. Қала Ферғана және Қуа аудандарымен, Ферғана қаласымен, Қырғызстанмен шектеседі. Ферғанадан Ташкентке дейін – 356 шақырым, Қырғызстанмен шекараға дейін – 3 шақырым.

== Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық ==
Қуасай — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде ([[Өзбекстан]]) 58-ші орында және өз аймағында ([[Ферғана облысы]]) 6-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 12 524-ші орында.

''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Қызылқия (қала)|Қызылқия]] (15 км, [[Қырғызстан]]), [[Ферғана]] (15 км), [[Сарытас (Алай ауданы)|Сарытас]] (23 км, [[Қырғызстан]]), [[Қуа]] (25 км), [[Ташлақ]] (25 км), [[Марғылан]] (27 км), [[Қадамжай]] (27 км, [[Қырғызстан]]), Найман (32 км, [[Қырғызстан]]), [[Палванташ]] (36 км), [[Мархамат]] (38 км), [[Тыныштық (қала)|Тыныштық]] (39 км), [[Боз (Өзбекстан)|Боз]] (42 км), [[Асака]] (43 км), [[Жазжауан]] (44 км), [[Шаһрихан]] (45 км), [[Әндіжан]] (50 км), [[Науқат]] (55 км, [[Қырғызстан]]).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Quvasoy&amp;id=35529&amp;ysclid=mg65p83d2y993650245|title=Қуасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-09-30 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қуасай елді мекені туралы алғашқы дерек 14 ғасырға жатады. Ол бұрын Қуасай өзенінің бойындағы ауыл болған. Ұзақ уақыт жұмысшылар қонысы болды. Қвасай 1954 жылы қала мәртебесін алды. Қалада өзбектермен қатар тәжіктер, орыстар, қырғыздар, корейлер, татарлар тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10512-Kuvasaj.html|title=Өзбекстан. Ферғана облысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-09-30 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада бес ірі өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді: Алеста Гласс, ДП, Кварц ОАО, UKG United Cement Group (Кувасайцемент)
Кувасой Шынысы, АЖ, Электрокышлок құрылыс бетон бұйымдарын бақылау пункті цемент, шифер, құрылыс шыны, консерві, шыны, темірбетон бұйымдары шығарылады.
Қалада шағын бизнес, шағын кәсіпорындар және басқа да бизнес түрлері орналасқан. 

Сонымен қатар орталық ауруханалар, емханалар, дәріхана және басқа да медициналық мекемелер орналасқан. Қуасайда мешіттер мен шіркеулер де бар. Мәдениет сарайы, 29 орта мектеп, үш кәсіптік колледж бар, кітапханалар, мәдениет үйлері, мәдениет және демалыс саябағы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Ферғана облысы қалалары}}
[[Санат:Ферғана облысы қалалары]]</text>
      <sha1>s1tl71ev7re04fwyv73vmp7s2o4ttxr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654179</id>
      <parentid>3654178</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7460" sha1="hqitxdjzd9vf9z0cr79uoihkhf0x94z" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Қуасай
 |шынайы атауы            = {{lang-uz|Quvasoy/Қувасой}}
 |сурет                   = Вид города Кувасай с Муянского кладбища.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Өзбекстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =18 |lat_sec = 00
  |lon_dir =E |lon_deg =71 |lon_min =58 |lon_sec = 00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Ферғана облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1954	
 |алғашқы дерек           = XIV ғ.
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 264
 |биiктiктiң түрi         =
 |орталығының биiктігі    = 409 ± 0 
 |климаты                 = күрт континенттік
 |ресми тілі              = өзбек
  |тұрғыны                = 93 217 
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Өзбектер|өзбектер]], [[Тәжіктер|тәжіктер]], [[Орыстар|орыстар]], [[Татарлар|татарлар]], [[Корейлер|кәрістер]], [[Қырғыздар|қырғыздар]]
  |конфессионалдық құрамы = [[Мұсылман|мұсылмандар]], [[Православие шіркеуі|православие]] және басқалары
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 150901-150909
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Quvasoy
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Қуасай''' ({{lang-uz|Quvasoy/Қувасой}}) — [[Өзбекстан]]ның шығысындағы [[Ферғана облысы]]ндағы қала.

== Географиялық орны ==
Қала атауындағы «соя» сөзі «тау өзені» немесе «тау бұлағы» дегенді білдіреді. Қала солтүстік-шығысында Алай тауларының шағын шыңдарымен қоршалған. Қаланы Сырдарияның бір саласы Исфайрамсай өзені мен Қуасай каналы басып өтеді. Қала Ферғана және Қуа аудандарымен, Ферғана қаласымен, Қырғызстанмен шектеседі. Ферғанадан Ташкентке дейін – 356 шақырым, Қырғызстанмен шекараға дейін – 3 шақырым.

== Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық ==
Қуасай — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде ([[Өзбекстан]]) 58-ші орында және өз аймағында ([[Ферғана облысы]]) 6-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 12 524-ші орында.

''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Қызылқия (қала)|Қызылқия]] (15 км, [[Қырғызстан]]), [[Ферғана]] (15 км), [[Сарытас (Алай ауданы)|Сарытас]] (23 км, [[Қырғызстан]]), [[Қуа]] (25 км), [[Ташлақ]] (25 км), [[Марғылан]] (27 км), [[Қадамжай]] (27 км, [[Қырғызстан]]), Найман (32 км, [[Қырғызстан]]), [[Палванташ]] (36 км), [[Мархамат]] (38 км), [[Тыныштық (қала)|Тыныштық]] (39 км), [[Боз (Өзбекстан)|Боз]] (42 км), [[Асака]] (43 км), [[Жазжауан]] (44 км), [[Шаһрихан]] (45 км), [[Әндіжан]] (50 км), [[Науқат]] (55 км, [[Қырғызстан]]).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Quvasoy&amp;id=35529&amp;ysclid=mg65p83d2y993650245|title=Қуасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-09-30 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қуасай елді мекені туралы алғашқы дерек 14 ғасырға жатады. Ол бұрын Қуасай өзенінің бойындағы ауыл болған. Ұзақ уақыт жұмысшылар қонысы болды. Қвасай 1954 жылы қала мәртебесін алды. Қалада өзбектермен қатар тәжіктер, орыстар, қырғыздар, корейлер, татарлар тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10512-Kuvasaj.html|title=Өзбекстан. Ферғана облысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-09-30 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада бес ірі өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді: Алеста Гласс, ДП, Кварц ОАО, UKG United Cement Group (Кувасайцемент)
Кувасой Шынысы, АЖ, Электрокышлок құрылыс бетон бұйымдарын бақылау пункті цемент, шифер, құрылыс шыны, консерві, шыны, темірбетон бұйымдары шығарылады.
Қалада шағын бизнес, шағын кәсіпорындар және басқа да бизнес түрлері орналасқан. 

Сонымен қатар орталық ауруханалар, емханалар, дәріхана және басқа да медициналық мекемелер орналасқан. Қуасайда мешіттер мен шіркеулер де бар. Мәдениет сарайы, 29 орта мектеп, үш кәсіптік колледж бар, кітапханалар, мәдениет үйлері, мәдениет және демалыс саябағы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Ферғана облысы қалалары}}
[[Санат:Ферғана облысы қалалары]]</text>
      <sha1>hqitxdjzd9vf9z0cr79uoihkhf0x94z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654181</id>
      <parentid>3654179</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7506" sha1="6lhsgqygjboqwgnr639nztxfu50ley1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Қуасай
 |шынайы атауы            = {{lang-uz|Quvasoy/Қувасой}}
 |сурет                   = Вид города Кувасай с Муянского кладбища.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Өзбекстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =18 |lat_sec = 00
  |lon_dir =E |lon_deg =71 |lon_min =58 |lon_sec = 00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Ферғана облысы
 |кестедегі аймақ         = Ферғана облысы{{!}}Ферғана
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1954	
 |алғашқы дерек           = XIV ғ.
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 264
 |биiктiктiң түрi         =
 |орталығының биiктігі    = 409 ± 0 
 |климаты                 = күрт континенттік
 |ресми тілі              = өзбек
  |тұрғыны                = 93 217 
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[Өзбектер|өзбектер]], [[Тәжіктер|тәжіктер]], [[Орыстар|орыстар]], [[Татарлар|татарлар]], [[Корейлер|кәрістер]], [[Қырғыздар|қырғыздар]]
  |конфессионалдық құрамы = [[Мұсылман|мұсылмандар]], [[Православие шіркеуі|православие]] және басқалары
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +5:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 150901-150909
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Quvasoy
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Қуасай''' ({{lang-uz|Quvasoy/Қувасой}}) — [[Өзбекстан]]ның шығысындағы [[Ферғана облысы]]ндағы қала.

== Географиялық орны ==
Қала атауындағы «соя» сөзі «тау өзені» немесе «тау бұлағы» дегенді білдіреді. Қала солтүстік-шығысында Алай тауларының шағын шыңдарымен қоршалған. Қаланы Сырдарияның бір саласы Исфайрамсай өзені мен Қуасай каналы басып өтеді. Қала Ферғана және Қуа аудандарымен, Ферғана қаласымен, Қырғызстанмен шектеседі. Ферғанадан Ташкентке дейін – 356 шақырым, Қырғызстанмен шекараға дейін – 3 шақырым.

== Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық ==
Қуасай — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде ([[Өзбекстан]]) 58-ші орында және өз аймағында ([[Ферғана облысы]]) 6-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 12 524-ші орында.

''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Қызылқия (қала)|Қызылқия]] (15 км, [[Қырғызстан]]), [[Ферғана]] (15 км), [[Сарытас (Алай ауданы)|Сарытас]] (23 км, [[Қырғызстан]]), [[Қуа]] (25 км), [[Ташлақ]] (25 км), [[Марғылан]] (27 км), [[Қадамжай]] (27 км, [[Қырғызстан]]), Найман (32 км, [[Қырғызстан]]), [[Палванташ]] (36 км), [[Мархамат]] (38 км), [[Тыныштық (қала)|Тыныштық]] (39 км), [[Боз (Өзбекстан)|Боз]] (42 км), [[Асака]] (43 км), [[Жазжауан]] (44 км), [[Шаһрихан]] (45 км), [[Әндіжан]] (50 км), [[Науқат]] (55 км, [[Қырғызстан]]).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Quvasoy&amp;id=35529&amp;ysclid=mg65p83d2y993650245|title=Қуасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-09-30 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қуасай елді мекені туралы алғашқы дерек 14 ғасырға жатады. Ол бұрын Қуасай өзенінің бойындағы ауыл болған. Ұзақ уақыт жұмысшылар қонысы болды. Қвасай 1954 жылы қала мәртебесін алды. Қалада өзбектермен қатар тәжіктер, орыстар, қырғыздар, корейлер, татарлар тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10512-Kuvasaj.html|title=Өзбекстан. Ферғана облысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-09-30 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада бес ірі өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді: Алеста Гласс, ДП, Кварц ОАО, UKG United Cement Group (Кувасайцемент)
Кувасой Шынысы, АЖ, Электрокышлок құрылыс бетон бұйымдарын бақылау пункті цемент, шифер, құрылыс шыны, консерві, шыны, темірбетон бұйымдары шығарылады.
Қалада шағын бизнес, шағын кәсіпорындар және басқа да бизнес түрлері орналасқан. 

Сонымен қатар орталық ауруханалар, емханалар, дәріхана және басқа да медициналық мекемелер орналасқан. Қуасайда мешіттер мен шіркеулер де бар. Мәдениет сарайы, 29 орта мектеп, үш кәсіптік колледж бар, кітапханалар, мәдениет үйлері, мәдениет және демалыс саябағы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Ферғана облысы қалалары}}
[[Санат:Ферғана облысы қалалары]]</text>
      <sha1>6lhsgqygjboqwgnr639nztxfu50ley1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дүние жүзі парламенттерінің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>773266</id>
    <revision>
      <id>3654428</id>
      <parentid>3544213</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T09:42:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері */</comment>
      <origin>3654428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42032" sha1="9e5s83dtzxddq4sj467f4ydk67ijila" xml:space="preserve">'''[[Парламент|Парламенттер]]''' — әлемнің әртүрлі елдеріндегі заң шығарушы органдар.

== Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|АҚШ}}
| екі палаталы
| [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]
| [[АҚШ Сенаты|Сенат]]
| [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Албания}}
| бір палаталы
| [[Албания парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Алжир}}
| екі палаталы
| [[Алжир парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]]
| [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]]
|
|-
| {{Байрақ|Ангола}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Андорра}}
| бір палаталы
| [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| екі палаталы
| [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]]
| [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Аргентина}}
| екі палаталы
| [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Аргентина сенаты|Сенат]]
| [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Армения}}
| бір палаталы
| [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ауғанстан}}
| бір палаталы
| [[Рахбари Шура]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Аустралия}}
| екі палаталы
| [[Аустралия парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Аустралия)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Аустрия}}
| екі палаталы
| [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]]
| [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]]
|
|-
| {{Байрақ|Әзербайжан}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
| бір палаталы
| [[Федералды ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Багам аралдары}}
| екі палаталы
| [[Багам аралдары парламенті|Парламент]]
| [[Багам аралдары сенаты|Сенат]]
| [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бангладеш}}
| бір палаталы
| [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Барбадос}}
| екі палаталы
| [[Барбадос парламенті|Парламент]]
| [[Барбадос сенаты|Сенат]]
| [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бахрейн}}
| екі палаталы
| [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]]
| [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]]
|
|-
| {{Байрақ|Беларусь}}
| екі палаталы
| [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]]
| [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Белиз}}
| екі палаталы
| [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Сенат (Белиз)|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бельгия}}
| екі палаталы
| [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]]
| [[Бельгия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бенин}}
| бір палаталы
| [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Болгария}}
| бір палаталы
| [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Боливия}}
| екі палаталы
| [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]]
| [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]]
| [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Босния және Герцеговина}}
| екі палаталы
| [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]]
| [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ботсвана}}
| бір палаталы
| [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бразилия}}
| екі палаталы
| [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]]
| [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Бруней}}
| бір палаталы
| [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
| бір палаталы
| [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Бурунди}}
| екі палаталы
| [[Бурунди парламенті|Парламент]]
| [[Бурунди сенаты|Сенат]]
| [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Бутан}}
| екі палаталы
| [[Бутан парламенті|Цонгду]]
| [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Вануату}}
| бір палаталы
| [[Вануату парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ватикан}}
| бір палаталы
| [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Венесуэла}}
| бір палаталы
| [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Вьетнам}}
| бір палаталы
| [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Габон}}
| екі палаталы
| [[Габон парламенті|Парламент]]
| [[Габон сенаты|Сенат]]
| [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гаити}}
| екі палаталы
| [[Гаити парламенті|Парламент]]
| [[Сенат (Гаити)|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гайана}}
| бір палаталы
| [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гамбия}}
| бір палаталы
| [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гана}}
| бір палаталы
| [[Гана парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гватемала}}
| бір палаталы
| [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
| бір палаталы
| [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Германия}}
| екі палаталы
| [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]]
| [[Бундесрат]]
| [[Бундестаг]]
| 
|-
| {{Байрақ|Гондурас}}
| бір палаталы
| [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Грекия}}
| бір палаталы
| [[Грекия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Гренада}}
| екі палаталы
| [[Гренада парламенті|Парламент]]
| [[Гренада сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Грузия}}
| бір палаталы
| [[Грузия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
|-
| {{Байрақ|Дания}}
| бір палаталы
| [[Фолькетинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Джибути}}
| бір палаталы
| [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминика}}
| бір палаталы
| [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Доминикан Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]]
| [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]]
| [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
| бір палаталы
| [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]]
|
| [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Жапония}}
| екі палаталы
| [[Жапония парламенті|Коккай]]
| [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Замбия}}
| бір палаталы
| [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Зимбабве}}
| екі палаталы
| [[Зимбабве парламенті|Парламент]]
| [[Зимбабве сенаті|Сенат]]
| [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Израиль}}
| бір палаталы
| [[Кнессет]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Индонезия}}
| екі палаталы
| [[Халықтық консультативтік конгресс]]
| [[Аймақтық өкілдер кеңесі]]
| [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] 
|
|-
| {{Байрақ|Иордания}}
| екі палаталы
| [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]]
| [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]]
| [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ирак}}
| бір палаталы (уақытша)
| [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Иран}}
| бір палаталы
| [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ирландия}}
| екі палаталы
| [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]]
| [[Ирландия сенаты]]
| [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]]
|
|-
| {{Байрақ|Исландия}}
| бір палаталы
| [[Парламент Исландии|Альтинг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Испания}}
| екі палаталы
| [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]]
| [[Испания сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]]
|
|-
| {{Байрақ|Италия}}
| екі палаталы
| [[Италия парламенті|Парламент]]
| [[Италия сенаты|Сенат]]
| [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Йемен}}
| бір палаталы
| [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кабо-Верде}}
| бір палаталы
| [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Камбоджа}}
| екі палаталы
| [[Камбоджа парламенті|Парламент]]
| [[Камбоджа сенаты|Сенат]]
| [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Камерун}}
| екі палаталы
| [[Камерун парламенті|Парламент]]
| [[Камерун сенаты|Сенат]]
| [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Канада}}
| екі палаталы
| [[Канада парламенті|Парламент]]
| [[Канада сенаты|Сенат]]
| [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Катар}}
| бір палаталы
| [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кения}}
| екі палаталы
| [[Кения парламенті|Парламент]]
| [[Кения сенаты|Сенат]]
| [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Кипр}}
| бір палаталы
| [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кирибати}}
| бір палаталы
| [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Колумбия}}
| екі палаталы
| [[Колумбия конгрессі|Конгресс]]
| [[Колумбия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Коморлар}}
| бір палаталы
| [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго ДР парламенті|Парламент]]
| [[Конго ДР сенаты|Сенат]]
| [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Конго Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]]
| [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Коста-Рика}}
| бір палаталы
| [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| екі палаталы
| [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]]
| [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Куба}}
| бір палаталы
| [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Кувейт}}
| бір палаталы
| [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Корея}}
| бір палаталы
| [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қазақстан}}
| бір палаталы
| [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]]
| 
| 
| 
|-
| {{Байрақ|Қырғызстан}}
| бір палаталы
| [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]
| 
| 
|
|- 
| {{Байрақ|Қытай}}
| бір палаталы
| [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лаос}}
| бір палаталы
| [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Латвия}}
| бір палаталы
| [[Латвия Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лесото}}
| екі палаталы
| [[Лесото парламенті|Парламент]]
| [[Лесото сенаты|Сенат]]
| [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Либерия}}
| екі палаталы
| [[Либерия парламенті|Парламент]]
| [[Либерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Ливан}}
| бір палаталы
| [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Ливия}}
| бір палаталы
| [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Литва}}
| бір палаталы
| [[Литва Сейм|Сейм]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Лихтенштейн}}
| бір палаталы
| [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Люксембург}}
| бір палаталы
| [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Маврикий}}
| бір палаталы
| [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мавритания}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мадагаскар}}
| екі палаталы
| [[Мадагаскар парламенті|Парламент]]
| [[Мадагаскар сенаты|Сенат]]
| [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|-
| {{Байрақ|Мажарстан}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Малави}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Малайзия}}
| екі палаталы
| [[Малайзия парламенті|Парламент]]
| [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]]
| [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Мали}}
| бір палаталы
| [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальдивтер}}
| бір палаталы
| [[Мальдивтер парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Мальта}}
| бір палаталы
| [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Марокко}}
| екі палаталы
| [[Марокко парламенті|Парламент]]
| [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Маршалл аралдары}}
| бір палаталы
| [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мексика}}
| екі палаталы
| [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]]
| [[Мексика сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}}
| бір палаталы
| [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Мозамбик}}
| бір палаталы
| [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Молдова}}
| бір палаталы
| [[Молдова парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Монако}}
| бір палаталы
| [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Моңғолия}}
| бір палаталы
| [[Мемлекеттік Ұлы хурал]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Мысыр}}
| екі палаталы
| [[Мысыр парламенті|Парламент]]
| [[Мысыр сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Мьянма}}
| екі палаталы
| [[Одақ ассамблеясы]]
| [[Ұлттар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Намибия}}
| екі палаталы
| [[Намибия парламенті|Парламент]]
| [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
| [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Науру}}
| бір палаталы
| [[Науру парламенті|Парламент]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Непал}}
| екі палаталы
| [[Непал парламенті|Парламент]]
| [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Нигер}}
| бір палаталы
| [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Нигерия}}
| екі палаталы
| [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Нигерия сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| екі палаталы
| [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]]
| [[Нидерланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Никарагуа}}
| бір палаталы
| [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Норвегия}}
| бір палаталы
| [[Стортинг]]
|
|
| 
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]]
| [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]]
| [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Оман}}
| бір палаталы
| [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Судан}}
| екі палаталы
| [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Өзбекстан}}
| екі палаталы
| [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]]
| [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]]
|
|-
| {{Байрақ|Палау}}
| екі палаталы
| [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Палау сенаты|Сенат]]
| [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Панама}}
| бір палаталы
| [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| бір палаталы
| [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Парагвай}}
| екі палаталы
| [[Парагвай конгрессі|Конгресс]]
| [[Парагвай сенаты|Сенат]]
| [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Пәкістан}}
| екі палаталы
| [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]]
| [[Пәкістан сенаты|Сенат]]
| [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Перу}}
| бір палаталы
| [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Польша}}
| екі палаталы
| [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]]
| [[Польша сенаты|Сенат]]
| [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]]
|
|-
| {{Байрақ|Португалия}}
| бір палаталы
| [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Ресей}}
| екі палаталы
| [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]]
| [[Ресей Федерация Кеңесі]]
| [[Мемлекеттік дума]]
| 
|-
| {{Байрақ|Руанда}}
| екі палаталы
| [[Руанда парламенті|Парламент]]
| [[Руанда сенаты|Сенат]]
| [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Румыния}}
| екі палаталы
| [[Румыния парламенті|Парламент]]
| [[Румыния сенаты|Сенат]]
| [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Сальвадор}}
| бір палаталы
| [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Самоа}}
| бір палаталы
| [[Самоа фоно|Фоно]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Марино}}
| бір палаталы
| [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}}
| бір палаталы
| [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
| бір палаталы, законосовещательный
| [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сейшель аралдары}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сенегал}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| бір палаталы
| [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| бір палаталы
| [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сент-Люсия}}
| екі палаталы
| [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]]
| [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]]
| [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]]
|
|-
| {{Байрақ|Сербия}}
| бір палаталы
| [[Сербия халық жиыны|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сингапур}}
| бір палаталы
| [[Сингапур парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сирия}}
| бір палаталы
| [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словакия}}
| бір палаталы
| [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Словения}}
| екі палаталы
| [[Словения парламенті|Парламент]]
| [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]]
| [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|-
| {{Байрақ|Соломон аралдары}}
| бір палаталы
| [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Македония}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомали}}
| екі палаталы
| [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]]
| [[Сомали сенаты|Сенат]]
| [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Судан}}
| екі палаталы
| [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]]
| [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]]
| [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| 
|-
| {{Байрақ|Суринам}}
| бір палаталы
| [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сьерра-Леоне}}
| бір палаталы
| [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тайланд}}
| екі палаталы
| [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]
| [[Тайланд сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Танзания}}
| бір палаталы
| [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тәжікстан}}
| екі палаталы
| [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]]
| [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]]
|
|-
| {{Байрақ|Того}}
| бір палаталы
| [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тонга}}
| бір палаталы
| [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}}
| екі палаталы
| [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]]
| [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Тувалу}}
| бір палаталы
| [[Тувалу парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Тунис}}
| бір палаталы
| [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түрікменстан}}
| бір палаталы
| [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Түркия}}
| бір палаталы
| [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уганда}}
| бір палаталы
| [[Уганда парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Украина}}
| бір палаталы
| [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Уругвай}}
| екі палаталы
| [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]]
| [[Уругвай сенаты|Сенат]]
| [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Үндістан}}
| екі палаталы
| [[Үндістан парламенті|Сансад]]
| [[Раджия сабха]]
| [[Лок сабха]]
| 
|-
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| екі палаталы
| [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]]
| [[Лордтар палатасы]]
| [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Фиджи}}
| бір палаталы
| [[Фиджи парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Филиппиндер}}
| екі палаталы
| [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]]
| [[Филиппиндер сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]]
| 
|-
| {{Байрақ|Финляндия}}
| бір палаталы
| [[Эдускунта]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Франция}}
| екі палаталы
| [[Франция парламенті|Парламент]]
| [[Франция сенаты|Сенат]]
| [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]]
| 
|-
| {{Байрақ|Хорватия}}
| бір палаталы
| [[Сабор]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чад}}
| бір палаталы
| [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Черногория}}
| бір палаталы
| [[Черногория парламенті|Скупщина]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Чехия}}
| екі палаталы
| [[Чехия парламенті|Парламент]]
| [[Чехия сенаты|Сенат]]
| [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Чили}}
| екі палаталы
| [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
| [[Чили сенаты|Сенат]]
| [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Швейцария}}
| екі палаталы
| [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]]
| [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]]
| [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|-
| {{Байрақ|Швеция}}
| бір палаталы
| [[Риксдаг]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шри-Ланка}}
| бір палаталы
| [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Шығыс Тимор}}
| бір палаталы
| [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]]
| 
| 
|
|-
| {{Байрақ|Эквадор}}
| бір палаталы
| [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| екі палаталы
| [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]]
| [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]]
| [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]]
|
|-
| {{Байрақ|Эритрея}}
| бір палаталы
| [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эсватини}}
| екі палаталы
| [[Эсватини парламенті|Парламент]]
| [[Эсватини сенаты|Сенат]]
| [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]]
| 
|-
| {{Байрақ|Эстония}}
| бір палаталы
| [[Рийгикогу]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Эфиопия}}
| екі палаталы
| [[Эфиопия парламенті|Парламент]]
| [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]]
| [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]]
|
|- 
| {{Байрақ|Ямайка}}
| екі палаталы
| [[Ямайка парламенті|Парламент]]
| [[Ямайка сенаты|Сенат]]
| [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]]
|
|}

== Танылмаған және ішінара танылған мемлекеттердің парламенттері ==
{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Мемлекет
!Түрі
!Атауы
!Жоғарғы палата
!Төменгі палата
!Сайлау жүйесі
|-
| {{Байрақ|Абхазия}}
| бір палаталы
| [[Абхазия Республикасы Халық жиыны|Халық жиыны]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Қытай Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Заң шығарушы Юань]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Косово}}
| бір палаталы
| [[Косова парламенті|Кувенд]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Палестина}}
| бір палаталы
| [[Палестина заң шығарушы кеңесі|Заң шығарушы кеңесі]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Транснистрия}}
| бір палаталы
| [[Приднестровье Молдова Республикасының Жоғарғы кеңесі|Жоғарғы Кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сахара Араб Демократиялық Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Сахара ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Солтүстік Кипр Түрік Республикасы}}
| бір палаталы
| [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасының Ассамблеясы|Ассамблея]]
|
|
|
|-
| {{Байрақ|Сомалиленд}}
| екі палаталы
| [[Сомалиленд парламенті|Парламент]]
| [[Ақсақалдар палатасы (Сомалиленд)|Ақсақалдар палатасы]]
| [[Өкілдер палатасы (Сомалиленд)|Өкілдер палатасы]] 
|
|-
| {{Байрақ|Оңтүстік Осетия}}
| бір палаталы
| [[Оңтүстік Осетия парламенті|Парламент]]
|
|
|
|}


[[Санат:Елдер бойынша парламенттер]]
[[Санат:Саясат тізімдері]]</text>
      <sha1>9e5s83dtzxddq4sj467f4ydk67ijila</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алмат Бахытұлы Жұман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>773543</id>
    <revision>
      <id>3654368</id>
      <parentid>3642358</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:40:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АРАЙЛЫМ</username>
        <id>184244</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3654368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6138" sha1="00ym8yv4eh9l48mvwt6jh1j7t5kjsqh" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Алмат Жұман Бахытұлы''' (1996 жылы 26 тамызда Өзбекстанда дүниеге келген) — қазақстандық кәсіби боксшы және жалаңаш аяқпен күресетін жекпе-жекші, «Қазақ титаны» деген лақап атпен танымал. Ол UBC Латын Америкасы және UBC әлем чемпионы атақтарының иегері. Ол Колумбияда, Америка Құрама Штаттарында және Тайландта кәсіби турнирлерде бақ сынаған және Американың жалаңаш аяқпен күрес лигасында бақ сынаған Қазақстаннан шыққан алғашқы өкілі болды.&lt;ref name=&quot;sportskz1&quot;&gt;https://www.sports.kz/news/kazahskiy-titan-podpisal-kontrakt-sizvestnyim-amerikanskim-promoushenom&lt;/ref&gt;

== Әуесқойлық мансабы ==
Алмат Жұманның алғашқы жаттығу жиындары Шаңырақ-1 шағын ауданындағы №169 мектептің жертөлесінде жаттықтырушы Марғұланның басшылығымен өтті. Кейінірек Саладин жауынгерлік самбо клубында жаттығуын жалғастырған.

Алтыншы сыныпта Қазбек Әшімовтың жетекшілігімен MMA-мен жаттыға бастаған. Әуесқой мансабында шамамен 15 MMA және жауынгерлік самбо жекпе-жегін өткізген. Алматыда панкратион турнирлеріне қатысып, аймақтық жарыстарда жүлделі орындарға ие болған.

== Кәсіби мансабы ===
=== 2023 ===
* 2023 жылдың 11 мамыры — Карлос Салазарды бірінші раундта техникалық нокаутпен жеңді (Картахена, Колумбия).&lt;ref&gt;https://boxrec.com/ru/scoring/2960908&lt;/ref&gt;
* 2023 жылдың 15 мамыры — Йовани Альтамиранданы бірінші раундта нокаутпен жеңді (Картахена, Колумбия).&lt;ref&gt;https://boxrec.com/ru/scoring/2976876&lt;/ref&gt;

=== 2024 ===
* 2024 жылдың 13 қыркүйегінде ол Seminole Hard Rock Hotel &amp; Casino (Флорида, АҚШ) қонақ үйінде Райан Уэллсті бірінші раундта нокаутпен жеңіп, American Knuckle Fighting League-дегі дебютін жасады.&lt;ref&gt;https://www.sports.kz/news/video-nokauta-ili-kak-kazahskiy-titan-izbil-inokautiroval-amerikantsa-vssha&lt;/ref&gt;
* 10 желтоқсан - Хуан Мартинесті (Санта-Марта, Колумбия) жеңу.&lt;ref&gt;https://fightfax.com/matches/94ebd18c-8d98-41eb-b144-0a50111a22c4&lt;/ref&gt;
* 17 желтоқсан - Александр Монтерросаны (Санта-Марта, Колумбия) жеңді.&lt;ref&gt;https://fightfax.com/matches/7b871dd7-a5d0-4fee-b23b-e6897ed50693&lt;/ref&gt;

=== 2025 ===
* 30 наурыз - Марио Минаны ұпаймен жеңді (10 раунд), Кукута, Колумбия.&lt;ref&gt;https://boxrec.com/ru/event/901939/3210150&lt;/ref&gt;
* 12 сәуір - Милтон Нуньесті бірінші раундта нокаутпен жеңіп, UBC әлем чемпионы атағын жеңіп алды. 30 тамыз - Диего Кунунеске (Кито, Эквадор) қарсы UBO титулдық жекпе-жегінде жеңіліс тапты.&lt;ref&gt;https://vesti.kz/profi/kazahskiy-titan-povtoril-dostijenie-golovkina-sdelal-361896/&lt;/ref&gt;
* 1 қараша - Саксит Кижнукорнды (Бангкок, Таиланд) нокаутпен жеңді.&lt;ref&gt;https://boxrec.com/ru/scoring/3339180&lt;/ref&gt;
* 6 желтоқсан - Джирасак Крансакунды (Бангкок, Таиланд) нокаутпен жеңді.&lt;ref&gt;https://www.sports.kz/news/tyajelyim-nokautom-v-pervom-raunde-zakonchilsya-boy-kazahskogo-titana-video&lt;/ref&gt;

== Чемпионат атақтары ==
* UBC әлем чемпионы&lt;ref&gt;https://vesti.kz/profi/kazahskiy-titan-povtoril-dostijenie-golovkina-sdelal-361896/&lt;/ref&gt;

== БАҚ белсенділігі және рекордтары ==
Алмат Жұман сонымен қатар демонстрациялық күш сынақтарына қатысуымен танымал. Қазақстандық БАҚ-тың хабарлауынша, ол ұшақтар мен пойыз вагондарын жылжытқан және демонстрациялық жаттығуларда күш рекордтарын орнатқан.&lt;ref&gt;url=https://www.nur.kz/society/1965937-kazahskiy-titan-almatinets-sdvinul-s-mesta-samolet-i-popal-v-knigu-rekordov/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.kt.kz/rus/society/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://almaty.tv/news/obschestvo/1853-almat-dgumanov-kezekti-rekordyn-ornatty/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.sports.kz/news/kazahskiy-titan-razorval-365-stranichnyiy-kalendar-video&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://astanatv.kz/ru/news/74780/&lt;/ref&gt;

== Дебюті ==
Алмат Жұман 2022 жылы ирандық бодибилдер және БАҚ тұлғасы Саджад Ғарибиге («Ирандық Халк») қарсы бокстағы көрме кездесуіне БАҚ ерекше назар аударды. Жекпе-жекке деген қызығушылықты қарсыластың жоғары беделі және спорттық басылымдарда қызу талқыланған бокстағы дебюті тудырды.&lt;ref&gt;https://www.sports.kz/news/samaya-bolshaya-oshibka-v-tvoey-jizni-kazahskiy-titan-prigrozil-iranskomu-halku-video/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.championat.com/boxing/news-4773005-bodibilder-iranskij-halk-provyol-debyutnyj-boj-po-pravilam-boksa/&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>00ym8yv4eh9l48mvwt6jh1j7t5kjsqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3654349</id>
      <parentid>3654047</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T03:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3654349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732436" sha1="speoi3gkd1o748no28ckz5n3r7tccdj" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 121307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 234880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 450372]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 55180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 125073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 415682]
|-
|3
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 9371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 32777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 108812]
|-
|4
|[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 8276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9888]
|-
|5
|[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 11375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 12859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 17151]
|-
|6
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 236406]
|-
|7
|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15447]
|-
|8
|[[Бауырсақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 4721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 5322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 8168]
|-
|9
|[[Әділет (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 10559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 13254]
|-
|10
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 79609]
|-
|11
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28450]
|-
|12
|[[Қазақстан Құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8912]
|-
|13
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 44029]
|-
|14
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 80249]
|-
|15
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 73145]
|-
|16
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23008]
|-
|17
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 20895]
|-
|18
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 22931]
|-
|19
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29929]
|-
|20
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35281]
|-
|21
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25633]
|-
|22
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 22845]
|-
|23
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11141]
|-
|24
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 114543]
|-
|25
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 27446]
|-
|26
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 54876]
|-
|27
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27809]
|-
|28
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33441]
|-
|29
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 22639]
|-
|30
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 27069]
|-
|31
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45342]
|-
|32
|[[Аманат (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8539]
|-
|33
|[[Қазақстан халық партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3488]
|-
|34
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 22577]
|-
|35
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28108]
|-
|36
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 114383]
|-
|37
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 16049]
|-
|38
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15310]
|-
|39
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5137]
|-
|40
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 61268]
|-
|41
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 25936]
|-
|42
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 106364]
|-
|43
|[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6625]
|-
|44
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 56453]
|-
|45
|[[Ақ жол (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2788]
|-
|46
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 117822]
|-
|47
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33591]
|-
|48
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11704]
|-
|49
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11587]
|-
|50
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6455]
|-
|51
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17641]
|-
|52
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 36623]
|-
|53
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 21483]
|-
|54
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 25208]
|-
|55
|[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3144]
|-
|56
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 63065]
|-
|57
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48839]
|-
|58
|[[Созақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3181]
|-
|59
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9326]
|-
|60
|[[Құрылтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4974]
|-
|61
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8745]
|-
|62
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27367]
|-
|63
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9660]
|-
|64
|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 2825]
|-
|65
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27212]
|-
|66
|[[Google]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Google 137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Google 1240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Google 4084]
|-
|67
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10914]
|-
|68
|[[Сәтті Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 3237]
|-
|69
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16020]
|-
|70
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 57075]
|-
|71
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21300]
|-
|72
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15286]
|-
|73
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 19532]
|-
|74
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12106]
|-
|75
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 81148]
|-
|76
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 28564]
|-
|77
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 9689]
|-
|78
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12933]
|-
|79
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35000]
|-
|80
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 36757]
|-
|81
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23591]
|-
|82
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9137]
|-
|83
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18672]
|-
|84
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15120]
|-
|85
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28577]
|-
|86
|[[Respublica]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Respublica 712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Respublica 1211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Respublica 2382]
|-
|87
|[[Ауыл (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4674]
|-
|88
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17762]
|-
|89
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15521]
|-
|90
|[[Zhezkazgan Air]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Zhezkazgan_Air 128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Zhezkazgan_Air 914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Zhezkazgan_Air 1023]
|-
|91
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17732]
|-
|92
|[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5079]
|-
|93
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76048]
|-
|94
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13933]
|-
|95
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11353]
|-
|96
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 50933]
|-
|97
|[[Олжас Абайұлы Бектенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4687]
|-
|98
|[[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2331]
|-
|99
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 16366]
|-
|100
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 25259]
|-
|101
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 33110]
|-
|102
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 21439]
|-
|103
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11000]
|-
|104
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7198]
|-
|105
|[[Байтақ (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2373]
|-
|106
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 48807]
|-
|107
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 94522]
|-
|108
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4904]
|-
|109
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 11861]
|-
|110
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9770]
|-
|111
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7329]
|-
|112
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 62930]
|-
|113
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9495]
|-
|114
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 43755]
|-
|115
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22844]
|-
|116
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 11055]
|-
|117
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12399]
|-
|118
|[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4879]
|-
|119
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 4054]
|-
|120
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18342]
|-
|121
|[[Бекжан Әшірбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1036]
|-
|122
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8388]
|-
|123
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15976]
|-
|124
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16220]
|-
|125
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 56383]
|-
|126
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 15187]
|-
|127
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 11727]
|-
|128
|[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6626]
|-
|129
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 28473]
|-
|130
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13261]
|-
|131
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9265]
|-
|132
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 49675]
|-
|133
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 19829]
|-
|134
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 27426]
|-
|135
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 12953]
|-
|136
|[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1475]
|-
|137
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31684]
|-
|138
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12390]
|-
|139
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22328]
|-
|140
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 34785]
|-
|141
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15491]
|-
|142
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17825]
|-
|143
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39316]
|-
|144
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16415]
|-
|145
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11640]
|-
|146
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12589]
|-
|147
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 21275]
|-
|148
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34077]
|-
|149
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40704]
|-
|150
|[[Ветеринария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1342]
|-
|151
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 58877]
|-
|152
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14451]
|-
|153
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 22219]
|-
|154
|[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2313]
|-
|155
|[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7957]
|-
|156
|[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7566]
|-
|157
|[[Google Chrome]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Google_Chrome 51]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Google_Chrome 732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Google_Chrome 1786]
|-
|158
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7501]
|-
|159
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13329]
|-
|160
|[[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 1150]
|-
|161
|[[Sadraddin]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sadraddin 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 4518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sadraddin 8639]
|-
|162
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12494]
|-
|163
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 4026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 60233]
|-
|164
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 19463]
|-
|165
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35102]
|-
|166
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8606]
|-
|167
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9967]
|-
|168
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15003]
|-
|169
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8000]
|-
|170
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12573]
|-
|171
|[[Кек алушылар: Финал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2213]
|-
|172
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8046]
|-
|173
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5077]
|-
|174
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12263]
|-
|175
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11835]
|-
|176
|[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4588]
|-
|177
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12709]
|-
|178
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9343]
|-
|179
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8756]
|-
|180
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13607]
|-
|181
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12304]
|-
|182
|[[Бұзаубас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 3712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7711]
|-
|183
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6485]
|-
|184
|[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5519]
|-
|185
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 3796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 25197]
|-
|186
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18336]
|-
|187
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 24959]
|-
|188
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19442]
|-
|189
|[[Уикипедия:Қауым порталы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6765]
|-
|190
|[[ALT Университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3732]
|-
|191
|[[Медицина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5150]
|-
|192
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 104438]
|-
|193
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 3643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 4805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 32963]
|-
|194
|[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4344]
|-
|195
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 12622]
|-
|196
|[[Асхат Сергеевич Ниязов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5521]
|-
|197
|[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5088]
|-
|198
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10953]
|-
|199
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9714]
|-
|200
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 51858]
|-
|201
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12804]
|-
|202
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23832]
|-
|203
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14448]
|-
|204
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18392]
|-
|205
|[[URL]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=URL 141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=URL 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=URL 2508]
|-
|206
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71701]
|-
|207
|[[Келінжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 10274]
|-
|208
|[[Дидахмет Әшімханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2145]
|-
|209
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7469]
|-
|210
|[[Су]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83 10305]
|-
|211
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7939]
|-
|212
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13324]
|-
|213
|[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4136]
|-
|214
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 27357]
|-
|215
|[[:Санат:Қазақ батырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7664]
|-
|216
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10056]
|-
|217
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15079]
|-
|218
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 15344]
|-
|219
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 3367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 9788]
|-
|220
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10440]
|-
|221
|[[Қазақ есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8301]
|-
|222
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9038]
|-
|223
|[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6862]
|-
|224
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14637]
|-
|225
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10109]
|-
|226
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26167]
|-
|227
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7984]
|-
|228
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7851]
|-
|229
|[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3201]
|-
|230
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 4336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 24034]
|-
|231
|[[Аида Ғалымқызы Балаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3392]
|-
|232
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11702]
|-
|233
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26607]
|-
|234
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9765]
|-
|235
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17335]
|-
|236
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10796]
|-
|237
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6596]
|-
|238
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8222]
|-
|239
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 13167]
|-
|240
|[[BALA (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 1283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 4603]
|-
|241
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15965]
|-
|242
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9761]
|-
|243
|[[Ұлғайсын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 51]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 700]
|-
|244
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12772]
|-
|245
|[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 4647]
|-
|246
|[[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 1447]
|-
|247
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10797]
|-
|248
|[[Болат Оралұлы Ақшолақов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3510]
|-
|249
|[[Қаракерей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7506]
|-
|250
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9441]
|-
|251
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11199]
|-
|252
|[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5246]
|-
|253
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18788]
|-
|254
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16187]
|-
|255
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26365]
|-
|256
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 33444]
|-
|257
|[[Жайдарман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7033]
|-
|258
|[[Қазақстан вице-президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 808]
|-
|259
|[[Дәния Мәдиқызы Еспаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 952]
|-
|260
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8965]
|-
|261
|[[Шашыратқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2972]
|-
|262
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7464]
|-
|263
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8387]
|-
|264
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9021]
|-
|265
|[[Жаппас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6689]
|-
|266
|[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7347]
|-
|267
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19924]
|-
|268
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15855]
|-
|269
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 27635]
|-
|270
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 2083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 27974]
|-
|271
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 25633]
|-
|272
|[[Матай (ру бірлестігі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7594]
|-
|273
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26261]
|-
|274
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40169]
|-
|275
|[[HTML]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=HTML 130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=HTML 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=HTML 5792]
|-
|276
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 15340]
|-
|277
|[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2845]
|-
|278
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18276]
|-
|279
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8092]
|-
|280
|[[Тарақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5752]
|-
|281
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 22710]
|-
|282
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8439]
|-
|283
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28173]
|-
|284
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10586]
|-
|285
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7530]
|-
|286
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24170]
|-
|287
|[[Алшын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6940]
|-
|288
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10574]
|-
|289
|[[Жақайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5974]
|-
|290
|[[Ботбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7758]
|-
|291
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9941]
|-
|292
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7375]
|-
|293
|[[Жеке батылдығы үшін ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 418]
|-
|294
|[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4719]
|-
|295
|[[Қырғыз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6703]
|-
|296
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24680]
|-
|297
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8433]
|-
|298
|[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 661]
|-
|299
|[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17764]
|-
|300
|[[Туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5883]
|-
|301
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 16399]
|-
|302
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15474]
|-
|303
|[[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2469]
|-
|304
|[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6084]
|-
|305
|[[Тама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5597]
|-
|306
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 37040]
|-
|307
|[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4908]
|-
|308
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 17353]
|-
|309
|[[Жапония қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5511]
|-
|310
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17534]
|-
|311
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6171]
|-
|312
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24614]
|-
|313
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19570]
|-
|314
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10002]
|-
|315
|[[Қаракесек (Әлімұлы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5452]
|-
|316
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6582]
|-
|317
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 10984]
|-
|318
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11743]
|-
|319
|[[Сая Оразғалиева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1464]
|-
|320
|[[SuperStar KZ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=SuperStar_KZ 71]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SuperStar_KZ 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=SuperStar_KZ 846]
|-
|321
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7843]
|-
|322
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 55500]
|-
|323
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31551]
|-
|324
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9028]
|-
|325
|[[Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4581]
|-
|326
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2605]
|-
|327
|[[Уикипедия:Видео сабақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5580]
|-
|328
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 11256]
|-
|329
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 11401]
|-
|330
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7896]
|-
|331
|[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4452]
|-
|332
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11367]
|-
|333
|[[Ұлттық құрылтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 2164]
|-
|334
|[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9416]
|-
|335
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 16801]
|-
|336
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10424]
|-
|337
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5299]
|-
|338
|[[Есекжем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5245]
|-
|339
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8636]
|-
|340
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10578]
|-
|341
|[[Нұрсұлтан мешіті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1145]
|-
|342
|[[Hybrid Theory]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Hybrid_Theory 13]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Hybrid_Theory 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Hybrid_Theory 498]
|-
|343
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7043]
|-
|344
|[[Алаша (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5061]
|-
|345
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 20512]
|-
|346
|[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 614]
|-
|347
|[[Жігіттер тобы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6138]
|-
|348
|[[Қазақстан халық кеңесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 2465]
|-
|349
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14460]
|-
|350
|[[Төртқара]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6272]
|-
|351
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8593]
|-
|352
|[[Қазақ шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6606]
|-
|353
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15118]
|-
|354
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11437]
|-
|355
|[[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2030]
|-
|356
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 21387]
|-
|357
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27045]
|-
|358
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 9751]
|-
|359
|[[Ақпарат технологиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5164]
|-
|360
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 22692]
|-
|361
|[[Кете (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4570]
|-
|362
|[[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2550]
|-
|363
|[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 2217]
|-
|364
|[[Ұйықтатын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5844]
|-
|365
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 21815]
|-
|366
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24222]
|-
|367
|[[Логистика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2518]
|-
|368
|[[Қаңлы (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7824]
|-
|369
|[[Сағат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 4562]
|-
|370
|[[Қарауыл руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5953]
|-
|371
|[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 582]
|-
|372
|[[Қызға қырық үйден тыйым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5808]
|-
|373
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 8414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 9254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 29013]
|-
|374
|[[Вагиналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3742]
|-
|375
|[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4220]
|-
|376
|[[Еуразия ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5695]
|-
|377
|[[Ыстықкөл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3384]
|-
|378
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11461]
|-
|379
|[[Тоқтар Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8917]
|-
|380
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15506]
|-
|381
|[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2821]
|-
|382
|[[Инвестиция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 2776]
|-
|383
|[[Алакөл (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 11425]
|-
|384
|[[Шекті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5044]
|-
|385
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16369]
|-
|386
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21377]
|-
|387
|[[I Сүлеймен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4192]
|-
|388
|[[Гүлбахрам Байбосынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3111]
|-
|389
|[[Түркістан Арена]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 46]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 890]
|-
|390
|[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2437]
|-
|391
|[[Қайтадан (фильм, 2025)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 9190]
|-
|392
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16104]
|-
|393
|[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5386]
|-
|394
|[[Уикипедия:Telegram]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5294]
|-
|395
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12621]
|-
|396
|[[Сүндеттеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 3786]
|-
|397
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7910]
|-
|398
|[[Төре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7277]
|-
|399
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 28709]
|-
|400
|[[Балық шаруашылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1651]
|-
|401
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10165]
|-
|402
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 4153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 27546]
|-
|403
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14161]
|-
|404
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9359]
|-
|405
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 21705]
|-
|406
|[[Ұлытау ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2495]
|-
|407
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 57841]
|-
|408
|[[Қазақстан Ұлттық банкі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3127]
|-
|409
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12704]
|-
|410
|[[Арқалық (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3537]
|-
|411
|[[Мөлдір Әуелбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8040]
|-
|412
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7882]
|-
|413
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 12366]
|-
|414
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46901]
|-
|415
|[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 377]
|-
|416
|[[Конституция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 7122]
|-
|417
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21229]
|-
|418
|[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4286]
|-
|419
|[[Дәстүр (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7151]
|-
|420
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 24256]
|-
|421
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8521]
|-
|422
|[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3138]
|-
|423
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14683]
|-
|424
|[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9037]
|-
|425
|[[A.Z. (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=A.Z._%28Ninety_One%29 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=A.Z._%28Ninety_One%29 845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=A.Z._%28Ninety_One%29 3877]
|-
|426
|[[Уикипедия:Таныстыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3958]
|-
|427
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6843]
|-
|428
|[[Зу-Зу Күлпаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 6091]
|-
|429
|[[Құрмет ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5619]
|-
|430
|[[Уәлибек Әбдірайымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3808]
|-
|431
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18154]
|-
|432
|[[Аналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 4927]
|-
|433
|[[Ошақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5151]
|-
|434
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19178]
|-
|435
|[[Python]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Python 210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Python 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Python 6575]
|-
|436
|[[Қайрат (футбол клубы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11543]
|-
|437
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9016]
|-
|438
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 42021]
|-
|439
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11106]
|-
|440
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22456]
|-
|441
|[[Жетіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5187]
|-
|442
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11131]
|-
|443
|[[Торғай облысы (Қазақстан)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3142]
|-
|444
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 9880]
|-
|445
|[[Баланы ұшықтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 6471]
|-
|446
|[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7696]
|-
|447
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24231]
|-
|448
|[[Жыл күндерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5990]
|-
|449
|[[Еркектің жыныстық мүшесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5452]
|-
|450
|[[Тобықты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 4982]
|-
|451
|[[Жәнібек Әлімханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4905]
|-
|452
|[[МедиаУики:Gadgets-definition]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 6]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 430]
|-
|453
|[[Құлсары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 3242]
|-
|454
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16303]
|-
|455
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 36753]
|-
|456
|[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2362]
|-
|457
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 9508]
|-
|458
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31459]
|-
|459
|[[Рәбия сұлтан бегім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 4089]
|-
|460
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8515]
|-
|461
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 7460]
|-
|462
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3736]
|-
|463
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 26474]
|-
|464
|[[Қарақалпақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5859]
|-
|465
|[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4444]
|-
|466
|[[:Санат:Ресей қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5432]
|-
|467
|[[Абай күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 20]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 502]
|-
|468
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 29317]
|-
|469
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7560]
|-
|470
|[[Ерзат Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1560]
|-
|471
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 8513]
|-
|472
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12890]
|-
|473
|[[BTS]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BTS 105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BTS 2290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BTS 3231]
|-
|474
|[[SCAT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=SCAT 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SCAT 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=SCAT 3132]
|-
|475
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38157]
|-
|476
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15268]
|-
|477
|[[Қарақалпақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6367]
|-
|478
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5639]
|-
|479
|[[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3436]
|-
|480
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9014]
|-
|481
|[[Ninety One]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Ninety_One 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Ninety_One 810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Ninety_One 3703]
|-
|482
|[[Портал:Африка/Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2327]
|-
|483
|[[Асан Мәжит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 1132]
|-
|484
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 12866]
|-
|485
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5439]
|-
|486
|[[Мастопатия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 8486]
|-
|487
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18967]
|-
|488
|[[Отқа май құю]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 2997]
|-
|489
|[[Рауан Кенжеханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1852]
|-
|490
|[[Электрон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1573]
|-
|491
|[[Темірқазық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4934]
|-
|492
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 30640]
|-
|493
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13465]
|-
|494
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 31514]
|-
|495
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 38568]
|-
|496
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16371]
|-
|497
|[[ZaQ (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4156]
|-
|498
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11355]
|-
|499
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14590]
|-
|500
|[[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 615]
|-
|501
|[[Юсуф сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1948]
|-
|502
|[[Қорқай дұғасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4579]
|-
|503
|[[Жұмбақтас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 9488]
|-
|504
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20267]
|-
|505
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17496]
|-
|506
|[[Емшек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 2245]
|-
|507
|[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 498]
|-
|508
|[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5435]
|-
|509
|[[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5510]
|-
|510
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 23005]
|-
|511
|[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 98]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 587]
|-
|512
|[[Қазақстан банктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5151]
|-
|513
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7892]
|-
|514
|[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2139]
|-
|515
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 15802]
|-
|516
|[[Ән-Нас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6582]
|-
|517
|[[Уақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5385]
|-
|518
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20496]
|-
|519
|[[Биология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7658]
|-
|520
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 16116]
|-
|521
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6033]
|-
|522
|[[Мәулид]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 1397]
|-
|523
|[[Тырнақша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6166]
|-
|524
|[[Макаров тапаншасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 5838]
|-
|525
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21525]
|-
|526
|[[Жағалбайлы (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4532]
|-
|527
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31504]
|-
|528
|[[Менің папам тигр (фильм, 2024)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 1980]
|-
|529
|[[Ландшафт архитектурасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 446]
|-
|530
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15746]
|-
|531
|[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 90]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2305]
|-
|532
|[[Әл-Бақара сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4688]
|-
|533
|[[Қазақ жүздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11407]
|-
|534
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12783]
|-
|535
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 16662]
|-
|536
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23355]
|-
|537
|[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6218]
|-
|538
|[[Үкімет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 1827]
|-
|539
|[[Ортаққор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3840]
|-
|540
|[[Асылы Әлиқызы Осман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2393]
|-
|541
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12518]
|-
|542
|[[Сүндет той]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 3317]
|-
|543
|[[Саясат Нұрбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3480]
|-
|544
|[[Робототехника]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9313]
|-
|545
|[[Сырға салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4401]
|-
|546
|[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3489]
|-
|547
|[[Әл-Уақиға сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5473]
|-
|548
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16797]
|-
|549
|[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3013]
|-
|550
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6155]
|-
|551
|[[Қаш (фильм, 2022)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 1144]
|-
|552
|[[Минет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3758]
|-
|553
|[[Авиация]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 800]
|-
|554
|[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3965]
|-
|555
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15401]
|-
|556
|[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 946]
|-
|557
|[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4589]
|-
|558
|[[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3741]
|-
|559
|[[15 шілде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 20]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 532]
|-
|560
|[[Түркия қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5502]
|-
|561
|[[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2146]
|-
|562
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 19988]
|-
|563
|[[Уикимедиа қоры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2506]
|-
|564
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 26580]
|-
|565
|[[Азан шақырып ат қою]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 5829]
|-
|566
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9853]
|-
|567
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14617]
|-
|568
|[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5504]
|-
|569
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18502]
|-
|570
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13527]
|-
|571
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12172]
|-
|572
|[[Гауһартас (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5684]
|-
|573
|[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7152]
|-
|574
|[[Қайрат Сатыбалдыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2098]
|-
|575
|[[2026 жыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4268]
|-
|576
|[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1592]
|-
|577
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9974]
|-
|578
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20237]
|-
|579
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 19583]
|-
|580
|[[Өрмекші-адам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1067]
|-
|581
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7566]
|-
|582
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10311]
|-
|583
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18897]
|-
|584
|[[Қайшылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 6]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 388]
|-
|585
|[[Шиқан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4483]
|-
|586
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4751]
|-
|587
|[[Өзбекстан қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4597]
|-
|588
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7328]
|-
|589
|[[Бекет Мырзағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4443]
|-
|590
|[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6359]
|-
|591
|[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4789]
|-
|592
|[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 11278]
|-
|593
|[[Maxi Чай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 883]
|-
|594
|[[Төлеңгіттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 5945]
|-
|595
|[[Дәуіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 1941]
|-
|596
|[[Counter-Strike]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Counter-Strike 13]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Counter-Strike 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Counter-Strike 533]
|-
|597
|[[Қарақұрт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4238]
|-
|598
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 27696]
|-
|599
|[[:Сурет:Female and male anus.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 610]
|-
|600
|[[Тұран жолбарысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 78]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 1463]
|-
|601
|[[Заттыбек Көпбосынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4968]
|-
|602
|[[Қазақ ұлттық медицина университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4858]
|-
|603
|[[Жолбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3773]
|-
|604
|[[Дос-Мұқасан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4226]
|-
|605
|[[Дихан Қамзабекұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2175]
|-
|606
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 41952]
|-
|607
|[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5357]
|-
|608
|[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 657]
|-
|609
|[[Microsoft]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Microsoft 78]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Microsoft 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Microsoft 4413]
|-
|610
|[[Еріншектер Елі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 3511]
|-
|611
|[[Қатысушы:EPIC]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 866]
|-
|612
|[[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 33]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 275]
|-
|613
|[[Шекер (хикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 438]
|-
|614
|[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2874]
|-
|615
|[[YouTube]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=YouTube 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=YouTube 971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=YouTube 4054]
|-
|616
|[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5355]
|-
|617
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 22518]
|-
|618
|[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 2821]
|-
|619
|[[Куннилингус]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 2980]
|-
|620
|[[Көне түрік дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2629]
|-
|621
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9401]
|-
|622
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10448]
|-
|623
|[[Қазақстандағы референдум (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 8062]
|-
|624
|[[Сығанақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 5418]
|-
|625
|[[Бөгенбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10951]
|-
|626
|[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4319]
|-
|627
|[[Ерке Есмахан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 4225]
|-
|628
|[[Айдар (шаш)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3449]
|-
|629
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7442]
|-
|630
|[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4338]
|-
|631
|[[Шахмұрат Мүтәліп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5116]
|-
|632
|[[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3167]
|-
|633
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 58347]
|-
|634
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 22499]
|-
|635
|[[Сүйінші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3650]
|-
|636
|[[А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 259]
|-
|637
|[[Сунақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4002]
|-
|638
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21100]
|-
|639
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 7981]
|-
|640
|[[Дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 7117]
|-
|641
|[[2015 жыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 44]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 888]
|-
|642
|[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3081]
|-
|643
|[[Бағдат Батырбекұлы Мусин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 1104]
|-
|644
|[[Адам ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6245]
|-
|645
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 28612]
|-
|646
|[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1431]
|-
|647
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 11977]
|-
|648
|[[Уикипедия:Жүктеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3490]
|-
|649
|[[Жетімдер руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 4153]
|-
|650
|[[Ысық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 3385]
|-
|651
|[[Қанжығалы руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4083]
|-
|652
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8796]
|-
|653
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23082]
|-
|654
|[[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2782]
|-
|655
|[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4561]
|-
|656
|[[Metafizika (журнал)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 20]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 342]
|-
|657
|[[Түйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9550]
|-
|658
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23441]
|-
|659
|[[Сүре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6645]
|-
|660
|[[Динара Болатқызы Зәкиева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 700]
|-
|661
|[[Одиссея]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 2152]
|-
|662
|[[SDU University]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=SDU_University 189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SDU_University 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=SDU_University 3555]
|-
|663
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6854]
|-
|664
|[[Канада]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5537]
|-
|665
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10197]
|-
|666
|[[Ойық руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 3373]
|-
|667
|[[Түркілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11121]
|-
|668
|[[Боранбай Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 81]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1511]
|-
|669
|[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3392]
|-
|670
|[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2593]
|-
|671
|[[ChatGPT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ChatGPT 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ChatGPT 8894]
|-
|672
|[[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1179]
|-
|673
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8477]
|-
|674
|[[АҚШ қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4062]
|-
|675
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15708]
|-
|676
|[[Ескендір Зұлқарнайын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10023]
|-
|677
|[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3902]
|-
|678
|[[Тана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3199]
|-
|679
|[[Есентемір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3789]
|-
|680
|[[Ас беру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 5232]
|-
|681
|[[Солтүстік Қазақстан университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1506]
|-
|682
|[[Жаужүрек мың бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7671]
|-
|683
|[[Қазақстан телеарналары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3426]
|-
|684
|[[Төртуыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 3588]
|-
|685
|[[Уикипедия:Зертхана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1666]
|-
|686
|[[Әл-Кәһф сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4642]
|-
|687
|[[ACE (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ACE_%28Ninety_One%29 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ACE_%28Ninety_One%29 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ACE_%28Ninety_One%29 3183]
|-
|688
|[[Іш өту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 4751]
|-
|689
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15584]
|-
|690
|[[:Санат:Қазақстан көне қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 96]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1000]
|-
|691
|[[Сүмбіле]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2030]
|-
|692
|[[Мәтін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 10975]
|-
|693
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9651]
|-
|694
|[[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2954]
|-
|695
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16018]
|-
|696
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10357]
|-
|697
|[[Сайрам ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2858]
|-
|698
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24244]
|-
|699
|[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3436]
|-
|700
|[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1768]
|-
|701
|[[Павлодар облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7467]
|-
|702
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16048]
|-
|703
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10716]
|-
|704
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21174]
|-
|705
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20433]
|-
|706
|[[Непал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 1511]
|-
|707
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18647]
|-
|708
|[[Іле-Балқаш (резерват)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 763]
|-
|709
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 38451]
|-
|710
|[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1660]
|-
|711
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26357]
|-
|712
|[[Қымыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5680]
|-
|713
|[[PHP]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=PHP 64]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=PHP 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=PHP 1122]
|-
|714
|[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1409]
|-
|715
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14648]
|-
|716
|[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5547]
|-
|717
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6575]
|-
|718
|[[Ертіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 11861]
|-
|719
|[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3564]
|-
|720
|[[Ырысбек Мәуіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 2135]
|-
|721
|[[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1626]
|-
|722
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 21226]
|-
|723
|[[Екібастұз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 2935]
|-
|724
|[[Қазақстан премьер-министрі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 3976]
|-
|725
|[[Аяқ киім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 1754]
|-
|726
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11612]
|-
|727
|[[Борсық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 2651]
|-
|728
|[[Zheka Fatbelly]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Zheka_Fatbelly 181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Zheka_Fatbelly 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Zheka_Fatbelly 4984]
|-
|729
|[[Мүшелтой]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 31]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 968]
|-
|730
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8150]
|-
|731
|[[Әл-Кәфирун сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6387]
|-
|732
|[[Жатыр мойны эрозиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5073]
|-
|733
|[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5154]
|-
|734
|[[Қарақалпақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4497]
|-
|735
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9537]
|-
|736
|[[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2043]
|-
|737
|[[Қазақ тау-кен металлургия институты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 404]
|-
|738
|[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7023]
|-
|739
|[[Арыстан (арнайы бөлімше)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2671]
|-
|740
|[[Әскери шен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5164]
|-
|741
|[[Ұ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0 3005]
|-
|742
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12092]
|-
|743
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5078]
|-
|744
|[[Жер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 13720]
|-
|745
|[[Қуандық Рахым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 5911]
|-
|746
|[[Металлургия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1739]
|-
|747
|[[Италия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6847]
|-
|748
|[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2026]
|-
|749
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 11041]
|-
|750
|[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2433]
|-
|751
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23319]
|-
|752
|[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 3013]
|-
|753
|[[Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 37]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 357]
|-
|754
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 11493]
|-
|755
|[[Маңғытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3677]
|-
|756
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 7621]
|-
|757
|[[Жаңабай (Дулат)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4138]
|-
|758
|[[Жабайы алма (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7399]
|-
|759
|[[Адай ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1975]
|-
|760
|[[Уикипедия:Мақалаға бастама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3551]
|-
|761
|[[:Санат:Ресей өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5585]
|-
|762
|[[Конъюнктивит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 5372]
|-
|763
|[[Әже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 10064]
|-
|764
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14642]
|-
|765
|[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3185]
|-
|766
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8321]
|-
|767
|[[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4739]
|-
|768
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 13279]
|-
|769
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 14678]
|-
|770
|[[Павлодар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 4101]
|-
|771
|[[Мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 13898]
|-
|772
|[[Нобель сыйлығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3446]
|-
|773
|[[Sәlem Entertainment]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=S%D3%99lem_Entertainment 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=S%D3%99lem_Entertainment 2408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=S%D3%99lem_Entertainment 3661]
|-
|774
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19635]
|-
|775
|[[Қазақстан Республикасының Парламенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 6026]
|-
|776
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9546]
|-
|777
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 19654]
|-
|778
|[[Қазақ тіліне аударылған контент тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 89]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1241]
|-
|779
|[[География]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 9328]
|-
|780
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21253]
|-
|781
|[[Төлен Әбдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7745]
|-
|782
|[[Жусан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 6051]
|-
|783
|[[Мажарстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4687]
|-
|784
|[[:Санат:Қазақ ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6885]
|-
|785
|[[Ибраһим]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 4991]
|-
|786
|[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3366]
|-
|787
|[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8861]
|-
|788
|[[Түлкібас ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3673]
|-
|789
|[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2135]
|-
|790
|[[Арсен Томский]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 541]
|-
|791
|[[Түрікменстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5894]
|-
|792
|[[Арыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 2984]
|-
|793
|[[Халық қаһарманы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7676]
|-
|794
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14486]
|-
|795
|[[Сарыүйсін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4501]
|-
|796
|[[Надежда Давыдовна Тоқаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3011]
|-
|797
|[[Күлтегін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 11400]
|-
|798
|[[Әзербайжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5102]
|-
|799
|[[Думан Марат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 271]
|-
|800
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30446]
|-
|801
|[[Шығыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7043]
|-
|802
|[[Көлсай көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4064]
|-
|803
|[[Linux]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Linux 59]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Linux 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Linux 7016]
|-
|804
|[[Әл-Кәусәр сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6311]
|-
|805
|[[Автомобиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2545]
|-
|806
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 19426]
|-
|807
|[[Ырғызбай ата кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1868]
|-
|808
|[[Ғылым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 7660]
|-
|809
|[[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1427]
|-
|810
|[[Дархан Медеғалиұлы Жазықбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1123]
|-
|811
|[[Сайт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 2024]
|-
|812
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9671]
|-
|813
|[[Созақ ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3548]
|-
|814
|[[Қайыңды (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3358]
|-
|815
|[[Менің атым Қожа (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11198]
|-
|816
|[[UNIX]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=UNIX 23]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=UNIX 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=UNIX 666]
|-
|817
|[[Бүйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2090]
|-
|818
|[[Орда (музыкалық топ)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3854]
|-
|819
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12469]
|-
|820
|[[Жезқазған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6235]
|-
|821
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 15424]
|-
|822
|[[Зейнеп Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5776]
|-
|823
|[[Көкнәр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 4485]
|-
|824
|[[Мұса пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4421]
|-
|825
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 6413]
|-
|826
|[[Аят әл-Курси]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3556]
|-
|827
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12296]
|-
|828
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7927]
|-
|829
|[[Маман Қалқабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 506]
|-
|830
|[[15 сәуір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 36]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 768]
|-
|831
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 6178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15789]
|-
|832
|[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1764]
|-
|833
|[[Саржомарт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 2825]
|-
|834
|[[Бейсенбілік (бағыштау)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 3223]
|-
|835
|[[Ит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%82 163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%82 5344]
|-
|836
|[[Facebook]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Facebook 108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Facebook 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Facebook 4407]
|-
|837
|[[Сүйінбай Аронұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16455]
|-
|838
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8131]
|-
|839
|[[Тәтті шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2066]
|-
|840
|[[Оралды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3109]
|-
|841
|[[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1165]
|-
|842
|[[Іштің қатуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 6002]
|-
|843
|[[Һ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%BA 162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%BA 781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%BA 3123]
|-
|844
|[[Кесірткелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4420]
|-
|845
|[[Жоңғар хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8053]
|-
|846
|[[Тобыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2613]
|-
|847
|[[Жетісу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 9372]
|-
|848
|[[Әбілқайыр хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 868]
|-
|849
|[[Ағаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 3022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 7782]
|-
|850
|[[Орыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4141]
|-
|851
|[[Хан Тәңірі шыңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 5848]
|-
|852
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9208]
|-
|853
|[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 5985]
|-
|854
|[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6932]
|-
|855
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 923]
|-
|856
|[[Мөңке би Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8853]
|-
|857
|[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 1463]
|-
|858
|[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5071]
|-
|859
|[[Орыс тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3337]
|-
|860
|[[4 ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=4_ 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=4_ 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=4_ 347]
|-
|861
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15352]
|-
|862
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2526]
|-
|863
|[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3610]
|-
|864
|[[Sulpak]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sulpak 97]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sulpak 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sulpak 2079]
|-
|865
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7013]
|-
|866
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14814]
|-
|867
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17054]
|-
|868
|[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7004]
|-
|869
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12517]
|-
|870
|[[Еуропа өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6099]
|-
|871
|[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4343]
|-
|872
|[[Технология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1881]
|-
|873
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11933]
|-
|874
|[[Титаник]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 2045]
|-
|875
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10033]
|-
|876
|[[Ермұхамед Мәулен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3979]
|-
|877
|[[2 ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2_ 173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2_ 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2_ 350]
|-
|878
|[[Әл-Ихлас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5443]
|-
|879
|[[Адыраспан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3075]
|-
|880
|[[Баку]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 75]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 1211]
|-
|881
|[[Аша Матай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 1099]
|-
|882
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10074]
|-
|883
|[[Ұйғырлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 5650]
|-
|884
|[[Бағаналы (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3110]
|-
|885
|[[Қазақстан кадастрлық нөмірлер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2253]
|-
|886
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10916]
|-
|887
|[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4032]
|-
|888
|[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3308]
|-
|889
|[[Linkin Park]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Linkin_Park 13]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Linkin_Park 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Linkin_Park 450]
|-
|890
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8264]
|-
|891
|[[Сәбит Бексейітов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 9]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 300]
|-
|892
|[[Жаушы жіберу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 44]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1438]
|-
|893
|[[Химия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 5520]
|-
|894
|[[Одиссея (фильм, 2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 676]
|-
|895
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 9614]
|-
|896
|[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5679]
|-
|897
|[[Қызыл жебе (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7399]
|-
|898
|[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3543]
|-
|899
|[[Ұрыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7346]
|-
|900
|[[Ядро]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 2873]
|-
|901
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12120]
|-
|902
|[[Майқы би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 1261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 1671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 9927]
|-
|903
|[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14772]
|-
|904
|[[Керамика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1131]
|-
|905
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7480]
|-
|906
|[[Сәкен Исмадиярұлы Бибосынов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1396]
|-
|907
|[[Алғи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 2805]
|-
|908
|[[Әйел]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 1898]
|-
|909
|[[Тоқтамыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6701]
|-
|910
|[[Қазақстан халқы тілдері күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2592]
|-
|911
|[[Адай шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1983]
|-
|912
|[[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2019]
|-
|913
|[[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1978]
|-
|914
|[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7330]
|-
|915
|[[5 ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=5_ 181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=5_ 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=5_ 326]
|-
|916
|[[Қара жорға]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 98]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2453]
|-
|917
|[[Нархоз университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1871]
|-
|918
|[[Бату хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6361]
|-
|919
|[[Божбан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 2986]
|-
|920
|[[Амур жолбарысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 562]
|-
|921
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11661]
|-
|922
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 17202]
|-
|923
|[[Құдалық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3424]
|-
|924
|[[Құлшығаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 3187]
|-
|925
|[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3964]
|-
|926
|[[Әзілхан Нұршайықов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5662]
|-
|927
|[[Тәуекел Мүслім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 3930]
|-
|928
|[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3101]
|-
|929
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16404]
|-
|930
|[[Абақ Керей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3577]
|-
|931
|[[Дауысты дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13927]
|-
|932
|[[Шахмат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 7725]
|-
|933
|[[:Санат:Қазақ жазушылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5388]
|-
|934
|[[Жетісай ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3542]
|-
|935
|[[Бейсен Абайұлы Құранбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4741]
|-
|936
|[[Ұмай ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3395]
|-
|937
|[[Qazaqstan (телеарна)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7229]
|-
|938
|[[8 ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=8_ 177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=8_ 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=8_ 366]
|-
|939
|[[Кердері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2851]
|-
|940
|[[Жыныстық акт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 2593]
|-
|941
|[[Есіл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 6462]
|-
|942
|[[Құйрық-бауыр (салт)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 5165]
|-
|943
|[[МедиаУики:Statistics-footer]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 6]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 199]
|-
|944
|[[Шуда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 78]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 452]
|-
|945
|[[Османлы сұлтандарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3539]
|-
|946
|[[Келес ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2727]
|-
|947
|[[Қазақ хандығының тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3137]
|-
|948
|[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1903]
|-
|949
|[[Барақ батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2332]
|-
|950
|[[Нағашы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 5821]
|-
|951
|[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1326]
|-
|952
|[[Керейіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 5103]
|-
|953
|[[Полина Александровна Гурьева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 226]
|-
|954
|[[Бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3740]
|-
|955
|[[Ерболат Беделхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 3628]
|-
|956
|[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4378]
|-
|957
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7852]
|-
|958
|[[Иран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 8038]
|-
|959
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 13756]
|-
|960
|[[Мастурбация]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3867]
|-
|961
|[[Испания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6342]
|-
|962
|[[Ерболат Қасымұлы Тоғызақов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 51]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 718]
|-
|963
|[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4014]
|-
|964
|[[Il’han Ihsan]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2700]
|-
|965
|[[11 ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=11_ 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=11_ 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=11_ 327]
|-
|966
|[[Қасқыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 8655]
|-
|967
|[[Сауд Арабиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5246]
|-
|968
|[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6453]
|-
|969
|[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3972]
|-
|970
|[[МузАРТ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3535]
|-
|971
|[[Ақтөбе өңірлік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2236]
|-
|972
|[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 940]
|-
|973
|[[Балағат сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4392]
|-
|974
|[[Өлі-тірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 2735]
|-
|975
|[[Тынышбай Жаңабайұлы Рахимов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1877]
|-
|976
|[[Балқадиша әні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5197]
|-
|977
|[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 85]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 888]
|-
|978
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13105]
|-
|979
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16642]
|-
|980
|[[Барақ хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5753]
|-
|981
|[[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1734]
|-
|982
|[[Сауран ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3931]
|-
|983
|[[Ттокпокки]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 10]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 698]
|-
|984
|[[Қайып хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5052]
|-
|985
|[[Ерен еңбегі үшін медалі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3599]
|-
|986
|[[Барлас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2659]
|-
|987
|[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10058]
|-
|988
|[[Ләззат Мұратқызы Танысбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1442]
|-
|989
|[[Жылқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 9859]
|-
|990
|[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 5408]
|-
|991
|[[Қазақ графикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 4890]
|-
|992
|[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7249]
|-
|993
|[[Ақсүйек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4578]
|-
|994
|[[Қатысушы талқылауы:Kasymov]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 52]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 1783]
|-
|995
|[[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 911]
|-
|996
|[[Украина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3902]
|-
|997
|[[Қандала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3265]
|-
|998
|[[Танымал қазақтардың тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7522]
|-
|999
|[[Нұх пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4997]
|-
|1000
|[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1853]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>speoi3gkd1o748no28ckz5n3r7tccdj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026 жылы қайтыс болғандар тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778146</id>
    <revision>
      <id>3654483</id>
      <parentid>3649211</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3654483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19645" sha1="qqcwn9zw2scf0d7c4kukfdp82dtvun2" xml:space="preserve">Төменде 2026 жылы қайтыс болған белгілі тұлғалар тізімі көрсетілген. Есімдер қайтыс болған күні бойынша жіктелген, әліпби ретімен. Тұлға жайлы ақпарат осылай берілсін:
*Есімі, жасы, туғанындағы азаматтығы, кейінгі азаматтығы (бар болғанда), не үшін белгілі болғаны, қайтыс болған себебі (белгілі болса), дереккөз.

== Қыркүйек ==
=== 10 ===
*[[Юрий Михайлович Мизинов]], 76, кеңестік және қазақстандық журналист.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Умер казахстанский журналист Юрий Мизинов |first=Ирина |last=Адамович |url=https://vlast.kz/novosti/70826-umer-kazahstanskij-zurnalist-urij-mizinov.html |work=vlast.kz |date=2026-09-10 |accessdate=2026-09-14 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тамыз ==
=== 28 ===
*[[V Харальд]], 89, [[Норвегия королі]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Норвегия королі V Харальд қайтыс болды |first=Динара |last=Жақсыбайқызы |url=https://egemen.kz/news/norvegiya-koroli-v-harald-qaytys-boldy |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 27 ===
*[[Ратко Младич]], 83, сербиялық әскери офицер және қылмыскер.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ратко Младич. Геноцид үшін сотталған &quot;Босния қасапшысы&quot; Гаага түрмесінде көз жұмды |url=https://www.azattyq.org/amp/ratko-mladich-genotsid-ushin-sottalgan-bosniya-qasapshysy-gaaga-turmesinde-koz-zhumdy/33842460.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 25 ===
*[[Тим Карри]], 80, ағылшын актёр және әнші ([[Данышпан бала Джимми Нейтрон]], [[Үйде жалғыз қалғанда 2: Нью-Йоркте жоғалған|Үйде жалғыз қалғанда 2]]).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Үйде жалғыз қалғанда» фильмінің актері қайтыс болды |first=Әбітай |last=Ақсәуле |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-27/uejde-zhalghyz-qalghanda-filmining-akteri-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}&lt;/ref&gt;
*[[Долли Партон]], 80, америкалық әнші және актриса, он бір мәрте [[Грэмми]] иегері ([[I Will Always Love You]], [[Jolene]]), [[обыр]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қош бол, кантри патшайымы: Долли Партонның өміріндегі соңғы күндері қалай өтті? |first=Виолетта |last=Тельманова |url=https://tatlerasia.kz/kk/lifestyle/entertainment/qosh-bol-kantri-patshaiymy-dolli-partonnyng-omirindegi-songghy-kunderi-qalai-otti |publisher=Tatler |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 19 ===
*[[Юрий Зельманович Беккер]], 67, кеңестік және қазақстандық фототілші.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Желтоқсаншыларды фотоға түсірген тілші Юрий Беккер қайтыс болды |first=Ақниет |last=Төленді |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-19/zheltoqsanshylardy-fotogha-tuesirgen-tilshi-yurij-bekker-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-19 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 16 ===
*[[Хейден Панеттьер]], 36, америкалық актриса және әнші.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Хейден Панеттьердің қайтыс болуына жұлдыздар көңіл айтты |first=Мұқаш |last=Жадайхан |url=https://infohub.kz/en/article/heiden-panetter-qaitys-boldy-juldyzdar-konil-aitty |work=infohub.kz |date=2026-08-17 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 15 ===
*[[Руфат Асадович Рискиев]], 76, кеңестік және өзбекстандық боксшы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Өзбек боксының аңызы қайтыс болды |first=Әлия |last=Әлиева |url=https://1bol.kz/box/12619-ozbek-boksynyn-anyzy-kaitys-boldy |work=1bol.kz |date=2026-08-15 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 5 ===
*[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]], 70, қазақстандық кинорежиссёр және сценарийші ([[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]], [[Абай (фильм, 1995)|Абай]], [[Қош бол, Гүлсары! (фильм)|Қош бол, Гүлсары!]]).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақ кинорежиссері Ардақ Әмірқұлов дүниеден өтті |url=https://www.azattyq.org/a/qazaq-kinorezhisseri-ardaq-amirqulov-dunieden-otti/33822560.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-05 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 1 ===
*[[Винсент Пасторе]], 80, америкалық актёр ([[Сопрано әулеті (телесериал)|Сопрано әулеті]]).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Америкалық актер Винсент Пасторе қайтыс болды |url=https://mail.kz/kz/news/world-news/amerikalyk-akter-vinsent-pastore-kaitys-boldy |work=mail.kz |date=2026-08-02 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Шілде ==
=== 11 ===
*[[Линдси Грэм]], 71, америкалық саясаткер, [[қолқа диссекциясы]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Graham Died of Aortic Tear, According to Preliminary Findings |first=Jack |last=Gillum |url=https://www.wsj.com/us-news/law/what-dispatch-audio-tells-us-about-the-emergency-response-at-lindsey-grahams-home-653408a7 |publisher=[[Wall Street Journal]] |id=0099-9660 |date=2026-07-12 |access-date=2026-07-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
*[[Судзуми Тонегава]], 86, жапониялық молекулалық биолог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20260716_07/ |title=Japanese Nobel laureate Tonegawa Susumu dies at 86 |language=en |work=www3.nhk.or.jp |date=2026-07-16 |accessdate=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

== Маусым ==
=== 26 ===
*[[Қайрат Қамалұлы Қадыржанов]], 80, қазақстандық ғалым-физик.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-26/ghalym-qajrat-qadyrzhanov-oemirden-oetti/ |title=Ғалым Қайрат Қадыржанов өмірден өтті |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-06-26 |accessdate=2026-07-07}}&lt;/ref&gt;

=== 14 ===
*[[Оливер Три]], 32, америкалық әнші, тікұшақ апаты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/alemge-tanymal-ansi-aue-apatynan-qaza-tapty-video |title=Әлемге танымал әнші әуе апатынан қаза тапты (ВИДЕО) |language=kk |work=kznews.kz |last=Қайсар |first=Қанат |date=2026-06-15 |accessdate=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

=== 13 ===
*[[Алмас Баймұқанұлы Ордабаев]], 88, кеңестік және қазақстандық сәулетші.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/qazaq-ruxaniiaty-qara-zamyldy-elimiznge-belgili-sauletsi-almas-ordabaev-qaitys-boldy |title=Қазақ руханияты қара жамылды: Елімізге белгілі сәулетші Алмас Ордабаев қайтыс болды |language=kk |work=kznews.kz |date=2026-06-14 |accessdate=2026-07-06}}&lt;/ref&gt;

=== 5 ===
*[[Бернадетт Ширак]], 93, франциялық саясаткер, Франция бірінші ханымы (1995–2007).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/franciianyn-buryngy-birinsi-xanymy-bernadett-sirak-omirden-otti |title=Францияның бұрынғы бірінші ханымы Бернадетт Ширак өмірден өтті |language=kk |work=kznews.kz |last=Қанат |first=Қайсар |date=2026-06-11 |accessdate=2026-05-28}}&lt;/ref&gt;

== Мамыр ==
=== 25 ===
*[[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов]], 78, кеңестік және қазақстандық волейболшы.

=== 6 ===
*[[Тед Тёрнер]], 87, америкалық медиа-магнат пен кәсіпкер ([[CNN]]), {{iw|Леви денешігі бар деменция|Леви денешігі бар деменция|en|Lewy body dementia}}.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.today.com/health/celebrity-health/ted-turner-lewy-body-dementia-rcna343861 |title=What Is Lewy Body Dementia? Late CNN Founder Ted Turner's Illness, Explained |language=en |publisher=Today |last=Pawlowski |first=A. |date=2026-05-07 |accessdate=2026-05-28}}&lt;/ref&gt;

=== 3 ===
*[[Абдусамат Чаршанбиевич Дурманов]], 60, кеңестік және өзбекстандық футболшы және фубол жаттықтырушысы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newsru.co.il/sport/6may2026/abdusamat907.html |title=Умер бывший защитник сборной Узбекистана |lang=ru |work=newsru.co.il |date=2026-05-06 |accessdate=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;

== Сәуір ==
=== 29 ===
*[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]], 77–78, қазақстандық дәрігер және саясаткер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-04-29/azamattyq-qoghamnyng-damuyna-engbegi-singgen-baqyt-tuemenova-duenieden-oetti/ |title=Азаматтық қоғамның дамуына еңбегі сіңген Бақыт Түменова дүниеден өтті |lang=ru |first=Талғат |last=Дүйсенбек |work=kz.kursiv.media |date=2026-04-29 |accessdate=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;

=== 19 ===
*[[Мұхтар Шаханов]], 83, кеңестік және қазақстандық ақын және саясаткер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |work=stan.kz |last=Уән |first=Назархан |date=2026-04-19 |accessdate=2026-04-20}}&lt;/ref&gt;

=== 16 ===
*[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]], 84, кеңестік және қазақстандық актёр, театр қайраткері.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/226057 |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев 85 жасқа қараған шағында өмірден озды |lang=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-halyik-arts-esmuhan-obaev-dunieden-ozdyi-373170/ |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев дүниеден озды |lang=kk |publisher=[[tengrinews.kz]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;

=== 9 ===
*[[Миродж Абдуллоев]], 77, тәжікстандық саясаткер, [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның төрағасы (2017–2026).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kprf.ru/kpss/242847.html |title=Ушел из жизни лидер таджикских коммунистов Мироч Санонович Абдуллоев |lang=ru |publisher=[[Ресей Федерациясы Коммунистік партиясы]]ның ресми сайты |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;
*[[Валерий Никитич Рухледев]], 81, ресейлік рэстлер мен әкімші, [[Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті|CISS]] төрағасы (2013–2018).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stuki-druki.com/2026/umer-sambist-i-dzudoist-valeriy-ruhledev.php |title=Умер самбист и дзюдоист Валерий Рухледев |lang=ru |work=stuki-druki.com |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;

=== 8 ===
* [[Дэвид Кабуа]], 74, [[Маршалл аралдары|маршалл]]дық саясаткер, [[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Маршалл аралдары президенті]] (2020—2024).&lt;ref&gt;https://auxnouvelles.tg/2026/04/09/togo-abass-kaboua-tire-sa-reverence/&lt;/ref&gt;

=== 4 ===
*[[Зұқай Шәрбақынұлы]], 84, моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/akin-kogam-kayratker-zukay-sharbakinuli-omrden-ott-667ad0/ |title=Ақын, қоғам қайраткері Зуқай Шәрбақынұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.inform.kz |last=Оралбаева |first=Эльмира |date=2026-04-04 |accessdate=2026-04-06}}&lt;/ref&gt;

== Наурыз ==
=== 27 ===
*[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева]], 83, кеңестік және қазақстандық фармаколог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/278760-belgili-galym-raisa-kuzdenbaeva-qaitys-boldy |title=Белгілі ғалым Раиса Күзденбаева қайтыс болды |language=kk |work=turkystan.kz |last=Әлихан |first=Інжу |date=2026-03-27 |accessdate=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;

=== 26 ===
*[[Тәуекелбек Жұмабекұлы Жаңақұлов]], 84, кеңестік және қазақстандық ғалым.{{Citation needed}}

=== 20 ===
*[[Джон Майкл Бишоп]], 90, америкалық иммунолог пен микробиолог, пневмония.&lt;ref&gt;{{cite news |title=J. Michael Bishop, Nobel Prize Winner for Cancer Research, Dies at 90 |url=https://www.nytimes.com/2026/03/22/obituaries/j-michael-bishop-dead.html |accessdate=2026-03-22 |publisher=[[The New York Times]] |date=2026-03-22 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*[[Филарет (Денисенко)]], 97, украиналық діни қайраткер, ақ өлім.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Стала відома причина смерті патріарха Філарета |url=https://www.nta.ua/stala_vidoma_pricina_smerti_patriarxa_filareta_80435 |accessdate=2026-03-22 |work=nta.ua |date=2026-03-20 |language=uk}}&lt;/ref&gt;

=== 19 ===
*[[Чак Норрис]], 86, америкалық актёр.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hollywoodlife.com/feature/chuck-norris-cause-of-death-5507549/ |title=How Did Chuck Norris Die? Updates on the Late Actor’s Cause of Death |accessdate=2026-04-03 |work=hollywoodlife.com |last=McGowan |first=Elisabeth |date=2026-03-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 14 ===
*[[Людмила Михайловна Аринина]], 99, кеңестік және ресейлік актриса, ақ өлім.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20260314/arinina-2080700386.html |title=Умерла заслуженная артистка РСФСР Людмила Аринина |language=ru |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-03-14 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;
*[[Юрген Хабермас]], 96, германиялық философ.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Moulson |first=Gier |date=2026-03-14 |title=Jürgen Habermas, influential German philosopher, dies at 96 |url=https://apnews.com/article/juergen-habermas-dead-germany-2b541721af6cb19abfaa923359d091b5 |accessdate=2026-03-14 |work=[[AP News]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 8 ===
*[[Энтони Джеймс Леггетт]], 87, британдық және америкалық физик.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Anthony J. Leggett Dies at 87; Won Nobel for Theories on Superfluids |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/science/anthony-james-leggett-dead.html |date=2026-03-11 |last=McClain |first=Dylan Loeb |accessdate=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;

== Ақпан ==
=== 28 ===
*[[Әли Хаменеи]], 86, ирандық [[аятолла]] мен саясаткер, [[Әли Хаменеи өлтірілуі|әуеден соққы]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/ali-hamenei-kim-zhane-nesimen-este-qaldy/33691085.html |title=Әли Хаменеи кім және несімен есте қалды? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-03-01 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 10 ===
*[[Есен Тасқынбаев]], 93, кеңестік және қазақстандық мұнайшы мен саясаткер.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2026-02-10 |title=Белгілі мұнайшы Есен Тасқынбаев 94 жасында дүние салды |url=https://kaz.orda.kz/belgili-munajshy-esen-taskynbaev-94-zhasynda-dynie-saldy-137420/ |work=Orda.kz |language=kk |accessdate=2026-02-11}}&lt;/ref&gt;

=== 3 ===
*[[Балтабай Сейітмамытұлы]], 75, кеңестік және қазақстандық актёр мен режиссёр.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baq.kz/akter-rezhisser-baltabay-seyitmamytuly-omirden-otti-200030727/ |title=Актер, режиссер Балтабай Сейітмамытұлы өмірден өтті |language=kk |work=baq.kz |last=Оразбаева |first=Шолпан |date=2026-02-03 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Қаңтар ==
=== 19 ===
*[[Валентино Гаравани]], 93, италиялық дизайнер ([[Valentino]]), ақ өлім.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdx4rpxxvg7o |last=Mackintosh |first=Thomas |accessdate=2026-04-03 |publisher=[[BBC News]] |date=2026-01-19}}&lt;/ref&gt;

=== 16 ===
*[[Рәтбек Нысанбайұлы]], 85, қазақстандық діни қайраткер мен [[ҚМДБ]] бас мүфтиі.

=== 8 ===
*[[Мұрат Болатұлы Бисенбин]], 53, қазақстандық актёр мен тележүргізуші, ұйқыбезі қатерлі ісігі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/reketir-filmnn-akter-murat-bisembin-omrden-ott-371000/ |title=“Рэкетир“ фильмінің актері Мұрат Бисембин өмірден өтті |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2026-01-08 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 5 ===
*[[Марат Жалғасұлы Есмұратов]], 64, қазақстандық футболшы мен бапкер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/403347-aty-anhyzgha-aynalghan-futbolshy-ari-bapker-marat-esmuratov-omirden-otti |title=Аты аңызға айналған футболшы әрі бапкер Марат Есмұратов өмірден өтті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-01-05 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 4 ===
*[[Әсел Нұрғазиева]], 47, қазақстандық құқық қорғаушы мен саяси белсенді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/quqyq-qorgaushy-asel-nurgazieva-qaitys-boldy/33639625.html |title=Құқық қорғаушы Әсел Нұрғазиева қайтыс болды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-04 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Жылдар бойынша қайтыс болғандар тізімдері|2026]]
[[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар| *]]</text>
      <sha1>qqcwn9zw2scf0d7c4kukfdp82dtvun2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654484</id>
      <parentid>3654483</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мамыр */</comment>
      <origin>3654484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19790" sha1="imekj2ydzug7l1fpk205pwe07txaobo" xml:space="preserve">Төменде 2026 жылы қайтыс болған белгілі тұлғалар тізімі көрсетілген. Есімдер қайтыс болған күні бойынша жіктелген, әліпби ретімен. Тұлға жайлы ақпарат осылай берілсін:
*Есімі, жасы, туғанындағы азаматтығы, кейінгі азаматтығы (бар болғанда), не үшін белгілі болғаны, қайтыс болған себебі (белгілі болса), дереккөз.

== Қыркүйек ==
=== 10 ===
*[[Юрий Михайлович Мизинов]], 76, кеңестік және қазақстандық журналист.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Умер казахстанский журналист Юрий Мизинов |first=Ирина |last=Адамович |url=https://vlast.kz/novosti/70826-umer-kazahstanskij-zurnalist-urij-mizinov.html |work=vlast.kz |date=2026-09-10 |accessdate=2026-09-14 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тамыз ==
=== 28 ===
*[[V Харальд]], 89, [[Норвегия королі]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Норвегия королі V Харальд қайтыс болды |first=Динара |last=Жақсыбайқызы |url=https://egemen.kz/news/norvegiya-koroli-v-harald-qaytys-boldy |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 27 ===
*[[Ратко Младич]], 83, сербиялық әскери офицер және қылмыскер.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ратко Младич. Геноцид үшін сотталған &quot;Босния қасапшысы&quot; Гаага түрмесінде көз жұмды |url=https://www.azattyq.org/amp/ratko-mladich-genotsid-ushin-sottalgan-bosniya-qasapshysy-gaaga-turmesinde-koz-zhumdy/33842460.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 25 ===
*[[Тим Карри]], 80, ағылшын актёр және әнші ([[Данышпан бала Джимми Нейтрон]], [[Үйде жалғыз қалғанда 2: Нью-Йоркте жоғалған|Үйде жалғыз қалғанда 2]]).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Үйде жалғыз қалғанда» фильмінің актері қайтыс болды |first=Әбітай |last=Ақсәуле |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-27/uejde-zhalghyz-qalghanda-filmining-akteri-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}&lt;/ref&gt;
*[[Долли Партон]], 80, америкалық әнші және актриса, он бір мәрте [[Грэмми]] иегері ([[I Will Always Love You]], [[Jolene]]), [[обыр]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қош бол, кантри патшайымы: Долли Партонның өміріндегі соңғы күндері қалай өтті? |first=Виолетта |last=Тельманова |url=https://tatlerasia.kz/kk/lifestyle/entertainment/qosh-bol-kantri-patshaiymy-dolli-partonnyng-omirindegi-songghy-kunderi-qalai-otti |publisher=Tatler |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 19 ===
*[[Юрий Зельманович Беккер]], 67, кеңестік және қазақстандық фототілші.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Желтоқсаншыларды фотоға түсірген тілші Юрий Беккер қайтыс болды |first=Ақниет |last=Төленді |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-19/zheltoqsanshylardy-fotogha-tuesirgen-tilshi-yurij-bekker-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-19 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 16 ===
*[[Хейден Панеттьер]], 36, америкалық актриса және әнші.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Хейден Панеттьердің қайтыс болуына жұлдыздар көңіл айтты |first=Мұқаш |last=Жадайхан |url=https://infohub.kz/en/article/heiden-panetter-qaitys-boldy-juldyzdar-konil-aitty |work=infohub.kz |date=2026-08-17 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 15 ===
*[[Руфат Асадович Рискиев]], 76, кеңестік және өзбекстандық боксшы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Өзбек боксының аңызы қайтыс болды |first=Әлия |last=Әлиева |url=https://1bol.kz/box/12619-ozbek-boksynyn-anyzy-kaitys-boldy |work=1bol.kz |date=2026-08-15 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 5 ===
*[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]], 70, қазақстандық кинорежиссёр және сценарийші ([[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]], [[Абай (фильм, 1995)|Абай]], [[Қош бол, Гүлсары! (фильм)|Қош бол, Гүлсары!]]).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақ кинорежиссері Ардақ Әмірқұлов дүниеден өтті |url=https://www.azattyq.org/a/qazaq-kinorezhisseri-ardaq-amirqulov-dunieden-otti/33822560.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-05 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 1 ===
*[[Винсент Пасторе]], 80, америкалық актёр ([[Сопрано әулеті (телесериал)|Сопрано әулеті]]).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Америкалық актер Винсент Пасторе қайтыс болды |url=https://mail.kz/kz/news/world-news/amerikalyk-akter-vinsent-pastore-kaitys-boldy |work=mail.kz |date=2026-08-02 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Шілде ==
=== 11 ===
*[[Линдси Грэм]], 71, америкалық саясаткер, [[қолқа диссекциясы]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Graham Died of Aortic Tear, According to Preliminary Findings |first=Jack |last=Gillum |url=https://www.wsj.com/us-news/law/what-dispatch-audio-tells-us-about-the-emergency-response-at-lindsey-grahams-home-653408a7 |publisher=[[Wall Street Journal]] |id=0099-9660 |date=2026-07-12 |access-date=2026-07-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
*[[Судзуми Тонегава]], 86, жапониялық молекулалық биолог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20260716_07/ |title=Japanese Nobel laureate Tonegawa Susumu dies at 86 |language=en |work=www3.nhk.or.jp |date=2026-07-16 |accessdate=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

== Маусым ==
=== 26 ===
*[[Қайрат Қамалұлы Қадыржанов]], 80, қазақстандық ғалым-физик.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-26/ghalym-qajrat-qadyrzhanov-oemirden-oetti/ |title=Ғалым Қайрат Қадыржанов өмірден өтті |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-06-26 |accessdate=2026-07-07}}&lt;/ref&gt;

=== 14 ===
*[[Оливер Три]], 32, америкалық әнші, тікұшақ апаты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/alemge-tanymal-ansi-aue-apatynan-qaza-tapty-video |title=Әлемге танымал әнші әуе апатынан қаза тапты (ВИДЕО) |language=kk |work=kznews.kz |last=Қайсар |first=Қанат |date=2026-06-15 |accessdate=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

=== 13 ===
*[[Алмас Баймұқанұлы Ордабаев]], 88, кеңестік және қазақстандық сәулетші.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/qazaq-ruxaniiaty-qara-zamyldy-elimiznge-belgili-sauletsi-almas-ordabaev-qaitys-boldy |title=Қазақ руханияты қара жамылды: Елімізге белгілі сәулетші Алмас Ордабаев қайтыс болды |language=kk |work=kznews.kz |date=2026-06-14 |accessdate=2026-07-06}}&lt;/ref&gt;

=== 5 ===
*[[Бернадетт Ширак]], 93, франциялық саясаткер, Франция бірінші ханымы (1995–2007).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/franciianyn-buryngy-birinsi-xanymy-bernadett-sirak-omirden-otti |title=Францияның бұрынғы бірінші ханымы Бернадетт Ширак өмірден өтті |language=kk |work=kznews.kz |last=Қанат |first=Қайсар |date=2026-06-11 |accessdate=2026-05-28}}&lt;/ref&gt;

== Мамыр ==
=== 25 ===
*[[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов]], 78, кеңестік және қазақстандық волейболшы.
*[[Санжар Серікұлы Аспандияров]], 58, қазақстандық ғалым-математик және қаржыгер.

=== 6 ===
*[[Тед Тёрнер]], 87, америкалық медиа-магнат пен кәсіпкер ([[CNN]]), {{iw|Леви денешігі бар деменция|Леви денешігі бар деменция|en|Lewy body dementia}}.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.today.com/health/celebrity-health/ted-turner-lewy-body-dementia-rcna343861 |title=What Is Lewy Body Dementia? Late CNN Founder Ted Turner's Illness, Explained |language=en |publisher=Today |last=Pawlowski |first=A. |date=2026-05-07 |accessdate=2026-05-28}}&lt;/ref&gt;

=== 3 ===
*[[Абдусамат Чаршанбиевич Дурманов]], 60, кеңестік және өзбекстандық футболшы және фубол жаттықтырушысы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newsru.co.il/sport/6may2026/abdusamat907.html |title=Умер бывший защитник сборной Узбекистана |lang=ru |work=newsru.co.il |date=2026-05-06 |accessdate=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;

== Сәуір ==
=== 29 ===
*[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]], 77–78, қазақстандық дәрігер және саясаткер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-04-29/azamattyq-qoghamnyng-damuyna-engbegi-singgen-baqyt-tuemenova-duenieden-oetti/ |title=Азаматтық қоғамның дамуына еңбегі сіңген Бақыт Түменова дүниеден өтті |lang=ru |first=Талғат |last=Дүйсенбек |work=kz.kursiv.media |date=2026-04-29 |accessdate=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;

=== 19 ===
*[[Мұхтар Шаханов]], 83, кеңестік және қазақстандық ақын және саясаткер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |work=stan.kz |last=Уән |first=Назархан |date=2026-04-19 |accessdate=2026-04-20}}&lt;/ref&gt;

=== 16 ===
*[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]], 84, кеңестік және қазақстандық актёр, театр қайраткері.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/226057 |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев 85 жасқа қараған шағында өмірден озды |lang=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-halyik-arts-esmuhan-obaev-dunieden-ozdyi-373170/ |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев дүниеден озды |lang=kk |publisher=[[tengrinews.kz]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;

=== 9 ===
*[[Миродж Абдуллоев]], 77, тәжікстандық саясаткер, [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның төрағасы (2017–2026).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kprf.ru/kpss/242847.html |title=Ушел из жизни лидер таджикских коммунистов Мироч Санонович Абдуллоев |lang=ru |publisher=[[Ресей Федерациясы Коммунистік партиясы]]ның ресми сайты |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;
*[[Валерий Никитич Рухледев]], 81, ресейлік рэстлер мен әкімші, [[Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті|CISS]] төрағасы (2013–2018).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stuki-druki.com/2026/umer-sambist-i-dzudoist-valeriy-ruhledev.php |title=Умер самбист и дзюдоист Валерий Рухледев |lang=ru |work=stuki-druki.com |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;

=== 8 ===
* [[Дэвид Кабуа]], 74, [[Маршалл аралдары|маршалл]]дық саясаткер, [[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Маршалл аралдары президенті]] (2020—2024).&lt;ref&gt;https://auxnouvelles.tg/2026/04/09/togo-abass-kaboua-tire-sa-reverence/&lt;/ref&gt;

=== 4 ===
*[[Зұқай Шәрбақынұлы]], 84, моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/akin-kogam-kayratker-zukay-sharbakinuli-omrden-ott-667ad0/ |title=Ақын, қоғам қайраткері Зуқай Шәрбақынұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.inform.kz |last=Оралбаева |first=Эльмира |date=2026-04-04 |accessdate=2026-04-06}}&lt;/ref&gt;

== Наурыз ==
=== 27 ===
*[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева]], 83, кеңестік және қазақстандық фармаколог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/278760-belgili-galym-raisa-kuzdenbaeva-qaitys-boldy |title=Белгілі ғалым Раиса Күзденбаева қайтыс болды |language=kk |work=turkystan.kz |last=Әлихан |first=Інжу |date=2026-03-27 |accessdate=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;

=== 26 ===
*[[Тәуекелбек Жұмабекұлы Жаңақұлов]], 84, кеңестік және қазақстандық ғалым.{{Citation needed}}

=== 20 ===
*[[Джон Майкл Бишоп]], 90, америкалық иммунолог пен микробиолог, пневмония.&lt;ref&gt;{{cite news |title=J. Michael Bishop, Nobel Prize Winner for Cancer Research, Dies at 90 |url=https://www.nytimes.com/2026/03/22/obituaries/j-michael-bishop-dead.html |accessdate=2026-03-22 |publisher=[[The New York Times]] |date=2026-03-22 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*[[Филарет (Денисенко)]], 97, украиналық діни қайраткер, ақ өлім.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Стала відома причина смерті патріарха Філарета |url=https://www.nta.ua/stala_vidoma_pricina_smerti_patriarxa_filareta_80435 |accessdate=2026-03-22 |work=nta.ua |date=2026-03-20 |language=uk}}&lt;/ref&gt;

=== 19 ===
*[[Чак Норрис]], 86, америкалық актёр.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hollywoodlife.com/feature/chuck-norris-cause-of-death-5507549/ |title=How Did Chuck Norris Die? Updates on the Late Actor’s Cause of Death |accessdate=2026-04-03 |work=hollywoodlife.com |last=McGowan |first=Elisabeth |date=2026-03-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 14 ===
*[[Людмила Михайловна Аринина]], 99, кеңестік және ресейлік актриса, ақ өлім.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20260314/arinina-2080700386.html |title=Умерла заслуженная артистка РСФСР Людмила Аринина |language=ru |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-03-14 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;
*[[Юрген Хабермас]], 96, германиялық философ.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Moulson |first=Gier |date=2026-03-14 |title=Jürgen Habermas, influential German philosopher, dies at 96 |url=https://apnews.com/article/juergen-habermas-dead-germany-2b541721af6cb19abfaa923359d091b5 |accessdate=2026-03-14 |work=[[AP News]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 8 ===
*[[Энтони Джеймс Леггетт]], 87, британдық және америкалық физик.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Anthony J. Leggett Dies at 87; Won Nobel for Theories on Superfluids |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/science/anthony-james-leggett-dead.html |date=2026-03-11 |last=McClain |first=Dylan Loeb |accessdate=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;

== Ақпан ==
=== 28 ===
*[[Әли Хаменеи]], 86, ирандық [[аятолла]] мен саясаткер, [[Әли Хаменеи өлтірілуі|әуеден соққы]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/ali-hamenei-kim-zhane-nesimen-este-qaldy/33691085.html |title=Әли Хаменеи кім және несімен есте қалды? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-03-01 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 10 ===
*[[Есен Тасқынбаев]], 93, кеңестік және қазақстандық мұнайшы мен саясаткер.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2026-02-10 |title=Белгілі мұнайшы Есен Тасқынбаев 94 жасында дүние салды |url=https://kaz.orda.kz/belgili-munajshy-esen-taskynbaev-94-zhasynda-dynie-saldy-137420/ |work=Orda.kz |language=kk |accessdate=2026-02-11}}&lt;/ref&gt;

=== 3 ===
*[[Балтабай Сейітмамытұлы]], 75, кеңестік және қазақстандық актёр мен режиссёр.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baq.kz/akter-rezhisser-baltabay-seyitmamytuly-omirden-otti-200030727/ |title=Актер, режиссер Балтабай Сейітмамытұлы өмірден өтті |language=kk |work=baq.kz |last=Оразбаева |first=Шолпан |date=2026-02-03 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Қаңтар ==
=== 19 ===
*[[Валентино Гаравани]], 93, италиялық дизайнер ([[Valentino]]), ақ өлім.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdx4rpxxvg7o |last=Mackintosh |first=Thomas |accessdate=2026-04-03 |publisher=[[BBC News]] |date=2026-01-19}}&lt;/ref&gt;

=== 16 ===
*[[Рәтбек Нысанбайұлы]], 85, қазақстандық діни қайраткер мен [[ҚМДБ]] бас мүфтиі.

=== 8 ===
*[[Мұрат Болатұлы Бисенбин]], 53, қазақстандық актёр мен тележүргізуші, ұйқыбезі қатерлі ісігі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/reketir-filmnn-akter-murat-bisembin-omrden-ott-371000/ |title=“Рэкетир“ фильмінің актері Мұрат Бисембин өмірден өтті |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2026-01-08 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 5 ===
*[[Марат Жалғасұлы Есмұратов]], 64, қазақстандық футболшы мен бапкер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/403347-aty-anhyzgha-aynalghan-futbolshy-ari-bapker-marat-esmuratov-omirden-otti |title=Аты аңызға айналған футболшы әрі бапкер Марат Есмұратов өмірден өтті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-01-05 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 4 ===
*[[Әсел Нұрғазиева]], 47, қазақстандық құқық қорғаушы мен саяси белсенді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/quqyq-qorgaushy-asel-nurgazieva-qaitys-boldy/33639625.html |title=Құқық қорғаушы Әсел Нұрғазиева қайтыс болды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-04 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Жылдар бойынша қайтыс болғандар тізімдері|2026]]
[[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар| *]]</text>
      <sha1>imekj2ydzug7l1fpk205pwe07txaobo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654487</id>
      <parentid>3654484</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәуір */</comment>
      <origin>3654487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19785" sha1="p2ymjiy53lnvhhwrmur0uwqia7ormoi" xml:space="preserve">Төменде 2026 жылы қайтыс болған белгілі тұлғалар тізімі көрсетілген. Есімдер қайтыс болған күні бойынша жіктелген, әліпби ретімен. Тұлға жайлы ақпарат осылай берілсін:
*Есімі, жасы, туғанындағы азаматтығы, кейінгі азаматтығы (бар болғанда), не үшін белгілі болғаны, қайтыс болған себебі (белгілі болса), дереккөз.

== Қыркүйек ==
=== 10 ===
*[[Юрий Михайлович Мизинов]], 76, кеңестік және қазақстандық журналист.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Умер казахстанский журналист Юрий Мизинов |first=Ирина |last=Адамович |url=https://vlast.kz/novosti/70826-umer-kazahstanskij-zurnalist-urij-mizinov.html |work=vlast.kz |date=2026-09-10 |accessdate=2026-09-14 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Тамыз ==
=== 28 ===
*[[V Харальд]], 89, [[Норвегия королі]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Норвегия королі V Харальд қайтыс болды |first=Динара |last=Жақсыбайқызы |url=https://egemen.kz/news/norvegiya-koroli-v-harald-qaytys-boldy |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 27 ===
*[[Ратко Младич]], 83, сербиялық әскери офицер және қылмыскер.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ратко Младич. Геноцид үшін сотталған &quot;Босния қасапшысы&quot; Гаага түрмесінде көз жұмды |url=https://www.azattyq.org/amp/ratko-mladich-genotsid-ushin-sottalgan-bosniya-qasapshysy-gaaga-turmesinde-koz-zhumdy/33842460.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 25 ===
*[[Тим Карри]], 80, ағылшын актёр және әнші ([[Данышпан бала Джимми Нейтрон]], [[Үйде жалғыз қалғанда 2: Нью-Йоркте жоғалған|Үйде жалғыз қалғанда 2]]).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Үйде жалғыз қалғанда» фильмінің актері қайтыс болды |first=Әбітай |last=Ақсәуле |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-27/uejde-zhalghyz-qalghanda-filmining-akteri-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}&lt;/ref&gt;
*[[Долли Партон]], 80, америкалық әнші және актриса, он бір мәрте [[Грэмми]] иегері ([[I Will Always Love You]], [[Jolene]]), [[обыр]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қош бол, кантри патшайымы: Долли Партонның өміріндегі соңғы күндері қалай өтті? |first=Виолетта |last=Тельманова |url=https://tatlerasia.kz/kk/lifestyle/entertainment/qosh-bol-kantri-patshaiymy-dolli-partonnyng-omirindegi-songghy-kunderi-qalai-otti |publisher=Tatler |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 19 ===
*[[Юрий Зельманович Беккер]], 67, кеңестік және қазақстандық фототілші.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Желтоқсаншыларды фотоға түсірген тілші Юрий Беккер қайтыс болды |first=Ақниет |last=Төленді |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-19/zheltoqsanshylardy-fotogha-tuesirgen-tilshi-yurij-bekker-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-19 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 16 ===
*[[Хейден Панеттьер]], 36, америкалық актриса және әнші.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Хейден Панеттьердің қайтыс болуына жұлдыздар көңіл айтты |first=Мұқаш |last=Жадайхан |url=https://infohub.kz/en/article/heiden-panetter-qaitys-boldy-juldyzdar-konil-aitty |work=infohub.kz |date=2026-08-17 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 15 ===
*[[Руфат Асадович Рискиев]], 76, кеңестік және өзбекстандық боксшы.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Өзбек боксының аңызы қайтыс болды |first=Әлия |last=Әлиева |url=https://1bol.kz/box/12619-ozbek-boksynyn-anyzy-kaitys-boldy |work=1bol.kz |date=2026-08-15 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 5 ===
*[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]], 70, қазақстандық кинорежиссёр және сценарийші ([[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]], [[Абай (фильм, 1995)|Абай]], [[Қош бол, Гүлсары! (фильм)|Қош бол, Гүлсары!]]).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақ кинорежиссері Ардақ Әмірқұлов дүниеден өтті |url=https://www.azattyq.org/a/qazaq-kinorezhisseri-ardaq-amirqulov-dunieden-otti/33822560.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-05 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

=== 1 ===
*[[Винсент Пасторе]], 80, америкалық актёр ([[Сопрано әулеті (телесериал)|Сопрано әулеті]]).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Америкалық актер Винсент Пасторе қайтыс болды |url=https://mail.kz/kz/news/world-news/amerikalyk-akter-vinsent-pastore-kaitys-boldy |work=mail.kz |date=2026-08-02 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Шілде ==
=== 11 ===
*[[Линдси Грэм]], 71, америкалық саясаткер, [[қолқа диссекциясы]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Graham Died of Aortic Tear, According to Preliminary Findings |first=Jack |last=Gillum |url=https://www.wsj.com/us-news/law/what-dispatch-audio-tells-us-about-the-emergency-response-at-lindsey-grahams-home-653408a7 |publisher=[[Wall Street Journal]] |id=0099-9660 |date=2026-07-12 |access-date=2026-07-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
*[[Судзуми Тонегава]], 86, жапониялық молекулалық биолог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20260716_07/ |title=Japanese Nobel laureate Tonegawa Susumu dies at 86 |language=en |work=www3.nhk.or.jp |date=2026-07-16 |accessdate=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;

== Маусым ==
=== 26 ===
*[[Қайрат Қамалұлы Қадыржанов]], 80, қазақстандық ғалым-физик.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-26/ghalym-qajrat-qadyrzhanov-oemirden-oetti/ |title=Ғалым Қайрат Қадыржанов өмірден өтті |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-06-26 |accessdate=2026-07-07}}&lt;/ref&gt;

=== 14 ===
*[[Оливер Три]], 32, америкалық әнші, тікұшақ апаты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/alemge-tanymal-ansi-aue-apatynan-qaza-tapty-video |title=Әлемге танымал әнші әуе апатынан қаза тапты (ВИДЕО) |language=kk |work=kznews.kz |last=Қайсар |first=Қанат |date=2026-06-15 |accessdate=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

=== 13 ===
*[[Алмас Баймұқанұлы Ордабаев]], 88, кеңестік және қазақстандық сәулетші.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/qazaq-ruxaniiaty-qara-zamyldy-elimiznge-belgili-sauletsi-almas-ordabaev-qaitys-boldy |title=Қазақ руханияты қара жамылды: Елімізге белгілі сәулетші Алмас Ордабаев қайтыс болды |language=kk |work=kznews.kz |date=2026-06-14 |accessdate=2026-07-06}}&lt;/ref&gt;

=== 5 ===
*[[Бернадетт Ширак]], 93, франциялық саясаткер, Франция бірінші ханымы (1995–2007).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/franciianyn-buryngy-birinsi-xanymy-bernadett-sirak-omirden-otti |title=Францияның бұрынғы бірінші ханымы Бернадетт Ширак өмірден өтті |language=kk |work=kznews.kz |last=Қанат |first=Қайсар |date=2026-06-11 |accessdate=2026-05-28}}&lt;/ref&gt;

== Мамыр ==
=== 25 ===
*[[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов]], 78, кеңестік және қазақстандық волейболшы.
*[[Санжар Серікұлы Аспандияров]], 58, қазақстандық ғалым-математик және қаржыгер.

=== 6 ===
*[[Тед Тёрнер]], 87, америкалық медиа-магнат пен кәсіпкер ([[CNN]]), {{iw|Леви денешігі бар деменция|Леви денешігі бар деменция|en|Lewy body dementia}}.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.today.com/health/celebrity-health/ted-turner-lewy-body-dementia-rcna343861 |title=What Is Lewy Body Dementia? Late CNN Founder Ted Turner's Illness, Explained |language=en |publisher=Today |last=Pawlowski |first=A. |date=2026-05-07 |accessdate=2026-05-28}}&lt;/ref&gt;

=== 3 ===
*[[Абдусамат Чаршанбиевич Дурманов]], 60, кеңестік және өзбекстандық футболшы және фубол жаттықтырушысы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newsru.co.il/sport/6may2026/abdusamat907.html |title=Умер бывший защитник сборной Узбекистана |lang=ru |work=newsru.co.il |date=2026-05-06 |accessdate=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;

== Сәуір ==
=== 29 ===
*[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]], 77, қазақстандық дәрігер және саясаткер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-04-29/azamattyq-qoghamnyng-damuyna-engbegi-singgen-baqyt-tuemenova-duenieden-oetti/ |title=Азаматтық қоғамның дамуына еңбегі сіңген Бақыт Түменова дүниеден өтті |lang=ru |first=Талғат |last=Дүйсенбек |work=kz.kursiv.media |date=2026-04-29 |accessdate=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;

=== 19 ===
*[[Мұхтар Шаханов]], 83, кеңестік және қазақстандық ақын және саясаткер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |work=stan.kz |last=Уән |first=Назархан |date=2026-04-19 |accessdate=2026-04-20}}&lt;/ref&gt;

=== 16 ===
*[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]], 84, кеңестік және қазақстандық актёр, театр қайраткері.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/226057 |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев 85 жасқа қараған шағында өмірден озды |lang=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-halyik-arts-esmuhan-obaev-dunieden-ozdyi-373170/ |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев дүниеден озды |lang=kk |publisher=[[tengrinews.kz]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;

=== 9 ===
*[[Миродж Абдуллоев]], 77, тәжікстандық саясаткер, [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның төрағасы (2017–2026).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kprf.ru/kpss/242847.html |title=Ушел из жизни лидер таджикских коммунистов Мироч Санонович Абдуллоев |lang=ru |publisher=[[Ресей Федерациясы Коммунистік партиясы]]ның ресми сайты |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;
*[[Валерий Никитич Рухледев]], 81, ресейлік рэстлер мен әкімші, [[Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті|CISS]] төрағасы (2013–2018).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stuki-druki.com/2026/umer-sambist-i-dzudoist-valeriy-ruhledev.php |title=Умер самбист и дзюдоист Валерий Рухледев |lang=ru |work=stuki-druki.com |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;

=== 8 ===
* [[Дэвид Кабуа]], 74, [[Маршалл аралдары|маршалл]]дық саясаткер, [[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Маршалл аралдары президенті]] (2020—2024).&lt;ref&gt;https://auxnouvelles.tg/2026/04/09/togo-abass-kaboua-tire-sa-reverence/&lt;/ref&gt;

=== 4 ===
*[[Зұқай Шәрбақынұлы]], 84, моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/akin-kogam-kayratker-zukay-sharbakinuli-omrden-ott-667ad0/ |title=Ақын, қоғам қайраткері Зуқай Шәрбақынұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.inform.kz |last=Оралбаева |first=Эльмира |date=2026-04-04 |accessdate=2026-04-06}}&lt;/ref&gt;

== Наурыз ==
=== 27 ===
*[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева]], 83, кеңестік және қазақстандық фармаколог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/278760-belgili-galym-raisa-kuzdenbaeva-qaitys-boldy |title=Белгілі ғалым Раиса Күзденбаева қайтыс болды |language=kk |work=turkystan.kz |last=Әлихан |first=Інжу |date=2026-03-27 |accessdate=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;

=== 26 ===
*[[Тәуекелбек Жұмабекұлы Жаңақұлов]], 84, кеңестік және қазақстандық ғалым.{{Citation needed}}

=== 20 ===
*[[Джон Майкл Бишоп]], 90, америкалық иммунолог пен микробиолог, пневмония.&lt;ref&gt;{{cite news |title=J. Michael Bishop, Nobel Prize Winner for Cancer Research, Dies at 90 |url=https://www.nytimes.com/2026/03/22/obituaries/j-michael-bishop-dead.html |accessdate=2026-03-22 |publisher=[[The New York Times]] |date=2026-03-22 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*[[Филарет (Денисенко)]], 97, украиналық діни қайраткер, ақ өлім.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Стала відома причина смерті патріарха Філарета |url=https://www.nta.ua/stala_vidoma_pricina_smerti_patriarxa_filareta_80435 |accessdate=2026-03-22 |work=nta.ua |date=2026-03-20 |language=uk}}&lt;/ref&gt;

=== 19 ===
*[[Чак Норрис]], 86, америкалық актёр.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hollywoodlife.com/feature/chuck-norris-cause-of-death-5507549/ |title=How Did Chuck Norris Die? Updates on the Late Actor’s Cause of Death |accessdate=2026-04-03 |work=hollywoodlife.com |last=McGowan |first=Elisabeth |date=2026-03-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 14 ===
*[[Людмила Михайловна Аринина]], 99, кеңестік және ресейлік актриса, ақ өлім.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20260314/arinina-2080700386.html |title=Умерла заслуженная артистка РСФСР Людмила Аринина |language=ru |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-03-14 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;
*[[Юрген Хабермас]], 96, германиялық философ.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Moulson |first=Gier |date=2026-03-14 |title=Jürgen Habermas, influential German philosopher, dies at 96 |url=https://apnews.com/article/juergen-habermas-dead-germany-2b541721af6cb19abfaa923359d091b5 |accessdate=2026-03-14 |work=[[AP News]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 8 ===
*[[Энтони Джеймс Леггетт]], 87, британдық және америкалық физик.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Anthony J. Leggett Dies at 87; Won Nobel for Theories on Superfluids |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/science/anthony-james-leggett-dead.html |date=2026-03-11 |last=McClain |first=Dylan Loeb |accessdate=2026-03-11}}&lt;/ref&gt;

== Ақпан ==
=== 28 ===
*[[Әли Хаменеи]], 86, ирандық [[аятолла]] мен саясаткер, [[Әли Хаменеи өлтірілуі|әуеден соққы]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/ali-hamenei-kim-zhane-nesimen-este-qaldy/33691085.html |title=Әли Хаменеи кім және несімен есте қалды? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-03-01 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 10 ===
*[[Есен Тасқынбаев]], 93, кеңестік және қазақстандық мұнайшы мен саясаткер.&lt;ref&gt;{{cite news |date=2026-02-10 |title=Белгілі мұнайшы Есен Тасқынбаев 94 жасында дүние салды |url=https://kaz.orda.kz/belgili-munajshy-esen-taskynbaev-94-zhasynda-dynie-saldy-137420/ |work=Orda.kz |language=kk |accessdate=2026-02-11}}&lt;/ref&gt;

=== 3 ===
*[[Балтабай Сейітмамытұлы]], 75, кеңестік және қазақстандық актёр мен режиссёр.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baq.kz/akter-rezhisser-baltabay-seyitmamytuly-omirden-otti-200030727/ |title=Актер, режиссер Балтабай Сейітмамытұлы өмірден өтті |language=kk |work=baq.kz |last=Оразбаева |first=Шолпан |date=2026-02-03 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Қаңтар ==
=== 19 ===
*[[Валентино Гаравани]], 93, италиялық дизайнер ([[Valentino]]), ақ өлім.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdx4rpxxvg7o |last=Mackintosh |first=Thomas |accessdate=2026-04-03 |publisher=[[BBC News]] |date=2026-01-19}}&lt;/ref&gt;

=== 16 ===
*[[Рәтбек Нысанбайұлы]], 85, қазақстандық діни қайраткер мен [[ҚМДБ]] бас мүфтиі.

=== 8 ===
*[[Мұрат Болатұлы Бисенбин]], 53, қазақстандық актёр мен тележүргізуші, ұйқыбезі қатерлі ісігі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/reketir-filmnn-akter-murat-bisembin-omrden-ott-371000/ |title=“Рэкетир“ фильмінің актері Мұрат Бисембин өмірден өтті |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2026-01-08 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 5 ===
*[[Марат Жалғасұлы Есмұратов]], 64, қазақстандық футболшы мен бапкер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/403347-aty-anhyzgha-aynalghan-futbolshy-ari-bapker-marat-esmuratov-omirden-otti |title=Аты аңызға айналған футболшы әрі бапкер Марат Есмұратов өмірден өтті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-01-05 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== 4 ===
*[[Әсел Нұрғазиева]], 47, қазақстандық құқық қорғаушы мен саяси белсенді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/quqyq-qorgaushy-asel-nurgazieva-qaitys-boldy/33639625.html |title=Құқық қорғаушы Әсел Нұрғазиева қайтыс болды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-04 |accessdate=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Жылдар бойынша қайтыс болғандар тізімдері|2026]]
[[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар| *]]</text>
      <sha1>p2ymjiy53lnvhhwrmur0uwqia7ormoi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салават Юлаев ескерткіші (Үфі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779407</id>
    <revision>
      <id>3654373</id>
      <parentid>3586880</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Орел Карл [[Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)]] бетін [[Салават Юлаев ескерткіші (Үфі)]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3586880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11490" sha1="fvaym6b30sn3ae224mra35g5notekmx" xml:space="preserve">{{Монумент
 | атауы = 
 | монумент_атауы = Салават Юлаев ескерткіші
 | өз_атауы = {{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}
 | Суреті =  Памятник Салавату Юлаеву1.jpg
 | Сурет ені = 
 | сурет атауы = 
 | карта_атауы = 
 | карта = 
 | map_relief = 
 | relief = 
 | map_alt = 
 | координаттары = 
 | map_dot_белгі = 
 | карта_мәтіні = 
 | карта_сипаттамасы = 
 | карта_өлшемі = 
 | карта_суреті = 
 | карта_ені = 
 | орналасуы = [[Үфі|Уфа]]
 | жоба авторы = С.Д.Тавасиев
 | құрушы = 
 | түрі = 
 | материал = қоламен қапталған шойын, гранит тұғыр
 | ұзындығы =  
 | ені = 
 | биіктігі = 14 м.
 | салмағы = 40 т.
 | келушілер_саны = 
 | келушілер_жылы = 
 | басталуы = 
 | complete = 
 | open = 1967
 | dedicated = 
 | салтанат = 
 | restore = 
 | арналуы = 
 | демонтаж = 
 | сайт = 
 | қосымша_белгі = 
 | қосымша = 
}}

'''Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bashturist.ru/rout/wonders/332-salavat|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://mkset.ru/news/2020-11-28/pamyatnik-salavatu-yulaevu-byl-delom-zhizni-kak-sozdavalsya-glavnyy-simvol-bashkirii-1878369?is_doscroll=true|title=«Памятник Салавату Юлаеву был делом жизни»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nasledieproekt.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Туризм және іс-шаралар ==
Салават Юлаев ескерткіші Уфаның негізгі туристік орындарының біріне айналуда. Ескерткіштің жанында әртүрлі мәдени іс-шаралар, көрмелер және мерекелік шаралар өткізіледі. Көркем қоршаған орта табиғат аясында демалуға, табиғат пен таңғажайып көріністерден ләззат алуға мүмкіндік береді.

Салават Юлаев ескерткіші жай ғана мүсін емес; ол башқұрт халқының рухын бейнелейтін маңызды тарихи және мәдени орын. Оның ұлылығы мен маңыздылығы оны міндетті түрде көруге мүмкіндік береді, бұл келушілерге аймақтың бай тарихын және оның халық батырларын сезінуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel-r.ru/tours/rossiya/sights/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title= Россия Памятник Салавату Юлаеву
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Salavat Yulaev Panorama.jpg|Төбенің және ескерткіштің жалпы көрінісі
Памятник Салавату Юлаеву1.jpg|Ескерткіштің оң жағы
Ufa. Monument to Salavat Yulaev (cropped).jpg|Ескерткіштің сол жағы
Salavat Yulaev Square-23.jpg|Ескерткіш пен саябақтың айналасындағы аумақ
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>fvaym6b30sn3ae224mra35g5notekmx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654375</id>
      <parentid>3654373</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11474" sha1="f4c9cog7nq715jmima22vqrxlept5ab" xml:space="preserve">{{Монумент
 | атауы = 
 | монумент_атауы = Салават Юлаев ескерткіші
 | өз_атауы = {{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}
 | Суреті =  Памятник Салавату Юлаеву1.jpg
 | Сурет ені = 
 | сурет атауы = 
 | карта_атауы = 
 | карта = 
 | map_relief = 
 | relief = 
 | map_alt = 
 | координаттары = 
 | map_dot_белгі = 
 | карта_мәтіні = 
 | карта_сипаттамасы = 
 | карта_өлшемі = 
 | карта_суреті = 
 | карта_ені = 
 | орналасуы = [[Үфі]]
 | жоба авторы = С.Д.Тавасиев
 | құрушы = 
 | түрі = 
 | материал = қоламен қапталған шойын, гранит тұғыр
 | ұзындығы =  
 | ені = 
 | биіктігі = 14 м.
 | салмағы = 40 т.
 | келушілер_саны = 
 | келушілер_жылы = 
 | басталуы = 
 | complete = 
 | open = 1967
 | dedicated = 
 | салтанат = 
 | restore = 
 | арналуы = 
 | демонтаж = 
 | сайт = 
 | қосымша_белгі = 
 | қосымша = 
}}

'''Салават Юлаев ескерткіші'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі|Уфа]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bashturist.ru/rout/wonders/332-salavat|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://mkset.ru/news/2020-11-28/pamyatnik-salavatu-yulaevu-byl-delom-zhizni-kak-sozdavalsya-glavnyy-simvol-bashkirii-1878369?is_doscroll=true|title=«Памятник Салавату Юлаеву был делом жизни»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nasledieproekt.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Туризм және іс-шаралар ==
Салават Юлаев ескерткіші Уфаның негізгі туристік орындарының біріне айналуда. Ескерткіштің жанында әртүрлі мәдени іс-шаралар, көрмелер және мерекелік шаралар өткізіледі. Көркем қоршаған орта табиғат аясында демалуға, табиғат пен таңғажайып көріністерден ләззат алуға мүмкіндік береді.

Салават Юлаев ескерткіші жай ғана мүсін емес; ол башқұрт халқының рухын бейнелейтін маңызды тарихи және мәдени орын. Оның ұлылығы мен маңыздылығы оны міндетті түрде көруге мүмкіндік береді, бұл келушілерге аймақтың бай тарихын және оның халық батырларын сезінуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel-r.ru/tours/rossiya/sights/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title= Россия Памятник Салавату Юлаеву
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Salavat Yulaev Panorama.jpg|Төбенің және ескерткіштің жалпы көрінісі
Памятник Салавату Юлаеву1.jpg|Ескерткіштің оң жағы
Ufa. Monument to Salavat Yulaev (cropped).jpg|Ескерткіштің сол жағы
Salavat Yulaev Square-23.jpg|Ескерткіш пен саябақтың айналасындағы аумақ
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>f4c9cog7nq715jmima22vqrxlept5ab</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654376</id>
      <parentid>3654375</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11467" sha1="eam23bzsv4i09g0akrh0nceglxxvw0k" xml:space="preserve">{{Монумент
 | атауы = 
 | монумент_атауы = Салават Юлаев ескерткіші
 | өз_атауы = {{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}
 | Суреті =  Памятник Салавату Юлаеву1.jpg
 | Сурет ені = 
 | сурет атауы = 
 | карта_атауы = 
 | карта = 
 | map_relief = 
 | relief = 
 | map_alt = 
 | координаттары = 
 | map_dot_белгі = 
 | карта_мәтіні = 
 | карта_сипаттамасы = 
 | карта_өлшемі = 
 | карта_суреті = 
 | карта_ені = 
 | орналасуы = [[Үфі]]
 | жоба авторы = С.Д.Тавасиев
 | құрушы = 
 | түрі = 
 | материал = қоламен қапталған шойын, гранит тұғыр
 | ұзындығы =  
 | ені = 
 | биіктігі = 14 м.
 | салмағы = 40 т.
 | келушілер_саны = 
 | келушілер_жылы = 
 | басталуы = 
 | complete = 
 | open = 1967
 | dedicated = 
 | салтанат = 
 | restore = 
 | арналуы = 
 | демонтаж = 
 | сайт = 
 | қосымша_белгі = 
 | қосымша = 
}}

'''Салават Юлаев ескерткіші'''  ({{Lang-ba|Салауат Юлаев һәйкәле}}) — [[Башқұртстан]]ның ұлттық батыры [[Салауат Юлаев]]қа арналған кеңестік мүсінші-монументалист Сосланбек Тавасиевтің [[Үфі]] қаласындағы туындысы. 1967 жылы ашылды.

Салават Юлаев ұлттық батыр болып саналады, және оның есімі бостандық пен тәуелсіздік үшін күрестің символына айналды. Ескерткіш оны еске алу үшін құрметті орын ғана емес, сонымен қатар адамдарды біріктіреді, бірлік пен патриотизм рухын дәріптейді. Оған жергілікті тұрғындар да, Башқұртстан тарихымен танысқысы келетін туристер де жиі келеді.

== Тарихы ==
Салават Юлаев ескерткішінің жасаушысы мүсінші Сосланбек Тавасиев мүсінмен 30 жыл бойы жұмыс істеді. ОЛ мұрағаттарды, алдын ала эскиздерді және суреттерді ширек ғасырдан астам уақыт зерттеген.

1963 жылға қарай ескерткіштің гипстік макетін жасау аяқталды, ал Мәскеудегі талқылаулардан кейін оны КСРО Мәдениет министрлігі бекітті. Ұлттық батырға арналған ескерткішті жасаушы жергілікті тұрғындардың пікірлері мен ұсыныстарын алу үшін ұсынылған макетті Уфа опера театрына орналастырды.  Осылайша, Уфадағы Салават Юлаев ескерткішінің тарихы басталды. Қала тұрғындары оны жасауға қатысып, болашақ ескерткіш туралы өз пікірлерін білдірді. Мүсіннің соңғы нұсқасын суретші көптеген Уфа тұрғындарының тілектерін ескере отырып жасады. Бастапқыда мүсінші ұлттық батырды батыл және романтикалық жастық шақ ретінде түсіндірді. Алайда, қоғамдық талқылаудан кейін Салават Юлаев мүсіні «жетіліп», батыл жауынгерге лайық әлдеқайда берік көрініске ие болды.

Қоғамдық талқылаудан және одан әрі жетілдіруден кейін ол құю үшін Ленинград «Монументскульптура» зауытына жіберілді. Бір жарым айдан астам уақыт ішінде аяқталған мүсін 18 бөлікке бөлшектеліп, Уфаға баржамен жеткізілді. Содан кейін тракторлар мен мұнара крандарын пайдаланып, мүсін сол жерде қайта жиналды. Құрастыру процесінің бір бөлігі Уфа суретшісі Максим Холодилиннің жеке коллекциясында сақталған бірегей фотосуреттерде бейнеленген. Құрастыру басталмас бұрын, тұғыр мен оның астындағы үйінді орнатылып, нығайтылды. Ескерткіштің бөліктері болттар мен байламдармен біріктірілді, содан кейін жіктер дәнекерленді.

Ескерткіштің авторы Сосланбек Тавасиев мүсінді қаланың ең биік нүктелерінің біріне, барлық жағынан көрінетіндей етіп орнатуға тырысты. Бастапқыда Белая өзеніне қарайтын Чишминская көшесіндегі төбе қарастырылды. Бұл жоспарды жүзеге асыру үшін 21 ғимаратты бұзып, 30-дан астам отбасын көшіру қажет болды. Балама ретінде Башқұрт мемлекеттік драма театрының жанындағы орын ұсынылды, бірақ ескерткіштің авторы оған үзілді-кесілді қарсы болды.

Салават Юлаев ескерткіші 1967 жылы Салават Юлаев бастаған көтерілістің 250 жылдығына орай ашылды. Сәулетшісі Ниязбек Дусмұхаметов, ал мүсіндерді әйгілі башқұрт мүсінші Федор Друцецкий жасаған. Сол күні БАССР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Сосланбек Тавасиевке БАССР Халық суретшісі атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://visit-bashkortostan.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/?ysclid=mo3x7ysx1z391428130|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/aNta_MvbBEXPQaWK?ysclid=mo3xc0ydo9121611170|title=Памятник Салавату Юлаеву в Уфе: история создания и грядущая реконструкция|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bashturist.ru/rout/wonders/332-salavat|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://mkset.ru/news/2020-11-28/pamyatnik-salavatu-yulaevu-byl-delom-zhizni-kak-sozdavalsya-glavnyy-simvol-bashkirii-1878369?is_doscroll=true|title=«Памятник Салавату Юлаеву был делом жизни»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштің сипаттамасы ==
Ескерткіште ат үстіндегі айбынды батыр бейнеленген. Қозғалысты бейнелейтін жылқы үш аяғына сүйенген, динамикалық композиция жасақталған. Башқұрт халқының азаттығы үшін күрескен Салават Юлаевтың батыл, шешуші және ерік-жігері көрінеді. Ескерткіш арнайы болат қаңқада орналасқан. Бұл адам мен жылқының бейнелеріне мәнерлілік пен қозғалыс сезімін беру үшін жасалған.
Бұл мүсіндік композиция елдегі, сонымен қатар Еуропадағы ең үлкен ат мүсіні ескерткіші болып табылады.
*Ескерткіштің биіктігі: шамамен 10 метр
*Тұғырмен биіктігі: 14 метр
*Ескерткіштің салмағы: 40 тонна

Салават Юлаев ескерткішінің жанындағы амфитеатр деп аталатын бұл жер жергілікті тұрғындар мен Уфаға келген қонақтардың демалу үшін танымал орны. Ескерткіштің алдында субұрқақтары бар аллея орналасқан. Мұнда орналасқан бақылау алаңынан өзен мен айналаның көркем көріністері ашылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/28317?ysclid=mo3x6htac470561949|title=Башкортостан / Уфа / Достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://nasledieproekt.ru/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title=Памятник Салавату Юлаеву|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Туризм және іс-шаралар ==
Салават Юлаев ескерткіші Уфаның негізгі туристік орындарының біріне айналуда. Ескерткіштің жанында әртүрлі мәдени іс-шаралар, көрмелер және мерекелік шаралар өткізіледі. Көркем қоршаған орта табиғат аясында демалуға, табиғат пен таңғажайып көріністерден ләззат алуға мүмкіндік береді.

Салават Юлаев ескерткіші жай ғана мүсін емес; ол башқұрт халқының рухын бейнелейтін маңызды тарихи және мәдени орын. Оның ұлылығы мен маңыздылығы оны міндетті түрде көруге мүмкіндік береді, бұл келушілерге аймақтың бай тарихын және оның халық батырларын сезінуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://travel-r.ru/tours/rossiya/sights/pamyatnik-salavatu-yulaevu/|title= Россия Памятник Салавату Юлаеву
|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-18|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Salavat Yulaev Panorama.jpg|Төбенің және ескерткіштің жалпы көрінісі
Памятник Салавату Юлаеву1.jpg|Ескерткіштің оң жағы
Ufa. Monument to Salavat Yulaev (cropped).jpg|Ескерткіштің сол жағы
Salavat Yulaev Square-23.jpg|Ескерткіш пен саябақтың айналасындағы аумақ
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>eam23bzsv4i09g0akrh0nceglxxvw0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала</title>
    <ns>4</ns>
    <id>780876</id>
    <revision>
      <id>3654265</id>
      <parentid>3653846</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3654265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="303239" sha1="p55er502cn6bm5xyxjdhxoq6tjdipjk" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-09-12'''.

{| class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
! N
! Бет
! Қаралу саны
|-
| data-sort-value=&quot;1&quot; | 1
| [[Басты бет]]
| data-sort-value=&quot;1700&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 700]
|-
| data-sort-value=&quot;2&quot; | 2
| [[Арнайы:Іздеу]]
| data-sort-value=&quot;1127&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 1 127]
|-
| data-sort-value=&quot;3&quot; | 3
| [[Құр]]
| data-sort-value=&quot;345&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 345]
|-
| data-sort-value=&quot;4&quot; | 4
| [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
| data-sort-value=&quot;271&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 271]
|-
| data-sort-value=&quot;5&quot; | 5
| [[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]]
| data-sort-value=&quot;251&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 251]
|-
| data-sort-value=&quot;6&quot; | 6
| [[Абай Құнанбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;214&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 214]
|-
| data-sort-value=&quot;7&quot; | 7
| [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]]
| data-sort-value=&quot;152&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 152]
|-
| data-sort-value=&quot;8&quot; | 8
| [[Ахмет Байтұрсынұлы]]
| data-sort-value=&quot;143&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 143]
|-
| data-sort-value=&quot;9&quot; | 9
| [[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
| data-sort-value=&quot;131&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 131]
|-
| data-sort-value=&quot;10&quot; | 10
| [[Қатысушы:MediaWiki message delivery]]
| data-sort-value=&quot;129&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AMediaWiki_message_delivery 129]
|-
| data-sort-value=&quot;11&quot; | 11
| [[Мемлекет]]
| data-sort-value=&quot;121&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 121]
|-
| data-sort-value=&quot;12&quot; | 12
| [[Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;116&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 116]
|-
| data-sort-value=&quot;13&quot; | 13
| [[Қазақ батырлар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;103&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 103]
|-
| data-sort-value=&quot;14&quot; | 14
| [[Ерболат Беделхан]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 94]
|-
| data-sort-value=&quot;15&quot; | 15
| [[Уикипедия:Форум]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 92]
|-
| data-sort-value=&quot;16&quot; | 16
| [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 92]
|-
| data-sort-value=&quot;17&quot; | 17
| [[Сақтар]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 85]
|-
| data-sort-value=&quot;18&quot; | 18
| [[Қазақша жыл санау]]
| data-sort-value=&quot;80&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 80]
|-
| data-sort-value=&quot;19&quot; | 19
| [[Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 78]
|-
| data-sort-value=&quot;20&quot; | 20
| [[ALEM (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;76&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 76]
|-
| data-sort-value=&quot;21&quot; | 21
| [[Тас дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;74&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 74]
|-
| data-sort-value=&quot;22&quot; | 22
| [[Ау]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83 73]
|-
| data-sort-value=&quot;23&quot; | 23
| [[Мемлекет астаналары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;70&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 70]
|-
| data-sort-value=&quot;24&quot; | 24
| [[Қарагөз (трагедия)]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 67]
|-
| data-sort-value=&quot;25&quot; | 25
| [[Қазақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 64]
|-
| data-sort-value=&quot;26&quot; | 26
| [[Шыңғыс хан]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 64]
|-
| data-sort-value=&quot;27&quot; | 27
| [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 64]
|-
| data-sort-value=&quot;28&quot; | 28
| [[Ғұндар]]
| data-sort-value=&quot;63&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 63]
|-
| data-sort-value=&quot;29&quot; | 29
| [[Ыбырай Алтынсарин]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 62]
|-
| data-sort-value=&quot;30&quot; | 30
| [[Қабанбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 61]
|-
| data-sort-value=&quot;31&quot; | 31
| [[Қаңлылар]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 61]
|-
| data-sort-value=&quot;32&quot; | 32
| [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 58]
|-
| data-sort-value=&quot;33&quot; | 33
| [[Андроново мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 57]
|-
| data-sort-value=&quot;34&quot; | 34
| [[Алматы]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 57]
|-
| data-sort-value=&quot;35&quot; | 35
| [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 56]
|-
| data-sort-value=&quot;36&quot; | 36
| [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 56]
|-
| data-sort-value=&quot;37&quot; | 37
| [[Шәмші Қалдаяқов]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 55]
|-
| data-sort-value=&quot;38&quot; | 38
| [[Созақ]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 55]
|-
| data-sort-value=&quot;39&quot; | 39
| [[Үйсін мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 54]
|-
| data-sort-value=&quot;40&quot; | 40
| [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53]
|-
| data-sort-value=&quot;41&quot; | 41
| [[Мұхаммед]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 52]
|-
| data-sort-value=&quot;42&quot; | 42
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 52]
|-
| data-sort-value=&quot;43&quot; | 43
| [[Абылай хан]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 51]
|-
| data-sort-value=&quot;44&quot; | 44
| [[Табылды Досымов]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 50]
|-
| data-sort-value=&quot;45&quot; | 45
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 50]
|-
| data-sort-value=&quot;46&quot; | 46
| [[Уикипедия:Анықтама]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 50]
|-
| data-sort-value=&quot;47&quot; | 47
| [[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 50]
|-
| data-sort-value=&quot;48&quot; | 48
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 50]
|-
| data-sort-value=&quot;49&quot; | 49
| [[Қола дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 49]
|-
| data-sort-value=&quot;50&quot; | 50
| [[Психология]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 49]
|-
| data-sort-value=&quot;51&quot; | 51
| [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 49]
|-
| data-sort-value=&quot;52&quot; | 52
| [[Қазақ әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 48]
|-
| data-sort-value=&quot;53&quot; | 53
| [[Махамбет Өтемісұлы]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48]
|-
| data-sort-value=&quot;54&quot; | 54
| [[Міржақып Дулатұлы]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47]
|-
| data-sort-value=&quot;55&quot; | 55
| [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47]
|-
| data-sort-value=&quot;56&quot; | 56
| [[Ботай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 46]
|-
| data-sort-value=&quot;57&quot; | 57
| [[Қоңырат]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 46]
|-
| data-sort-value=&quot;58&quot; | 58
| [[Меңіреу құр]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 46]
|-
| data-sort-value=&quot;59&quot; | 59
| [[АҚШ штаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 45]
|-
| data-sort-value=&quot;60&quot; | 60
| [[Қожа Ахмет Ясауи]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 45]
|-
| data-sort-value=&quot;61&quot; | 61
| [[Жеті ата]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 44]
|-
| data-sort-value=&quot;62&quot; | 62
| [[Әлемнің жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 44]
|-
| data-sort-value=&quot;63&quot; | 63
| [[Күлтегін ескерткіші]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 44]
|-
| data-sort-value=&quot;64&quot; | 64
| [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 44]
|-
| data-sort-value=&quot;65&quot; | 65
| [[Bank RBK]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Bank_RBK 43]
|-
| data-sort-value=&quot;66&quot; | 66
| [[Руслан Бөлебай]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 43]
|-
| data-sort-value=&quot;67&quot; | 67
| [[Уикипедия:Қауым порталы]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 43]
|-
| data-sort-value=&quot;68&quot; | 68
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 41]
|-
| data-sort-value=&quot;69&quot; | 69
| [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 41]
|-
| data-sort-value=&quot;70&quot; | 70
| [[Ұлпан (роман)]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 41]
|-
| data-sort-value=&quot;71&quot; | 71
| [[Батыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 41]
|-
| data-sort-value=&quot;72&quot; | 72
| [[Елена Андреевна Рыбакина]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 41]
|-
| data-sort-value=&quot;73&quot; | 73
| [[Бүркіт]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 41]
|-
| data-sort-value=&quot;74&quot; | 74
| [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 40]
|-
| data-sort-value=&quot;75&quot; | 75
| [[Жасанды интеллект]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 40]
|-
| data-sort-value=&quot;76&quot; | 76
| [[Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;77&quot; | 77
| [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 39]
|-
| data-sort-value=&quot;78&quot; | 78
| [[Ғылым]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 39]
|-
| data-sort-value=&quot;79&quot; | 79
| [[Аристотель]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 39]
|-
| data-sort-value=&quot;80&quot; | 80
| [[Баланы қырқынан шығару]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 38]
|-
| data-sort-value=&quot;81&quot; | 81
| [[Тынышбай Жаңабайұлы Рахимов]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 38]
|-
| data-sort-value=&quot;82&quot; | 82
| [[Түркістан облысы]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;83&quot; | 83
| [[Қыз Жібек]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 38]
|-
| data-sort-value=&quot;84&quot; | 84
| [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 37]
|-
| data-sort-value=&quot;85&quot; | 85
| [[КешYOU]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 37]
|-
| data-sort-value=&quot;86&quot; | 86
| [[Семей полигоны]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 37]
|-
| data-sort-value=&quot;87&quot; | 87
| [[Адай]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 36]
|-
| data-sort-value=&quot;88&quot; | 88
| [[Көне түркі жазбалары]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value=&quot;89&quot; | 89
| [[Жылқы малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value=&quot;90&quot; | 90
| [[Философия]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 35]
|-
| data-sort-value=&quot;91&quot; | 91
| [[Қан мен тер]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 35]
|-
| data-sort-value=&quot;92&quot; | 92
| [[Қазақтың боғауыз сөздері]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 35]
|-
| data-sort-value=&quot;93&quot; | 93
| [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 35]
|-
| data-sort-value=&quot;94&quot; | 94
| [[Жетіқарақшы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;95&quot; | 95
| [[Көксерек (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 35]
|-
| data-sort-value=&quot;96&quot; | 96
| [[Қазақстан банктерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34]
|-
| data-sort-value=&quot;97&quot; | 97
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 34]
|-
| data-sort-value=&quot;98&quot; | 98
| [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 34]
|-
| data-sort-value=&quot;99&quot; | 99
| [[Ескендір (поэма)]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 34]
|-
| data-sort-value=&quot;100&quot; | 100
| [[Қытай]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 34]
|-
| data-sort-value=&quot;101&quot; | 101
| [[Палеолит]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 34]
|-
| data-sort-value=&quot;102&quot; | 102
| [[Хасан Алпысбаев]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 34]
|-
| data-sort-value=&quot;103&quot; | 103
| [[Көңіл шай]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 34]
|-
| data-sort-value=&quot;104&quot; | 104
| [[Қазақ хандары]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;105&quot; | 105
| [[Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33]
|-
| data-sort-value=&quot;106&quot; | 106
| [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;107&quot; | 107
| [[Түркістан (қала)]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 33]
|-
| data-sort-value=&quot;108&quot; | 108
| [[Жасуша]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 33]
|-
| data-sort-value=&quot;109&quot; | 109
| [[Өзбекстан]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 32]
|-
| data-sort-value=&quot;110&quot; | 110
| [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;111&quot; | 111
| [[Уикипедия:Видео сабақтар]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32]
|-
| data-sort-value=&quot;112&quot; | 112
| [[Күнбағыс]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 32]
|-
| data-sort-value=&quot;113&quot; | 113
| [[Қорқыт ата]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 32]
|-
| data-sort-value=&quot;114&quot; | 114
| [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;115&quot; | 115
| [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 32]
|-
| data-sort-value=&quot;116&quot; | 116
| [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 32]
|-
| data-sort-value=&quot;117&quot; | 117
| [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 31]
|-
| data-sort-value=&quot;118&quot; | 118
| [[Алматы облысы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;119&quot; | 119
| [[Алматы әкімі]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%96 31]
|-
| data-sort-value=&quot;120&quot; | 120
| [[Әлімұлы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;121&quot; | 121
| [[Құмырсқалар]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 31]
|-
| data-sort-value=&quot;122&quot; | 122
| [[Бесін намазы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;123&quot; | 123
| [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 30]
|-
| data-sort-value=&quot;124&quot; | 124
| [[Мөңке би Тілеуұлы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;125&quot; | 125
| [[Абай облысындағы өрт]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 29]
|-
| data-sort-value=&quot;126&quot; | 126
| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;127&quot; | 127
| [[Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;128&quot; | 128
| [[Ақтау]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 29]
|-
| data-sort-value=&quot;129&quot; | 129
| [[Қазақстан Құрылтайы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;130&quot; | 130
| [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;131&quot; | 131
| [[Шеркеш]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 29]
|-
| data-sort-value=&quot;132&quot; | 132
| [[Мұстафа Шоқай]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 29]
|-
| data-sort-value=&quot;133&quot; | 133
| [[Химиялық элементтер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;134&quot; | 134
| [[Түргеш қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;135&quot; | 135
| [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 28]
|-
| data-sort-value=&quot;136&quot; | 136
| [[Әл-Фатиха сүресі]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;137&quot; | 137
| [[Отырар]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 28]
|-
| data-sort-value=&quot;138&quot; | 138
| [[Шанышқылы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;139&quot; | 139
| [[Санжар Керімбай]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 27]
|-
| data-sort-value=&quot;140&quot; | 140
| [[Қарахан мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;141&quot; | 141
| [[Қазақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;142&quot; | 142
| [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;143&quot; | 143
| [[Қазақстан аудандары]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;144&quot; | 144
| [[Мәдениет]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 27]
|-
| data-sort-value=&quot;145&quot; | 145
| [[Майқы би]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 27]
|-
| data-sort-value=&quot;146&quot; | 146
| [[Дауыссыз дыбыстар]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 27]
|-
| data-sort-value=&quot;147&quot; | 147
| [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;148&quot; | 148
| [[Кенесары хан]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 27]
|-
| data-sort-value=&quot;149&quot; | 149
| [[Теміреткі]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;150&quot; | 150
| [[Атырау]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 27]
|-
| data-sort-value=&quot;151&quot; | 151
| [[Өскемен]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 27]
|-
| data-sort-value=&quot;152&quot; | 152
| [[Темір дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;153&quot; | 153
| [[Ресей]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 26]
|-
| data-sort-value=&quot;154&quot; | 154
| [[Оралхан Бөкей]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 26]
|-
| data-sort-value=&quot;155&quot; | 155
| [[Мұрат Есжан]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 26]
|-
| data-sort-value=&quot;156&quot; | 156
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;157&quot; | 157
| [[Алланың есімдері]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;158&quot; | 158
| [[Исатай Тайманұлы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;159&quot; | 159
| [[Уикипедия:Telegram]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 26]
|-
| data-sort-value=&quot;160&quot; | 160
| [[Қазақстан президенті]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;161&quot; | 161
| [[Ұлытау облысы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;162&quot; | 162
| [[Геодезияның ғылыми тұрғыдағы анықтамасы және оның міндеттері]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%82%D2%B1%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;163&quot; | 163
| [[Арғын]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 26]
|-
| data-sort-value=&quot;164&quot; | 164
| [[Астана]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 26]
|-
| data-sort-value=&quot;165&quot; | 165
| [[Америка Құрама Штаттары]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;166&quot; | 166
| [[Қазақтар]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25]
|-
| data-sort-value=&quot;167&quot; | 167
| [[Хақназар хан]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25]
|-
| data-sort-value=&quot;168&quot; | 168
| [[Жәнібек хан]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25]
|-
| data-sort-value=&quot;169&quot; | 169
| [[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;170&quot; | 170
| [[Шайыр (ауыл)]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 25]
|-
| data-sort-value=&quot;171&quot; | 171
| [[Наймандар]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 25]
|-
| data-sort-value=&quot;172&quot; | 172
| [[Абай жолы (роман)]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 25]
|-
| data-sort-value=&quot;173&quot; | 173
| [[Жыныстық қатынас]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 25]
|-
| data-sort-value=&quot;174&quot; | 174
| [[Үлгі:12221кесте]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A12221%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5 25]
|-
| data-sort-value=&quot;175&quot; | 175
| [[Жазғы Азия ойындары 2026]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 25]
|-
| data-sort-value=&quot;176&quot; | 176
| [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;177&quot; | 177
| [[Руслан Тай]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 25]
|-
| data-sort-value=&quot;178&quot; | 178
| [[Алтын Орда]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 25]
|-
| data-sort-value=&quot;179&quot; | 179
| [[Қазыбек би]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 25]
|-
| data-sort-value=&quot;180&quot; | 180
| [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;181&quot; | 181
| [[Сарматтар]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 24]
|-
| data-sort-value=&quot;182&quot; | 182
| [[Африка]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 24]
|-
| data-sort-value=&quot;183&quot; | 183
| [[Шығыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;184&quot; | 184
| [[Көзімнің қарасы...]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 24]
|-
| data-sort-value=&quot;185&quot; | 185
| [[Қазақ тілі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;186&quot; | 186
| [[Сәкен Сейфуллин]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;187&quot; | 187
| [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24]
|-
| data-sort-value=&quot;188&quot; | 188
| [[Алаш партиясы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;189&quot; | 189
| [[Қаракесек (Арғын)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;190&quot; | 190
| [[Табын]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;191&quot; | 191
| [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;192&quot; | 192
| [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2001_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_11_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;193&quot; | 193
| [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;194&quot; | 194
| [[Қызылорда облысы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;195&quot; | 195
| [[Қимақ қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;196&quot; | 196
| [[Дулат]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 24]
|-
| data-sort-value=&quot;197&quot; | 197
| [[Тасмола мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;198&quot; | 198
| [[Өсімдіктер]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 23]
|-
| data-sort-value=&quot;199&quot; | 199
| [[Уикипедия:Таныстыру]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 23]
|-
| data-sort-value=&quot;200&quot; | 200
| [[Ұлыбритания]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 23]
|-
| data-sort-value=&quot;201&quot; | 201
| [[Ақбілек (роман)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;202&quot; | 202
| [[Бауыржан Момышұлы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;203&quot; | 203
| [[Қасым хан]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;204&quot; | 204
| [[Әмір Темір]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 23]
|-
| data-sort-value=&quot;205&quot; | 205
| [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;206&quot; | 206
| [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;207&quot; | 207
| [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 23]
|-
| data-sort-value=&quot;208&quot; | 208
| [[Балқаш]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 23]
|-
| data-sort-value=&quot;209&quot; | 209
| [[Сұңғыла]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 23]
|-
| data-sort-value=&quot;210&quot; | 210
| [[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;211&quot; | 211
| [[Еуропа]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 23]
|-
| data-sort-value=&quot;212&quot; | 212
| [[Қарлұқ қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;213&quot; | 213
| [[Алаш айнасы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;214&quot; | 214
| [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;215&quot; | 215
| [[Ілияс Жансүгіров]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;216&quot; | 216
| [[Рабиғ әс-сәни]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93_%D3%99%D1%81-%D1%81%D3%99%D0%BD%D0%B8 22]
|-
| data-sort-value=&quot;217&quot; | 217
| [[Қуандық Қыстықбаев]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;218&quot; | 218
| [[Жамбыл Жабайұлы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;219&quot; | 219
| [[Бұрындық хан]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22]
|-
| data-sort-value=&quot;220&quot; | 220
| [[Қыпшақтар]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;221&quot; | 221
| [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;222&quot; | 222
| [[Жүсіпбек Аймауытов]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;223&quot; | 223
| [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;224&quot; | 224
| [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;225&quot; | 225
| [[Қазақ билері]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;226&quot; | 226
| [[Әлем елдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;227&quot; | 227
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;228&quot; | 228
| [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;229&quot; | 229
| [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;230&quot; | 230
| [[Салқам Жәңгір хан]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;231&quot; | 231
| [[Ұлы Жібек жолы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;232&quot; | 232
| [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;233&quot; | 233
| [[Салауат]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 21]
|-
| data-sort-value=&quot;234&quot; | 234
| [[Өзбекәлі Жәнібеков]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;235&quot; | 235
| [[Есік Алтын адамы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;236&quot; | 236
| [[Қалалық аңшы (телесериал)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%88%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;237&quot; | 237
| [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;238&quot; | 238
| [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;239&quot; | 239
| [[Ақтөбе]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 21]
|-
| data-sort-value=&quot;240&quot; | 240
| [[Құстар]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 21]
|-
| data-sort-value=&quot;241&quot; | 241
| [[Орталық Азия]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 21]
|-
| data-sort-value=&quot;242&quot; | 242
| [[Ақтабан шұбырынды]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;243&quot; | 243
| [[Албан руы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;244&quot; | 244
| [[Алаяқтық]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;245&quot; | 245
| [[Мұхтар Шаханов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;246&quot; | 246
| [[Тұрар Рысқұлов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;247&quot; | 247
| [[Жетісу облысы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;248&quot; | 248
| [[Мүшел жас]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20]
|-
| data-sort-value=&quot;249&quot; | 249
| [[Шұжық (тағам)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D2%9B_%28%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;250&quot; | 250
| [[Кәмшат Жолдыбаева]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;251&quot; | 251
| [[Қажымұқан Мұңайтпасов (стадион, Шымкент)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2_%28%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BD%2C_%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;252&quot; | 252
| [[Махаббат, қызық мол жылдар]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;253&quot; | 253
| [[Германия]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 20]
|-
| data-sort-value=&quot;254&quot; | 254
| [[Куннилингус]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 20]
|-
| data-sort-value=&quot;255&quot; | 255
| [[Шымкент]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 20]
|-
| data-sort-value=&quot;256&quot; | 256
| [[Рибонуклеин қышқылы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;257&quot; | 257
| [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 20]
|-
| data-sort-value=&quot;258&quot; | 258
| [[Ислам күнтізбесі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;259&quot; | 259
| [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 20]
|-
| data-sort-value=&quot;260&quot; | 260
| [[Геродот]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 20]
|-
| data-sort-value=&quot;261&quot; | 261
| [[Жасыбай (көл)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;262&quot; | 262
| [[Талап Сұлтанбеков]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;263&quot; | 263
| [[Энеолит]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 20]
|-
| data-sort-value=&quot;264&quot; | 264
| [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 20]
|-
| data-sort-value=&quot;265&quot; | 265
| [[Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 20]
|-
| data-sort-value=&quot;266&quot; | 266
| [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;267&quot; | 267
| [[Зарина Кармен]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;268&quot; | 268
| [[Құран]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;269&quot; | 269
| [[Жаныс]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 19]
|-
| data-sort-value=&quot;270&quot; | 270
| [[Домалақ ана]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;271&quot; | 271
| [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;272&quot; | 272
| [[Ақмола облысы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;273&quot; | 273
| [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;274&quot; | 274
| [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;275&quot; | 275
| [[Байбақты]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;276&quot; | 276
| [[Етеккір]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;277&quot; | 277
| [[Бата]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;278&quot; | 278
| [[Шәкір Әбенов]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;279&quot; | 279
| [[Азия]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 19]
|-
| data-sort-value=&quot;280&quot; | 280
| [[Шөмекей]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 19]
|-
| data-sort-value=&quot;281&quot; | 281
| [[Бәйтерек (монумент)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;282&quot; | 282
| [[Өт айдайтын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;283&quot; | 283
| [[Әбіш Кекілбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;284&quot; | 284
| [[Платон]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;285&quot; | 285
| [[Қырғызстан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;286&quot; | 286
| [[Орда (музыкалық топ)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;287&quot; | 287
| [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;288&quot; | 288
| [[Дауысты дыбыстар]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;289&quot; | 289
| [[Ерте темір дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;290&quot; | 290
| [[Саясаттану]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 19]
|-
| data-sort-value=&quot;291&quot; | 291
| [[Оғыз мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;292&quot; | 292
| [[Қарағанды облысы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;293&quot; | 293
| [[Еділ қаған]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;294&quot; | 294
| [[Асқазан аурулары]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;295&quot; | 295
| [[Абай облысы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;296&quot; | 296
| [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;297&quot; | 297
| [[Пазырық мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;298&quot; | 298
| [[Микроскоп]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 18]
|-
| data-sort-value=&quot;299&quot; | 299
| [[Сүйінбай Аронұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;300&quot; | 300
| [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;301&quot; | 301
| [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;302&quot; | 302
| [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;303&quot; | 303
| [[Қазақ ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;304&quot; | 304
| [[Арыстанбаб]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 18]
|-
| data-sort-value=&quot;305&quot; | 305
| [[Моңғолия]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 18]
|-
| data-sort-value=&quot;306&quot; | 306
| [[Соқырішек]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 18]
|-
| data-sort-value=&quot;307&quot; | 307
| [[Ninety One]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Ninety_One 18]
|-
| data-sort-value=&quot;308&quot; | 308
| [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;309&quot; | 309
| [[Қайып хан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;310&quot; | 310
| [[Төле би]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 18]
|-
| data-sort-value=&quot;311&quot; | 311
| [[Баланы ұшықтау]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 18]
|-
| data-sort-value=&quot;312&quot; | 312
| [[Түркия]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 18]
|-
| data-sort-value=&quot;313&quot; | 313
| [[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;314&quot; | 314
| [[Бейметалдар]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;315&quot; | 315
| [[Наурызбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;316&quot; | 316
| [[Жетісу]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;317&quot; | 317
| [[Ысты]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;318&quot; | 318
| [[Орта жүз]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17]
|-
| data-sort-value=&quot;319&quot; | 319
| [[Қазақстан жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;320&quot; | 320
| [[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;321&quot; | 321
| [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;322&quot; | 322
| [[Қазақстан өзендері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;323&quot; | 323
| [[BALA (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;324&quot; | 324
| [[Үндістан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;325&quot; | 325
| [[Жеті қазына]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;326&quot; | 326
| [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;327&quot; | 327
| [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 17]
|-
| data-sort-value=&quot;328&quot; | 328
| [[Жүйелік блок]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 17]
|-
| data-sort-value=&quot;329&quot; | 329
| [[Ай (серік)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;330&quot; | 330
| [[Қазақстан вице-президенті]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;331&quot; | 331
| [[Орал]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 17]
|-
| data-sort-value=&quot;332&quot; | 332
| [[Әлеуметтану]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;333&quot; | 333
| [[Қостанай облысы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;334&quot; | 334
| [[Таз руы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;335&quot; | 335
| [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;336&quot; | 336
| [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;337&quot; | 337
| [[Ежелгі Мысыр]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;338&quot; | 338
| [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;339&quot; | 339
| [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;340&quot; | 340
| [[Тараз]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 17]
|-
| data-sort-value=&quot;341&quot; | 341
| [[Әдеби тіл]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D1%82%D1%96%D0%BB 17]
|-
| data-sort-value=&quot;342&quot; | 342
| [[Экология]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 17]
|-
| data-sort-value=&quot;343&quot; | 343
| [[Айқын Төлепберген]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;344&quot; | 344
| [[Жамбыл облысы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;345&quot; | 345
| [[Минет]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 17]
|-
| data-sort-value=&quot;346&quot; | 346
| [[Жүсіп Баласағұни]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 17]
|-
| data-sort-value=&quot;347&quot; | 347
| [[Ұшқан ұя]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 17]
|-
| data-sort-value=&quot;348&quot; | 348
| [[Тәуке хан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;349&quot; | 349
| [[Қазақстан халық кеңесі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;350&quot; | 350
| [[Ақтөбе облысы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;351&quot; | 351
| [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;352&quot; | 352
| [[Жетісу Алатауы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;353&quot; | 353
| [[Біржан мен Сара айтысы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;354&quot; | 354
| [[Құлан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;355&quot; | 355
| [[Неолит]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 16]
|-
| data-sort-value=&quot;356&quot; | 356
| [[Сіргелі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;357&quot; | 357
| [[Туыстық атаулары]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;358&quot; | 358
| [[Жеті жарғы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;359&quot; | 359
| [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;360&quot; | 360
| [[Фонетика]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;361&quot; | 361
| [[Жыл күндерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;362&quot; | 362
| [[Барыс (жануар)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;363&quot; | 363
| [[1847 жыл]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1847_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 16]
|-
| data-sort-value=&quot;364&quot; | 364
| [[Sadraddin]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 16]
|-
| data-sort-value=&quot;365&quot; | 365
| [[Жайдарман]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;366&quot; | 366
| [[Су]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;367&quot; | 367
| [[Ақуыз]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 16]
|-
| data-sort-value=&quot;368&quot; | 368
| [[Мекемтас Мырзахметұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;369&quot; | 369
| [[Тұсаукесер]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;370&quot; | 370
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;371&quot; | 371
| [[Ғұндар мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;372&quot; | 372
| [[Жұмбақтас]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 16]
|-
| data-sort-value=&quot;373&quot; | 373
| [[Жошы хан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;374&quot; | 374
| [[Қадыр Мырза Әлі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;375&quot; | 375
| [[Қызылорда]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;376&quot; | 376
| [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;377&quot; | 377
| [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;378&quot; | 378
| [[Qazaqstan (телеарна)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;379&quot; | 379
| [[Республика күні (Қазақстан)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;380&quot; | 380
| [[Бекет Мырзағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;381&quot; | 381
| [[Қыз Жібек (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;382&quot; | 382
| [[Фариза Оңғарсынова]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;383&quot; | 383
| [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;384&quot; | 384
| [[Арыс]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 16]
|-
| data-sort-value=&quot;385&quot; | 385
| [[Отқа май құю]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 16]
|-
| data-sort-value=&quot;386&quot; | 386
| [[Әйтеке би]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 16]
|-
| data-sort-value=&quot;387&quot; | 387
| [[Мысық]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;388&quot; | 388
| [[Антропогенез]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 16]
|-
| data-sort-value=&quot;389&quot; | 389
| [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;390&quot; | 390
| [[Сегізаяқ (өлең)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;391&quot; | 391
| [[Қарағанды]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;392&quot; | 392
| [[ВТБ Банк]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%A2%D0%91_%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%BA 16]
|-
| data-sort-value=&quot;393&quot; | 393
| [[Дүние жүзінің саяси картасы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;394&quot; | 394
| [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;395&quot; | 395
| [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 16]
|-
| data-sort-value=&quot;396&quot; | 396
| [[Алаш автономиясы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;397&quot; | 397
| [[Маңғыстау облысы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;398&quot; | 398
| [[Азан шақырып ат қою]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 15]
|-
| data-sort-value=&quot;399&quot; | 399
| [[Қарғын (роман)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;400&quot; | 400
| [[Қанабек Байсейітов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;401&quot; | 401
| [[Асан қайғы Сәбитұлы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;402&quot; | 402
| [[Көшпенділер (трилогия)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;403&quot; | 403
| [[Жетісу ауданы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;404&quot; | 404
| [[Диуани хикмет]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 15]
|-
| data-sort-value=&quot;405&quot; | 405
| [[Шапырашты]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;406&quot; | 406
| [[Махмұд Қашқари]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 15]
|-
| data-sort-value=&quot;407&quot; | 407
| [[Биология]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 15]
|-
| data-sort-value=&quot;408&quot; | 408
| [[Бесікке салу]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 15]
|-
| data-sort-value=&quot;409&quot; | 409
| [[Менің атым Қожа (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;410&quot; | 410
| [[Халық Кеңесі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;411&quot; | 411
| [[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;412&quot; | 412
| [[Суан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;413&quot; | 413
| [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;414&quot; | 414
| [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;415&quot; | 415
| [[Өркениет]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 15]
|-
| data-sort-value=&quot;416&quot; | 416
| [[ДНҚ]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 15]
|-
| data-sort-value=&quot;417&quot; | 417
| [[Кете (ру)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;418&quot; | 418
| [[Вирустар]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;419&quot; | 419
| [[Азаматтық құқық]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;420&quot; | 420
| [[Ағылшын тілі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;421&quot; | 421
| [[Компьютер]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;422&quot; | 422
| [[Павлодар облысы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;423&quot; | 423
| [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;424&quot; | 424
| [[Домбыра]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;425&quot; | 425
| [[Шежіре]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15]
|-
| data-sort-value=&quot;426&quot; | 426
| [[Қой]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;427&quot; | 427
| [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;428&quot; | 428
| [[Аналды секс]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 15]
|-
| data-sort-value=&quot;429&quot; | 429
| [[Алтай таулары]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;430&quot; | 430
| [[Қазақстан жеріндегі палеолит]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 15]
|-
| data-sort-value=&quot;431&quot; | 431
| [[Қарқаралы петициясы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;432&quot; | 432
| [[Үлгі:Еуропа елдері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;433&quot; | 433
| [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;434&quot; | 434
| [[Жаңабай (Дулат)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;435&quot; | 435
| [[Жоңғар хандығы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;436&quot; | 436
| [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;437&quot; | 437
| [[Уикимедиа қоры]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;438&quot; | 438
| [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;439&quot; | 439
| [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;440&quot; | 440
| [[Әзербайжан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;441&quot; | 441
| [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;442&quot; | 442
| [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;443&quot; | 443
| [[Ботбай]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;444&quot; | 444
| [[Ортаққор]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;445&quot; | 445
| [[Экономика]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;446&quot; | 446
| [[Түркия қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;447&quot; | 447
| [[Ақбөкен]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;448&quot; | 448
| [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;449&quot; | 449
| [[Есім хан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;450&quot; | 450
| [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;451&quot; | 451
| [[Қазақстан археологиясы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;452&quot; | 452
| [[Көңіл айту]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;453&quot; | 453
| [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;454&quot; | 454
| [[ACE (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ACE_%28Ninety_One%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;455&quot; | 455
| [[Соңғы көш (роман)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;456&quot; | 456
| [[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;457&quot; | 457
| [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;458&quot; | 458
| [[Райымбек батыр]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;459&quot; | 459
| [[Таушық]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D2%9B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;460&quot; | 460
| [[Тоғыз-құмалақ]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;461&quot; | 461
| [[Сократ]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;462&quot; | 462
| [[Ескендір Зұлқарнайын]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;463&quot; | 463
| [[Қазақстан туы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;464&quot; | 464
| [[Тасбақалар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;465&quot; | 465
| [[Жағалбайлы (ру)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;466&quot; | 466
| [[Уикипедия:Мақалаға бастама]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;467&quot; | 467
| [[Отбасы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;468&quot; | 468
| [[Жердің пішіні мен көлемі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D1%96%D1%88%D1%96%D0%BD%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;469&quot; | 469
| [[Дыбыс үндестігі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;470&quot; | 470
| [[Лингвистика]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;471&quot; | 471
| [[Көкпар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;472&quot; | 472
| [[Анатомия]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;473&quot; | 473
| [[Қ]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 13]
|-
| data-sort-value=&quot;474&quot; | 474
| [[Құрлық әскерлерінің әскери институты]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;475&quot; | 475
| [[Сөйлеу тілі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;476&quot; | 476
| [[Жапония]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;477&quot; | 477
| [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;478&quot; | 478
| [[Ресей империясы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;479&quot; | 479
| [[Темперамент]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 13]
|-
| data-sort-value=&quot;480&quot; | 480
| [[Тама]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;481&quot; | 481
| [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;482&quot; | 482
| [[Батыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;483&quot; | 483
| [[Ясин сүресі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;484&quot; | 484
| [[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;485&quot; | 485
| [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;486&quot; | 486
| [[Алаш Орда]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;487&quot; | 487
| [[Apple Inc.]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Apple_Inc. 13]
|-
| data-sort-value=&quot;488&quot; | 488
| [[Сөйлеу тілінің анатомиясы мен физиологиясы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;489&quot; | 489
| [[Ақпарат-коммуникация технологиясы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;490&quot; | 490
| [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;491&quot; | 491
| [[Кіші жүз]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13]
|-
| data-sort-value=&quot;492&quot; | 492
| [[Қазақ газеті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;493&quot; | 493
| [[Сақиналар әміршісі (роман)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;494&quot; | 494
| [[Ақсүйек]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 13]
|-
| data-sort-value=&quot;495&quot; | 495
| [[Қабдеш Жұмаділов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;496&quot; | 496
| [[Атлас]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81 13]
|-
| data-sort-value=&quot;497&quot; | 497
| [[Қазақстан Республикасының Президенті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;498&quot; | 498
| [[Шығай хан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;499&quot; | 499
| [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;500&quot; | 500
| [[Асбест]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%82 13]
|-
| data-sort-value=&quot;501&quot; | 501
| [[Түркілер]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;502&quot; | 502
| [[Қыркүйек]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 13]
|-
| data-sort-value=&quot;503&quot; | 503
| [[Сыпатай батыр]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;504&quot; | 504
| [[Бәйдібек Қарашаұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;505&quot; | 505
| [[Алғи]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 13]
|-
| data-sort-value=&quot;506&quot; | 506
| [[Пернетақта]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;507&quot; | 507
| [[Еуропа одағы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;508&quot; | 508
| [[Қаражидек]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BA 13]
|-
| data-sort-value=&quot;509&quot; | 509
| [[Солтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;510&quot; | 510
| [[Қарапайымдар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;511&quot; | 511
| [[Il’han Ihsan]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 13]
|-
| data-sort-value=&quot;512&quot; | 512
| [[Дәстүр (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;513&quot; | 513
| [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;514&quot; | 514
| [[Христофор Колумб]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 13]
|-
| data-sort-value=&quot;515&quot; | 515
| [[Сырдария]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;516&quot; | 516
| [[18 ғасырдағы Қазақстан тарихнамасы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;517&quot; | 517
| [[Матай (ру бірлестігі)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;518&quot; | 518
| [[Жалайыр]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;519&quot; | 519
| [[Қыпшақ Сейітқұл Маманұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;520&quot; | 520
| [[Тарақты]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;521&quot; | 521
| [[Жануарлар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;522&quot; | 522
| [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;523&quot; | 523
| [[Канада]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;524&quot; | 524
| [[Қожа]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;525&quot; | 525
| [[Мата атаулары мен түрлері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;526&quot; | 526
| [[Бақытсыз Жамал]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 13]
|-
| data-sort-value=&quot;527&quot; | 527
| [[Ас беру]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;528&quot; | 528
| [[Маралшөп тамыры]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%88%D3%A9%D0%BF_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;529&quot; | 529
| [[Кәкен Хамзаұлы Қамзин]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B8%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;530&quot; | 530
| [[Көңіл толқыны (күй)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;531&quot; | 531
| [[Грузия]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;532&quot; | 532
| [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;533&quot; | 533
| [[Еңлік-Кебек]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 13]
|-
| data-sort-value=&quot;534&quot; | 534
| [[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;535&quot; | 535
| [[Сүйінші]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;536&quot; | 536
| [[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;537&quot; | 537
| [[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;538&quot; | 538
| [[Мастопатия]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 12]
|-
| data-sort-value=&quot;539&quot; | 539
| [[Франция қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;540&quot; | 540
| [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;541&quot; | 541
| [[Талдықорған]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;542&quot; | 542
| [[Буын үндестігі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;543&quot; | 543
| [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;544&quot; | 544
| [[Солтүстік Америка]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;545&quot; | 545
| [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;546&quot; | 546
| [[Мәскеу]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83 12]
|-
| data-sort-value=&quot;547&quot; | 547
| [[Аңырақай шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;548&quot; | 548
| [[Түйе малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;549&quot; | 549
| [[Уикипедия:Қысқа сілтеме]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 12]
|-
| data-sort-value=&quot;550&quot; | 550
| [[Көкшетау]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 12]
|-
| data-sort-value=&quot;551&quot; | 551
| [[Қазақстан ғалымдары]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;552&quot; | 552
| [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;553&quot; | 553
| [[Әнші құм төбесі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD%D1%88%D1%96_%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;554&quot; | 554
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 12]
|-
| data-sort-value=&quot;555&quot; | 555
| [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;556&quot; | 556
| [[Бала психологиясы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;557&quot; | 557
| [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;558&quot; | 558
| [[Шақ (етістік)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;559&quot; | 559
| [[Ошақты]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;560&quot; | 560
| [[Қияттар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;561&quot; | 561
| [[Эллипсоид]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D1%81%D0%BE%D0%B8%D0%B4 12]
|-
| data-sort-value=&quot;562&quot; | 562
| [[Әл-Кәфирун сүресі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;563&quot; | 563
| [[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;564&quot; | 564
| [[Қаңлы (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;565&quot; | 565
| [[Билік басындағы монархтардың тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;566&quot; | 566
| [[Рим империясы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;567&quot; | 567
| [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;568&quot; | 568
| [[Баян-Өлгей аймағы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;569&quot; | 569
| [[Оғыздар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;570&quot; | 570
| [[Бесік жыры]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;571&quot; | 571
| [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;572&quot; | 572
| [[Балғабек Қыдырбекұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;573&quot; | 573
| [[Надежда Давыдовна Тоқаева]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;574&quot; | 574
| [[Жаппас]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 12]
|-
| data-sort-value=&quot;575&quot; | 575
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;576&quot; | 576
| [[Ньютонның бірінші заңы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;577&quot; | 577
| [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%A8%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;578&quot; | 578
| [[Ақ Орда (мемлекет)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;579&quot; | 579
| [[Алакөл (көл)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;580&quot; | 580
| [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;581&quot; | 581
| [[Чикаго]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE 12]
|-
| data-sort-value=&quot;582&quot; | 582
| [[Ақша]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;583&quot; | 583
| [[Қарауыл руы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;584&quot; | 584
| [[Төлен Әбдік]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 12]
|-
| data-sort-value=&quot;585&quot; | 585
| [[Рақымжан Қошқарбаев]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;586&quot; | 586
| [[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;587&quot; | 587
| [[Тұрмыс-салт жырлары]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;588&quot; | 588
| [[Ақпарат]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 12]
|-
| data-sort-value=&quot;589&quot; | 589
| [[Адай күйі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;590&quot; | 590
| [[Үлгі:Demo]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3ADemo 12]
|-
| data-sort-value=&quot;591&quot; | 591
| [[Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;592&quot; | 592
| [[Естай - Қорлан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;593&quot; | 593
| [[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;594&quot; | 594
| [[Шешендік сөздер]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;595&quot; | 595
| [[Қарақалпақстан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;596&quot; | 596
| [[A.Z. (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=A.Z._%28Ninety_One%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;597&quot; | 597
| [[Құлсары]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;598&quot; | 598
| [[Украина]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;599&quot; | 599
| [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value=&quot;600&quot; | 600
| [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;601&quot; | 601
| [[Үкі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;602&quot; | 602
| [[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;603&quot; | 603
| [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;604&quot; | 604
| [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;605&quot; | 605
| [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;606&quot; | 606
| [[Барлас]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;607&quot; | 607
| [[:Санат:Аяқталмаған мақалалар|Санат:Аяқталмаған мақалалар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;608&quot; | 608
| [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;609&quot; | 609
| [[Қайтадан (фильм, 2025)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;610&quot; | 610
| [[Қазақстан Республикасының заңдары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;611&quot; | 611
| [[Педагогика]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;612&quot; | 612
| [[Ұйықтатын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;613&quot; | 613
| [[Лев Николаевич Гумилев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;614&quot; | 614
| [[Сауд Арабиясы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;615&quot; | 615
| [[Вагиналды секс]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;616&quot; | 616
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;617&quot; | 617
| [[Құдалық]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;618&quot; | 618
| [[Аутизм]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 11]
|-
| data-sort-value=&quot;619&quot; | 619
| [[Ақмешіт әулие үңгірі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;620&quot; | 620
| [[Төреғали Төреəліұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;621&quot; | 621
| [[Қапез Байғабылұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;622&quot; | 622
| [[:Санат:ISBN сиқырлы сілтемелері қолданылған беттер|Санат:ISBN сиқырлы сілтемелері қолданылған беттер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3AISBN_%D1%81%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;623&quot; | 623
| [[Рәбия сұлтан бегім]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 11]
|-
| data-sort-value=&quot;624&quot; | 624
| [[Қорықтар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;625&quot; | 625
| [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;626&quot; | 626
| [[Жиде]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 11]
|-
| data-sort-value=&quot;627&quot; | 627
| [[Бөкей Ордасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;628&quot; | 628
| [[Ұйқы безі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;629&quot; | 629
| [[Алгоритм]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 11]
|-
| data-sort-value=&quot;630&quot; | 630
| [[Санкт-Петербург]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82-%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3 11]
|-
| data-sort-value=&quot;631&quot; | 631
| [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;632&quot; | 632
| [[Бұлан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;633&quot; | 633
| [[Creative Commons]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Creative_Commons 11]
|-
| data-sort-value=&quot;634&quot; | 634
| [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;635&quot; | 635
| [[Олжас Абайұлы Бектенов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;636&quot; | 636
| [[Қазақ шежіресі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;637&quot; | 637
| [[Тынық мұхит]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11]
|-
| data-sort-value=&quot;638&quot; | 638
| [[Киіз үй]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 11]
|-
| data-sort-value=&quot;639&quot; | 639
| [[Есет Құдайбергенұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;640&quot; | 640
| [[Қан топтары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;641&quot; | 641
| [[Байұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;642&quot; | 642
| [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;643&quot; | 643
| [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;644&quot; | 644
| [[Керей (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;645&quot; | 645
| [[Қазақстанның еуропалық бөлігі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;646&quot; | 646
| [[Бактериялар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;647&quot; | 647
| [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;648&quot; | 648
| [[Ми қыртысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;649&quot; | 649
| [[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;650&quot; | 650
| [[Бөгенбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;651&quot; | 651
| [[Қыпшақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;652&quot; | 652
| [[Бибігүл Ахметқызы Төлегенова]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;653&quot; | 653
| [[Өзбекстан қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;654&quot; | 654
| [[Массагеттер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;655&quot; | 655
| [[Желтоқсан көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;656&quot; | 656
| [[Жетісай ауданы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;657&quot; | 657
| [[Ауыл (партия)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;658&quot; | 658
| [[Шиқан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;659&quot; | 659
| [[Алшын]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;660&quot; | 660
| [[Қазақ ұлттық ырымдары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;661&quot; | 661
| [[Әбілхан Қастеев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;662&quot; | 662
| [[Судандағы үшінші азамат соғысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;663&quot; | 663
| [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;664&quot; | 664
| [[Қатысушы:Iarbian]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AIarbian 11]
|-
| data-sort-value=&quot;665&quot; | 665
| [[Берел қорымы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;666&quot; | 666
| [[Келінжан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;667&quot; | 667
| [[Мақал-мәтелдер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;668&quot; | 668
| [[Жаужүрек мың бала]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;669&quot; | 669
| [[Адамның шығу тегі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;670&quot; | 670
| [[Есік обасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;671&quot; | 671
| [[Жұлдыз]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value=&quot;672&quot; | 672
| [[Көкнәр]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;673&quot; | 673
| [[Айдар (шаш)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;674&quot; | 674
| [[2026 жыл]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 11]
|-
| data-sort-value=&quot;675&quot; | 675
| [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 11]
|-
| data-sort-value=&quot;676&quot; | 676
| [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;677&quot; | 677
| [[Латын тілі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;678&quot; | 678
| [[Франция]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;679&quot; | 679
| [[Конституция]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;680&quot; | 680
| [[Абай алаңы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;681&quot; | 681
| [[Сан есім]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 11]
|-
| data-sort-value=&quot;682&quot; | 682
| [[Бұланты шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;683&quot; | 683
| [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;684&quot; | 684
| [[Септік]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 11]
|-
| data-sort-value=&quot;685&quot; | 685
| [[Жылқы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;686&quot; | 686
| [[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;687&quot; | 687
| [[Қазақстан премьер-министрі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;688&quot; | 688
| [[Сын есім]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 11]
|-
| data-sort-value=&quot;689&quot; | 689
| [[Құлшығаш]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 11]
|-
| data-sort-value=&quot;690&quot; | 690
| [[Гамлет]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D1%82 11]
|-
| data-sort-value=&quot;691&quot; | 691
| [[Орта Азия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;692&quot; | 692
| [[Қасым ханның қасқа жолы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;693&quot; | 693
| [[Саңырауқұлақтар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;694&quot; | 694
| [[Атырау облысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;695&quot; | 695
| [[ZaQ (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;696&quot; | 696
| [[Сиқым]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 11]
|-
| data-sort-value=&quot;697&quot; | 697
| [[Сарыүйсін]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;698&quot; | 698
| [[Сиыр малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;699&quot; | 699
| [[Мәтін]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;700&quot; | 700
| [[Өзбектер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;701&quot; | 701
| [[Андроново мәдениеті кезеңінің ескерткіштері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;702&quot; | 702
| [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;703&quot; | 703
| [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;704&quot; | 704
| [[Диод]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BE%D0%B4 10]
|-
| data-sort-value=&quot;705&quot; | 705
| [[Көз]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 10]
|-
| data-sort-value=&quot;706&quot; | 706
| [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;707&quot; | 707
| [[Микробиология]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;708&quot; | 708
| [[Еуразия бірінші арнасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;709&quot; | 709
| [[Қосөзен (өркениет)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;710&quot; | 710
| [[Қасым Қайсенов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;711&quot; | 711
| [[Талқылау:Басты бет]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;712&quot; | 712
| [[Хан Тәңірі шыңы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;713&quot; | 713
| [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;714&quot; | 714
| [[Мақпал Исабекова]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;715&quot; | 715
| [[Алпамыс батыр]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;716&quot; | 716
| [[Гүбірлі таулары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;717&quot; | 717
| [[Сауран]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;718&quot; | 718
| [[Сабыр Омарұлы Рахимов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;719&quot; | 719
| [[Ежелгі Грекия]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;720&quot; | 720
| [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;721&quot; | 721
| [[Амангелді (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;722&quot; | 722
| [[Мәңгілік ел қақпасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;723&quot; | 723
| [[Есімдік]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;724&quot; | 724
| [[Көмекей]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 10]
|-
| data-sort-value=&quot;725&quot; | 725
| [[Қазақстан мерекелері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;726&quot; | 726
| [[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;727&quot; | 727
| [[Дәрет]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;728&quot; | 728
| [[Қарасай батыр]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;729&quot; | 729
| [[Музыкалық аспаптар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;730&quot; | 730
| [[Тарих (Геродот)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%28%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;731&quot; | 731
| [[Өнер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;732&quot; | 732
| [[Ноғай Ордасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;733&quot; | 733
| [[Эволюция]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;734&quot; | 734
| [[Аят әл-Курси]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 10]
|-
| data-sort-value=&quot;735&quot; | 735
| [[Психология тарихы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;736&quot; | 736
| [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;737&quot; | 737
| [[Дешті-қыпшақ мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;738&quot; | 738
| [[Рихард Кун]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D0%9A%D1%83%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;739&quot; | 739
| [[Энциклопедия]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;740&quot; | 740
| [[Оралды секс]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;741&quot; | 741
| [[Жәнібек Әлімханұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;742&quot; | 742
| [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;743&quot; | 743
| [[Шешендер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;744&quot; | 744
| [[Жәндіктер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;745&quot; | 745
| [[Психологияның зерттеу әдістері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;746&quot; | 746
| [[Ербол Дәненұлы Адаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;747&quot; | 747
| [[Күнделік.кз]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 10]
|-
| data-sort-value=&quot;748&quot; | 748
| [[Алғашқы ұстаз (кітап)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;749&quot; | 749
| [[Орхон жазба ескерткіштері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;750&quot; | 750
| [[Айша]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;751&quot; | 751
| [[Әділет (партия)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;752&quot; | 752
| [[Монитор]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;753&quot; | 753
| [[Аманжол Жазыұлы Жазин]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;754&quot; | 754
| [[Әсет Найманбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;755&quot; | 755
| [[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;756&quot; | 756
| [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;757&quot; | 757
| [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;758&quot; | 758
| [[Төлеңгіттер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;759&quot; | 759
| [[Төре]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 10]
|-
| data-sort-value=&quot;760&quot; | 760
| [[Әпке (драма)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;761&quot; | 761
| [[Португалия]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;762&quot; | 762
| [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;763&quot; | 763
| [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B6_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;764&quot; | 764
| [[Қара өлең]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3 10]
|-
| data-sort-value=&quot;765&quot; | 765
| [[Тарих]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 10]
|-
| data-sort-value=&quot;766&quot; | 766
| [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;767&quot; | 767
| [[Еділ]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value=&quot;768&quot; | 768
| [[Қылмыс]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;769&quot; | 769
| [[АҚШ қалалары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;770&quot; | 770
| [[Ән-Ниса сүресі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;771&quot; | 771
| [[Аустралия]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;772&quot; | 772
| [[Күн (жұлдыз)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;773&quot; | 773
| [[Қазақстан демографиясы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;774&quot; | 774
| [[Уикипедия:Зертхана]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;775&quot; | 775
| [[Математика]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;776&quot; | 776
| [[Кірме сөздер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;777&quot; | 777
| [[Методология]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;778&quot; | 778
| [[Әлсіз қаһарман]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;779&quot; | 779
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;780&quot; | 780
| [[Жетіру]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;781&quot; | 781
| [[Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;782&quot; | 782
| [[20 шілде]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=20_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 10]
|-
| data-sort-value=&quot;783&quot; | 783
| [[Module:Demo]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Module%3ADemo 10]
|-
| data-sort-value=&quot;784&quot; | 784
| [[Қасым Аманжолов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;785&quot; | 785
| [[Әдеби үрдіс]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D2%AF%D1%80%D0%B4%D1%96%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;786&quot; | 786
| [[Беріш]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 10]
|-
| data-sort-value=&quot;787&quot; | 787
| [[Ыбырай Жақаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;788&quot; | 788
| [[Орыстар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;789&quot; | 789
| [[Стилистика]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;790&quot; | 790
| [[Төрткөл (Қарақалпақстан)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;791&quot; | 791
| [[Шақшам]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;792&quot; | 792
| [[Ірімшік]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;793&quot; | 793
| [[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі ғылыми мекемелері мен ғылыми-зерттеу жұмыстары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;794&quot; | 794
| [[Қырғыз руы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;795&quot; | 795
| [[Моғолстан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;796&quot; | 796
| [[Шекті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;797&quot; | 797
| [[Әдебиет теориясы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;798&quot; | 798
| [[Тыныс алу жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;799&quot; | 799
| [[Мәдениеттану]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;800&quot; | 800
| [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;801&quot; | 801
| [[Сүйек]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;802&quot; | 802
| [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;803&quot; | 803
| [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;804&quot; | 804
| [[Бас тарту]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;805&quot; | 805
| [[Есентемір]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;806&quot; | 806
| [[Румыния азаматтарына қойылатын визалық талаптар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;807&quot; | 807
| [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;808&quot; | 808
| [[Бинарлық номенклатура]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;809&quot; | 809
| [[Корпус]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;810&quot; | 810
| [[Геодезияның дамуы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;811&quot; | 811
| [[Айнұр Жұмабекқызы Тұрсынбаева]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;812&quot; | 812
| [[Гүл]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value=&quot;813&quot; | 813
| [[Уикипедия:Бейтарап көзқарас]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;814&quot; | 814
| [[Анилингус]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 9]
|-
| data-sort-value=&quot;815&quot; | 815
| [[Қарақалпақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;816&quot; | 816
| [[Семей]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;817&quot; | 817
| [[Абайтану]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;818&quot; | 818
| [[Орфография]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;819&quot; | 819
| [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;820&quot; | 820
| [[Саяси ой]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BE%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;821&quot; | 821
| [[Археология]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;822&quot; | 822
| [[Солтүстік Корея]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;823&quot; | 823
| [[Астрахан облысы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;824&quot; | 824
| [[Сулақ (өзен)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;825&quot; | 825
| [[Мамаш хан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;826&quot; | 826
| [[Қатысушы:EPIC]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;827&quot; | 827
| [[Сұлу қаған]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;828&quot; | 828
| [[Асылбек Райханұлы Боранбай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;829&quot; | 829
| [[Ілияс Омаров]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;830&quot; | 830
| [[Баба түкті Шашты Әзіз]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 9]
|-
| data-sort-value=&quot;831&quot; | 831
| [[Әлмерек абыз]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 9]
|-
| data-sort-value=&quot;832&quot; | 832
| [[Латвия]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;833&quot; | 833
| [[Бандыны қуған Хамит (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;834&quot; | 834
| [[Астана қаласы мектептерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;835&quot; | 835
| [[Атмосфера]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;836&quot; | 836
| [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;837&quot; | 837
| [[Тана]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;838&quot; | 838
| [[Нью-Йорк]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E-%D0%99%D0%BE%D1%80%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;839&quot; | 839
| [[Шағатай ұлысы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;840&quot; | 840
| [[Қазақ графикасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;841&quot; | 841
| [[Никколо Макиавелли]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8 9]
|-
| data-sort-value=&quot;842&quot; | 842
| [[Моңғолиядағы қазақтар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;843&quot; | 843
| [[Ойық руы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;844&quot; | 844
| [[Кәмшат Байғазықызы Дөненбаева]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;845&quot; | 845
| [[Жапония қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;846&quot; | 846
| [[Қола дәуіріндегі Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;847&quot; | 847
| [[Келес ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;848&quot; | 848
| [[Қарта]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;849&quot; | 849
| [[Жел энергетикасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;850&quot; | 850
| [[Глоттогенез]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%BB%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 9]
|-
| data-sort-value=&quot;851&quot; | 851
| [[Сүгір жырау Бегендікұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;852&quot; | 852
| [[Ертіс]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 9]
|-
| data-sort-value=&quot;853&quot; | 853
| [[Ұлы жүз]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 9]
|-
| data-sort-value=&quot;854&quot; | 854
| [[Бельгия]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;855&quot; | 855
| [[Француз тілі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;856&quot; | 856
| [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;857&quot; | 857
| [[Каспий теңізі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;858&quot; | 858
| [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;859&quot; | 859
| [[Әбу Райхан әл-Бируни]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 9]
|-
| data-sort-value=&quot;860&quot; | 860
| [[Қызға қырық үйден тыйым]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;861&quot; | 861
| [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;862&quot; | 862
| [[Қазақ жүздері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;863&quot; | 863
| [[Онтология]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;864&quot; | 864
| [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;865&quot; | 865
| [[Қазығұрт ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;866&quot; | 866
| [[Наполеон Бонапарт]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;867&quot; | 867
| [[Ежелгі Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;868&quot; | 868
| [[Майкл Джексон]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;869&quot; | 869
| [[Портал:Африка/Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;870&quot; | 870
| [[Арыстан баб кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;871&quot; | 871
| [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;872&quot; | 872
| [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;873&quot; | 873
| [[Сырлытам кесенесі (Жаңадария)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;874&quot; | 874
| [[:Санат:Еш медиа файлы жоқ мақалалар|Санат:Еш медиа файлы жоқ мақалалар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%95%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;875&quot; | 875
| [[Әбілмәмбет хан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;876&quot; | 876
| [[Шортанбай Қанайұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;877&quot; | 877
| [[Географиялық зерттеу әдістері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;878&quot; | 878
| [[Гипотеза]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%B7%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;879&quot; | 879
| [[Шу]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;880&quot; | 880
| [[Ғани Бектайұлы Бейсембаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;881&quot; | 881
| [[:Сурет:Бағаналы руы.jpg|Сурет:Бағаналы руы.jpg]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B.jpg 9]
|-
| data-sort-value=&quot;882&quot; | 882
| [[Непал]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 9]
|-
| data-sort-value=&quot;883&quot; | 883
| [[Есбол Өмірбаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;884&quot; | 884
| [[Социалистік реализм]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;885&quot; | 885
| [[Мажарстан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;886&quot; | 886
| [[Ақтамберді Сарыұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;887&quot; | 887
| [[Қазақ ұлттық киімдері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;888&quot; | 888
| [[Тоқтар Серіков]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;889&quot; | 889
| [[Түркістан автономиясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;890&quot; | 890
| [[Жай сан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;891&quot; | 891
| [[Асық ойындары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;892&quot; | 892
| [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;893&quot; | 893
| [[Қазақ әдеби тілі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;894&quot; | 894
| [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;895&quot; | 895
| [[Әл-Ихлас сүресі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;896&quot; | 896
| [[Театр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;897&quot; | 897
| [[20 тамыз]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=20_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7 9]
|-
| data-sort-value=&quot;898&quot; | 898
| [[Әскери тәртіп]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%82%D3%99%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BF 9]
|-
| data-sort-value=&quot;899&quot; | 899
| [[Физика]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;900&quot; | 900
| [[Тұщықұдық (Маңғыстау облысы)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%89%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%28%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;901&quot; | 901
| [[Медицина]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;902&quot; | 902
| [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;903&quot; | 903
| [[Педагогикалық психология]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;904&quot; | 904
| [[Қаршыға Ахмедьяров]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8C%D1%8F%D1%80%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;905&quot; | 905
| [[Созақ ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;906&quot; | 906
| [[Қояншық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;907&quot; | 907
| [[Үлкен (Жамбыл ауданы)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;908&quot; | 908
| [[Әл-Фатх сүресі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D1%85_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;909&quot; | 909
| [[Мұртты обалар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;910&quot; | 910
| [[Мәлін]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;911&quot; | 911
| [[Бағаналы (ру)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;912&quot; | 912
| [[Еврейлер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;913&quot; | 913
| [[Заттыбек Көпбосынұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;914&quot; | 914
| [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;915&quot; | 915
| [[Кемел Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;916&quot; | 916
| [[Сібір хандығы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;917&quot; | 917
| [[Дональд Трамп]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 9]
|-
| data-sort-value=&quot;918&quot; | 918
| [[Тәңіршілдік]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;919&quot; | 919
| [[Рим]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;920&quot; | 920
| [[Ерке сылқым (күй)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;921&quot; | 921
| [[Біржан Қожағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;922&quot; | 922
| [[Ертегі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;923&quot; | 923
| [[Сырмақ]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;924&quot; | 924
| [[Facebook]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Facebook 9]
|-
| data-sort-value=&quot;925&quot; | 925
| [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;926&quot; | 926
| [[Жусан иісі (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;927&quot; | 927
| [[Құнанбай Өскенбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;928&quot; | 928
| [[Заң]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3 9]
|-
| data-sort-value=&quot;929&quot; | 929
| [[Менің атым Қожа (хикаят)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;930&quot; | 930
| [[Афанасьев мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8C%D0%B5%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;931&quot; | 931
| [[Шымыр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;932&quot; | 932
| [[Топонимика]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;933&quot; | 933
| [[Жоба:Инкубатор/Тапанова Сауле Есембековна]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%98%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%2F%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;934&quot; | 934
| [[2010 жыл]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2010_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 9]
|-
| data-sort-value=&quot;935&quot; | 935
| [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;936&quot; | 936
| [[Кемел Ақышұлы Ақышев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;937&quot; | 937
| [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;938&quot; | 938
| [[Жер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;939&quot; | 939
| [[Орталық Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;940&quot; | 940
| [[Тәуекел хан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;941&quot; | 941
| [[Төркіндеу]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;942&quot; | 942
| [[Пәкістан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;943&quot; | 943
| [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;944&quot; | 944
| [[Бөріқазған]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;945&quot; | 945
| [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 9]
|-
| data-sort-value=&quot;946&quot; | 946
| [[Темірғали Көпбаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;947&quot; | 947
| [[Чарли және шоколад фабрикасы (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%88%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;948&quot; | 948
| [[Жанар Қожақанқызы Байсемізова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;949&quot; | 949
| [[Мұса пайғамбар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 9]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>p55er502cn6bm5xyxjdhxoq6tjdipjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сергей Фёдорович Корецкий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783507</id>
    <revision>
      <id>3654302</id>
      <parentid>3653193</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T16:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-48574-22|~2026-48574-22]] ([[User talk:~2026-48574-22|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3643030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5818" sha1="5tsb3wjivxa5mmfi6ktkxgl6c3x9q92" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = министр
 | Қазақша есімі        = Сергей Корецкий
 | Шынайы есімі         = {{lang-uk|Сергій Корецький}}
 | Суреті               = Serhiy Koretsky in July 2026.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Корецкий, 2026 жыл
 | Титулы               = 20-[[Украина премьер-министрі]]
 | Ту                   = Flag of Ukraine.svg
 | Ту2                  = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
 | Басқара бастады      = 16 шілде 2026 жылдан бері
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]
 | Ізашары              = [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = [[Нафтогаз Украина]]ның төрағасы
 | Ту_2                 = Naftogaz Group EN.png
 | Ту2_2                = Naftogaz Group EN.png
 | Басқара бастады_2    = 14 мамыр 2025
 | Басқаруын аяқтады_2  = 16 шілде 2026
 | Туған күні         = 14.3.1978
 | Туған жері         = {{туғанжері|Луцк|Луцкіде}}, [[Волынь облысы]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Білімі               = {{ublist
  |[[Луцк ұлттық техникалық университеті]]
  |[[Ивано-Франковск мұнай және газ ұлттық техникалық университеті]]
  |[[«Киев-Могила академиясы» ұлттық университеті]]
}}
 | Ғылыми деңгейі       = 
 | Партиясы             = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Мамандығы            = {{hlist|Саясаткер|кәсіпкер|менеджер}}
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Serhii Koretskyi
 | Марапаттары          = 
}}
'''Сергей Фёдорович Корецкий''' ({{lang-uk|Сергій Федорович Корецький}}; [[14 наурыз]] [[1978 жыл|1978]], [[Луцк]]) — [[украина]]лық мемлекеттік қайраткер және кәсіпкер, 2026 жылғы шілдеден бергі [[Украина премьер-министрі]]. Бұрын Корецкий [[Украиналық Нафтогаз]]ға басшылық еткен.

== Өмірбаяны ==
=== Білімі ===
Корецкий [[Луцк ұлттық техникалық университеті]]нде «автомобильдер және автомобиль шаруашылығы» (2001) және «кәсіпкерлік экономикасы» (2005) мамандықтары бойынша білім алды және [[Ивано-Франковск мұнай және газ ұлттық техникалық университеті]]нде «мұнай және газ өндірісін» оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://biz.nv.ua/ukr/markets/direktor-ukrnafti-koreckiy-stav-golovoyu-pravlinnya-naftogazu-nv-biznes-diznavsya-podrobici-50510017.html |title=Директор Укрнафти Корецький став головою правління Нафтогазу — NV Бізнес дізнався подробиці |publisher=NV |date=2025-04-29 |accessdate=2025-05-19 |language=uk}}&lt;/ref&gt; 2019 жылы ол [[Киев-Могила академиясы]]ның {{iw|Киев-Могила бизнес-мектебі|бизнес-мектебіндегі|uk|Києво-Могилянська бізнес-школа}} Executive MBA бағдарламасын бітірді.

=== Кәсіпкерлік мансабы ===
Корецкий 2025 жылғы 14 мамырдан 2026 жылғы 16 шілдеге дейін [[Нафтогаз Украина]]ның төрағасы болды.

=== Украина премьер-министрі ===
[[Верховна Рада]]ның 289 депутаты Корецкийді [[Украина премьер-министрі]] лауазымына тағайындады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-koretskyy-rada-pryznachennya-premyer/33804789.html |title=Рада підтримала призначення Корецького прем’єром |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-07-16 |accessdate=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Украина премьер-министрлері}}
{{DEFAULTSORT:Корецкий, Сергей Фёдорович}}
[[Санат:Ивано-Франковск мұнай және газ ұлттық техникалық университеті түлектері]]
[[Санат:Киев-Могила бизнес-мектебі түлектері]]
[[Санат:Украина саясаткерлері]]
[[Санат:Украина кәсіпкерлері]]
[[Санат:Украина премьер-министрлері]]
[[Санат:XXI ғасырдағы Еуропа билеушілері]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]</text>
      <sha1>5tsb3wjivxa5mmfi6ktkxgl6c3x9q92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Фармация комитеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784815</id>
    <revision>
      <id>3654461</id>
      <parentid>3641406</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3654461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5753" sha1="1wsjl5gzhdyvc2tt0a413fit86fay47" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Фармация комитеті
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет = {{KAZ}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                = 
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[3 тамыз]] [[2026 жыл]]
 |ізашары1          = 
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = 
 |штаб-пәтері       = 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Мәңгілік ел даңғылы, 8-үй, &quot;Министрліктер үйі&quot; әкімшілік ғимараты
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = Бауыржан Жүсіпов
 |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = 
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Фармация комитеті''' — фармацевтика өнеркәсібі, дәрілік заттар айналысын бақылау салаларында басшылықты жасайтын [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі]]нің ведомствосы.

== Тарихы ==
2001 жылы қайта ұйымдастырылған ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің құрамында Фармация, фармацевтика және медицина өнеркәсiбi комитетi болып құрылды. 2004 жылы ол Фармация комитеті, 2007 жылы Фармацевтикалық бақылау комитеті болып өзгертілді. 2009 жылы Медициналық қызмет көрсету саласындағы бақылау комитеті Медициналық қызметке ақы төлеу комитеті және Медициналық және фармацевтикалық қызметті бақылау комитеті болып екіге бөлініп, Фармацевтикалық бақылау комитеті Медициналық және фармацевтикалық қызметті бақылау комитетіне қосылды. 2014 жылы екі комитет ҚР Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің құрамына енді. 2017 жылы қайта құрылған ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің құрамына еніп, Медициналық және фармацевтикалық қызметті бақылау комитеті Фармация комитеті болып өзгертіліп, желтоқсан айында оған Медициналық қызметке ақы төлеу комитеті қосылды. 2019 жылы Қоғамдық денсаулық сақтау комитеті мен Фармация комитеті Тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің сапасы мен қауіпсіздігін бақылау комитеті болып бірікті. 2020 жылы аталған комитет Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті және Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитеті болып екіге бөлінді. 2026 жылы Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитеті Медициналық бақылау комитеті және Фармация комитеті болып екіге бөлінді.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2600000695 Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің ведомстволарын қайта ұйымдастыру туралы]&lt;/ref&gt;

== Міндеттері ==

== Қарамағындағы мекемелер ==
* Облыстар және Алматы, Астана, Шымкент қалалары бойынша департаменттер
* «Дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды сараптау ұлттық орталығы» ШЖҚ РМК

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|Ф]]</text>
      <sha1>1wsjl5gzhdyvc2tt0a413fit86fay47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инде Наварретт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>785018</id>
    <revision>
      <id>3654347</id>
      <parentid>3642781</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T01:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PaulLim11</username>
        <id>178754</id>
      </contributor>
      <comment>Image</comment>
      <origin>3654347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12701" sha1="7ntac3308udd15bhq4qybibl4eg6uxk" xml:space="preserve">{{Кинематограф 
  |есімі                  = Инде Наварретт
  |шынайы есімі           = {{lang-en|Inde Navarrette}}
  |сурет                  = Inde Navarrette at the 2025 Toronto International Film Festival 03 (cropped).jpg
  |сурет ені              = 220px
  |сурет атауы            = Инде Наварретт 2025 жылы
  |туған кезіндегі есімі  = Даниэль Фабиола Наварретт
  |туған күні             = 03.03.2001
  |туған жері             = {{Туғанжері|Тусон|Тусонда}}, [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{актриса|АҚШ|XXI ғасыр}}
  |азаматтығы             = {{байрақ|АҚШ}}
  |белсенді жылдары       = 2018 — қазіргі уақыт
  |марапаттары            =
  |imdb_id                = 9984699
  |сайты                  =
}}
'''Инде Наварретт''' ({{lang-en|Inde Navarrette}}), туған кездегі аты — '''Даниэль Фабиола Наварретт''' ({{lang-en|Danielle Fabiola Navarrette}}); {{Туғанкүні|3|3|2001}}, [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық актриса және бұрынғы онлайн-стример.&lt;ref&gt;{{cite tweet |title=Inde Navarrette says she 'deleted' all of her Twitch streams because she 'got scared' that 'people wouldn't take [her] seriously': 'It's not based in fact, but I just panicked.' Watch the full video: youtu.be/pnvlSfoB0Fw |date=2026-07-31 |user=Variety |number=2083250609449242799 |access-date=2026-08-01 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол актерлік мансабын жасөспірім кезінде қысқаметражды фильмдердегі рөлдерден бастады. Кейін [[Netflix]] платформасының «13 себеп» (13 Reasons Why) (2020) драмалық телесериалында және [[The CW]] арнасының «Супермен және Лоис» (Superman &amp; Lois) (2021–2024) суперқаһармандық драмалық телесериалында рөлдерге ие болды. Оның үлкен жетістігі «[[Обсессия (фильм, 2025)|Обсессия]]» (2025) мистикалық қорқынышты фильміндегі Никки Фриман рөлінен келді. Бұл рөлі оған сыншылардың жоғары бағасын әкелді.

== Өмірбаяны ==
Даниэль Фабиола Наварретт&lt;ref name=break&gt;{{cite web |last1=de Ory |first1=Natalia |title=Meet Inde Navarrette, the breakout star of Superman &amp; Lois |url=https://peopleenespanol.com/chica/meet-inde-navarrette-the-breakout-star-of-superman-lois/ |website=People en Español |access-date=May 5, 2026}}&lt;/ref&gt; 2001 жылғы 3 наурызда Тусон, [[Аризона]] штатында дүниеге келген. Оның [[Мексикалықтар|мексикалық]] әкесі АҚШ теңіз жаяу әскерлері корпусында қызмет еткен, ал [[Аустралиялықтар|аустралиялық]] анасы Тосси Фокс — шаштараз.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jimmy Kimmel Live Interview |url=https://www.youtube.com/watch?v=IFUny5cZAdk |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.elle.com.au/culture/celebrity/who-is-inde-navarrette/|title=Why Everyone You Know Is Obsessed With Inde Navarrette|magazine=Elle|date=May 29, 2026|access-date=July 10, 2026}}&lt;/ref&gt; Әкесінің АҚШ әскери күштерінде қызмет етуіне байланысты отбасы жиі қоныс аударып отырған. Он бес жасқа дейін ол он бір мектепте оқыған. Ата-анасы ажырасқаннан кейін Наварретт негізінен Висейлия, Калифорния штатында тәрбиеленді. Ол Висейлиядағы Mt. Whitney High School мектебінде аз уақыт оқып, кейін Лос-Анджелес аймағына көшіп, Redondo Union High School мектебіне оқуға түсті.

Ол актерлік өнерге деген қызығушылығының оянуына отбасының екі жағындағы туыстары да ықпал еткенін айтады. Анасы жағынан туыстары «Оскар» сыйлығын табыстау рәсімін үнемі тамашалаған, ал әкесі жағынан мексикалық туыстары оны ерте жастан бастап қорқынышты фильмдермен таныстырған.

Анасы оның бала кезіндегі тәуелсіз мінезіне байланысты оған «Инде» (ағылшын тіліндегі independent — «тәуелсіз» сөзінен шыққан) деген лақап ат берген.&lt;ref name=&quot;scmp1&quot;&gt;{{Cite news | date=May 19, 2026 | first=Ishani | last=Sarkar | title=Meet Inde Navarrette, who plays Nikki in Curry Barker's hit horror film, Obsession |newspaper=[[South China Morning Post]] | url=https://www.scmp.com/magazines/style/people/celebrities/article/3354079/meet-inde-navarrette-who-plays-nikki-curry-barkers-hit-horror-film-obsession | language=en | access-date=June 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

Наварретттің алғашқы рөлі [[Snapchat]] платформасының «Denton's Death Date» (2019) атты ситкомындағы Вероника рөлі болды.&lt;ref name=&quot;photobookmagazine.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Inde Navarrette |url=https://www.photobookmagazine.com/features/inde-navarrette |access-date=July 7, 2025 |website=photobookmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 2020 жылы Наварретт [[Netflix]] платформасының «13 себеп» (13 Reasons Why) телесериалының төртінші маусымында Эстела де ла Крус рөліне бекітілді. Оның алғашқы маңызды басты рөлі 2021 жылы «Супермен және Лоис» (Superman &amp; Lois) телесериалындағы Сара Кортес рөлі болды.&lt;ref name=&quot;poptized.com 2021&quot;&gt;{{Cite web |date=September 11, 2021 |title=Superheroes, Singing, &amp; Smallville: A Conversation with Inde Navarrette |url=https://poptized.com/tv-film/superheroes-singing-smallville-conversation-with-inde-navarrette/ |access-date=July 7, 2025 |website=poptized.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 6, 2023 |title=Superman &amp; Lois: Full Interview with Inde Navarrette (Sarah) |url=https://www.kryptonsite.com/superman-lois-full-interview-with-inde-navarrette-sarah/ |access-date=July 7, 2025 |website=kryptonsite.com}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы маусымда бюджет қысқартылуына байланысты Наварретт пен оның тағы алты әріптесі сериалдың төртінші әрі соңғы маусымына қатыспайтыны жарияланды. Алайда Наварретт төртінші маусымда бірнеше шағын эпизодтық көрініс үшін қайта оралды. 2025 жылы Наварретт «Trap House» экшн-фильмінде Тереза Флорес рөлін сомдады.&lt;ref name=&quot;New Mexico Film Office&quot;&gt;{{cite web |title=Trap House |url=https://nmfilm.com/production/trap-house |website=New Mexico Film Office |access-date=May 5, 2026}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Наварретт «[[Обсессия (фильм, 2025)|Обсессия]]» қорқынышты фильмінде Никки Фриман рөлін сомдады.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Saito |first=Stephen |title=TIFF 2025 Interview: Curry Barker on Crushing It in &quot;Obsession&quot; |url=https://moveablefest.com/curry-barker-obsession/ |website=The Moveable Fest |access-date=May 5, 2026 |date=September 6, 2025}}&lt;/ref&gt; Фильмнің премьерасы 2025 жылғы 5 қыркүйекте [[Торонто кинофестивалі|Торонто халықаралық кинофестивалі]]нде өтті. Оның ойыны сыншылардың жоғары бағасына ие болды, олар актрисаның кейіпкердің эмоциялық осалдығы мен физикалық қарқындылығын ерекше атап өтті.&lt;ref name=&quot;L'Officiel&quot;&gt;{{Cite web |last=Clarke |first=Grace |title=Who is Inde Navarrette? Meet Hollywood's Newest Scream Queen |url=https://www.lofficielusa.com/film-tv/who-is-inde-navarrette-obsession-movie-nikki-actress-age-movies-tv-shows |access-date=May 27, 2026 |website=L'Officiel USA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Earl |first=William |date=May 18, 2026 |title='Obsession' Star Inde Navarrette Delivers a Scary and Tragic Performance That Demands Awards Attention |url=https://variety.com/2026/film/opinion/obsession-inde-navarrette-awards-1236752366/ |access-date=June 11, 2026 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Наварретт бисексуал.&lt;ref name=&quot;Fuentes 2020&quot;&gt;{{Cite web |last=Fuentes |first=Tamara |title=&quot;13 Reasons Why&quot; Star Inde Navarrette On Bringing to Life Monty's Sister, Estela, in the Show's Final Season |url=https://www.seventeen.com/celebrity/movies-tv/a32906039/13-reasons-why-star-inde-navarrette-estela-exclusive-interview/ |website=Seventeen |publisher=Hearst Magazine Media, Inc. |date=June 11, 2020 |access-date=July 7, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Rodriguez |first=Mathew |title=We Broke a One Wish Willow and Now Inde Navarrette and Ethel Cain Are Friends|url=https://www.them.us/entertainment/celebrity/ethel-cain-inde-navarette-friends |magazine=[[Them (magazine)|Them]] |date=July 7, 2026 |access-date=July 14, 2026 | quote=Inde Navarrette, the openly bisexual star of the summer box-office horror sensation Obsession...}}&lt;/ref&gt; Оның төрт бауыры бар: бір ағасы, екі інісі және бір қарындасы. Наварретт [[Геймер|бейнеойындарға қызығады]]. Бұған дейін ол [[Twitch]] және [[YouTube]] платформаларында «Indenavarrette» пайдаланушы атымен [[Call of Duty (ойындар сериясы)|Call of Duty]] сияқты бейнеойындарды тікелей эфирде көрсетіп отырған.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Svetz |first=Josh |date=June 5, 2026 |title=How 'Obsession' Star Inde Navarrette Went From Twitch Streamer to Scream Queen |url=https://www.gq.com/story/obsession-inde-navarrette |access-date=June 19, 2026 |website=GQ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ghanem |first=Michel |date=June 11, 2026 |title=Inde Navarrette's real name and 5 more things you didn't know about the actress |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260611906877/inde-navarrette-real-name-things-you-didnt-know/ |access-date=June 19, 2026 |website=HOLA! USA}}&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==
=== Кино===
{{ФильмдеЖоғ}}
{{ҚФильмде|2018|Сөздерді бірге айқастыру|Cross Words Together|Алиса}}
{{Сериалда|2019||Дентонның өлім күні|Denton's Death Date|Вероника|басты рөл; 10 эпизод}}
{{Сериалда|2020||13 себеп|13 Reasons Why|Эстела де ла Крус|қайталанатын рөл; 4-маусымның 9 эпизоды}}
{{Фильмде|2020|Қараңғыда адасу|Wander Darkly|Жас Элли}}
{{ҚФильмде|2020|Мүкжидек түндері|Cranberry Nights|Хуана}}
{{ҚФильмде|2021|#Уитина|#Whitina|Дженезис}}
{{ҚФильмде|2021|Жақын достар|BFFS|Палома}}
{{Сериалда|2021|2024|Супермен және Лоис|Superman &amp; Lois|Сара Кортес|басты рөл; 47 эпизод}}
{{Фильмде|2025|Тұзақ үй|Trap House|Тереза Флорес}}
{{Фильмде|2025|[[Обсессия (фильм, 2025)|Обсессия]]|Obsession|Никки Фриман}}
{{Фильмде|TBA|Инвертиго|Invertigo|}}
{{ФильмдеТөм}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:АҚШ дыбыс жазу актрисалары]]
[[Санат:АҚШ телевизия актрисалары]]</text>
      <sha1>7ntac3308udd15bhq4qybibl4eg6uxk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654394</id>
      <parentid>3654347</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T08:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ataeva Meiramgul Balabaevna</username>
        <id>184481</id>
      </contributor>
      <comment>байланысты, қаржының  әрі,</comment>
      <origin>3654394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12708" sha1="4g2wsknu5swmwq9ivnqp1bb9ygikjfm" xml:space="preserve">{{Кинематограф 
  |есімі                  = Инде Наварретт
  |шынайы есімі           = {{lang-en|Inde Navarrette}}
  |сурет                  = Inde Navarrette at the 2025 Toronto International Film Festival 03 (cropped).jpg
  |сурет ені              = 220px
  |сурет атауы            = Инде Наварретт 2025 жылы
  |туған кезіндегі есімі  = Даниэль Фабиола Наварретт
  |туған күні             = 03.03.2001
  |туған жері             = {{Туғанжері|Тусон|Тусонда}}, [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{актриса|АҚШ|XXI ғасыр}}
  |азаматтығы             = {{байрақ|АҚШ}}
  |белсенді жылдары       = 2018 — қазіргі уақыт
  |марапаттары            =
  |imdb_id                = 9984699
  |сайты                  =
}}
'''Инде Наварретт''' ({{lang-en|Inde Navarrette}}), туған кездегі аты — '''Даниэль Фабиола Наварретт''' ({{lang-en|Danielle Fabiola Navarrette}}); {{Туғанкүні|3|3|2001}}, [[Тусон]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық актриса және бұрынғы онлайн-стример.&lt;ref&gt;{{cite tweet |title=Inde Navarrette says she 'deleted' all of her Twitch streams because she 'got scared' that 'people wouldn't take [her] seriously': 'It's not based in fact, but I just panicked.' Watch the full video: youtu.be/pnvlSfoB0Fw |date=2026-07-31 |user=Variety |number=2083250609449242799 |access-date=2026-08-01 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол актерлік мансабын жасөспірім кезінде қысқаметражды фильмдердегі рөлдерден бастады. Кейін [[Netflix]] платформасының «13 себеп» (13 Reasons Why) (2020) драмалық телесериалында және [[The CW]] арнасының «Супермен және Лоис» (Superman &amp; Lois) (2021–2024) суперқаһармандық драмалық телесериалында рөлдерге ие болды. Оның үлкен жетістігі «[[Обсессия (фильм, 2025)|Обсессия]]» (2025) мистикалық қорқынышты фильміндегі Никки Фриман рөлінен келді. Бұл рөлі оған сыншылардың жоғары бағасын әкелді.

== Өмірбаяны ==
Даниэль Фабиола Наварретт&lt;ref name=break&gt;{{cite web |last1=de Ory |first1=Natalia |title=Meet Inde Navarrette, the breakout star of Superman &amp; Lois |url=https://peopleenespanol.com/chica/meet-inde-navarrette-the-breakout-star-of-superman-lois/ |website=People en Español |access-date=May 5, 2026}}&lt;/ref&gt; 2001 жылғы 3 наурызда Тусон, [[Аризона]] штатында дүниеге келген. Оның [[Мексикалықтар|мексикалық]] әкесі АҚШ теңіз жаяу әскерлері корпусында қызмет еткен, ал [[Аустралиялықтар|аустралиялық]] анасы Тосси Фокс — шаштараз.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jimmy Kimmel Live Interview |url=https://www.youtube.com/watch?v=IFUny5cZAdk |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.elle.com.au/culture/celebrity/who-is-inde-navarrette/|title=Why Everyone You Know Is Obsessed With Inde Navarrette|magazine=Elle|date=May 29, 2026|access-date=July 10, 2026}}&lt;/ref&gt; Әкесінің АҚШ әскери күштерінде қызмет етуіне байланысты отбасы жиі қоныс аударып отырған. Он бес жасқа дейін ол он бір мектепте оқыған. Ата-анасы ажырасқаннан кейін Наварретт негізінен Висейлия, Калифорния штатында тәрбиеленді. Ол Висейлиядағы Mt. Whitney High School мектебінде аз уақыт оқып, кейін Лос-Анджелес аймағына көшіп, Redondo Union High School мектебіне оқуға түсті.

Ол актерлік өнерге деген қызығушылығының оянуына отбасының екі жағындағы туыстары да ықпал еткенін айтады. Анасы жағынан туыстары «Оскар» сыйлығын табыстау рәсімін үнемі тамашалаған, ал әкесі жағынан мексикалық туыстары оны ерте жастан бастап қорқынышты фильмдермен таныстырған.

Анасы оның бала кезіндегі тәуелсіз мінезіне байланысты, оған «Инде» (ағылшын тіліндегі independent — «тәуелсіз» сөзінен шыққан) деген лақап ат берген.&lt;ref name=&quot;scmp1&quot;&gt;{{Cite news | date=May 19, 2026 | first=Ishani | last=Sarkar | title=Meet Inde Navarrette, who plays Nikki in Curry Barker's hit horror film, Obsession |newspaper=[[South China Morning Post]] | url=https://www.scmp.com/magazines/style/people/celebrities/article/3354079/meet-inde-navarrette-who-plays-nikki-curry-barkers-hit-horror-film-obsession | language=en | access-date=June 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

Наварретттің алғашқы рөлі [[Snapchat]] платформасының «Denton's Death Date» (2019) атты ситкомындағы Вероника рөлі болды.&lt;ref name=&quot;photobookmagazine.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Inde Navarrette |url=https://www.photobookmagazine.com/features/inde-navarrette |access-date=July 7, 2025 |website=photobookmagazine.com}}&lt;/ref&gt; 2020 жылы Наварретт [[Netflix]] платформасының «13 себеп» (13 Reasons Why) телесериалының төртінші маусымында Эстела де ла Крус рөліне бекітілді. Оның алғашқы маңызды басты рөлі 2021 жылы «Супермен және Лоис» (Superman &amp; Lois) телесериалындағы Сара Кортес рөлі болды.&lt;ref name=&quot;poptized.com 2021&quot;&gt;{{Cite web |date=September 11, 2021 |title=Superheroes, Singing, &amp; Smallville: A Conversation with Inde Navarrette |url=https://poptized.com/tv-film/superheroes-singing-smallville-conversation-with-inde-navarrette/ |access-date=July 7, 2025 |website=poptized.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 6, 2023 |title=Superman &amp; Lois: Full Interview with Inde Navarrette (Sarah) |url=https://www.kryptonsite.com/superman-lois-full-interview-with-inde-navarrette-sarah/ |access-date=July 7, 2025 |website=kryptonsite.com}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы маусымда  қаржының  қысқартылуына байланысты, Наварретт пен оның тағы алты әріптесі сериалдың төртінші әрі, соңғы маусымына қатыспайтыны жарияланды. Алайда Наварретт төртінші маусымда бірнеше шағын эпизодтық көрініс үшін қайта оралды. 2025 жылы Наварретт «Trap House» экшн-фильмінде Тереза Флорес рөлін сомдады.&lt;ref name=&quot;New Mexico Film Office&quot;&gt;{{cite web |title=Trap House |url=https://nmfilm.com/production/trap-house |website=New Mexico Film Office |access-date=May 5, 2026}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Наварретт «[[Обсессия (фильм, 2025)|Обсессия]]» қорқынышты фильмінде Никки Фриман рөлін сомдады.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Saito |first=Stephen |title=TIFF 2025 Interview: Curry Barker on Crushing It in &quot;Obsession&quot; |url=https://moveablefest.com/curry-barker-obsession/ |website=The Moveable Fest |access-date=May 5, 2026 |date=September 6, 2025}}&lt;/ref&gt; Фильмнің премьерасы 2025 жылғы 5 қыркүйекте [[Торонто кинофестивалі|Торонто халықаралық кинофестивалі]]нде өтті. Оның ойыны сыншылардың жоғары бағасына ие болды, олар актрисаның кейіпкердің эмоциялық осалдығы мен физикалық қарқындылығын ерекше атап өтті.&lt;ref name=&quot;L'Officiel&quot;&gt;{{Cite web |last=Clarke |first=Grace |title=Who is Inde Navarrette? Meet Hollywood's Newest Scream Queen |url=https://www.lofficielusa.com/film-tv/who-is-inde-navarrette-obsession-movie-nikki-actress-age-movies-tv-shows |access-date=May 27, 2026 |website=L'Officiel USA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Earl |first=William |date=May 18, 2026 |title='Obsession' Star Inde Navarrette Delivers a Scary and Tragic Performance That Demands Awards Attention |url=https://variety.com/2026/film/opinion/obsession-inde-navarrette-awards-1236752366/ |access-date=June 11, 2026 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Наварретт бисексуал.&lt;ref name=&quot;Fuentes 2020&quot;&gt;{{Cite web |last=Fuentes |first=Tamara |title=&quot;13 Reasons Why&quot; Star Inde Navarrette On Bringing to Life Monty's Sister, Estela, in the Show's Final Season |url=https://www.seventeen.com/celebrity/movies-tv/a32906039/13-reasons-why-star-inde-navarrette-estela-exclusive-interview/ |website=Seventeen |publisher=Hearst Magazine Media, Inc. |date=June 11, 2020 |access-date=July 7, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Rodriguez |first=Mathew |title=We Broke a One Wish Willow and Now Inde Navarrette and Ethel Cain Are Friends|url=https://www.them.us/entertainment/celebrity/ethel-cain-inde-navarette-friends |magazine=[[Them (magazine)|Them]] |date=July 7, 2026 |access-date=July 14, 2026 | quote=Inde Navarrette, the openly bisexual star of the summer box-office horror sensation Obsession...}}&lt;/ref&gt; Оның төрт бауыры бар: бір ағасы, екі інісі және бір сіңілісі. Наварретт [[Геймер|бейнеойындарға қызығады]]. Бұған дейін ол [[Twitch]] және [[YouTube]] платформаларында «Indenavarrette» пайдаланушы атымен [[Call of Duty (ойындар сериясы)|Call of Duty]] сияқты бейнеойындарды тікелей эфирде көрсетіп отырған.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Svetz |first=Josh |date=June 5, 2026 |title=How 'Obsession' Star Inde Navarrette Went From Twitch Streamer to Scream Queen |url=https://www.gq.com/story/obsession-inde-navarrette |access-date=June 19, 2026 |website=GQ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ghanem |first=Michel |date=June 11, 2026 |title=Inde Navarrette's real name and 5 more things you didn't know about the actress |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260611906877/inde-navarrette-real-name-things-you-didnt-know/ |access-date=June 19, 2026 |website=HOLA! USA}}&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==
=== Кино===
{{ФильмдеЖоғ}}
{{ҚФильмде|2018|Сөздерді бірге айқастыру|Cross Words Together|Алиса}}
{{Сериалда|2019||Дентонның өлім күні|Denton's Death Date|Вероника|басты рөл; 10 эпизод}}
{{Сериалда|2020||13 себеп|13 Reasons Why|Эстела де ла Крус|қайталанатын рөл; 4-маусымның 9 эпизоды}}
{{Фильмде|2020|Қараңғыда адасу|Wander Darkly|Жас Элли}}
{{ҚФильмде|2020|Мүкжидек түндері|Cranberry Nights|Хуана}}
{{ҚФильмде|2021|#Уитина|#Whitina|Дженезис}}
{{ҚФильмде|2021|Жақын достар|BFFS|Палома}}
{{Сериалда|2021|2024|Супермен және Лоис|Superman &amp; Lois|Сара Кортес|басты рөл; 47 эпизод}}
{{Фильмде|2025|Тұзақ үй|Trap House|Тереза Флорес}}
{{Фильмде|2025|[[Обсессия (фильм, 2025)|Обсессия]]|Obsession|Никки Фриман}}
{{Фильмде|TBA|Инвертиго|Invertigo|}}
{{ФильмдеТөм}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:АҚШ дыбыс жазу актрисалары]]
[[Санат:АҚШ телевизия актрисалары]]</text>
      <sha1>4g2wsknu5swmwq9ivnqp1bb9ygikjfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санжар Серікұлы Аспандияров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>785132</id>
    <revision>
      <id>3654485</id>
      <parentid>3643446</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T11:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3654485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4923" sha1="9a8nujz3p3wgwqjg44gtz3vu91zv3zy" xml:space="preserve">{{Ғалым
 | Есімі               = Санжар Серікұлы Аспандияров
 | Суреті              = 
 | Сурет ені           = 
 | Сурет тақырыбы      = 
 | Туған күні          = 10.2.1968
 | Туған жері          = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні  = 25.5.2026
 | Қайтыс болған жері  = 
 | Жұбайы              = 
 | Балалары            = 
 | Ғылыми аясы         = {{hlist|[[Математика]]|[[қаржы]]}}
 | Жұмыс орны          = [[Сорбонна университеті]], [[Credit Suisse]], [[Citigroup]], [[Barclays Capital]]
 | Ғылыми дәрежесі     = [[Доктор (дәреже)|доктор]] (PhD)
 | Ғылыми атағы        = 
 | Альма-матер         = {{ublist
  |[[М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті|ММУ]]
  |[[Жоғары қалыпты мектеп (Париж)|École normale supérieure]], [[Сорбонна]]
}}
 | Ғылыми жетекші      = 
 | Атақты шәкірттері   = 
 | Несімен белгілі     = Сорбоннада докторлық диссертация қорғаған және дәріс оқыған алғашқы қазақ
 | Марапаттары         = 
 | Қолтаңбасы          = 
 | Қолтаңба ені        = 
 | Сайты               = 
 | Commons             = 
}}

'''Санжар Серікұлы Аспандияров''' ([[10 ақпан]] [[1968 жыл|1968]], [[Алматы]] – [[25 мамыр]] [[2026 жыл|2026]]) — қазақстандық ғалым-математик, халықаралық деңгейдегі қаржыгер. Сорбонна университетінде [[докторлық диссертация]] қорғаған және дәріс оқыған алғашқы қазақ.

== Өмірбаяны ==
Аспандияров 1968 жылғы 10 ақпанда ғылымдар әулетінде дүниеге келген. Оның атасы — [[Біләл Аспандияров]], тарихшы, лингвист әрі ағартушы. Әкесі — [[Серік Біләлұлы Аспандияров]], ғалым-[[физик]], жоғары қысымды алмаз камерасын жасаушы.

Алматы қаласындағы №56 орта мектепті 14 жасында белгілі педагог [[Архимед Ысқақов|Архимед Ысқақовтың]] сыныбында аяқтаған. 15 жасында ол туралы жас математик ретінде деректі фильм түсірілді.

=== Білімі мен ғылыми жолы ===

* М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетін үздік тамамдаған.
* Франциядағы Жоғары қалыпты мектептің (École normale supérieure) докторантурасында білімін жалғастырған.
* Сорбонна университетінде докторлық диссертация қорғап, кейін осы оқу орнында дәріс берген алғашқы қазақстандық өкіл болды.
* Жапония, Франция және Қытайдың мемлекеттік бағдарламаларының стипендиаты атанып, Жапония, Еуропа және Американың жетекші университеттерінде сабақ берді.
* Бес тілді, соның ішінде жапон және қытай тілдерін еркін меңгерген.

=== Кәсіби қызметі ===
Қаржы саласындағы аналитикалық және стратегиялық қызметі бойынша халықаралық ірі ұйымдарда [[Credit Suisse]] және [[Citigroup]] (Лондон), [[Barclays Capital]] (10 жылдан астам уақыт) жұмыс істеді.

2026 жылғы 25 мамырда 58 жасына қараған шағында қайтыс болды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ушел из жизни Санжар Аспандияров|url=https://forbes.kz/blogs/ushel-iz-zhizni-sanzhar-aspandiyarov-340d45}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Аспандияров, Санжар Серікұлы}}
[[Санат:Қазақстан математиктері]]
[[Санат:Қазақстан қаржыгерлері]]</text>
      <sha1>9a8nujz3p3wgwqjg44gtz3vu91zv3zy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Миса (өзен)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>785181</id>
    <revision>
      <id>3654362</id>
      <parentid>3643570</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:22:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3654362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26424" sha1="t6opgmoqnt2nktdh53bfmm5e4wa3jy1" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы = Миса
 |шынайы атауы = {{lang-lv|Misa}}
 |сурет = Misa River near Pēternieki.jpg
 |сурет ені = 300px
 |сурет атауы = Петерниеки маңындағы Миса
 |карта = Fluss-lv-Misa.png
 |карта ені = 280px
 |карта атауы = Мисаның Латвиядағы орналасуы
 |ұзындығы = 108
 |су алабының ауданы = 902,6
 |су алабы = [[Лиелупе]] алабы
 |өзендердің су алабы = [[Иецава]] → [[Лиелупе]] → [[Балтық теңізі]]
 |бастауы = Вецумниеки қыратының етегі
 |бастауының орны = [[Валле болысы]], Васки елді мекенінің оңтүстігі
 |s_lat_dir = N
 |s_lat_deg = 56
 |s_lat_min = 28
 |s_lat_sec = 25
 |s_lon_dir = E
 |s_lon_deg = 24
 |s_lon_min = 42
 |s_lon_sec = 26
 |сағасы = [[Иецава]]
 |сағасының орны = [[Озолниеки]] маңы
 |сағасының биіктігі = 0,4
 |m_lat_dir = N
 |m_lat_deg = 56
 |m_lat_min = 42
 |m_lat_sec = 12
 |m_lon_dir = E
 |m_lon_deg = 23
 |m_lon_min = 46
 |m_lon_sec = 56
 |еңістігі = 0,4
 |ел = {{LAT}}
 |аймақ = [[Бауска өлкесі]], [[Кекава өлкесі]], [[Олайне өлкесі]], [[Елгава өлкесі]]
 |ортаққордағы санаты = Misa
}}

'''Миса''' ({{lang-lv|Misa}}) — [[Латвия]]ның орталық бөлігіндегі өзен, [[Иецава]]ның оң жақ саласы. [[Лиелупе]] өзені алабына жатады. Өзеннің ұзындығы — '''108 км''', су жинау алабының ауданы — '''902,6 км²''', жалпы құламасы шамамен 42 м, орташа еңістігі — 0,4 м/км, жылдық ағын көлемі шамамен 0,22 км³.&lt;ref name=&quot;upes&quot;&gt;[https://www.upes.lv/informacija/lielupes-baseins/misa/ Misa]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Upes.lv''. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;olaineenv&quot;&gt;[https://www.olaine.lv/uploads/kcfinder/files/attistibas_planosanas_dokumenti/Att%C4%ABst%C4%ABbas_programma_2022-2028.gadam/Vides_parskats-1_%281%29.pdf Olaines novada attīstības programmas 2022.–2028. gadam Vides pārskats]. Olaines novada pašvaldība. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Миса Земгале тарихи-географиялық аймағындағы жазық, орманды және батпақты жерлер арқылы ағып өтеді. Өзен алабында шымтезекті батпақтар, құрғатылған ауыл шаруашылығы алқаптары, ормандар және елді мекендер көп. Арнасының едәуір бөлігі XX ғасырда мелиорация мақсатында реттелген.&lt;ref name=&quot;upes&quot;/&gt;

Өзен Бауска, Кекава, Олайне және Елгава өлкелерінің аумағымен ағып, Озолниеки маңында Иецаваға құяды.

== Географиясы ==
Миса Валле болысында, Васки (''Vaski'') елді мекенінің оңтүстігінде, Вецумниеки қыратының етегінен басталады. Бастау бөлігі Упмале жазығында орналасқан.&lt;ref name=&quot;lvgeo&quot;&gt;[https://vietvardi.lgia.gov.lv/ Latvijas Ģeotelpiskās informācijas aģentūras Vietvārdu datubāze]. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Жоғарғы ағысында өзен батпақты және орманды аумақтар арқылы өтеді. Одан әрі Миса өте аз еңістікті мұздық-көлдік жазықпен ағып, төменгі ағысында Тирели жазығына шығады. Мұнда жер бедерінің тегістігіне байланысты өзеннің ағымы баяу, аңғарының кейбір бөліктері су тасқынына бейім.&lt;ref name=&quot;upes&quot;/&gt;

[[Сурет:Misa pie Zvirgzdes 26mar2023.jpg|нобай|солға|300px|Звиргзде сағасына жақын Миса]]

Жоғарғы ағыста Миса аттас батпақты өңір арқылы өтеді. Өзеннің табиғи арнасы көптеген учаскеде мелиорациялық жұмыстар барысында түзетілген және тереңдетілген. Арнаның едәуір бөлігі [[Звиргзде]] өзені құятын жерге дейін реттелген.&lt;ref name=&quot;upes&quot;/&gt;

Стелпе мен Бейбежи аралығында шымтезек өндіру және жерді құрғату жұмыстары жүргізілген. Бұл аумақта польдерлік жүйелер қалыптастырылған. Ладзени батпағында тоғандар, ал Сталдати батпағы аумағында Бейбежи су қоймасы орналасқан.

Звиргзде сағасынан Плаканциемске дейін Миса негізінен жазық орманды аумақ арқылы ағады. Плаканциемстен төмен қарай өзен жағалауларындағы қоныстану тығыздығы артады; мұнда ауылдар, жеке үйлер мен саяжай массивтері орналасқан.

Соңғы бөлігінде Миса Далбе арқылы өтіп, Озолниеки маңында Иецава өзенінің оң жағалауына құяды.

== Гидрологиясы ==
Миса — жазық өзен. Ұзындығы 108 км болғанымен, оның жалпы құламасы шамамен 42 метр ғана, сондықтан орташа еңістігі шамамен 0,4 м/км құрайды.&lt;ref name=&quot;upes&quot;/&gt;

Өзен негізінен:
* еріген қар суымен;
* жауын-шашынмен;
* жер асты суларымен;
* батпақты алқаптардан келетін ағынмен

қоректенеді.

Мисаның жылдық ағын көлемі шамамен '''0,22 км³'''.&lt;ref name=&quot;upes&quot;/&gt; Ағын маусым бойынша біркелкі емес: көктемде қар еріген кезде су деңгейі айтарлықтай көтеріледі, ал құрғақ жаз мезгілінде суы азаяды.

Миса бойында гидрологиялық бақылаулар жүргізіліп келеді. Өзеннің орта ағысындағы '''Лиелвейси''' (''Lielveisi'') гидрологиялық станциясы Латвияның қоршаған орта, геология және метеорология орталығының бақылау желісіне енгізілген.&lt;ref&gt;[https://videscentrs.lvgmc.lv/ Latvijas Vides, ģeoloģijas un meteoroloģijas centrs]. Гидрологиялық бақылау желісі. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Мисаның гидрологиялық жағдайына табиғи ағыннан бөлек мелиорациялық каналдар, құрғатылған батпақтар және Даугава—Миса каналы да әсер етеді.

== Даугава—Миса каналы ==
XX ғасырдың екінші жартысында Олайне өнеркәсіптік ауданының техникалық суға деген сұранысын қамтамасыз ету және Мисаның суы аз кезеңдердегі ағынын ұлғайту үшін '''Даугава—Миса каналы''' ({{lang-lv|Daugavas—Misas kanāls}}) салынды.

Канал 1970-жылдары гидротехникалық жүйенің бір бөлігі ретінде жасалды. Ол Кекавиня өзені арқылы [[Даугава]] су жүйесімен байланысып, Плаканциемстің жоғары жағында Мисаға қосылады.&lt;ref name=&quot;canal&quot;&gt;[https://www.olaine.lv/uploads/filedir/Images/Attistiba/Teritorijas_planosana/Pagasts/vides_parskats_olaine_v1.pdf Olaines pagasta teritorijas plānojuma vides pārskats]. Olaines pašvaldība. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Жүйенің мақсаты Мисаға қосымша су жіберіп, Олайне қаласы мен оның химия және фармацевтика кәсіпорындарын техникалық сумен қамтамасыз ету болған. Каналдың ұзындығы шамамен '''12 км'''.

Кейін Олайне кәсіпорындарының су пайдалану жүйесі өзгергеннен кейін суды сорғылармен Даугава алабынан Мисаға белсенді айдау тоқтатылды.&lt;ref name=&quot;canal&quot;/&gt; Соған қарамастан канал Миса алабының жасанды гидрографиялық элементтерінің бірі болып қала береді.

== Салалары ==
Миса көптеген шағын өзендер, жылғалар және мелиорациялық каналдардың суын қабылдайды.

Ірі салаларының қатарына '''Тальке''' (''Taļķe'') және '''Звиргзде''' (''Zvirgzde'') жатады. Талькенің ұзындығы шамамен 34 км, Звиргзденікі шамамен 30 км.&lt;ref name=&quot;upes&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сол жақ салалары
! Оң жақ салалары
|-
| Медайне (''Medaine'')
| Варнупе (''Vārnupe'')
|-
| Милупите (''Milupīte'')
| Тальке (''Taļķe'')
|-
| Скуюпите (''Skujupīte'')
| Звиргзде (''Zvirgzde'')
|-
| Тецес страутс (''Tēces strauts'')
| Милупите (''Mīlupīte'')
|-
| Ваверупите (''Vāverupīte'')
| Даугава—Миса каналы
|-
|
| Олайните (''Olainīte'')
|-
|
| Пупла (''Pupla'')
|-
|
| Цена (''Cena'')
|-
|
| Апиньупите (''Apiņupīte'')
|-
|
| Стиебраю каналы (''Stiebrāju grāvis'')
|-
|
| Упмалниеку каналы (''Upmalnieku grāvis'')
|}

Олайните мен Пупла [[Олайне]] қаласы мен оның өнеркәсіптік аумағы арқылы өтетіндіктен, Мисаның төменгі алабының гидрологиялық және экологиялық жағдайында маңызды рөл атқарады.&lt;ref name=&quot;olaineenv&quot;/&gt;

== Елді мекендері ==
Миса бойында және оған тікелей жақын орналасқан негізгі елді мекендер:

* '''Стелпе''' (''Stelpe'');
* '''Бейбежи''' (''Beibeži'');
* '''Дзереми''' (''Dzērumi'');
* '''Эзитис''' (''Ezītis'');
* '''Плаканциемс''' (''Plakanciems'');
* '''Петерниеки''' (''Pēternieki'');
* '''Далбе''' (''Dalbe'');
* '''Озолниеки''' (''Ozolnieki'').

[[Сурет:Misa River in Dalbe.jpg|нобай|оңға|300px|Далбедегі Миса]]

Өзеннің жоғарғы ағысы сирек қоныстанған ауылдық және орманды жерлерден өтсе, Плаканциемс пен Далбе арасындағы төменгі ағысында елді мекендер мен саяжай қоныстары жиі кездеседі.

Плаканциемс маңында Миса тарихи тұрғыдан табиғи шекара қызметін де атқарған. Бұл өңірдегі бұрынғы Олайне, Катлакалнс және Иецава болыстарының шекаралары өзен мен оның маңындағы табиғи нысандарға сүйенген.&lt;ref&gt;[https://enciklopedija.lv/skirklis/164121-Plakanciems Plakanciems]. ''Nacionālā enciklopēdija''. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

== Көлігі ==
Миса Латвияның орталық бөлігіндегі бірнеше маңызды автомобиль және теміржол бағыттарын кесіп өтеді.

Өзен арқылы немесе оның маңынан:
* '''A7''' — Рига—Бауска—Литва шекарасы;
* '''A8''' — Рига—Елгава—Литва шекарасы;
* '''P87''';
* '''P88''';
* '''P89''';
* '''P92'''

автомобиль жолдары өтеді.&lt;ref name=&quot;upes&quot;/&gt;

Далбе маңында Мисаны Елгава—Крустпилс теміржолы кесіп өтеді.

[[Сурет:Dzelzceļa tilts Dalbē - ogre11 - Panoramio.jpg|нобай|солға|300px|Далбедегі Миса үстінен өтетін теміржол көпірі]]

Көпірлер мен жол инфрақұрылымы өзеннің орта және төменгі ағысындағы елді мекендерді Рига, Елгава, Бауска және басқа өңірлермен байланыстырады.

== Шаруашылықтағы маңызы ==
Миса алабының табиғи жағдайы ұзақ уақыт бойы ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және [[шымтезек]] өндіру үшін пайдаланылып келеді.

XX ғасырда өзеннің көптеген бөліктері мелиорация мақсатында түзетіліп, тереңдетілді. Өзенге құятын көптеген шағын су арналары да жасанды түрде реттелген. Мелиорациялық жүйелердің негізгі мақсаты батпақты жерлерді құрғату, ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығы жерлерінің су режимін реттеу болды.

Миса әсіресе [[Олайне]] қаласының XX ғасырдағы өнеркәсіптік дамуымен байланысты. Өзен және оның салалары қала мен кәсіпорындардың су шаруашылығы жүйесінде пайдаланылды, ал су жетіспейтін кезеңдерде қосымша су беру үшін Даугава—Миса каналы салынды.&lt;ref name=&quot;canal&quot;/&gt;

Қазіргі кезде өзеннің мемлекеттік мелиорациялық жүйеге жататын бөліктерін күтіп-ұстауға және су өткізу қабілетін қамтамасыз етуге Латвияның тиісті мемлекеттік мелиорация қызметтері қатысады.&lt;ref name=&quot;olaineenv&quot;/&gt;

== Құқықтық мәртебесі ==
Латвия Азаматтық заңының (''Civillikums'') жария су нысандары туралы қосымшасына сәйкес, '''Звиргзде өзені Мисаға құятын жерден Мисаның Иецаваға құяр сағасына дейінгі бөлігі қоғамдық (жария) өзен болып саналады'''.&lt;ref name=&quot;public&quot;&gt;[https://likumi.lv/ta/id/90219-civillikums-pielikumi Civillikums. Pielikumi — Publisko ezeru un upju saraksts]. ''Likumi.lv''. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Бұл мәртебе төменгі ағыстағы өзенді пайдалану, жағалауға қолжетімділік және су ресурстарын басқару тәртібіне құқықтық негіз береді.

== Экологиялық жағдайы ==
Миса алабына ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы, шымтезек өндіру, мелиорация, елді мекендердің ағынды сулары және өнеркәсіптік аумақтардың әсері тиеді.

Латвияның 2022—2027 жылдарға арналған '''Лиелупе өзен алабын басқару жоспарында''' Миса бірнеше су нысанына бөлініп бағаланады.&lt;ref name=&quot;lielupeplan&quot;&gt;[https://videscentrs.lvgmc.lv/files/Udens/Udens_apsaimniekosana_plani_2022_2027_07_04_2024/Lielupes%20UBA%20plans%202022-2027_v2.pdf Lielupes upju baseinu apgabala apsaimniekošanas plāns 2022.–2027. gadam]. Latvijas Vides, ģeoloģijas un meteoroloģijas centrs. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

'''Misa_2 (L140)''' деп белгіленген Звиргзде сағасынан Олайните сағасына дейінгі учаскенің экологиялық сапасы жоспарлау құжаттарында '''орташа''' деп алдын ала бағаланған.&lt;ref name=&quot;olaineenv&quot;/&gt;

Олайните сағасынан Иецаваға дейінгі төменгі '''Misa_3 (L129)''' учаскесінің экологиялық жағдайы '''нашар''' деп бағаланған. Алдыңғы бағалау кезеңінде оның жағдайы «өте нашар» санатына жатқызылған, яғни кейінгі бағалауда бір санатқа жақсарған.&lt;ref name=&quot;lielupeplan&quot;/&gt;

Бұл учаскеге әсер ететін негізгі факторлардың арасында:
* тазартылған және тазартылмаған ағынды сулар;
* ластанған және бұрын ластанған өнеркәсіптік аумақтар;
* ауыл шаруашылығынан таралатын қоректік заттар;
* орман шаруашылығы және мелиорация;
* шымтезекті алқаптардан келетін ағын

аталады.&lt;ref name=&quot;lielupeplan&quot;/&gt;

2015—2019 жылдардағы мониторингте Мисаның төменгі ағысындағы кейбір бақылау бекеттерінде еріген оттегі, аммоний азоты және басқа су сапасы көрсеткіштері бойынша балықтарға қолайлы су үшін белгіленген шектерден ауытқулар тіркелген.&lt;ref name=&quot;lielupeplan&quot;/&gt;

Плаканциемстен сағасына дейінгі Миса учаскесі Латвияның су шаруашылығы құжаттарында '''тұқы тұқымдас балықтарға арналған басым балық суы''' ({{lang-lv|karpveidīgo zivju ūdeņi}}) ретінде қарастырылады.&lt;ref name=&quot;olaineenv&quot;/&gt;

Бассейндік жоспар бойынша Звиргзде сағасынан Иецаваға дейінгі Миса учаскелері нүктелік ластану мен басқа антропогендік қысымдарға байланысты тәуекел су нысандарының қатарына енгізілген. Экологиялық жағдайды жақсарту үшін ағынды суларды бақылау, диффузиялық ластануды азайту, жағалау қорғаныш белдеулерін сақтау және өзен арнасының табиғи құрылымын қалпына келтіруге бағытталған шаралар қарастырылған.&lt;ref name=&quot;lielupeplan&quot;/&gt;

== Су тасқындары ==
Мисаның өте аз еңістігі және төменгі аңғарындағы жазық рельеф көктемгі және ұзақ жауын-шашынды кезеңдерде судың кең аумаққа жайылуына жағдай жасайды.

Су тасқыны қаупі әсіресе '''Дзереми''', '''Плаканциемс''' және Мисаның төменгі ағысындағы басқа елді мекендерге тән.

2022 жылғы ақпанда қардың еруі мен жауын-шашыннан кейін Миса аңғарында елеулі су тасқыны болды. Дзереми маңындағы жолдар, аулалар мен жеке үйлерге баратын аумақтар су астында қалды; тұрғындардың бір бөлігі үйлеріне резеңке етікпен немесе қайықпен жетуге мәжбүр болды.&lt;ref name=&quot;flood2022&quot;&gt;[https://www.lsm.lv/raksts/zinas/latvija/reportaza-appludusajos-dzerumos-cilveki-majas-dodas-ar-gumijas-zabakiem-un-laivas.a444796/ Reportāža applūdušajos Dzērumos: cilvēki mājās dodas ar gumijas zābakiem un laivās]. ''Latvijas Sabiedriskais medijs''. 24.02.2022. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Сол су тасқыны кезінде бірнеше үй шаруашылығы қауіпті аймақтан эвакуацияланып, бірқатар тұрғын үйлерге су кіру қаупі туындаған.&lt;ref&gt;[https://www.lsm.lv/raksts/zinas/latvija/misas-upe-turpina-appludinat-majas-kekavas-novada.a444764/ Misas upe turpina applūdināt mājas Ķekavas novadā]. ''Latvijas Sabiedriskais medijs''. 24.02.2022. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Кекава өлкесінің аумақтық жоспарлау құжаттарында да Миса аңғары су басу қаупі бар аумақтардың бірі ретінде ескеріледі.

== Табиғаты ==
Миса алабы Земгаленің жазық бөлігінде орналасқанымен, табиғи ортасы әркелкі. Мұнда:
* қылқанжапырақты және аралас ормандар;
* батпақтар;
* шымтезек алқаптары;
* шабындықтар;
* ауыл шаруашылығы жерлері;
* құрғатылған және польдерлік аумақтар

кездеседі.

Өзеннің табиғи сақталған бөліктерінде иірімді арна, жағалық ағаштар мен бұталар және су маңындағы өсімдіктер қауымдастықтары бар. Реттелген бөліктерінде арна түзу және канал тәрізді сипатқа ие.

Өзен мен оның жағалауы балықтар, қосмекенділер, су құстары және су маңындағы сүтқоректілер үшін тіршілік ортасын құрайды. Құндыздардың әрекеті әсіресе аз қоныстанған учаскелерде өзеннің ағысына әсер етуі мүмкін.

== Демалыс және су туризмі ==
Миса рекреациялық мақсатта, соның ішінде [[каноэ]] және [[каяк]]пен жүзу үшін пайдаланылады.

Көктемдегі су мол кезеңінде өзеннің көптеген бөліктерімен шағын қайықтармен жүруге болады. Жазда су деңгейі төмендеп, құлаған ағаштар, өсімдіктер және құндыз бөгеттері өтуге кедергі келтіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;riverways&quot;&gt;[https://riverways.eu/map/river/37-misa Misa]. ''Riverways''. Қаралған күні: 18.08.2026.&lt;/ref&gt;

Плаканциемс, Дзереми және басқа елді мекендер маңындағы учаскелер жергілікті су туризмі бағыттарына енгізіледі.

== Иецава алабындағы орны ==
Миса — Иецаваның ең маңызды салаларының бірі. Мисаның Иецаваға құяр жерінен төмен қарай екі өзеннің су жүйесі өзара тығыз байланысады.

Иецава суының бір бөлігі гидротехникалық каналдар арқылы [[Лиелупе]]ге басқа бағытпен шығарылатындықтан, Иецаваның ең төменгі бөлігіндегі су көлемінің елеулі бөлігін Мисадан келген ағын құрайды.&lt;ref name=&quot;upes&quot;/&gt;

Осылайша Миса гидрологиялық тұрғыдан тек Иецаваның саласы ғана емес, төменгі Иецава мен Лиелупе жүйесінің су режиміне ықпал ететін өзендердің бірі.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Misa River near Pēternieki.jpg|Петерниеки маңындағы Миса
Misa pie Zvirgzdes 26mar2023.jpg|Звиргзде құятын жерге жақын Миса
Misa River in Dalbe.jpg|Далбедегі Миса
Bridge over the Misa River near Cena.jpg|Цена маңындағы көпір
Dzelzceļa tilts Dalbē - ogre11 - Panoramio.jpg|Далбедегі теміржол көпірі
Misas ieteka Iecavā.JPG|Мисаның Иецаваға құяр сағасы
&lt;/gallery&gt;

== Қараңыз да ==
* [[Иецава]]
* [[Лиелупе]]
* [[Олайне]]
* [[Олайне өлкесі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.upes.lv/informacija/lielupes-baseins/misa/ Миса — Upes.lv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260316094238/http://www.upes.lv/informacija/lielupes-baseins/misa/ |date=2026-03-16 }}
* [https://videscentrs.lvgmc.lv/ Латвияның қоршаған орта, геология және метеорология орталығы]
* [https://riverways.eu/map/river/37-misa Миса — Riverways]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Misa Миса Wikimedia Commons-та]

{{Commonscat|Misa}}

[[Санат:Латвия өзендері]]
[[Санат:Лиелупе алабы]]
[[Санат:Земгале]]</text>
      <sha1>t6opgmoqnt2nktdh53bfmm5e4wa3jy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украина халық санағы (2001)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>785534</id>
    <revision>
      <id>3654385</id>
      <parentid>3645454</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T08:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3654385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18527" sha1="sy1g59g6olbokm8o67ns5gtb417vmwh" xml:space="preserve">{{Халық санағы
| атауы                    = 2001 жылғы Украина санағы
| логотипі                 = 
| сурет атауы              = 
| мемлекет                 = {{байрақ|Украина}}
| күні                     = 5 желтоқсан 2001
| халқы саны               = 48 457 100
| өзгерістер пайызы        = {{құлдырау}}6.3%
| әкімшілік бірлік         = 
| максималды тұрғындар     = [[Донецк облысы]] (4 841 100)
| минималды тұрғындар      = [[Севастополь]] (379 500)
| алдыңғы санақ            = [[КСРО халық санағы (1989)|1989]]
| келесі санақ             = Келесі
}}
'''2001 жылғы Бүкілукраин халық санағы''' ({{lang-uk|Всеукраїнський перепис населення 2001 року}}) — 1991 жылдан бергі тәуелсіз [[Украина]] тарихындағы тұңғыш және жалғыз халық санағы. Санақты [[Украина Мемлекеттік статистика қызметі]] 2001 жылғы 5 желтоқсанда 1989 жылғы [[КСРО халық санағы (1989)|КСРО халық санағы]]нан 12 жылдан кейін өткізді.&lt;ref name=UcnittB/&gt;&lt;ref name=&quot;hromadske.ua.najimovirnisheC&quot;&gt;{{in lang|uk}} [https://hromadske.ua/posts/u-2021-roci-najimovirnishe-ne-bude-vseukrayinskogo-perepisu-naselennya-ministr In 2021, there will most likely be no all-Ukrainian census - Minister], hromadske.ua (2020-04-21)&lt;/ref&gt; Украинадағы келесі халық санағы 2011 жылы өткізілуі тиіс еді, бірақ ол бірнеше рет кейінге қалдырылды.&lt;ref name=UcnittB&gt;[http://en.interfax.com.ua/news/general/313066.html Ukrainian population census will be held in 2020 – Cabinet decree], [[Інтерфакс Україна]] (2015-12-22)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mincifri3690715&quot;&gt;{{in lang|uk}} [https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/3690715-mincifri-zalucit-apple-do-povoennogo-perepisu-naselenna.html Ministry will involve Apple in the post-war census], [[Укрінформ]] (2023-04-02)&lt;/ref&gt;

2001 жылы белгіленген халық саны 48 457 100 еді, оның 32 574 500 (67,2%) қалада, 15 882 600 (32,8%) ауылда, 22 441 400 (46,3%) еркектер, 26 015 700 (53,7%) әйелдер болды. Елдің тұрақты халық саны 48 241 000 болды.

== Елді мекендер ==
Елде 454 қала болды: тоғызының халық саны 500 000-нан астам болды. Санақ 130-дан астам ұлттар тапты.

==Аймақтар бойынша халық саны==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! [[Украина әкімшілік бөлінісі|Аймақтар]] !! Халқы, 2001&lt;br&gt;(мың) !! Халқы, 1989&lt;br&gt;(мың) || Өзгеріс&lt;br&gt;(%)
|-
| [[Қырым Автономиялық Республикасы]] || align=right | 2033.7 || align=right | 2063.6 || align=right | 99
|-
| [[Черкассы облысы]] || align=right | 1402.9 || align=right | 1531.5 || align=right | 92
|-
| [[Чернигов облысы]] || align=right | 1245.3 || align=right | 1415.9 || align=right | 88
|-
| [[Черновцы облысы]] || align=right | 922.8 || align=right | 938.0 || align=right | 98
|-
| [[Днепропетровск облысы]] || align=right | 3567.6 || align=right | 3881.2 || align=right | 92
|-
| [[Донецк облысы]] || align=right | 4841.1 || align=right | 5332.4 || align=right | 91
|-
| [[Ивано-Франковск облысы]] || align=right | 1409.8 || align=right | 1423.5 || align=right | 99
|-
| [[Харьков облысы]] || align=right | 2914.2 || align=right | 3195.0 || align=right | 91
|-
| [[Херсон облысы]] || align=right | 1175.1 || align=right | 1240.0 || align=right | 95
|-
| [[Хмельницкий облысы]] || align=right | 1430.8 || align=right | 1527.1 || align=right | 94
|-
| [[Кировоград облысы]] || align=right | 1133.1 || align=right | 1239.4 || align=right | 91
|-
| [[Киев облысы]] || align=right | 1827.9 || align=right | 1940.0 || align=right | 94
|-
| [[Луганск облысы]] || align=right | 2546.2 || align=right | 2862.7 || align=right | 89
|-
| [[Львов облысы]] || align=right | 2626.5 || align=right | 2747.7 || align=right | 94
|-
| [[Николаев облысы]] || align=right | 1264.7 || align=right | 1330.6 || align=right | 95
|-
| [[Одесса облысы]]|| align=&quot;right&quot; | 2469.0 || align=right | 2642.6 || align=right | 93
|-
| [[Полтава облысы]] || align=right | 1630.1 || align=right | 1753.0 || align=right | 93
|-
| [[Ровно облысы]] || align=right | 1173.3 || align=right | 1169.7 || align=right | 100
|-
| [[Сумы облысы]] || align=right | 1299.7 || align=right | 1432.7 || align=right | 91
|-
| [[Тернополь облысы]] || align=right | 1142.4 || align=right | 1168.9 || align=right | 98
|-
| [[Винница облысы]] || align=right | 1772.4 || align=right | 1932.6 || align=right | 92
|-
| [[Волынь облысы]] || align=right | 1060.7 || align=right | 1061.2 || align=right | 100
|-
| [[Закарпатье облысы]] || align=right | 1258.3 || align=right | 1252.3 || align=right | 100
|-
| [[Запорожье облысы]] || align=right | 1929.2 || align=right | 2081.8 || align=right | 93
|-
| [[Житомир облысы]] || align=right | 1389.5 || align=right | 1545.4 || align=right | 90
|-
| [[Киев]] (қала) || align=right | 2611.3 || align=right | 2602.8 || align=right | 100
|-
| [[Севастополь]] (қала) || align=right | 379.5 || align=right | 395.0 || align=right | 96
|}
:''Дереккөз: [https://web.archive.org/web/20080130163603/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/estimate/ ukrcensus.gov.ua]''

==Аймақтар бойынша қала және ауыл халқы==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Аймақтар !! Қала халқы&lt;br&gt;(мың) !! Ауыл халқы&lt;br&gt;(мың) || Қала халқы&lt;br&gt;(%) !! Ауыл халқы&lt;br&gt;(%)
|-
| [[Қырым Автономиялық Республикасы]] || align=right | 1274.3 || align=right | 759.4 || align=right | 63 || align=right | 37
|-
| [[Черкассы облысы]] || align=right | 753.6 || align=right | 649.3 || align=right | 54 || align=right | 46
|-
| [[Чернигов облысы]] || align=right | 727.2 || align=right | 518.1 || align=right | 58 || align=right | 42
|-
| [[Черновцы облысы]] || align=right | 373.5 || align=right | 549.3 || align=right | 40 || align=right | 60
|-
| [[Днепропетровск облысы]] || align=right | 2960.3 || align=right | 607.3 || align=right | 83 || align=right | 17
|-
| [[Донецк облысы]] || align=right | 4363.6 || align=right | 477.5 || align=right | 90 || align=right | 10
|-
| [[Ивано-Франковск облысы]] || align=right | 593.0 || align=right | 816.8 || align=right | 42 || align=right | 58
|-
| [[Харьков облысы]] || align=right | 2288.7 || align=right | 625.5 || align=right | 79 || align=right | 21
|-
| [[Херсон облысы]] || align=right | 706.2 || align=right | 468.9 || align=right | 60 || align=right | 40
|-
| [[Хмельницкий облысы]] || align=right | 729.6 || align=right | 701.2 || align=right | 51 || align=right | 49
|-
| [[Кировоград облысы]] || align=right | 682.0 || align=right | 451.1 || align=right | 60 || align=right | 40
|-
| [[Киев облысы]] || align=right | 1053.5 || align=right | 774.4 || align=right | 58 || align=right | 42
|-
| [[Луганск облысы]] || align=right | 2190.8 || align=right | 355.4 || align=right | 86 || align=right | 14
|-
| [[Львов облысы]]|| align=&quot;right&quot; | 1558.7 || align=right | 1067.8 || align=right | 59 || align=right | 41
|-
| [[Николаев облысы]] || align=right | 838.8 || align=right | 425.9 || align=right | 66 || align=right | 34
|-
| [[Одесса облысы]]|| align=&quot;right&quot; | 1624.6 || align=right | 844.4 || align=right | 66 || align=right | 34
|-
| [[Полтава облысы]] || align=right | 956.8 || align=right | 673.3 || align=right | 59 || align=right | 41
|-
| [[Ровно облысы]] || align=right | 549.7 || align=right | 623.6 || align=right | 47 || align=right | 53
|-
| [[Сумы облысы]] || align=right | 842.9 || align=right | 456.8 || align=right | 65 || align=right | 35
|-
| [[Тернополь облысы]] || align=right | 485.6 || align=right | 656.8 || align=right | 43 || align=right | 57
|-
| [[Винница облысы]] || align=right | 818.9 || align=right | 953.5 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Волынь облысы]] || align=right | 533.2 || align=right | 527.5 || align=right | 50 || align=right | 50
|-
| [[Закарпатье облысы]] || align=right | 466.0 || align=right | 792.3 || align=right | 37 || align=right | 63
|-
| [[Запорожье облысы]] || align=right | 1458.2 || align=right | 471.0 || align=right | 76 || align=right | 24
|-
| [[Житомир облысы]] || align=right | 775.4 || align=right | 614.1 || align=right | 56 || align=right | 44
|-
| [[Киев]] (қала) || align=right | 2611.3 || align=right | - || align=right | 100 || align=right | -
|-
| [[Севастополь]] (қала) || align=right | 358.1 || align=right | 21.4 || align=right | 94 || align=right | 6
|}
:''Дереккөз: [https://web.archive.org/web/20080508155906/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/urban-rural/ ukrcensus.gov.ua]''

==Аймақтар бойынша жыныс==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Аймақтар !! Еркектер&lt;br&gt;(мың) !! Әйелдер&lt;br&gt;(мың) || Еркектер&lt;br&gt;(%) !! Әйелдер&lt;br&gt;(%)
|-
| [[Қырым Автономиялық Республикасы]] || align=right | 937.6 || align=right | 1096.1 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Черкассы облысы]] || align=right | 638.8 || align=right | 764.2 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Чернигов облысы]] || align=right | 565.5 || align=right | 679.7 || align=right | 45 || align=right | 55
|-
| [[Черновцы облысы]] || align=right | 432.1 || align=right | 490.7 || align=right | 47 || align=right | 53
|-
| [[Днепропетровск облысы]] || align=right | 1643.3 || align=right | 1924.3 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Донецк облысы]] || align=right | 2219.9 || align=right | 2621.2 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Ивано-Франковск облысы]] || align=right | 665.2 || align=right | 744.5 || align=right | 47 || align=right | 53
|-
| [[Харьков облысы]] || align=right | 1339.5 || align=right | 1574.7 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Херсон облысы]] || align=right | 548.5 || align=right | 626.6 || align=right | 47 || align=right | 53
|-
| [[Хмельницкий облысы]] || align=right | 659.9 || align=right | 770.8 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Кировоград облысы]] || align=right | 520.8 || align=right | 612.2 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Киев облысы]] || align=right | 845.9 || align=right | 982.0 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Луганск облысы]] || align=right | 1169.9 || align=right | 1376.3 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Львов облысы]] || align=right | 1245.1 || align=right | 1381.4 || align=right | 47 || align=right | 53
|-
| [[Николаев облысы]] || align=right | 588.2 || align=right | 676.6 || align=right | 47 || align=right | 53
|-
| [[Одесса облысы]]|| align=&quot;right&quot; | 1155.4 || align=right | 1313.6 || align=right | 47 || align=right | 53
|-
| [[Полтава облысы]] || align=right | 747.4 || align=right | 882.7 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Ровно облысы]] || align=right | 555.6 || align=right | 617.7 || align=right | 47 || align=right | 53
|-
| [[Сумы облысы]] || align=right | 593.8 || align=right | 705.9 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Тернополь облысы]] || align=right | 530.2 || align=right | 612.3 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Винница облысы]] || align=right | 809.6 || align=right | 962.8 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Волынь облысы]] || align=right | 500.1 || align=right | 560.6 || align=right | 47 || align=right | 53
|-
| [[Закарпатье облысы]] || align=right | 605.5 || align=right | 652.8 || align=right | 48 || align=right | 52
|-
| [[Запорожье облысы]] || align=right | 886.6 || align=right | 1042.6 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Житомир облысы]] || align=right | 644.8 || align=right | 744.7 || align=right | 46 || align=right | 54
|-
| [[Киев]] (қала) || align=right | 1218.7 || align=right | 1392.7 || align=right | 47 || align=right | 53
|-
| [[Севастополь]] (қала) || align=right | 173.5 || align=right | 206.0 || align=right | 46 || align=right | 54
|}
:''Дереккөз: [https://web.archive.org/web/20080508191056/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/sex/ ukrcensus.gov.ua]''

==Ұлттық құрамы==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Аймақтар !! Халқы, 2001&lt;br&gt;(мың) !! Халқы, 2001&lt;br&gt;(%) || Халқы, 1989&lt;br&gt;(%) !! Өзгеріс&lt;br&gt;(%)
|-
| [[Украиндар]] || align=right | 37541.7 || align=right | 77.8 || align=right | 72.7 || align=right | 100.3
|-
| [[Орыстар]] || align=right | 8334.1 || align=right | 17.3 || align=right | 22.1 || align=right | 73.4
|-
| [[Беларустар]] || align=right | 275.8 || align=right | 0.6 || align=right | 0.9 || align=right | 62.7
|-
| [[Молдовандар]]{{efn|name=ro|Молдовандар мен [[румындар]]дың жеке ұлттар болғаны, не болмағаны даулы.}} || align=right | 258.6 || align=right | 0.5 || align=right | 0.6 || align=right | 79.7
|-
| [[Қырым татарлары]] || align=right | 248.2 || align=right | 0.5 || align=right | 0 || align=right | 530.0
|-
| [[Болгарлар]] || align=right | 204.6 || align=right | 0.4 || align=right | 0.5 || align=right | 87.5
|-
| [[Мажарлар]] || align=right | 156.6 || align=right | 0.3 || align=right | 0.4 || align=right | 96.0
|-
| [[Румындар]]{{efn|name=ro}} || align=right | 151.0 || align=right | 0.3 || align=right | 0.3 || align=right | 112.0
|-
| [[Поляктар]] || align=right | 144.1 || align=right | 0.3 || align=right | 0.4 || align=right | 65.8
|-
| [[Еврейлер]] || align=right | 103.6 || align=right | 0.2 || align=right | 0.9 || align=right | 21.3
|-
| [[Армяндар]] || align=right | 99.9 || align=right | 0.2 || align=right | 0.1 || align=right | 180.0
|-
| [[Гректер]] || align=right | 91.5 || align=right | 0.2 || align=right | 0.2 || align=right | 92.9
|-
| [[Татарлар]] || align=right | 73.3 || align=right | 0.2 || align=right | 0.2 || align=right | 84.4
|-
| [[Сығандар]] || align=right | 47.6 || align=right | 0.1 || align=right | 0.1 || align=right | 99.3
|-
| [[Әзербайжандар]] || align=right | 45.2 || align=right | 0.1 || align=right | 0 || align=right | 122.2
|-
| [[Грузиндер]] || align=right | 34.2 || align=right | 0.1 || align=right | 0 || align=right | 145.3
|-
| [[Немістер]] || align=right | 33.3 || align=right | 0.1 || align=right | 0.1 || align=right | 88.0
|-
| [[Ғағауыздар]] || align=right | 31.9 || align=right | 0.1 || align=right | 0.1 || align=right | 99.9
|-
| Басқалар || align=right | 177.1 || align=right | 0.4 || align=right | 0.4 || align=right | 83.9
|}
:''Дереккөз: [https://web.archive.org/web/20111217151026/http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/ ukrcensus.gov.ua]''

== Тілдер ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;170&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:Українськомовні2001.png|Ана тілін [[украин тілі]] деген [[Украина әкімшілік бөлінісі|Украина аймақтары]]ның халқы
File:УкраїнськомовніСільські2001.png|Ана тілін украин тілі деген Украинаның ауылды халқы
File:УкраїнськомовніМіські2001.png|Ана тілін украин тілі деген Украинаның қала халқы
File:УкраїнськомовніЧастка1989—2001.png|Ана тілін украин тілі деген Украина аймақтарындағы халық саны пропорциясындағы өзгеріс. Салыстыру [[КСРО халық санағы (1989)|1989 жылғы КСРО санағы]]на жасалды.
File:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed-en.png|Украина қала, елді мекен мен ауыл кеңестеріндегі ең көп қолданылған тіл
File:Nativelanguage2001ua.PNG|Украина аудандары мен ерекше мәртебесі бар қалаларда ең көп қолданылған тіл
File:UkraineNativeRussianLanguageCensus2001detailed.png|Ана тілін [[орыс тілі]] деген халық проценттігі
File:УкраїнськомовніЧастка1959—2001.png|Ана тілін украин тілі деген Украина аймақтарындағы халық саны пропорциясындағы өзгеріс. Салыстыру [[КСРО халық санағы (1959)|1959 жылғы КСРО санағы]]на жасалды.
&lt;/gallery&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Украинадағы халық санақтары}}

[[Санат:Еуропадағы 2001 жыл]]
[[Санат:Украина халық санақтары]]
[[Санат:2001 жылғы халық санақтары]]
[[Санат:2001 жылғы Украинадағы оқиғалар]]</text>
      <sha1>sy1g59g6olbokm8o67ns5gtb417vmwh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Құрылтайының комитет төрағалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>785964</id>
    <revision>
      <id>3654344</id>
      <parentid>3651583</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T00:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3654344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5030" sha1="f62km2n7ew5adl5m70j0f2y9ge84o7c" xml:space="preserve">Бұл мақалада [[Қазақстан Құрылтайы]]ның тұрақты комитеттерін басқарған адамдардың тізімі көрсетілген. Барлық 8 комитет 2026 жылы құрылған.&lt;ref&gt;[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2419886-quryltaida-qandai-komitetter-quryldy-zhane-olardy-kim-basqardy/ Құрылтайда қандай комитеттер құрылды және оларды кім басқарды]&lt;/ref&gt;

== Төрағалары ==
; Аграрлық мәселелер, экология және табиғи ресурстар комитеті
# {{flagicon image|Logo of the Auyl.svg}} [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] (2026–)

; Әлеуметтік-мәдени даму комитеті
# {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов|Асхат Аймағамбетов]] (2026–)

; Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқық қорғау органдары комитеті
# {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Үнзила Шапақ]] (2026–)

; Қаржы және бюджет комитеті
# {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Ольга Валентиновна Перепечина|Ольга Перепечина]] (2026–)

; Өңірлік және инфрақұрылымдық даму комитеті
# {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Әмірбек Қанатбекұлы Оспанбеков|Әмірбек Оспанбеков]] (2026–)

; Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті
# {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Марат Шәдетханұлы Қожаев|Марат Қожаев]] (2026–)

; Цифрландыру, инновациялар және ғылым комитеті
# {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Дархан Мейрамұлы Ахмедиев|Дархан Ахмедиев]] (2026–)

; Экономикалық саясат, өнеркәсіп және энергетика комитеті
# {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Наталья Николаевна Годунова|Наталья Годунова]] (2026–)

== Төраға орынбасарлары ==
; Аграрлық мәселелер, экология және табиғи ресурстар комитеті
# {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Айжан Амангелдіқызы Сқақова|Айжан Сқақова]] (2026–)&lt;ref name=&quot;oryn26&quot;&gt;[https://quryltai.kz/kk/composition-n-structure/deputies/2 Құрамы және құрылымы]&lt;/ref&gt;

; Әлеуметтік-мәдени даму комитеті
# {{flagicon image|ЖСДП логотипі.png}} [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] (2026–)&lt;ref name=&quot;oryn26&quot; /&gt;

; Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқық қорғау органдары комитеті
# {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Константин Викторович Петров|Константин Петров]] (2026–)&lt;ref name=&quot;oryn26&quot; /&gt;

; Қаржы және бюджет комитеті
# {{flagicon image|Logo of the Respublica (Kazakh political party).svg}} [[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]] (2026–)&lt;ref name=&quot;oryn26&quot; /&gt;

; Өңірлік және инфрақұрылымдық даму комитеті
# {{flagicon image|Ақ Жол партиясының логотипі.png}} [[Юрий Виссарионович Ли|Юрий Ли]] (2026–)&lt;ref name=&quot;oryn26&quot; /&gt;

; Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті
# {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Константин Викторович Авершин|Константин Авершин]] (2026–)&lt;ref name=&quot;oryn26&quot; /&gt;

; Цифрландыру, инновациялар және ғылым комитеті
# {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Екатерина Васильевна Смышляева|Екатерина Смышляева]] (2026–)&lt;ref name=&quot;oryn26&quot; /&gt;

; Экономикалық саясат, өнеркәсіп және энергетика комитеті
# {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Сұңғат Қуатұлы Есімханов|Сұңғат Есімханов]] (2026–)&lt;ref name=&quot;oryn26&quot; /&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>f62km2n7ew5adl5m70j0f2y9ge84o7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биохимик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786455</id>
    <revision>
      <id>3654311</id>
      <parentid>3653690</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:22:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3654311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2668" sha1="5mr1lnn8g3bfrpzrp2t99gti2snxfn2" xml:space="preserve">'''Биохимик''' — бұл [[биохимия]] бойынша білім алған және [[ғылым]] ретінде зерттеуге маманданған немесе биопрепараттарды өндірудің қолданбалы салаларына (мысалы, [[Фармакология|фармакологияда]] ) маманданған [[ғалым]] немесе маман. Биохимиктер тірі организмдер мен жасушалардың химиялық құрамын, сондай-ақ олардың тіршілік әрекетінің негізі болып табылатын химиялық процестерді зерттейді.
[[Сурет:Biochemist_working_in_biochemical_laboratory,_Биохемичар_3.jpg|нобай| Биохимиктің зертханадағы жұмысы]]
Биохимиктер [[биотехнология]], [[генетика]] (биохимиялық генетиканы қоса алғанда), организмдердің әртүрлі заттарға реакцияларын (фармакология және [[иммунология]]), [[агрохимия]] және ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігін арттыру бағытында, [[биоинформатика]], [[экология]], [[криминалистика]], [[токсикология]] салаларында жұмыс істейді. Олар сондай-ақ ашытылған сүт өнімдерін өндіру, [[Кондитер өнеркәсібі|наубайхана]], сыра қайнатумен және шарап жасаумен айналысады.

Биохимиктердің қызметінің тәуелсіз ғылыми бағыттары: микроорганизмдердің, өсімдіктердің, жануарлардың және адамдардың биохимиясы, өсімдік, жануар және микробтық тектес өнімдерді сақтау және өңдеу кезіндегі химиялық процестерді зерттейтін техникалық биохимия, кванттық және эволюциялық биохимия . Адам биохимиясының бір бөлігі медициналық биохимия болып табылады, оны, атап айтқанда, медициналық биохимиктер қолданады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мамандықтар]]
[[Санат:Биохимиктер]]
[[Санат:Биохимия]]</text>
      <sha1>5mr1lnn8g3bfrpzrp2t99gti2snxfn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оқытушы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786457</id>
    <revision>
      <id>3654312</id>
      <parentid>3653693</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3654312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7785" sha1="5kqijooubej2pda0ks85jq5cod0okn4" xml:space="preserve">[[Сурет:Lecturer_at_Work.jpg|нобай|250x250 нүкте]]
'''Оқытушы''' — біреуге бірдеңе үйрету кезінде (әдетте арнайы [[Арнайы орта оқу орындары|орта]] немесе [[Жоғары оқу орындары|жоғары оқу орнында]]) білімнің қандай да '''бір''' саласынан ақпарат беретін немесе беретін адам.

== Жоғары оқу орындары ==
[[Жоғары оқу орындары|Жоғары оқу орындарындағы]] ''оқытушы'' — [[Ассистент (ұстаздық қызмет)|ассистент]] пен аға оқытушы арасындағы аралық лауазымды атқаратын [[лауазым]]. Мұғалімдер [[Семинар|семинарлар]] мен зертханалық сабақтар өткізуге және оқытушыға [[Студент|студенттерден]] кредиттік тапсырмалар немесе емтихандар қабылдауға көмектесуге жауапты. Әдетте, бұл лауазымға [[Ғылыми дәреже|академиялық дәрежесі]] жоқ және жұмыс [[Тәжірибе|тәжірибесі]] бар [[Педагогика|мұғалімдер]] тағайындалады.

== Сын ==
Колледждер мен университеттердегі оқытушылардың жұмысы студенттер, әріптестер, әкімшілік және қоғамдық сарапшылар тарапынан бірнеше рет сынға ұшырайды. Негізгі шағымдар оқыту сапасына, студенттермен қарым-қатынасқа, бюрократиялық жұмыс жүктемесіне және білім беру мекемелерін басқару жүйесіндегі оқытушының рөліне қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Как работают преподаватели вуза: стереотипы и реальность|url=https://skillbox.ru/media/education/kak-rabotayut-prepodavateli-vuza-stereotipy-i-realnost/|author=Наталья Скорнякова|work=[[Skillbox]]|date=2024-12-05|lang=ru|accessdate=2026-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260419145545/https://skillbox.ru/media/education/kak-rabotayut-prepodavateli-vuza-stereotipy-i-realnost/|archivedate=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;.

Сын көбінесе оқытудың ресми, қағазға негізделген сипатына бағытталған: көптеген тесттер және теория мен нақты кәсіби тәжірибе арасындағы байланыс аз. Бірқатар [[жоғары оқу орындары]] оқытушылардың әрдайым тиісті практикалық дағдылары немесе салалық тәжірибесі бола бермейтінін атап өтеді, бұл студенттер алған құзыреттіліктердің құндылығын төмендетеді. Бірқатар зерттеулер оқытушылардың әкімшілік және әдістемелік жұмыспен шамадан тыс жүктелуі олардың оқытуды қазіргі кәсіби тәжірибемен біріктіруіне кедергі келтіретінін атап өтті.

Оқушылардың сыни ойлауы мен тәуелсіздігін дамытуға емес, материалды жаттап алуға және тапсырмаларды ресми түрде орындауға баса назар аударатын бағалау тәжірибелеріне сын айтылуда. Бірқатар университеттерде оқытушылардың қарыздары айқын болған кезде де үлгермейтін студенттерді оқудан шығаруда қиындықтарға тап болатыны байқалды, бұл студенттерді «жұмсақтап» оқуға мәжбүрлеп, ең төменгі бағаларды ресми түрде тарату тәжірибесіне әкеледі, бұл жалпы академиялық мотивацияны төмендетеді&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Преподаватель глазами студентов: как и почему студенческая оценка преподавания (не) работает в России — Открытый семинар ВШЭ по образованию|url=https://ioe.hse.ru/announcements/1119477824.html|work=ioe.hse.ru|lang=ru|accessdate=2026-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260215202515/https://ioe.hse.ru/announcements/1119477824.html|archivedate=2026-02-15}}&lt;/ref&gt;.

Студенттер мен оқытушыларды бағалау жүйелері көбінесе білім беру сапасын жақсарту құралы емес, «есеп берудің формальдылығы» ретінде сынға алынады: оқыту сапасы бойынша студенттердің сауалнамалары Ресейдің барлық дерлік университеттерінде бар, бірақ іс жүзінде тек аз ғана мекемелерде әдіснаманы жақсарту үшін қолданылады. Бұл оқытуды «бюрократиялық» процесс ретінде қабылдауға әкеледі, мұнда нақты оқуға деген қызығушылық өнімділік көрсеткіштерінен кейін екінші орында тұрады&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Сын авторитарлық оқыту стиліне де қатысты, мұнда оқытушы «шындықты жеткізуші» ретінде қарастырылады, ал оқушылар негізінен талдау және талқылау қабілетіне емес, берілген материалды қайталау дәлдігіне қарай бағаланады. Бірқатар жағдайларда студенттерге әділетсіз немесе селективті қарау, соның ішінде белгілі бір топтарды артық көру, кемсітушілік немесе кәсіби емес өзара әрекеттесу түрлері туралы шағымдар болды.

Университеттер мен колледждердегі оқытушылық қызмет әкімшілік бақылаудың күшеюі және жұмыстың «экономикалық құрамдас бөлігінің» артуы тұрғысынан да сынға алынады: оқыту процесінің сапасына емес, сандық көрсеткіштерге, қаржылық нәтижелерге және сыртқы рейтингтерге көп көңіл бөлінеді. Бірқатар сарапшылардың пікірлері мұның оқытушылар арасындағы бәсекелестікті арттыратынын, қақтығыстар мен кәсіби бұзылуларды арттыратынын, күйіп қалумен және оқытушылық қызметке деген қызығушылықтың төмендеуімен қатар жүретінін атап өтеді.

== Сондай-ақ, қараңыз ==
* [[Мұғалім]]
* [[Оқушы]]
* [[Тәрбиеленуші]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>5kqijooubej2pda0ks85jq5cod0okn4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654313</id>
      <parentid>3654312</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Педагогикалық мамандықтар|Педагогикалық мамандықтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3654313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7851" sha1="0z0ts8ymq2b1bgoc5qw1fry5pc8x8sv" xml:space="preserve">[[Сурет:Lecturer_at_Work.jpg|нобай|250x250 нүкте]]
'''Оқытушы''' — біреуге бірдеңе үйрету кезінде (әдетте арнайы [[Арнайы орта оқу орындары|орта]] немесе [[Жоғары оқу орындары|жоғары оқу орнында]]) білімнің қандай да '''бір''' саласынан ақпарат беретін немесе беретін адам.

== Жоғары оқу орындары ==
[[Жоғары оқу орындары|Жоғары оқу орындарындағы]] ''оқытушы'' — [[Ассистент (ұстаздық қызмет)|ассистент]] пен аға оқытушы арасындағы аралық лауазымды атқаратын [[лауазым]]. Мұғалімдер [[Семинар|семинарлар]] мен зертханалық сабақтар өткізуге және оқытушыға [[Студент|студенттерден]] кредиттік тапсырмалар немесе емтихандар қабылдауға көмектесуге жауапты. Әдетте, бұл лауазымға [[Ғылыми дәреже|академиялық дәрежесі]] жоқ және жұмыс [[Тәжірибе|тәжірибесі]] бар [[Педагогика|мұғалімдер]] тағайындалады.

== Сын ==
Колледждер мен университеттердегі оқытушылардың жұмысы студенттер, әріптестер, әкімшілік және қоғамдық сарапшылар тарапынан бірнеше рет сынға ұшырайды. Негізгі шағымдар оқыту сапасына, студенттермен қарым-қатынасқа, бюрократиялық жұмыс жүктемесіне және білім беру мекемелерін басқару жүйесіндегі оқытушының рөліне қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Как работают преподаватели вуза: стереотипы и реальность|url=https://skillbox.ru/media/education/kak-rabotayut-prepodavateli-vuza-stereotipy-i-realnost/|author=Наталья Скорнякова|work=[[Skillbox]]|date=2024-12-05|lang=ru|accessdate=2026-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260419145545/https://skillbox.ru/media/education/kak-rabotayut-prepodavateli-vuza-stereotipy-i-realnost/|archivedate=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;.

Сын көбінесе оқытудың ресми, қағазға негізделген сипатына бағытталған: көптеген тесттер және теория мен нақты кәсіби тәжірибе арасындағы байланыс аз. Бірқатар [[жоғары оқу орындары]] оқытушылардың әрдайым тиісті практикалық дағдылары немесе салалық тәжірибесі бола бермейтінін атап өтеді, бұл студенттер алған құзыреттіліктердің құндылығын төмендетеді. Бірқатар зерттеулер оқытушылардың әкімшілік және әдістемелік жұмыспен шамадан тыс жүктелуі олардың оқытуды қазіргі кәсіби тәжірибемен біріктіруіне кедергі келтіретінін атап өтті.

Оқушылардың сыни ойлауы мен тәуелсіздігін дамытуға емес, материалды жаттап алуға және тапсырмаларды ресми түрде орындауға баса назар аударатын бағалау тәжірибелеріне сын айтылуда. Бірқатар университеттерде оқытушылардың қарыздары айқын болған кезде де үлгермейтін студенттерді оқудан шығаруда қиындықтарға тап болатыны байқалды, бұл студенттерді «жұмсақтап» оқуға мәжбүрлеп, ең төменгі бағаларды ресми түрде тарату тәжірибесіне әкеледі, бұл жалпы академиялық мотивацияны төмендетеді&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Преподаватель глазами студентов: как и почему студенческая оценка преподавания (не) работает в России — Открытый семинар ВШЭ по образованию|url=https://ioe.hse.ru/announcements/1119477824.html|work=ioe.hse.ru|lang=ru|accessdate=2026-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260215202515/https://ioe.hse.ru/announcements/1119477824.html|archivedate=2026-02-15}}&lt;/ref&gt;.

Студенттер мен оқытушыларды бағалау жүйелері көбінесе білім беру сапасын жақсарту құралы емес, «есеп берудің формальдылығы» ретінде сынға алынады: оқыту сапасы бойынша студенттердің сауалнамалары Ресейдің барлық дерлік университеттерінде бар, бірақ іс жүзінде тек аз ғана мекемелерде әдіснаманы жақсарту үшін қолданылады. Бұл оқытуды «бюрократиялық» процесс ретінде қабылдауға әкеледі, мұнда нақты оқуға деген қызығушылық өнімділік көрсеткіштерінен кейін екінші орында тұрады&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Сын авторитарлық оқыту стиліне де қатысты, мұнда оқытушы «шындықты жеткізуші» ретінде қарастырылады, ал оқушылар негізінен талдау және талқылау қабілетіне емес, берілген материалды қайталау дәлдігіне қарай бағаланады. Бірқатар жағдайларда студенттерге әділетсіз немесе селективті қарау, соның ішінде белгілі бір топтарды артық көру, кемсітушілік немесе кәсіби емес өзара әрекеттесу түрлері туралы шағымдар болды.

Университеттер мен колледждердегі оқытушылық қызмет әкімшілік бақылаудың күшеюі және жұмыстың «экономикалық құрамдас бөлігінің» артуы тұрғысынан да сынға алынады: оқыту процесінің сапасына емес, сандық көрсеткіштерге, қаржылық нәтижелерге және сыртқы рейтингтерге көп көңіл бөлінеді. Бірқатар сарапшылардың пікірлері мұның оқытушылар арасындағы бәсекелестікті арттыратынын, қақтығыстар мен кәсіби бұзылуларды арттыратынын, күйіп қалумен және оқытушылық қызметке деген қызығушылықтың төмендеуімен қатар жүретінін атап өтеді.

== Сондай-ақ, қараңыз ==
* [[Мұғалім]]
* [[Оқушы]]
* [[Тәрбиеленуші]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Педагогикалық мамандықтар]]</text>
      <sha1>0z0ts8ymq2b1bgoc5qw1fry5pc8x8sv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суретші</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786468</id>
    <revision>
      <id>3654314</id>
      <parentid>3653786</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:25:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3654314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14620" sha1="ayw7isbmz68rdaeookx06gkvmqxj21y" xml:space="preserve">[[Сурет:345_Ігнасіо_Сулоага._Автопортрет,_1931_р..gif|нобай|257x257 нүкте| Испан суретшісі Игнасио Зулоаганың [[Автопортрет|автопортреті]]. 1931 ж. Кенеп, майлы бояу. Лувр, Париж]]
'''Суретші''' — [[Бейнелеу өнері|бейнелеу өнерімен]] айналысатын адам.

Дегенмен, бұл сөз көбінесе бейнелеу өнері саласында ғана емес, сонымен қатар көркем шығармашылықтың басқа түрлерінде де жұмыс істейтін адамды сипаттау үшін қолданылады; сонымен қатар, [[метафора]] ретінде адамды кез келген шығармашылық қызмет саласында «өз саласындағы суретші» деп атауға болады. Осы себепті басқа анықтамалар қолайлырақ: «көркемдік талант пен шығармашылық қиялға ие шығармашылық адам, суретші, шебер».

== Жалпы терминология ==
[[Эстетика|Эстетикалық]] және көркемдік әрекет ұғымдарын ажырата білу қажет. М. С. Каган 1960 жылдары эстетика бойынша дәрістер кезінде ол тақтаға бормен ішінара қабаттасып тұрған екі шеңбердің диаграммасын салу арқылы эстетикалық және көркемдік сана салаларының арасындағы айырмашылықтарды түсіндірді. Кейінірек М.С. Каган мұндай қарым-қатынастарды «Адам белсенділігі» (1974), «Эстетика философиялық ғылым ретінде» (1997) кітаптарында нақтылап, бұл ұғымдарды [[синоним]] ретінде қабылдауға болмайтынын немесе көркемдікті тек «эстетиканың ең жоғары көрінісі» ретінде қарастыру керектігін атап өтті. Өнер туындысы эстетикалық салада ішінара ғана болуы немесе оның шегінен толығымен шығуы мүмкін, ал эстетикалық белсенділік өз кезегінде көркемдік белсенділікпен сәйкес келмеуі мүмкін. Мысалы, теңіз жағасында түрлі-түсті малтатастарды жинау немесе бөлмеге жиһаздарды орналастыру және қабырғаларға суреттер ілу эстетикалық әрекет болып табылады, бірақ көркемдік емес. Сұлулыққа мән беретін адам суретші болмайды .

Нақтылау — біз көркемдікті тек [[Эстетика|эстетикалық]] құндылықтарды (сұлулықты) ғана емес, сонымен қатар көркем бейнелерді жасауға арналған шығармашылық әрекет деп атаймыз — «бір затты екіншісіне басып шығару», жаңа тұтастық, үш негізгі қағидаға сәйкес жалпылау жасау:
* «Жеке тұлғадағы жалпылық» («суретші бір тамшы суда теңізді көреді»)
* «Субъективтідегі мақсат» (сезімтал)
* «Материалдықтағы руханилық».

[[Сурет:Wall_painting_-_female_painter_-_Pompeii_(VI_1_10)_-_Napoli_MAN_9018.jpg|оңға|нобай|240x240 нүкте| [[Дионис]] немесе Приап мүсінін салып жатқан әйел. [[Помпеи|Помпейден]] табылған фреска, б. ғ. I ғасыр. Ұлттық археологиялық мұражай, Неаполь]]
Көркем бейне әрқашан нақты, жеке (субъективті) және эмоционалды болады. Шебер материалдық жұмыста — қарапайым қолөнерде, әдетте, бейнелі модель пайда болмайды. Эстетикалық әрекет көркем бейнелерді тудырмайды, тек бар заттар мен олардың ойша модельдерін үйлестіреді; көркемдік әрекет арқылы адам «бейнелік модельде және сол немесе басқа өнер түрінің материалында өзін екі еселейді». Бейнелі ойлау «суретшінің өзі оған енуі үшін бастан кешірілген затты екі еселеуге шақырады». Эстетикалық санада — сұлулықты сезіну мен сезінуде — адам бастан кешірілген объектіде еріп, жеке тұлғасызданып бара жатқандай көрінеді; көркемдік санада ол шындыққа белсенді түрде араласады. Сондықтан, әрбір бейне эстетикалық және көркем емес, көркем бейне әдемі болмауы мүмкін, ал эстетикалық бейне міндетті түрде көркем емес.

Адамның көркемдік қызметінің ерекшелігі оның көптеген компоненттерінің тұтас өзара әрекеттесуінде жатыр.

Әдетте, төрт негізгі компонентке бөлінеді:
* когнитивті немесе эпистемологиялық белсенділік;
* құндылыққа бағдарлану (эстетикалық);
* шығармашылық және конструктивті (синергетикалық);
* коммуникативтік (қарым-қатынас әрекеті).

Олардың барлығы адам қызметінің бір немесе басқа түрін жеке сипаттайды. Олар бірге белгілі бір тақырыпты — «[[композиция]]&lt;nowiki/&gt;» тұжырымдамасында белгілі бір шығармашылық әдістер, жолдар және техникалық құралдар арқылы жүзеге асырылатын көркем шығармашылықты игереді.

Роман тілдерінде «өнер» және «көркемдік» ұғымдары арасында лингвистикалық және семантикалық айырмашылық жоқ. Өнер, шеберлік, шеберлік, шеберлік — бәрі бірдей белгіленеді (ағылшын, [[Француз тілі|француз тілдерінде]]: ''art'', [[Италиян тілі|итальян тілдерінде]]: ''arte'', [[Неміс тілі|неміс тілдерінде]]: ''Kunst''). Сондықтан, Батыс Еуропа эстетикасында әртүрлі категориялық қатынастар дамыды, бұл әсіресе қазіргі заманғы өнер теорияларында теріс көрініс табады. Мысалы, «өнер нысаны» ұғымы кез келген нәрсені білдіруі мүмкін: бейнелеу өнерінің немесе бейнелеу өнерінің емес туындысы, [[дадаизм]], инсталляциялар, боди-арт, дайын бұйымдар, көбінесе эстетикалық немесе көркемдік қасиеттерге ие емес.

Ең кең анықтама: «Көркем шығармашылық — мәдениеттің, адамның ең жоғары, рухани шындықты көрсететін «адамдандырылған әлемнің» көркем бейнелерін жасаудағы (ақыл-ой және материалдық) әрекетінің бір бөлігі».

== Тарих ==
Алғашқы адамның көркемдік қызметі осы сөздердің қазіргі мағынасында эстетикалық және көркемдік сипатқа ие болған жоқ, себебі бастапқы функциялардың синкретизмі (ажырамастығы): рәсімдік, сиқырлы, когнитивтік, білім беру, коммуникативтік, шығармашылық (техникалық). Бейнелердің эстетикалық қасиеттері де кейінірек дамып, түсінікті болды. Мұны «қарабайыр аңшылардың табиғи стилі» және «жануардың табиғи моделі» деп аталатын жартас суреттері сенімді түрде дәлелдейді.

Тіпті ежелгі дәуірде де «өнер» тұтас болды; одан эстетикалық, не қатаң көркемдік, не когнитивтік, не «өндірістік» (техникалық) функциялар ажыратылмады. Дедал алғашқы мифологиялық суретші болып саналды, бірақ ол сонымен қатар мүсінші, құюшы және шебер-өнертапқыш болды. [[Ежелгі Мысыр|Ежелгі Мысырда]] суретшілер қабірлер мен тас үйлерді безендірген, ал суретшінің қолөнері бояулар жасаумен тығыз байланысты болған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Живопись Древнего Египта|url=http://www.letopis.info/themes/painting/jivopis_drevnego_egipta.html|publisher=www.letopis.info|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170804173602/http://www.letopis.info/themes/painting/jivopis_drevnego_egipta.html|archivedate=2017-08-04}}&lt;/ref&gt;. Ежелгі Мысырда бейнелерді жасау сиқырлы әрекет болып саналды, ал суретшілер діни қызметкерлермен тең дәрежеде құрметтелді.

Ежелгі гректер өнерді кез келген жақсы орындалған шығарма, қолөнер деп түсінген. Материалдық, эстетикалық және көркемдік құндылық ұғымдарын ажыратпай, олар оны бір сөзбен белгіледі: «техне».[[Алексей Федорович Лосев|А. Ф. Лосев]] былай деп жазды: «Ежелгі адамдар өнер мен қолөнерді, сондай-ақ өнер мен ақыл-ой әрекетін, ғылымды немесе гректер айтқандай, даналықтың аражігін өте әлсіз ажыратқан... Гомер мүсінді де, кескіндемені де тәуелсіз өнер түрлері ретінде білмейді, бірақ «әртүрлі көркемдік өнімдерді... Гомердегі бейнелеу өнері қолөнермен толығымен бірдей, және мұнда екеуінің арасында нақты шекара салу мүмкін емес» .

Тіпті классикалық Грецияда да [[Аполлон (ежелгі Грекия)|Аполлон]] құдайы «рухани-шығармашылық» (кейінірек: әсемдік) және «техникалық өнердің» (ғылым мен қолөнерді қоса алғанда) бүкіл кешенін қамқорлыққа алған. [[Афина Паллада|Афина]] мен [[Гефест]] қамқорлығына алған «механикалық өнер» «рухани-шығармашылық кешеннен» біртіндеп бөлініп шықты.

Орта ғасырларда икона суретшілері мен фреска суретшілері, мысалы, Андрей Рублев&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Рублев Андрей|url=http://www.icon-art.info/author.php?lng=ru&amp;author_id=1&amp;mode=general|publisher=www.icon-art.info|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924032611/http://www.icon-art.info/author.php?lng=ru&amp;author_id=1&amp;mode=general|archivedate=2015-09-24}}&lt;/ref&gt;, шіркеу дәстүрі бойынша, «шектен тыс», сипаттауға болмайтын құдайлық мәнді бейнелеген, сондықтан олар өз шығармаларының авторлары болып толық саналмаған. Тек Италияда, [[Ренессанс|Қайта өрлеу]] дәуірінде, өнердің әртүрлі түрлерінің, түрлерінің, сорттарының және жанрларының өзін-өзі анықтауының морфологиялық процестері қарқынды дами бастады, ал тапсырыс берушімен іскерлік қарым-қатынасқа дербес түсетін еркін суретші-шығармашыл тұлға қалыптаса бастады. Сонымен бірге, суретшінің «әңгімелер жазу» құқығы расталды. Бірақ ұзақ уақыт бойы бейнелеу өнерінің негізгі қызметі [[Композиция|композициялық]] емес, еліктеушілік (имитативтік) болып қала берді. «Білдек» өнері қалыптасты, кескіндеме мен мүсін сәулет кеңістігінен және техникалық қолөнерден бөлінді: суретшілер біртіндеп қолөнер гильдиясына тәуелділіктен арылды.

== Түсініктемелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Суретшілер]]
[[Санат:Бейнелеу өнері]]</text>
      <sha1>ayw7isbmz68rdaeookx06gkvmqxj21y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654315</id>
      <parentid>3654314</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түсініктемелер */</comment>
      <origin>3654315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14571" sha1="dlv3ilqa3fhilq124fm4shnbiuz5a5t" xml:space="preserve">[[Сурет:345_Ігнасіо_Сулоага._Автопортрет,_1931_р..gif|нобай|257x257 нүкте| Испан суретшісі Игнасио Зулоаганың [[Автопортрет|автопортреті]]. 1931 ж. Кенеп, майлы бояу. Лувр, Париж]]
'''Суретші''' — [[Бейнелеу өнері|бейнелеу өнерімен]] айналысатын адам.

Дегенмен, бұл сөз көбінесе бейнелеу өнері саласында ғана емес, сонымен қатар көркем шығармашылықтың басқа түрлерінде де жұмыс істейтін адамды сипаттау үшін қолданылады; сонымен қатар, [[метафора]] ретінде адамды кез келген шығармашылық қызмет саласында «өз саласындағы суретші» деп атауға болады. Осы себепті басқа анықтамалар қолайлырақ: «көркемдік талант пен шығармашылық қиялға ие шығармашылық адам, суретші, шебер».

== Жалпы терминология ==
[[Эстетика|Эстетикалық]] және көркемдік әрекет ұғымдарын ажырата білу қажет. М. С. Каган 1960 жылдары эстетика бойынша дәрістер кезінде ол тақтаға бормен ішінара қабаттасып тұрған екі шеңбердің диаграммасын салу арқылы эстетикалық және көркемдік сана салаларының арасындағы айырмашылықтарды түсіндірді. Кейінірек М.С. Каган мұндай қарым-қатынастарды «Адам белсенділігі» (1974), «Эстетика философиялық ғылым ретінде» (1997) кітаптарында нақтылап, бұл ұғымдарды [[синоним]] ретінде қабылдауға болмайтынын немесе көркемдікті тек «эстетиканың ең жоғары көрінісі» ретінде қарастыру керектігін атап өтті. Өнер туындысы эстетикалық салада ішінара ғана болуы немесе оның шегінен толығымен шығуы мүмкін, ал эстетикалық белсенділік өз кезегінде көркемдік белсенділікпен сәйкес келмеуі мүмкін. Мысалы, теңіз жағасында түрлі-түсті малтатастарды жинау немесе бөлмеге жиһаздарды орналастыру және қабырғаларға суреттер ілу эстетикалық әрекет болып табылады, бірақ көркемдік емес. Сұлулыққа мән беретін адам суретші болмайды .

Нақтылау — біз көркемдікті тек [[Эстетика|эстетикалық]] құндылықтарды (сұлулықты) ғана емес, сонымен қатар көркем бейнелерді жасауға арналған шығармашылық әрекет деп атаймыз — «бір затты екіншісіне басып шығару», жаңа тұтастық, үш негізгі қағидаға сәйкес жалпылау жасау:
* «Жеке тұлғадағы жалпылық» («суретші бір тамшы суда теңізді көреді»)
* «Субъективтідегі мақсат» (сезімтал)
* «Материалдықтағы руханилық».

[[Сурет:Wall_painting_-_female_painter_-_Pompeii_(VI_1_10)_-_Napoli_MAN_9018.jpg|оңға|нобай|240x240 нүкте| [[Дионис]] немесе Приап мүсінін салып жатқан әйел. [[Помпеи|Помпейден]] табылған фреска, б. ғ. I ғасыр. Ұлттық археологиялық мұражай, Неаполь]]
Көркем бейне әрқашан нақты, жеке (субъективті) және эмоционалды болады. Шебер материалдық жұмыста — қарапайым қолөнерде, әдетте, бейнелі модель пайда болмайды. Эстетикалық әрекет көркем бейнелерді тудырмайды, тек бар заттар мен олардың ойша модельдерін үйлестіреді; көркемдік әрекет арқылы адам «бейнелік модельде және сол немесе басқа өнер түрінің материалында өзін екі еселейді». Бейнелі ойлау «суретшінің өзі оған енуі үшін бастан кешірілген затты екі еселеуге шақырады». Эстетикалық санада — сұлулықты сезіну мен сезінуде — адам бастан кешірілген объектіде еріп, жеке тұлғасызданып бара жатқандай көрінеді; көркемдік санада ол шындыққа белсенді түрде араласады. Сондықтан, әрбір бейне эстетикалық және көркем емес, көркем бейне әдемі болмауы мүмкін, ал эстетикалық бейне міндетті түрде көркем емес.

Адамның көркемдік қызметінің ерекшелігі оның көптеген компоненттерінің тұтас өзара әрекеттесуінде жатыр.

Әдетте, төрт негізгі компонентке бөлінеді:
* когнитивті немесе эпистемологиялық белсенділік;
* құндылыққа бағдарлану (эстетикалық);
* шығармашылық және конструктивті (синергетикалық);
* коммуникативтік (қарым-қатынас әрекеті).

Олардың барлығы адам қызметінің бір немесе басқа түрін жеке сипаттайды. Олар бірге белгілі бір тақырыпты — «[[композиция]]&lt;nowiki/&gt;» тұжырымдамасында белгілі бір шығармашылық әдістер, жолдар және техникалық құралдар арқылы жүзеге асырылатын көркем шығармашылықты игереді.

Роман тілдерінде «өнер» және «көркемдік» ұғымдары арасында лингвистикалық және семантикалық айырмашылық жоқ. Өнер, шеберлік, шеберлік, шеберлік — бәрі бірдей белгіленеді (ағылшын, [[Француз тілі|француз тілдерінде]]: ''art'', [[Италиян тілі|итальян тілдерінде]]: ''arte'', [[Неміс тілі|неміс тілдерінде]]: ''Kunst''). Сондықтан, Батыс Еуропа эстетикасында әртүрлі категориялық қатынастар дамыды, бұл әсіресе қазіргі заманғы өнер теорияларында теріс көрініс табады. Мысалы, «өнер нысаны» ұғымы кез келген нәрсені білдіруі мүмкін: бейнелеу өнерінің немесе бейнелеу өнерінің емес туындысы, [[дадаизм]], инсталляциялар, боди-арт, дайын бұйымдар, көбінесе эстетикалық немесе көркемдік қасиеттерге ие емес.

Ең кең анықтама: «Көркем шығармашылық — мәдениеттің, адамның ең жоғары, рухани шындықты көрсететін «адамдандырылған әлемнің» көркем бейнелерін жасаудағы (ақыл-ой және материалдық) әрекетінің бір бөлігі».

== Тарих ==
Алғашқы адамның көркемдік қызметі осы сөздердің қазіргі мағынасында эстетикалық және көркемдік сипатқа ие болған жоқ, себебі бастапқы функциялардың синкретизмі (ажырамастығы): рәсімдік, сиқырлы, когнитивтік, білім беру, коммуникативтік, шығармашылық (техникалық). Бейнелердің эстетикалық қасиеттері де кейінірек дамып, түсінікті болды. Мұны «қарабайыр аңшылардың табиғи стилі» және «жануардың табиғи моделі» деп аталатын жартас суреттері сенімді түрде дәлелдейді.

Тіпті ежелгі дәуірде де «өнер» тұтас болды; одан эстетикалық, не қатаң көркемдік, не когнитивтік, не «өндірістік» (техникалық) функциялар ажыратылмады. Дедал алғашқы мифологиялық суретші болып саналды, бірақ ол сонымен қатар мүсінші, құюшы және шебер-өнертапқыш болды. [[Ежелгі Мысыр|Ежелгі Мысырда]] суретшілер қабірлер мен тас үйлерді безендірген, ал суретшінің қолөнері бояулар жасаумен тығыз байланысты болған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Живопись Древнего Египта|url=http://www.letopis.info/themes/painting/jivopis_drevnego_egipta.html|publisher=www.letopis.info|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170804173602/http://www.letopis.info/themes/painting/jivopis_drevnego_egipta.html|archivedate=2017-08-04}}&lt;/ref&gt;. Ежелгі Мысырда бейнелерді жасау сиқырлы әрекет болып саналды, ал суретшілер діни қызметкерлермен тең дәрежеде құрметтелді.

Ежелгі гректер өнерді кез келген жақсы орындалған шығарма, қолөнер деп түсінген. Материалдық, эстетикалық және көркемдік құндылық ұғымдарын ажыратпай, олар оны бір сөзбен белгіледі: «техне».[[Алексей Федорович Лосев|А. Ф. Лосев]] былай деп жазды: «Ежелгі адамдар өнер мен қолөнерді, сондай-ақ өнер мен ақыл-ой әрекетін, ғылымды немесе гректер айтқандай, даналықтың аражігін өте әлсіз ажыратқан... Гомер мүсінді де, кескіндемені де тәуелсіз өнер түрлері ретінде білмейді, бірақ «әртүрлі көркемдік өнімдерді... Гомердегі бейнелеу өнері қолөнермен толығымен бірдей, және мұнда екеуінің арасында нақты шекара салу мүмкін емес» .

Тіпті классикалық Грецияда да [[Аполлон (ежелгі Грекия)|Аполлон]] құдайы «рухани-шығармашылық» (кейінірек: әсемдік) және «техникалық өнердің» (ғылым мен қолөнерді қоса алғанда) бүкіл кешенін қамқорлыққа алған. [[Афина Паллада|Афина]] мен [[Гефест]] қамқорлығына алған «механикалық өнер» «рухани-шығармашылық кешеннен» біртіндеп бөлініп шықты.

Орта ғасырларда икона суретшілері мен фреска суретшілері, мысалы, Андрей Рублев&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Рублев Андрей|url=http://www.icon-art.info/author.php?lng=ru&amp;author_id=1&amp;mode=general|publisher=www.icon-art.info|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924032611/http://www.icon-art.info/author.php?lng=ru&amp;author_id=1&amp;mode=general|archivedate=2015-09-24}}&lt;/ref&gt;, шіркеу дәстүрі бойынша, «шектен тыс», сипаттауға болмайтын құдайлық мәнді бейнелеген, сондықтан олар өз шығармаларының авторлары болып толық саналмаған. Тек Италияда, [[Ренессанс|Қайта өрлеу]] дәуірінде, өнердің әртүрлі түрлерінің, түрлерінің, сорттарының және жанрларының өзін-өзі анықтауының морфологиялық процестері қарқынды дами бастады, ал тапсырыс берушімен іскерлік қарым-қатынасқа дербес түсетін еркін суретші-шығармашыл тұлға қалыптаса бастады. Сонымен бірге, суретшінің «әңгімелер жазу» құқығы расталды. Бірақ ұзақ уақыт бойы бейнелеу өнерінің негізгі қызметі [[Композиция|композициялық]] емес, еліктеушілік (имитативтік) болып қала берді. «Білдек» өнері қалыптасты, кескіндеме мен мүсін сәулет кеңістігінен және техникалық қолөнерден бөлінді: суретшілер біртіндеп қолөнер гильдиясына тәуелділіктен арылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Суретшілер]]
[[Санат:Бейнелеу өнері]]</text>
      <sha1>dlv3ilqa3fhilq124fm4shnbiuz5a5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тукумс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786495</id>
    <revision>
      <id>3654172</id>
      <parentid>3654171</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ толықтыру</comment>
      <origin>3654172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4781" sha1="p78pqaruuuio1boyrj1lk12msk9uwxl" xml:space="preserve">'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>p78pqaruuuio1boyrj1lk12msk9uwxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654173</id>
      <parentid>3654172</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ дереккөз</comment>
      <origin>3654173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4952" sha1="4v2wqd5cp1ljpz9z86mi4qj1jo80voc" xml:space="preserve">'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>4v2wqd5cp1ljpz9z86mi4qj1jo80voc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654175</id>
      <parentid>3654173</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:06:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3654175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5244" sha1="f9jpf8gkjcuy7rwyzcvxqomy9aagcsf" xml:space="preserve">'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>f9jpf8gkjcuy7rwyzcvxqomy9aagcsf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654180</id>
      <parentid>3654175</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз</comment>
      <origin>3654180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5820" sha1="tjes1ld9vb4mlpvfwbajzz2gwn0yck9" xml:space="preserve">'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>tjes1ld9vb4mlpvfwbajzz2gwn0yck9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654182</id>
      <parentid>3654180</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3654182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6411" sha1="cy023krf90qzfj4mb14vv7ifbwjz4ss" xml:space="preserve">'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>cy023krf90qzfj4mb14vv7ifbwjz4ss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654183</id>
      <parentid>3654182</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T12:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3654183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6589" sha1="3s9wx7gd55akhjcgtkvkwpq14tetqwq" xml:space="preserve">'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>3s9wx7gd55akhjcgtkvkwpq14tetqwq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654249</id>
      <parentid>3654183</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3654249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6813" sha1="fplw5zy266c17rrmoc0z3fdi2zsxkbf" xml:space="preserve">'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>fplw5zy266c17rrmoc0z3fdi2zsxkbf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654251</id>
      <parentid>3654249</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3654251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7117" sha1="a399o6mnrb9z57bou9iddccmef5at54" xml:space="preserve">'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>a399o6mnrb9z57bou9iddccmef5at54</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654252</id>
      <parentid>3654251</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3654252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7346" sha1="42zdlu7k2x88m98aljnfkqmhjywmosx" xml:space="preserve">'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>42zdlu7k2x88m98aljnfkqmhjywmosx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654253</id>
      <parentid>3654252</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3654253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7604" sha1="766ojz2ata2ym0xlhandqcrkkha4aip" xml:space="preserve">'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>766ojz2ata2ym0xlhandqcrkkha4aip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654258</id>
      <parentid>3654253</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3654258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7964" sha1="2k9q7jos6qkge4o6hddl8tcbz1ms7yh" xml:space="preserve">'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>2k9q7jos6qkge4o6hddl8tcbz1ms7yh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654259</id>
      <parentid>3654258</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3654259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8324" sha1="cwnwirbmb7i2vstu6sponiregph8xsz" xml:space="preserve">'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>cwnwirbmb7i2vstu6sponiregph8xsz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654261</id>
      <parentid>3654259</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ дереккөз</comment>
      <origin>3654261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8479" sha1="5bku6k0bgy0d4wrorqy5lrx5eo824dp" xml:space="preserve">'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>5bku6k0bgy0d4wrorqy5lrx5eo824dp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654262</id>
      <parentid>3654261</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3654262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10859" sha1="kns38ts7i7xt0najdky3jumuh0kmcju" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = 
 |қазақша атауы           = 
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>kns38ts7i7xt0najdky3jumuh0kmcju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654263</id>
      <parentid>3654262</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3654263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10879" sha1="3qpu1b8o5tv8immxijzj6xk5p5zfsa4" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>3qpu1b8o5tv8immxijzj6xk5p5zfsa4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654264</id>
      <parentid>3654263</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3654264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10894" sha1="g86i3t1ec2z09pj01m3b3q24xrbbj9l" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>g86i3t1ec2z09pj01m3b3q24xrbbj9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654266</id>
      <parentid>3654264</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3654266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10912" sha1="s4rc0smsin5l71674b8kmcslnzghcnt" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Flag of Tukums.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>s4rc0smsin5l71674b8kmcslnzghcnt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654267</id>
      <parentid>3654266</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3654267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10938" sha1="jvk69nlqllv140nwv6nhtum9twewm1t" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Tukums.svg
 |ту                      = Flag of Tukums.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>jvk69nlqllv140nwv6nhtum9twewm1t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654269</id>
      <parentid>3654267</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3654269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10961" sha1="kzpvf798nngfsvcp2ky9u81c0s0yzbc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Tukums.svg
 |ту                      = Flag of Tukums.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =58 |lat_sec =01 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =09 |lon_sec =11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы Тукумс аймағының әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>kzpvf798nngfsvcp2ky9u81c0s0yzbc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654270</id>
      <parentid>3654269</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3654270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11000" sha1="4i76y2sqz9acpdt7mg2kfn693i95uxf" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Tukums.svg
 |ту                      = Flag of Tukums.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =58 |lat_sec =01 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =09 |lon_sec =11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Тукумс аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы [[Тукумс аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>4i76y2sqz9acpdt7mg2kfn693i95uxf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654272</id>
      <parentid>3654270</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3654272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11037" sha1="bjowhodn8cw1kuaef512xwy37t7etvb" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Tukums.svg
 |ту                      = Flag of Tukums.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =58 |lat_sec =01 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =09 |lon_sec =11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Тукумс аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Tukums
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы [[Тукумс аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>bjowhodn8cw1kuaef512xwy37t7etvb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654273</id>
      <parentid>3654272</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3654273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11058" sha1="7lsybsl9j8vpk5ufwomu80u13nkg5k1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Tukums.svg
 |ту                      = Flag of Tukums.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =58 |lat_sec =01 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =09 |lon_sec =11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Тукумс аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LV-3101, LV-3102
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Tukums
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы [[Тукумс аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>7lsybsl9j8vpk5ufwomu80u13nkg5k1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654274</id>
      <parentid>3654273</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3654274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11068" sha1="6kbx9dicemo35u407d7ug946c6246au" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Tukums.svg
 |ту                      = Flag of Tukums.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =58 |lat_sec =01 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =09 |lon_sec =11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Тукумс аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 17 381
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LV-3101, LV-3102
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Tukums
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы [[Тукумс аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>6kbx9dicemo35u407d7ug946c6246au</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654276</id>
      <parentid>3654274</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3654276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11076" sha1="g3u6aqjf6bld2vxygy65yp9y23y3tn4" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Tukums.svg
 |ту                      = Flag of Tukums.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =58 |lat_sec =01 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =09 |lon_sec =11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Тукумс аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1795	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1795
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 17 381
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LV-3101, LV-3102
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Tukums
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы [[Тукумс аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>g3u6aqjf6bld2vxygy65yp9y23y3tn4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654278</id>
      <parentid>3654276</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3654278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11089" sha1="4pdiz0a23zontwe4ew8w5n2o1pkzcck" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Tukums.svg
 |ту                      = Flag of Tukums.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =58 |lat_sec =01 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =09 |lon_sec =11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Тукумс аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1795	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1795
 |жер аумағы              = 13,35	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 61
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 17 381
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 1238,1
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LV-3101, LV-3102
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Tukums
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы [[Тукумс аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>4pdiz0a23zontwe4ew8w5n2o1pkzcck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654279</id>
      <parentid>3654278</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ сурет қою</comment>
      <origin>3654279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11255" sha1="845wrv12w3he8nqe97b5dvtr5qt2rvd" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Tukums.svg
 |ту                      = Flag of Tukums.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =58 |lat_sec =01 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =09 |lon_sec =11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Тукумс аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1795	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1795
 |жер аумағы              = 13,35	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 61
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 17 381
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 1238,1
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LV-3101, LV-3102
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Tukums
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы [[Тукумс аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
[[Сурет:Tukuma pilsdrupas (Johans Kristofs Broce; 1792).jpg|нобай|солға|200px|Тукумс қамалының қирандылары, 1792 ж.]]      
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>845wrv12w3he8nqe97b5dvtr5qt2rvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654280</id>
      <parentid>3654279</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3654280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11390" sha1="mca4731wv5nnyggxzyd3x2o652un5a7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Tukums.svg
 |ту                      = Flag of Tukums.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =58 |lat_sec =01 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =09 |lon_sec =11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Тукумс аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1795	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1795
 |жер аумағы              = 13,35	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 61
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 17 381
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 1238,1
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LV-3101, LV-3102
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Tukums
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы [[Тукумс аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
[[Сурет:Tukuma pilsdrupas (Johans Kristofs Broce; 1792).jpg|нобай|солға|200px|Тукумс қамалының қирандылары, 1792 ж.]]      
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Tukums, luteránský kostel.jpg|Лютеран шіркеуі


&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>mca4731wv5nnyggxzyd3x2o652un5a7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654281</id>
      <parentid>3654280</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:23:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3654281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11435" sha1="bvot58w80de2nkr8db3zjlziucpw6j4" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Tukums.svg
 |ту                      = Flag of Tukums.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =58 |lat_sec =01 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =09 |lon_sec =11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Тукумс аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1795	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1795
 |жер аумағы              = 13,35	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 61
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 17 381
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 1238,1
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LV-3101, LV-3102
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Tukums
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы [[Тукумс аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
[[Сурет:Tukuma pilsdrupas (Johans Kristofs Broce; 1792).jpg|нобай|солға|200px|Тукумс қамалының қирандылары, 1792 ж.]]      
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Tukums, luteránský kostel.jpg|Лютеран шіркеуі
Durbe manor house.jpg|Дурбе сарайы

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>bvot58w80de2nkr8db3zjlziucpw6j4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654282</id>
      <parentid>3654281</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3654282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11495" sha1="mhx48dzv98e6kn6o6qtczgqpsj0j1rj" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Tukums.svg
 |ту                      = Flag of Tukums.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =58 |lat_sec =01 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =09 |lon_sec =11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Тукумс аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1795	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1795
 |жер аумағы              = 13,35	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 61
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 17 381
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 1238,1
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LV-3101, LV-3102
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Tukums
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы [[Тукумс аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
[[Сурет:Tukuma pilsdrupas (Johans Kristofs Broce; 1792).jpg|нобай|солға|200px|Тукумс қамалының қирандылары, 1792 ж.]]      
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Tukums, luteránský kostel.jpg|Лютеран шіркеуі
Durbe manor house.jpg|Дурбе сарайы
Тукумс ул.Лиела 01.jpg|Лиела көшесі

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>mhx48dzv98e6kn6o6qtczgqpsj0j1rj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654283</id>
      <parentid>3654282</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3654283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11562" sha1="qbsd02bly4lqd98e2vscareqm7w1jsw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Tukums.svg
 |ту                      = Flag of Tukums.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =58 |lat_sec =01 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =09 |lon_sec =11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Тукумс аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1795	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1795
 |жер аумағы              = 13,35	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 61
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 17 381
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 1238,1
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LV-3101, LV-3102
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Tukums
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы [[Тукумс аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
[[Сурет:Tukuma pilsdrupas (Johans Kristofs Broce; 1792).jpg|нобай|солға|200px|Тукумс қамалының қирандылары, 1792 ж.]]      
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Tukums, luteránský kostel.jpg|Лютеран шіркеуі
Durbe manor house.jpg|Дурбе сарайы
Тукумс ул.Лиела 01.jpg|Лиела көшесі
Harmonijas street in Tukums (2).JPG|Гармонхас көшесі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>qbsd02bly4lqd98e2vscareqm7w1jsw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654284</id>
      <parentid>3654283</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3654284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11629" sha1="df8w2m55b4qar658a2l72k35c5hnfuk" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Тукумс
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Tukums}}
 |сурет                   = Tukums (37).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Tukums.svg
 |ту                      = Flag of Tukums.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =58 |lat_sec =01 
  |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =09 |lon_sec =11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Тукумс аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1795	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1795
 |жер аумағы              = 13,35	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 61
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 17 381
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 1238,1
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LV-3101, LV-3102
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Tukums
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Тукумс''' ({{lang-lv|Tukums}}) — [[Латвия]]дағы қала, Курземе тарихи-мәдени аймағындағы [[Тукумс аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылы Тукумс қаласының халқы 17 381 адамды құрады. Тукумс — Латвиядағы 76 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 11-ші орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-tukums-11445.html|title=Население Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Тукумс қаласы [[Рига]]дан 65 шақырым жерде, Слоцене өзенінің бойында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;
Тукумстағы ауа райы маусымға байланысты өзгереді: қысқы маусымда 0-ден төмен түседі. көктемде орташа температура Цельсий бойынша 13-17 градусқа дейін көтеріледі. Жазда орташа температура 25-27 градус аралығында, күзде мұнда жаңбырлы маусым басталады, ауа температурасы 4-8 градусқа дейін төмендейді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/tukums_lc4411|title=Европа &gt; Латвия &gt; Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тукумс атауы алғаш рет жазба деректерде 1253 жылғы 4 сәуірде, Ливон ордені мен Рига епископы арасындағы жер иеліктеріне қатысты келісімде аталады. Сол кезде аймақ Ливон орденінің магистрінің иелігіне өтті.
[[Сурет:Tukuma pilsdrupas (Johans Kristofs Broce; 1792).jpg|нобай|солға|200px|Тукумс қамалының қирандылары, 1792 ж.]]      
XIII ғасырдың екінші жартысында курштер ежелгі әскери жолдың маңында тас қамал тұрғыза бастады. Тукумс қамалы 1299–1306 жылдар аралығында, магистр Готфрид фон Роггенің басқарған кезеңінде салынған. Бұл ортағасырлық монастырь үлгісіндегі қамалдарына тән құрылыс болды.

1484 жылы Рига әскері қамалды басып алып, өртеп жіберді. Қамалдың иесі Вернер фон Бутлар Шлокенбек бекінісін салуға шешім қабылдады. Поляк-швед соғысы кезінде қамал бірнеше рет қирап, 1605 жылы өртенді. 1633 жылдан кейін қамалда шамамен 100 сарбаздан және тіпті 2 зеңбіректен тұратын гарнизон болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-tukums|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Ливон ордені құлағаннан кейін қамал Курлянд герцогіне берілді. XIX ғасырдың аяғында Курлянд губерниясының аудан орталығы болды. Ол кезде мұнда негізінен еврейлер қоныстанды. Қала аумағында синагога, лютерандық шіркеу, православие шіркеуі, рим-католик шіркеуі болды. 11 оқу орны мен 8 зауыт болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16491-Tukums.html|title=Европа. Латвия. историческая область Земгале|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Екінші дүниежүзілік соғыс қалаға ауыр зардап әкелді. Тукумстағы билік бес рет өзгерді. 1944-1945 жылдары қала қанды шайқастардың алаңына айналды. 10 000 қызыл әскер солдаты Тукумс маңында жерленген. 1945 жылы 8 мамырда жаудың «Курлянд» тобының блокадасы кезінде Ленинград майданының әскерлері азат етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/tukums/|title=Тукумс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2019 жылы қалада автомобиль дөңгелектері қайта өңделген. Бұл Балтық елдеріндегі шиналарды қайта өңдеу бойынша екінші зауыт.

Р98 Елгава (Тушки) – Тукумс аймақтық тас жолы қала маңында. Осы жерден P104 Тукумс — Ауце — Литва шекарасы (Витини), P121 Тукумс — Кулдига және P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка жолдары басталады.&lt;br /&gt;
Тукумс — Елгава, Рига және Вентспилспен байланыстыратын маңызды темір жол торабы. Екі темір жол стансасы бар.

Латвия университетінің Тукумс қаласындағы филиалы (бұрынғы Рига мұғалімдерді даярлау және білім беруді басқару академиясы) Тукумс қаласында орналасқан. Сондай-ақ қалада бес орта мектеп бар. Олардың қатарында Мемлекеттік гимназия, екі орта мектеп, бір кешкі және қашықтықтан мектеп, сондай-ақ екі бастауыш мектеп кіреді.
Қалада бес мектепке дейінгі білім беру мекемесі, музыка мектебі, өнер мектебі, спорт мектебі бар.

== Көрікті орындары ==
Тукумс өзінің ескі қаласымен және соңғы жылдары қалпына келтірілген тарихи ғимараттарымен танымал.
*'''Тукумс тарихи-өлкетану мұражайы''' — мұражай өлке тарихы мен өнерімен таныстырады және картиналар, мүсіндер және тарихи артефактілердің мол коллекциясын қамтиды.
*'''Лютерандық шіркеу''' — 1644 жылы салынған ең көне қала ғимараттарының бірі. Оның дизайны дәстүрлі және үлкен тарихи мәнге ие.
*'''Светес Эзерс''' — табиғи сұлулықпен қоршалған ең үлкен көлдердің бірі. Бұл жаяу серуендеуге, жүзуге және байдаркаға арналған танымал орын.
*'''Тукумс базар алаңы''' — жергілікті халық мәдениеті мен тағамдарымен танысуға жақсы орын. Туристер жаңа піскен жергілікті өнімдерді, дәстүрлі латыш тағамдарын және кәдесыйларды сатып ала алады.
*'''Стикли өнер және әйнек мектебі''' — мектеп келушілерге өздерінің шыны өнерін жасау мүмкіндігін ұсынады. Туристер шеберлік сабағына қатысып, шыны өнерінің өзіндік бірегей туындысын жасай алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-tukums.htm|title=Карта Тукумса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-13|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Tukums, luteránský kostel.jpg|Лютеран шіркеуі
Durbe manor house.jpg|Дурбе сарайы
Тукумс ул.Лиела 01.jpg|Лиела көшесі
Harmonijas street in Tukums (2).JPG|Гармонхас көшесі
Jaunmoku pils 1999-11-06 (2).jpg|Джаунмокас сарайы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}} 

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>df8w2m55b4qar658a2l72k35c5hnfuk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адольф Бутенандт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786496</id>
    <revision>
      <id>3654316</id>
      <parentid>3654066</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Германия биохимиктері|Германия биохимиктері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3654316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5521" sha1="8sc4gl288aplrplia4yd8xzxvpcb3xm" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Адольф Бутенандт
 |Шынайы есімі        = нем. Adolf Friedrich Johann Butenandt
 |Суреті              = Bad_Schachen_Porträt;_Adolf_Butenandt_-_W134Nr.020182c_-_Willy_Pragher_(cropped).jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 24.3.1903
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Бремерхавен|Бремерхавенде}}, [[Бремен (жер)|Бремен]], [[Герман рейхі|Германия]]
 |Қайтыс болған күні  = 18.1.1995
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Мюнхен|Мюнхенде}}[[Германия]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Германия|1971}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[биохимия]], [[органическая химия]]
 |Жұмыс орны          = [[Геттинген университетінің Кайзер Вильгельм қоғамы]]
 |Ғылыми атағы        = [[биохимик]], [[химик]], [[саясаткер]], [[университет оқытушысы]]
 |Альма-матер         = [[Марбург университеті]]&lt;br&gt;
[[Геттинген университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[профессор]], [[доктор]] және [[құрметті доктор]]
 |Ғылыми жетекшісі    = [[Адольф Виндаус]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1939 жыл ғылымда|1939]])&lt;br
{{iw|Эмиль Фишер медалі|Эмиль Фишер медалі|de|Emil-Fischer-Medaille}} (1935)&lt;br&gt;
[[Гарнак медалі]] (1973)&lt;br&gt;
{{Германия Федеративтік Республикасының Құрмет орденінің кавалерлік Үлкен кресі}}&lt;br&gt;
{{&quot;Pour le Mérite&quot; ордені (азаматтық класс)}}&lt;br&gt;
{{Максимилиан ордені «Ғылым мен өнердегі жетістіктері үшін» (Бавария)}}
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Адольф Фридрих Иоганн Бутенандт''' ({{Lang-de|Adolf Friedrich Johann Butenandt}}; [[24 наурыз]] [[1903 жыл|1903]], Бремерхавен — [[18 қаңтар]] [[1995 жыл|1995]], [[Мюнхен]] ) — неміс биохимик .  және химик-органик.

== Өмірбаян ==
1931—1933 жылдары Геттинген университетінде доцент, ал 1933—1936 жылдары Данцигтегі (қазіргі Гданьск) Жоғары техникалық мектепте профессор болды. Содан кейін [[Берлин|Берлинде]] (1936—1944), [[Тюбинген|Тюбингенде]] (1944—1956) және [[Мюнхен|Мюнхенде]] ([[1956 жыл|1956]] жылдан бастап) биохимия институттарының директоры болды. 1960 жылдан 1972 жылға дейін Макс Планк қоғамының президенті болды.

== Негізгі жұмыстар ==
Жұмыстар [[Жыныс гормондары|жыныстық гормондардың]] химиясына арналған. Бутенандт адам [[Несеп|зәрінен]] андростерон мен дегидроэпиандростеронды бөліп алды ([[1931 жыл|1931]]), олардың химиялық құрылымын зерттеді, еркек жыныстық гормоны тестостеронды синтездеді және [[1934 жыл|1934 жылы]] [[сары дене]] гормоны — прогестеронды таза түрінде алды.

== Еңбекті мойындау ==
[[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] ([[1939 жыл|1939]]; швейцариялық ғалым Л. Ружичкамен бірлесіп). Бутенандттың жәндіктердегі гормоналды заттардың биохимиясын зерттеуі 1953 жылы П. Эрлих атындағы сыйлыққа ие болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1939/butenandt/ Нобель сайтындағы ақпарат]{{In lang|en}}
[[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Леополдина мүшелері]]
[[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Жапон ғылым академиясының құрметті мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:ГФР сіңірген еңбегі үшін ордені үлкен крестінің кавалерлері]]
[[Санат:Германия биохимиктері]]</text>
      <sha1>8sc4gl288aplrplia4yd8xzxvpcb3xm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654317</id>
      <parentid>3654316</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T17:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3654317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5465" sha1="dp4d7qkedjeqv2gocrufbbop24bw9zm" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Адольф Бутенандт
 |Шынайы есімі        = нем. Adolf Friedrich Johann Butenandt
 |Суреті              = Bad_Schachen_Porträt;_Adolf_Butenandt_-_W134Nr.020182c_-_Willy_Pragher_(cropped).jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 24.3.1903
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Бремерхавен|Бремерхавенде}}, [[Бремен (жер)|Бремен]], [[Герман рейхі|Германия]]
 |Қайтыс болған күні  = 18.1.1995
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Мюнхен|Мюнхенде}}[[Германия]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Германия|1971}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[биохимия]], [[органическая химия]]
 |Жұмыс орны          = [[Геттинген университетінің Кайзер Вильгельм қоғамы]]
 |Ғылыми атағы        = [[биохимик]], [[химик]], [[саясаткер]], [[университет оқытушысы]]
 |Альма-матер         = [[Марбург университеті]]&lt;br&gt;
[[Геттинген университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[профессор]], [[доктор]] және [[құрметті доктор]]
 |Ғылыми жетекшісі    = [[Адольф Виндаус]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1939 жыл ғылымда|1939]])&lt;br
{{iw|Эмиль Фишер медалі|Эмиль Фишер медалі|de|Emil-Fischer-Medaille}} (1935)&lt;br&gt;
[[Гарнак медалі]] (1973)&lt;br&gt;
{{Германия Федеративтік Республикасының Құрмет орденінің кавалерлік Үлкен кресі}}&lt;br&gt;
{{&quot;Pour le Mérite&quot; ордені (азаматтық класс)}}&lt;br&gt;
{{Максимилиан ордені «Ғылым мен өнердегі жетістіктері үшін» (Бавария)}}
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Адольф Фридрих Иоганн Бутенандт''' ({{Lang-de|Adolf Friedrich Johann Butenandt}}; [[24 наурыз]] [[1903 жыл|1903]], Бремерхавен — [[18 қаңтар]] [[1995 жыл|1995]], [[Мюнхен]] ) — неміс биохимик .  және химик-органик.

== Өмірбаян ==
1931—1933 жылдары Геттинген университетінде доцент, ал 1933—1936 жылдары Данцигтегі (қазіргі Гданьск) Жоғары техникалық мектепте профессор болды. Содан кейін [[Берлин|Берлинде]] (1936—1944), [[Тюбинген|Тюбингенде]] (1944—1956) және [[Мюнхен|Мюнхенде]] ([[1956 жыл|1956]] жылдан бастап) биохимия институттарының директоры болды. 1960 жылдан 1972 жылға дейін Макс Планк қоғамының президенті болды.

== Негізгі жұмыстар ==
Жұмыстар [[Жыныс гормондары|жыныстық гормондардың]] химиясына арналған. Бутенандт адам [[Несеп|зәрінен]] андростерон мен дегидроэпиандростеронды бөліп алды ([[1931 жыл|1931]]), олардың химиялық құрылымын зерттеді, еркек жыныстық гормоны тестостеронды синтездеді және [[1934 жыл|1934 жылы]] [[сары дене]] гормоны — прогестеронды таза түрінде алды.

== Еңбекті мойындау ==
[[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]] ([[1939 жыл|1939]]; швейцариялық ғалым Л. Ружичкамен бірлесіп). Бутенандттың жәндіктердегі гормоналды заттардың биохимиясын зерттеуі 1953 жылы П. Эрлих атындағы сыйлыққа ие болды.


== Сілтемелер ==
* [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1939/butenandt/ Нобель сайтындағы ақпарат]{{In lang|en}}
[[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Леополдина мүшелері]]
[[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Жапон ғылым академиясының құрметті мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:ГФР сіңірген еңбегі үшін ордені үлкен крестінің кавалерлері]]
[[Санат:Германия биохимиктері]]</text>
      <sha1>dp4d7qkedjeqv2gocrufbbop24bw9zm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:ЛарриС</title>
    <ns>3</ns>
    <id>786505</id>
    <revision>
      <id>3654210</id>
      <timestamp>2026-09-13T13:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3654210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="215" sha1="ehnaz9bvvhnhdlocwlz6q2ex0w521jr" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ЛарриС}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 18:06, 2026 ж. қыркүйектің 13 (+05)</text>
      <sha1>ehnaz9bvvhnhdlocwlz6q2ex0w521jr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:ПозКарта Украина Донецк облысы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786506</id>
    <revision>
      <id>3654223</id>
      <timestamp>2026-09-13T13:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{#switch:{{{1}}} |name = Донецк облысы |top    = 49.28 |bottom = 46.825 |left   = 36.485 |right  = 39.115 |image    = {{#switch:{{{2|}}}  |physical = Donetsk province physical map.svg  |#default = Donetsk Oblast location map.svg }} }}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Украина}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Украина]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>3654223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="398" sha1="qg9zga3qgf6jj6blqn3pt4ijhclyzzm" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name = Донецк облысы
|top    = 49.28
|bottom = 46.825
|left   = 36.485
|right  = 39.115
|image    = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = Donetsk province physical map.svg
 |#default = Donetsk Oblast location map.svg
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Украина}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Украина]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qg9zga3qgf6jj6blqn3pt4ijhclyzzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:ПозКарта Украина Луганск облысы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786507</id>
    <revision>
      <id>3654227</id>
      <timestamp>2026-09-13T13:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{#switch:{{{1}}} |name =Луганск облысы |top =    50.2000000 |bottom = 47.7000000 |left =   37.7333333 |right =  40.3333333 |image    = {{#switch:{{{2|}}}  |physical = Lugansk province physical map.svg  |#default = Lugansk Oblast location map.svg }} }}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Украина}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Украина]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>3654227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="416" sha1="g0jselumskuzwpy5ox7ggug7qy5ndpv" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name =Луганск облысы
|top =    50.2000000
|bottom = 47.7000000
|left =   37.7333333
|right =  40.3333333
|image    = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = Lugansk province physical map.svg
 |#default = Lugansk Oblast location map.svg
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Украина}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Украина]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g0jselumskuzwpy5ox7ggug7qy5ndpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ-қарақалпақ қатынастары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786508</id>
    <revision>
      <id>3654233</id>
      <timestamp>2026-09-13T13:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Халықаралық қатынас |Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары |Сурет =  |Ел1 = Қазақстан |Ел2 = Қарақалпақстан |Түс1 = green  |Түс2 = orange }} '''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.  == Тарихы == == Дере...</comment>
      <origin>3654233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="518" sha1="khih9vdrswbb61w45yh1bjumfqvv5fi" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = 
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>khih9vdrswbb61w45yh1bjumfqvv5fi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654234</id>
      <parentid>3654233</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары|Қазақстанның халықаралық қатынастары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3654234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="605" sha1="bx9i3ctikaqtoyhtmyjrk5qxdk4dfc3" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = 
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>bx9i3ctikaqtoyhtmyjrk5qxdk4dfc3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654235</id>
      <parentid>3654234</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:45:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақтар|Қазақтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3654235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="637" sha1="ju58unqy0p49wewf0egpeachlr6yp4u" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = 
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Қазақтар]]</text>
      <sha1>ju58unqy0p49wewf0egpeachlr6yp4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654236</id>
      <parentid>3654235</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қарақалпақтар|Қарақалпақтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3654236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="679" sha1="8zr0sfzo839f2ij6d7llrpbbu3gy0y4" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = 
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>8zr0sfzo839f2ij6d7llrpbbu3gy0y4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654237</id>
      <parentid>3654236</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="704" sha1="0k80kr9v6emvh2323c7e39zq9vsbtu1" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = Карта КАССР.png
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>0k80kr9v6emvh2323c7e39zq9vsbtu1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654238</id>
      <parentid>3654237</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3654238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="745" sha1="coqek9brtydcjbufisxz85myhni20o9" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = Карта КАССР.png
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
=== Қазақ хандығында ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>coqek9brtydcjbufisxz85myhni20o9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654239</id>
      <parentid>3654238</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T13:55:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақ хандығында */</comment>
      <origin>3654239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2049" sha1="bkkz8zvpyg1of3pnoa3v5lqhac42xkd" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = Карта КАССР.png
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
=== Қазақ хандығында ===
XV—XVI ғасырларда [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] құрамында болды. XVI ғасырдың соңына жататын тарихи деректерге қарағанда, қарақалпақтар [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласының төңірегін мекендеген қазақтармен көршілес қоныстанып, олармен тығыз экономикалық байланыста болған.

1603 жылы өзін Шайбани әулетінің өкілі ретінде таныстырған [[Әбд әл-Ғаффар|Әбд әл-Ғаффардың]] басшылығымен [[Жалған Әбд әл-Ғаффардың бүлігі|қарақалпақтар көтерілісі]] бұрқ ете түсті. Көтерілістің алғашқы кезеңінде көтерілісшілер Сырдария бойындағы қалалар орналасқан өңірдің бір бөлігін басып алды. Алайда 1605 жылдың көктемінде қазақ әскерінің күтпеген шабуылынан көтерілісшілер жеңіліске ұшырады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>bkkz8zvpyg1of3pnoa3v5lqhac42xkd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654242</id>
      <parentid>3654239</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақ хандығында */</comment>
      <origin>3654242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4579" sha1="bx02ye9kl1d7zvfj8qwzl4m0tov2e98" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = Карта КАССР.png
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
=== Қазақ хандығында ===
XV—XVI ғасырларда [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] құрамында болды. XVI ғасырдың соңына жататын тарихи деректерге қарағанда, қарақалпақтар [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласының төңірегін мекендеген қазақтармен көршілес қоныстанып, олармен тығыз экономикалық байланыста болған.

1603 жылы өзін Шайбани әулетінің өкілі ретінде таныстырған [[Әбд әл-Ғаффар|Әбд әл-Ғаффардың]] басшылығымен [[Жалған Әбд әл-Ғаффардың бүлігі|қарақалпақтар көтерілісі]] бұрқ ете түсті. Көтерілістің алғашқы кезеңінде көтерілісшілер Сырдария бойындағы қалалар орналасқан өңірдің бір бөлігін басып алды. Алайда 1605 жылдың көктемінде қазақ әскерінің күтпеген шабуылынан көтерілісшілер жеңіліске ұшырады.

XVII ғасырдың басында [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] [[Имамқұл хан|Имамқұл]] (1611—1642) Сырдария жағалауына жорық жасады. Оған қарсы қазақтар мен қарақалпақтар күш біріктіріп, бірге күрес жүргізді. Қарақалпақтардың қазақ хандарының әскерлері құрамында [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы соғыстарға қатысқаны да белгілі. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] билігі тұсында қарақалпақтар Қазақ хандығына бағынышты болды. «[[Ақтабан шұбырынды]]» жылдарында қарақалпақтар қазақтармен бірге Бұхара және Хиуа хандықтарының шекарасына қарай көшті. Кейін қарақалпақтар: «төменгі» және «жоғарғы» қарақалпақтар болып екіге бөлінді. Жоғарғы қарақалпақтар Сырдарияның жоғарғы ағысына көтеріліп, [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударды. Ал төменгі қарақалпақтар [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханға]] бағынғаннан кейін Сырдарияның төменгі ағысына қоныстанды.

1731 жылы [[Кіші жүз]] қазақтарымен бірге [[Ресей империясы|Ресей империясының]] бодандығын қабылдады.

1743 жылы қарақалпақтар Әбілқайыр ханға салық пен алым төлеуден бас тартты. Осыдан кейін қазақ ханы оларға қарсы жорық жасап, шамамен 40 мың бас малды айдап әкетті. Бұдан соң олардың бір бөлігі «жоғарғы» қарақалпақтарға қарай қоныс аударса, қалғандары [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығының]] шекарасына қоныстанды.

XIX ғасырдың екінші жартысында олар Хиуа ханына бағынып, Сырдарияның төменгі сағасына түпкілікті қоныстанды.

=== КСРО және қазіргі уақыты ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>bx02ye9kl1d7zvfj8qwzl4m0tov2e98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654243</id>
      <parentid>3654242</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақ хандығында */</comment>
      <origin>3654243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4631" sha1="ksyt9svcp246yl39qpt37y44s7ipt4x" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = Карта КАССР.png
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
=== Қазақ хандығында ===
XV—XVI ғасырларда [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] құрамында болды. XVI ғасырдың соңына жататын тарихи деректерге қарағанда, қарақалпақтар [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласының төңірегін мекендеген қазақтармен көршілес қоныстанып, олармен тығыз экономикалық байланыста болған.

1603 жылы өзін Шайбани әулетінің өкілі ретінде таныстырған [[Әбд әл-Ғаффар|Әбд әл-Ғаффардың]] басшылығымен [[Жалған Әбд әл-Ғаффардың бүлігі|қарақалпақтар көтерілісі]] бұрқ ете түсті. Көтерілістің алғашқы кезеңінде көтерілісшілер Сырдария бойындағы қалалар орналасқан өңірдің бір бөлігін басып алды. Алайда 1605 жылдың көктемінде қазақ әскерінің күтпеген шабуылынан көтерілісшілер жеңіліске ұшырады.

XVII ғасырдың басында [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] [[Имамқұл хан|Имамқұл]] (1611—1642) Сырдария жағалауына жорық жасады. Оған қарсы қазақтар мен қарақалпақтар күш біріктіріп, бірге күрес жүргізді. Қарақалпақтардың қазақ хандарының әскерлері құрамында [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы соғыстарға қатысқаны да белгілі. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] билігі тұсында қарақалпақтар Қазақ хандығына бағынышты болды. «[[Ақтабан шұбырынды]]» жылдарында қарақалпақтар қазақтармен бірге Бұхара және Хиуа хандықтарының шекарасына қарай көшті. Кейін қарақалпақтар: «төменгі» және «жоғарғы» қарақалпақтар болып екіге бөлінді. Жоғарғы қарақалпақтар Сырдарияның жоғарғы ағысына көтеріліп, [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударды. Ал төменгі қарақалпақтар [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханға]] бағынғаннан кейін Сырдарияның төменгі ағысына қоныстанды.

1731 жылы [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы|Кіші жүз]] қазақтарымен бірге [[Ресей империясы|Ресей империясының]] бодандығын қабылдады.

1743 жылы қарақалпақтар Әбілқайыр ханға салық пен алым төлеуден бас тартты. Осыдан кейін қазақ ханы оларға қарсы жорық жасап, шамамен 40 мың бас малды айдап әкетті. Бұдан соң олардың бір бөлігі «жоғарғы» қарақалпақтарға қарай қоныс аударса, қалғандары [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығының]] шекарасына қоныстанды.

XIX ғасырдың екінші жартысында олар Хиуа ханына бағынып, Сырдарияның төменгі сағасына түпкілікті қоныстанды.

=== КСРО және қазіргі уақыты ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>ksyt9svcp246yl39qpt37y44s7ipt4x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654244</id>
      <parentid>3654243</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:23:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* КСРО және қазіргі уақыты */</comment>
      <origin>3654244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5183" sha1="talbasn40hurqj5jlxxwpsvtghn526a" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = Карта КАССР.png
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
=== Қазақ хандығында ===
XV—XVI ғасырларда [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] құрамында болды. XVI ғасырдың соңына жататын тарихи деректерге қарағанда, қарақалпақтар [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласының төңірегін мекендеген қазақтармен көршілес қоныстанып, олармен тығыз экономикалық байланыста болған.

1603 жылы өзін Шайбани әулетінің өкілі ретінде таныстырған [[Әбд әл-Ғаффар|Әбд әл-Ғаффардың]] басшылығымен [[Жалған Әбд әл-Ғаффардың бүлігі|қарақалпақтар көтерілісі]] бұрқ ете түсті. Көтерілістің алғашқы кезеңінде көтерілісшілер Сырдария бойындағы қалалар орналасқан өңірдің бір бөлігін басып алды. Алайда 1605 жылдың көктемінде қазақ әскерінің күтпеген шабуылынан көтерілісшілер жеңіліске ұшырады.

XVII ғасырдың басында [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] [[Имамқұл хан|Имамқұл]] (1611—1642) Сырдария жағалауына жорық жасады. Оған қарсы қазақтар мен қарақалпақтар күш біріктіріп, бірге күрес жүргізді. Қарақалпақтардың қазақ хандарының әскерлері құрамында [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы соғыстарға қатысқаны да белгілі. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] билігі тұсында қарақалпақтар Қазақ хандығына бағынышты болды. «[[Ақтабан шұбырынды]]» жылдарында қарақалпақтар қазақтармен бірге Бұхара және Хиуа хандықтарының шекарасына қарай көшті. Кейін қарақалпақтар: «төменгі» және «жоғарғы» қарақалпақтар болып екіге бөлінді. Жоғарғы қарақалпақтар Сырдарияның жоғарғы ағысына көтеріліп, [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударды. Ал төменгі қарақалпақтар [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханға]] бағынғаннан кейін Сырдарияның төменгі ағысына қоныстанды.

1731 жылы [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы|Кіші жүз]] қазақтарымен бірге [[Ресей империясы|Ресей империясының]] бодандығын қабылдады.

1743 жылы қарақалпақтар Әбілқайыр ханға салық пен алым төлеуден бас тартты. Осыдан кейін қазақ ханы оларға қарсы жорық жасап, шамамен 40 мың бас малды айдап әкетті. Бұдан соң олардың бір бөлігі «жоғарғы» қарақалпақтарға қарай қоныс аударса, қалғандары [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығының]] шекарасына қоныстанды.

XIX ғасырдың екінші жартысында олар Хиуа ханына бағынып, Сырдарияның төменгі сағасына түпкілікті қоныстанды.

=== КСРО және қазіргі уақыты ===
1925—1930 жылдары [[Қарақалпақ автономиялы облысы]] [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АСКР-інің]] құрамында болды.

[[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] мен [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] арасында өңірлік, сауда-экономикалық және мәдени байланыстар дамып келеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>talbasn40hurqj5jlxxwpsvtghn526a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654245</id>
      <parentid>3654244</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* КСРО және қазіргі уақыты */</comment>
      <origin>3654245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5226" sha1="hg61bx46lnahuiob1yn6likuq057li1" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = Карта КАССР.png
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
=== Қазақ хандығында ===
XV—XVI ғасырларда [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] құрамында болды. XVI ғасырдың соңына жататын тарихи деректерге қарағанда, қарақалпақтар [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласының төңірегін мекендеген қазақтармен көршілес қоныстанып, олармен тығыз экономикалық байланыста болған.

1603 жылы өзін Шайбани әулетінің өкілі ретінде таныстырған [[Әбд әл-Ғаффар|Әбд әл-Ғаффардың]] басшылығымен [[Жалған Әбд әл-Ғаффардың бүлігі|қарақалпақтар көтерілісі]] бұрқ ете түсті. Көтерілістің алғашқы кезеңінде көтерілісшілер Сырдария бойындағы қалалар орналасқан өңірдің бір бөлігін басып алды. Алайда 1605 жылдың көктемінде қазақ әскерінің күтпеген шабуылынан көтерілісшілер жеңіліске ұшырады.

XVII ғасырдың басында [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] [[Имамқұл хан|Имамқұл]] (1611—1642) Сырдария жағалауына жорық жасады. Оған қарсы қазақтар мен қарақалпақтар күш біріктіріп, бірге күрес жүргізді. Қарақалпақтардың қазақ хандарының әскерлері құрамында [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы соғыстарға қатысқаны да белгілі. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] билігі тұсында қарақалпақтар Қазақ хандығына бағынышты болды. «[[Ақтабан шұбырынды]]» жылдарында қарақалпақтар қазақтармен бірге Бұхара және Хиуа хандықтарының шекарасына қарай көшті. Кейін қарақалпақтар: «төменгі» және «жоғарғы» қарақалпақтар болып екіге бөлінді. Жоғарғы қарақалпақтар Сырдарияның жоғарғы ағысына көтеріліп, [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударды. Ал төменгі қарақалпақтар [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханға]] бағынғаннан кейін Сырдарияның төменгі ағысына қоныстанды.

1731 жылы [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы|Кіші жүз]] қазақтарымен бірге [[Ресей империясы|Ресей империясының]] бодандығын қабылдады.

1743 жылы қарақалпақтар Әбілқайыр ханға салық пен алым төлеуден бас тартты. Осыдан кейін қазақ ханы оларға қарсы жорық жасап, шамамен 40 мың бас малды айдап әкетті. Бұдан соң олардың бір бөлігі «жоғарғы» қарақалпақтарға қарай қоныс аударса, қалғандары [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығының]] шекарасына қоныстанды.

XIX ғасырдың екінші жартысында олар Хиуа ханына бағынып, Сырдарияның төменгі сағасына түпкілікті қоныстанды.

=== КСРО және қазіргі уақыты ===
1925—1930 жылдары [[Қарақалпақ автономиялы облысы]] [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АСКР-інің]] құрамында болды.

[[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] мен [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] арасында өңірлік, сауда-экономикалық және мәдени байланыстар дамып келеді.

== Өткізу орынжайлары ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>hg61bx46lnahuiob1yn6likuq057li1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654246</id>
      <parentid>3654245</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өткізу орынжайлары */</comment>
      <origin>3654246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5500" sha1="tjatkb4yuo9n60r2omi41m8r5mqvs9r" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = Карта КАССР.png
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
=== Қазақ хандығында ===
XV—XVI ғасырларда [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] құрамында болды. XVI ғасырдың соңына жататын тарихи деректерге қарағанда, қарақалпақтар [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласының төңірегін мекендеген қазақтармен көршілес қоныстанып, олармен тығыз экономикалық байланыста болған.

1603 жылы өзін Шайбани әулетінің өкілі ретінде таныстырған [[Әбд әл-Ғаффар|Әбд әл-Ғаффардың]] басшылығымен [[Жалған Әбд әл-Ғаффардың бүлігі|қарақалпақтар көтерілісі]] бұрқ ете түсті. Көтерілістің алғашқы кезеңінде көтерілісшілер Сырдария бойындағы қалалар орналасқан өңірдің бір бөлігін басып алды. Алайда 1605 жылдың көктемінде қазақ әскерінің күтпеген шабуылынан көтерілісшілер жеңіліске ұшырады.

XVII ғасырдың басында [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] [[Имамқұл хан|Имамқұл]] (1611—1642) Сырдария жағалауына жорық жасады. Оған қарсы қазақтар мен қарақалпақтар күш біріктіріп, бірге күрес жүргізді. Қарақалпақтардың қазақ хандарының әскерлері құрамында [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы соғыстарға қатысқаны да белгілі. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] билігі тұсында қарақалпақтар Қазақ хандығына бағынышты болды. «[[Ақтабан шұбырынды]]» жылдарында қарақалпақтар қазақтармен бірге Бұхара және Хиуа хандықтарының шекарасына қарай көшті. Кейін қарақалпақтар: «төменгі» және «жоғарғы» қарақалпақтар болып екіге бөлінді. Жоғарғы қарақалпақтар Сырдарияның жоғарғы ағысына көтеріліп, [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударды. Ал төменгі қарақалпақтар [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханға]] бағынғаннан кейін Сырдарияның төменгі ағысына қоныстанды.

1731 жылы [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы|Кіші жүз]] қазақтарымен бірге [[Ресей империясы|Ресей империясының]] бодандығын қабылдады.

1743 жылы қарақалпақтар Әбілқайыр ханға салық пен алым төлеуден бас тартты. Осыдан кейін қазақ ханы оларға қарсы жорық жасап, шамамен 40 мың бас малды айдап әкетті. Бұдан соң олардың бір бөлігі «жоғарғы» қарақалпақтарға қарай қоныс аударса, қалғандары [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығының]] шекарасына қоныстанды.

XIX ғасырдың екінші жартысында олар Хиуа ханына бағынып, Сырдарияның төменгі сағасына түпкілікті қоныстанды.

=== КСРО және қазіргі уақыты ===
1925—1930 жылдары [[Қарақалпақ автономиялы облысы]] [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АСКР-інің]] құрамында болды.

[[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] мен [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] арасында өңірлік, сауда-экономикалық және мәдени байланыстар дамып келеді.

== Өткізу орынжайлары ==
Қазақстан-Өзбекстан шекарасындағы өткізу орынжайларының жұмыс тәртібі 2001 жылғы 16 қарашадағы келісіммен және оған қосымша хаттамалармен реттеледі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>tjatkb4yuo9n60r2omi41m8r5mqvs9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654247</id>
      <parentid>3654246</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өткізу орынжайлары */</comment>
      <origin>3654247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6661" sha1="ruzsbvisayhax1by8o64tx52f15ua96" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = Карта КАССР.png
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
=== Қазақ хандығында ===
XV—XVI ғасырларда [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] құрамында болды. XVI ғасырдың соңына жататын тарихи деректерге қарағанда, қарақалпақтар [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласының төңірегін мекендеген қазақтармен көршілес қоныстанып, олармен тығыз экономикалық байланыста болған.

1603 жылы өзін Шайбани әулетінің өкілі ретінде таныстырған [[Әбд әл-Ғаффар|Әбд әл-Ғаффардың]] басшылығымен [[Жалған Әбд әл-Ғаффардың бүлігі|қарақалпақтар көтерілісі]] бұрқ ете түсті. Көтерілістің алғашқы кезеңінде көтерілісшілер Сырдария бойындағы қалалар орналасқан өңірдің бір бөлігін басып алды. Алайда 1605 жылдың көктемінде қазақ әскерінің күтпеген шабуылынан көтерілісшілер жеңіліске ұшырады.

XVII ғасырдың басында [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] [[Имамқұл хан|Имамқұл]] (1611—1642) Сырдария жағалауына жорық жасады. Оған қарсы қазақтар мен қарақалпақтар күш біріктіріп, бірге күрес жүргізді. Қарақалпақтардың қазақ хандарының әскерлері құрамында [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы соғыстарға қатысқаны да белгілі. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] билігі тұсында қарақалпақтар Қазақ хандығына бағынышты болды. «[[Ақтабан шұбырынды]]» жылдарында қарақалпақтар қазақтармен бірге Бұхара және Хиуа хандықтарының шекарасына қарай көшті. Кейін қарақалпақтар: «төменгі» және «жоғарғы» қарақалпақтар болып екіге бөлінді. Жоғарғы қарақалпақтар Сырдарияның жоғарғы ағысына көтеріліп, [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударды. Ал төменгі қарақалпақтар [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханға]] бағынғаннан кейін Сырдарияның төменгі ағысына қоныстанды.

1731 жылы [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы|Кіші жүз]] қазақтарымен бірге [[Ресей империясы|Ресей империясының]] бодандығын қабылдады.

1743 жылы қарақалпақтар Әбілқайыр ханға салық пен алым төлеуден бас тартты. Осыдан кейін қазақ ханы оларға қарсы жорық жасап, шамамен 40 мың бас малды айдап әкетті. Бұдан соң олардың бір бөлігі «жоғарғы» қарақалпақтарға қарай қоныс аударса, қалғандары [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығының]] шекарасына қоныстанды.

XIX ғасырдың екінші жартысында олар Хиуа ханына бағынып, Сырдарияның төменгі сағасына түпкілікті қоныстанды.

=== КСРО және қазіргі уақыты ===
1925—1930 жылдары [[Қарақалпақ автономиялы облысы]] [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АСКР-інің]] құрамында болды.

[[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] мен [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] арасында өңірлік, сауда-экономикалық және мәдени байланыстар дамып келеді.

== Өткізу орынжайлары ==
Қазақстан-Өзбекстан шекарасындағы өткізу орынжайларының жұмыс тәртібі 2001 жылғы 16 қарашадағы келісіммен және оған қосымша хаттамалармен реттеледі.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Орналасқан жері
!colspan=&quot;2&quot;| Өткізу орынжайларының атауы !! Орналасқан жері
!rowspan=&quot;2&quot;| Статус
!rowspan=&quot;2&quot;| Жұмыс режимі
!rowspan=&quot;2&quot;| Шекараның қиылысу нүктесі
|-
!colspan=&quot;2&quot;| {{KZ}}
!colspan=&quot;2&quot;| {{UZB}}
|-
!colspan=&quot;8&quot;|Теміржол
|-
| [[Маңғыстау облысы]] ||style=&quot;text-align:right; width:8em&quot;| [[Тәжен|Оазис]]&lt;ref&gt;2017 жылға дейін шекаралық бақылау [[Бейнеу]] станциясында жүзеге асырылды.
.&lt;/ref&gt; ||style=&quot;width: 8em&quot;| Қарақалпақстан || [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] ||Көпжақты ||Тәулік бойы ||style=&quot;width:9em&quot;| {{coord|44.88110|55.99891}}
|-
!colspan=&quot;8&quot;|Автомобильные
|-
| [[Маңғыстау облысы]] ||style=&quot;text-align:right&quot;| [[Тәжен]] || Дәуіт ата || [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] ||Көпжақты ||Тәулік бойы || {{coord|44.89490|55.99889}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>ruzsbvisayhax1by8o64tx52f15ua96</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654248</id>
      <parentid>3654247</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өткізу орынжайлары */</comment>
      <origin>3654248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7172" sha1="52y3z38twa9hoxp5cakbcqcw64b4eu5" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = Карта КАССР.png
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
=== Қазақ хандығында ===
XV—XVI ғасырларда [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] құрамында болды. XVI ғасырдың соңына жататын тарихи деректерге қарағанда, қарақалпақтар [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласының төңірегін мекендеген қазақтармен көршілес қоныстанып, олармен тығыз экономикалық байланыста болған.

1603 жылы өзін Шайбани әулетінің өкілі ретінде таныстырған [[Әбд әл-Ғаффар|Әбд әл-Ғаффардың]] басшылығымен [[Жалған Әбд әл-Ғаффардың бүлігі|қарақалпақтар көтерілісі]] бұрқ ете түсті. Көтерілістің алғашқы кезеңінде көтерілісшілер Сырдария бойындағы қалалар орналасқан өңірдің бір бөлігін басып алды. Алайда 1605 жылдың көктемінде қазақ әскерінің күтпеген шабуылынан көтерілісшілер жеңіліске ұшырады.

XVII ғасырдың басында [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] [[Имамқұл хан|Имамқұл]] (1611—1642) Сырдария жағалауына жорық жасады. Оған қарсы қазақтар мен қарақалпақтар күш біріктіріп, бірге күрес жүргізді. Қарақалпақтардың қазақ хандарының әскерлері құрамында [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы соғыстарға қатысқаны да белгілі. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] билігі тұсында қарақалпақтар Қазақ хандығына бағынышты болды. «[[Ақтабан шұбырынды]]» жылдарында қарақалпақтар қазақтармен бірге Бұхара және Хиуа хандықтарының шекарасына қарай көшті. Кейін қарақалпақтар: «төменгі» және «жоғарғы» қарақалпақтар болып екіге бөлінді. Жоғарғы қарақалпақтар Сырдарияның жоғарғы ағысына көтеріліп, [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударды. Ал төменгі қарақалпақтар [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханға]] бағынғаннан кейін Сырдарияның төменгі ағысына қоныстанды.

1731 жылы [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы|Кіші жүз]] қазақтарымен бірге [[Ресей империясы|Ресей империясының]] бодандығын қабылдады.

1743 жылы қарақалпақтар Әбілқайыр ханға салық пен алым төлеуден бас тартты. Осыдан кейін қазақ ханы оларға қарсы жорық жасап, шамамен 40 мың бас малды айдап әкетті. Бұдан соң олардың бір бөлігі «жоғарғы» қарақалпақтарға қарай қоныс аударса, қалғандары [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығының]] шекарасына қоныстанды.

XIX ғасырдың екінші жартысында олар Хиуа ханына бағынып, Сырдарияның төменгі сағасына түпкілікті қоныстанды.

=== КСРО және қазіргі уақыты ===
1925—1930 жылдары [[Қарақалпақ автономиялы облысы]] [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АСКР-інің]] құрамында болды.

[[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] мен [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] арасында өңірлік, сауда-экономикалық және мәдени байланыстар дамып келеді.

== Өткізу орынжайлары ==
Қазақстан-Өзбекстан шекарасындағы өткізу орынжайларының жұмыс тәртібі 2001 жылғы 16 қарашадағы келісіммен және оған қосымша хаттамалармен реттеледі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bizup.kz/kk/documents/z030000492_ |title=2001 жылғы 16 қарашада жасалған Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Өзбекстан Республикасының Үкіметі арасындағы Қазақстан-Өзбекстан мемлекеттік шекарасы арқылы өткізу бекеттері туралы келісімді бекіту туралы |access-date=2026-09-13 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Орналасқан жері
!colspan=&quot;2&quot;| Өткізу орынжайларының атауы !! Орналасқан жері
!rowspan=&quot;2&quot;| Статус
!rowspan=&quot;2&quot;| Жұмыс режимі
!rowspan=&quot;2&quot;| Шекараның қиылысу нүктесі
|-
!colspan=&quot;2&quot;| {{KZ}}
!colspan=&quot;2&quot;| {{UZB}}
|-
!colspan=&quot;8&quot;|Теміржол
|-
| [[Маңғыстау облысы]] ||style=&quot;text-align:right; width:8em&quot;| [[Тәжен|Оазис]]&lt;ref&gt;2017 жылға дейін шекаралық бақылау [[Бейнеу]] станциясында жүзеге асырылды.
.&lt;/ref&gt; ||style=&quot;width: 8em&quot;| Қарақалпақстан || [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] ||Көпжақты ||Тәулік бойы ||style=&quot;width:9em&quot;| {{coord|44.88110|55.99891}}
|-
!colspan=&quot;8&quot;|Автомобильные
|-
| [[Маңғыстау облысы]] ||style=&quot;text-align:right&quot;| [[Тәжен]] || Дәуіт ата || [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] ||Көпжақты ||Тәулік бойы || {{coord|44.89490|55.99889}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>52y3z38twa9hoxp5cakbcqcw64b4eu5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654363</id>
      <parentid>3654248</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өткізу орынжайлары */</comment>
      <origin>3654363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7203" sha1="2990z5lnovuyz3kltkt39xfbhs4wly8" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = Карта КАССР.png
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
=== Қазақ хандығында ===
XV—XVI ғасырларда [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] құрамында болды. XVI ғасырдың соңына жататын тарихи деректерге қарағанда, қарақалпақтар [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласының төңірегін мекендеген қазақтармен көршілес қоныстанып, олармен тығыз экономикалық байланыста болған.

1603 жылы өзін Шайбани әулетінің өкілі ретінде таныстырған [[Әбд әл-Ғаффар|Әбд әл-Ғаффардың]] басшылығымен [[Жалған Әбд әл-Ғаффардың бүлігі|қарақалпақтар көтерілісі]] бұрқ ете түсті. Көтерілістің алғашқы кезеңінде көтерілісшілер Сырдария бойындағы қалалар орналасқан өңірдің бір бөлігін басып алды. Алайда 1605 жылдың көктемінде қазақ әскерінің күтпеген шабуылынан көтерілісшілер жеңіліске ұшырады.

XVII ғасырдың басында [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] [[Имамқұл хан|Имамқұл]] (1611—1642) Сырдария жағалауына жорық жасады. Оған қарсы қазақтар мен қарақалпақтар күш біріктіріп, бірге күрес жүргізді. Қарақалпақтардың қазақ хандарының әскерлері құрамында [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы соғыстарға қатысқаны да белгілі. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] билігі тұсында қарақалпақтар Қазақ хандығына бағынышты болды. «[[Ақтабан шұбырынды]]» жылдарында қарақалпақтар қазақтармен бірге Бұхара және Хиуа хандықтарының шекарасына қарай көшті. Кейін қарақалпақтар: «төменгі» және «жоғарғы» қарақалпақтар болып екіге бөлінді. Жоғарғы қарақалпақтар Сырдарияның жоғарғы ағысына көтеріліп, [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударды. Ал төменгі қарақалпақтар [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханға]] бағынғаннан кейін Сырдарияның төменгі ағысына қоныстанды.

1731 жылы [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы|Кіші жүз]] қазақтарымен бірге [[Ресей империясы|Ресей империясының]] бодандығын қабылдады.

1743 жылы қарақалпақтар Әбілқайыр ханға салық пен алым төлеуден бас тартты. Осыдан кейін қазақ ханы оларға қарсы жорық жасап, шамамен 40 мың бас малды айдап әкетті. Бұдан соң олардың бір бөлігі «жоғарғы» қарақалпақтарға қарай қоныс аударса, қалғандары [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығының]] шекарасына қоныстанды.

XIX ғасырдың екінші жартысында олар Хиуа ханына бағынып, Сырдарияның төменгі сағасына түпкілікті қоныстанды.

=== КСРО және қазіргі уақыты ===
1925—1930 жылдары [[Қарақалпақ автономиялы облысы]] [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АСКР-інің]] құрамында болды.

[[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] мен [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] арасында өңірлік, сауда-экономикалық және мәдени байланыстар дамып келеді.

== Өткізу орынжайлары ==
Қазақстан-Өзбекстан шекарасындағы өткізу орынжайларының жұмыс тәртібі 2001 жылғы 16 қарашадағы келісіммен және оған қосымша хаттамалармен реттеледі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bizup.kz/kk/documents/z030000492_ |title=2001 жылғы 16 қарашада жасалған Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Өзбекстан Республикасының Үкіметі арасындағы Қазақстан-Өзбекстан мемлекеттік шекарасы арқылы өткізу бекеттері туралы келісімді бекіту туралы |access-date=2026-09-13 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Орналасқан жері
!colspan=&quot;2&quot;| Өткізу орынжайларының атауы !! Орналасқан жері
!rowspan=&quot;2&quot;| Статус
!rowspan=&quot;2&quot;| Жұмыс режимі
!rowspan=&quot;2&quot;| Шекараның қиылысу нүктесі
|-
!colspan=&quot;2&quot;| {{KZ}}
!colspan=&quot;2&quot;| {{UZB}}
|-
!colspan=&quot;8&quot;|Теміржол
|-
| [[Маңғыстау облысы]] ||style=&quot;text-align:right; width:8em&quot;| [[Тәжен|Оазис]]&lt;ref&gt;2017 жылға дейін шекаралық бақылау [[Бейнеу]] станциясында жүзеге асырылды.
.&lt;/ref&gt; ||style=&quot;width: 8em&quot;| Қарақалпақстан || [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] ||Көпжақты ||Тәулік бойы ||style=&quot;width:9em&quot;| {{coord|44.88110|55.99891}}
|-
!colspan=&quot;8&quot;|Автомобильные
|-
| [[Маңғыстау облысы]] ||style=&quot;text-align:right&quot;| [[Тәжен]] || Дәуіт ата || [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] ||Көпжақты ||Тәулік бойы || {{coord|44.89490|55.99889}}
|}

== Тағы қараңыз ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>2990z5lnovuyz3kltkt39xfbhs4wly8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654364</id>
      <parentid>3654363</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3654364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7263" sha1="0gipqkdgbdq4til3fwuejjl1mjoeu3q" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас
|Атауы = Қазақ-қарақалпақ қатынастары
|Сурет = Карта КАССР.png
|Ел1 = Қазақстан
|Ел2 = Қарақалпақстан
|Түс1 = green 
|Түс2 = orange
}}
'''Қазақ-қарақалпақ қатынастары''' (XV—XVIII ғ.) — екі халық арасындағы экономикалық, шаруашылық және саяси байланыстары.

== Тарихы ==
=== Қазақ хандығында ===
XV—XVI ғасырларда [[Қарақалпақтар|қарақалпақтар]] [[Ноғай Ордасы|Ноғай Ордасының]] құрамында болды. XVI ғасырдың соңына жататын тарихи деректерге қарағанда, қарақалпақтар [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласының төңірегін мекендеген қазақтармен көршілес қоныстанып, олармен тығыз экономикалық байланыста болған.

1603 жылы өзін Шайбани әулетінің өкілі ретінде таныстырған [[Әбд әл-Ғаффар|Әбд әл-Ғаффардың]] басшылығымен [[Жалған Әбд әл-Ғаффардың бүлігі|қарақалпақтар көтерілісі]] бұрқ ете түсті. Көтерілістің алғашқы кезеңінде көтерілісшілер Сырдария бойындағы қалалар орналасқан өңірдің бір бөлігін басып алды. Алайда 1605 жылдың көктемінде қазақ әскерінің күтпеген шабуылынан көтерілісшілер жеңіліске ұшырады.

XVII ғасырдың басында [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] [[Имамқұл хан|Имамқұл]] (1611—1642) Сырдария жағалауына жорық жасады. Оған қарсы қазақтар мен қарақалпақтар күш біріктіріп, бірге күрес жүргізді. Қарақалпақтардың қазақ хандарының әскерлері құрамында [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы соғыстарға қатысқаны да белгілі. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] билігі тұсында қарақалпақтар Қазақ хандығына бағынышты болды. «[[Ақтабан шұбырынды]]» жылдарында қарақалпақтар қазақтармен бірге Бұхара және Хиуа хандықтарының шекарасына қарай көшті. Кейін қарақалпақтар: «төменгі» және «жоғарғы» қарақалпақтар болып екіге бөлінді. Жоғарғы қарақалпақтар Сырдарияның жоғарғы ағысына көтеріліп, [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударды. Ал төменгі қарақалпақтар [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханға]] бағынғаннан кейін Сырдарияның төменгі ағысына қоныстанды.

1731 жылы [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы|Кіші жүз]] қазақтарымен бірге [[Ресей империясы|Ресей империясының]] бодандығын қабылдады.

1743 жылы қарақалпақтар Әбілқайыр ханға салық пен алым төлеуден бас тартты. Осыдан кейін қазақ ханы оларға қарсы жорық жасап, шамамен 40 мың бас малды айдап әкетті. Бұдан соң олардың бір бөлігі «жоғарғы» қарақалпақтарға қарай қоныс аударса, қалғандары [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығының]] шекарасына қоныстанды.

XIX ғасырдың екінші жартысында олар Хиуа ханына бағынып, Сырдарияның төменгі сағасына түпкілікті қоныстанды.

=== КСРО және қазіргі уақыты ===
1925—1930 жылдары [[Қарақалпақ автономиялы облысы]] [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АСКР-інің]] құрамында болды.

[[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] мен [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] арасында өңірлік, сауда-экономикалық және мәдени байланыстар дамып келеді.

== Өткізу орынжайлары ==
Қазақстан-Өзбекстан шекарасындағы өткізу орынжайларының жұмыс тәртібі 2001 жылғы 16 қарашадағы келісіммен және оған қосымша хаттамалармен реттеледі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bizup.kz/kk/documents/z030000492_ |title=2001 жылғы 16 қарашада жасалған Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Өзбекстан Республикасының Үкіметі арасындағы Қазақстан-Өзбекстан мемлекеттік шекарасы арқылы өткізу бекеттері туралы келісімді бекіту туралы |access-date=2026-09-13 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Орналасқан жері
!colspan=&quot;2&quot;| Өткізу орынжайларының атауы !! Орналасқан жері
!rowspan=&quot;2&quot;| Статус
!rowspan=&quot;2&quot;| Жұмыс режимі
!rowspan=&quot;2&quot;| Шекараның қиылысу нүктесі
|-
!colspan=&quot;2&quot;| {{KZ}}
!colspan=&quot;2&quot;| {{UZB}}
|-
!colspan=&quot;8&quot;|Теміржол
|-
| [[Маңғыстау облысы]] ||style=&quot;text-align:right; width:8em&quot;| [[Тәжен|Оазис]]&lt;ref&gt;2017 жылға дейін шекаралық бақылау [[Бейнеу]] станциясында жүзеге асырылды.
.&lt;/ref&gt; ||style=&quot;width: 8em&quot;| Қарақалпақстан || [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] ||Көпжақты ||Тәулік бойы ||style=&quot;width:9em&quot;| {{coord|44.88110|55.99891}}
|-
!colspan=&quot;8&quot;|Автомобильные
|-
| [[Маңғыстау облысы]] ||style=&quot;text-align:right&quot;| [[Тәжен]] || Дәуіт ата || [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]] ||Көпжақты ||Тәулік бойы || {{coord|44.89490|55.99889}}
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстандағы қарақалпақтар]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>0gipqkdgbdq4til3fwuejjl1mjoeu3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Улвлвгвоуг</title>
    <ns>3</ns>
    <id>786509</id>
    <revision>
      <id>3654241</id>
      <timestamp>2026-09-13T14:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3654241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="456" sha1="f7rp0eo4sa89u4xqalrls7p6ulhgo7h" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Улвлвгвоуг}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 19:12, 2026 ж. қыркүйектің 13 (+05)</text>
      <sha1>f7rp0eo4sa89u4xqalrls7p6ulhgo7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстандағы қарақалпақтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786510</id>
    <revision>
      <id>3654254</id>
      <timestamp>2026-09-13T14:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Этникалық топ |атауы      = Қазақстандағы қарақалпақтар |төл атауы  = Qaraqalpaqlar / қарақалпақлар |сурет      =  |сурет тақырыбы      =  |саны       =  |аймақ      = {{Байрақ|Қазақстан}}  |аймақ1     =  |саны1      = 28 931 (2025 санақ) |түсініктемелер1     =  |аймақ2     =  |саны2      =  |түсініктемелер2     =...</comment>
      <origin>3654254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2460" sha1="krw0trrdx9phoy92bigdk8r68cgsx43" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қазақстандағы қарақалпақтар
|төл атауы  = Qaraqalpaqlar / қарақалпақлар
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = {{Байрақ|Қазақстан}} 
|аймақ1     = 
|саны1      = 28 931 (2025 санақ)
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[Қарақалпақ тілі|қарақалпақ]], [[Қазақ тілі|қазақ]]
|діні       = [[Сунниттер|ислам суннитік бағыт]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қазақстандағы қарақалпақтар''' ({{lang-kaa|Qazaqstandaǵı qaraqalpaqlar}}) — Қазақстан Республикасында тұратын [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]] халқының өкілдері. [[Ноғайлар|Ноғайлармен]] қатар, тілі мен мәдениеті жағынан қазақтарға ең жақын халықтардың бірі болып табылады.

2025 жылғы халық санағының мәліметтері бойынша, олардың саны 28 931 адамды құрайды. [[Өзбектер|Өзбектермен]] қатар қарақалпақтар да саны тез өсіп келе жатқан этностардың қатарына жатады.

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>krw0trrdx9phoy92bigdk8r68cgsx43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654255</id>
      <parentid>3654254</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан этникалық топтары|Қазақстан этникалық топтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3654255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2529" sha1="4vp0tc01vfuismzqdn8ul20vexs8j53" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қазақстандағы қарақалпақтар
|төл атауы  = Qaraqalpaqlar / қарақалпақлар
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = {{Байрақ|Қазақстан}} 
|аймақ1     = 
|саны1      = 28 931 (2025 санақ)
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[Қарақалпақ тілі|қарақалпақ]], [[Қазақ тілі|қазақ]]
|діні       = [[Сунниттер|ислам суннитік бағыт]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қазақстандағы қарақалпақтар''' ({{lang-kaa|Qazaqstandaǵı qaraqalpaqlar}}) — Қазақстан Республикасында тұратын [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]] халқының өкілдері. [[Ноғайлар|Ноғайлармен]] қатар, тілі мен мәдениеті жағынан қазақтарға ең жақын халықтардың бірі болып табылады.

2025 жылғы халық санағының мәліметтері бойынша, олардың саны 28 931 адамды құрайды. [[Өзбектер|Өзбектермен]] қатар қарақалпақтар да саны тез өсіп келе жатқан этностардың қатарына жатады.

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]</text>
      <sha1>4vp0tc01vfuismzqdn8ul20vexs8j53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654256</id>
      <parentid>3654255</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қарақалпақтар|Қарақалпақтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3654256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2571" sha1="2rd30u2sfycuufiembkvk3a1ak7hn24" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қазақстандағы қарақалпақтар
|төл атауы  = Qaraqalpaqlar / қарақалпақлар
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = {{Байрақ|Қазақстан}} 
|аймақ1     = 
|саны1      = 28 931 (2025 санақ)
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[Қарақалпақ тілі|қарақалпақ]], [[Қазақ тілі|қазақ]]
|діні       = [[Сунниттер|ислам суннитік бағыт]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қазақстандағы қарақалпақтар''' ({{lang-kaa|Qazaqstandaǵı qaraqalpaqlar}}) — Қазақстан Республикасында тұратын [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]] халқының өкілдері. [[Ноғайлар|Ноғайлармен]] қатар, тілі мен мәдениеті жағынан қазақтарға ең жақын халықтардың бірі болып табылады.

2025 жылғы халық санағының мәліметтері бойынша, олардың саны 28 931 адамды құрайды. [[Өзбектер|Өзбектермен]] қатар қарақалпақтар да саны тез өсіп келе жатқан этностардың қатарына жатады.

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>2rd30u2sfycuufiembkvk3a1ak7hn24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654257</id>
      <parentid>3654256</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2864" sha1="rrc8ecvm6lua9z2nhy3c4b1ir9dwb75" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қазақстандағы қарақалпақтар
|төл атауы  = Qaraqalpaqlar / қарақалпақлар
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = {{Байрақ|Қазақстан}} 
|аймақ1     = 
|саны1      = 28 931 (2025 санақ)
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[Қарақалпақ тілі|қарақалпақ]], [[Қазақ тілі|қазақ]]
|діні       = [[Сунниттер|ислам суннитік бағыт]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қазақстандағы қарақалпақтар''' ({{lang-kaa|Qazaqstandaǵı qaraqalpaqlar}}) — Қазақстан Республикасында тұратын [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]] халқының өкілдері. [[Ноғайлар|Ноғайлармен]] қатар, тілі мен мәдениеті жағынан қазақтарға ең жақын халықтардың бірі болып табылады.

2025 жылғы халық санағының мәліметтері бойынша, олардың саны 28 931 адамды құрайды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/337150/|title=Population of the Republic of Kazakhstan by individual ethnic groups and age groups (at the beginning of 2025)|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Өзбектер|Өзбектермен]] қатар қарақалпақтар да саны тез өсіп келе жатқан этностардың қатарына жатады.

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>rrc8ecvm6lua9z2nhy3c4b1ir9dwb75</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654260</id>
      <parentid>3654257</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T14:56:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3149" sha1="obvfdjqcp8awqg6fmnv71qjl21xujq6" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қазақстандағы қарақалпақтар
|төл атауы  = Qaraqalpaqlar / қарақалпақлар
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = {{Байрақ|Қазақстан}} 
|аймақ1     = 
|саны1      = 32 189 (2026 санақ)
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[Қарақалпақ тілі|қарақалпақ]], [[Қазақ тілі|қазақ]]
|діні       = [[Сунниттер|ислам суннитік бағыт]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қазақстандағы қарақалпақтар''' ({{lang-kaa|Qazaqstandaǵı qaraqalpaqlar}}) — Қазақстан Республикасында тұратын [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]] халқының өкілдері. [[Ноғайлар|Ноғайлармен]] қатар, тілі мен мәдениеті жағынан қазақтарға ең жақын халықтардың бірі болып табылады.

2026 жылдың басындағы халық санағының мәліметтері бойынша, олардың саны 32 189 адамды құрайды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruHOR-y5VEdzSg_zudWq_geKFRGQJgAmaTqleqgqxeBSHz2wapmbgeEInGi8zAv5tmodqF-BFA6tdgLjAty6g5QsC9iGI8Yl0FQUOrt5dVhH3YMMjLaWzwYqdrkIie--njQ%3D%3D%3Fsign%3Dectcg6o6yauHLUCdQzFY-P78hsjLdirjY3iGVcI4bgQ%3D&amp;name=Т-18-08-Г%20(каз).xlsx&amp;nosw=1|title=Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2026 жыл басына)|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Өзбектер|Өзбектермен]] қатар қарақалпақтар да саны тез өсіп келе жатқан этностардың қатарына жатады.

== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>obvfdjqcp8awqg6fmnv71qjl21xujq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654268</id>
      <parentid>3654260</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3654268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6601" sha1="221h9j7hc9qa2toq7zubecq57ox544y" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қазақстандағы қарақалпақтар
|төл атауы  = Qaraqalpaqlar / қарақалпақлар
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = {{Байрақ|Қазақстан}} 
|аймақ1     = 
|саны1      = 32 189 (2026 санақ)
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[Қарақалпақ тілі|қарақалпақ]], [[Қазақ тілі|қазақ]]
|діні       = [[Сунниттер|ислам суннитік бағыт]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қазақстандағы қарақалпақтар''' ({{lang-kaa|Qazaqstandaǵı qaraqalpaqlar}}) — Қазақстан Республикасында тұратын [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]] халқының өкілдері. [[Ноғайлар|Ноғайлармен]] қатар, тілі мен мәдениеті жағынан қазақтарға ең жақын халықтардың бірі болып табылады.

2026 жылдың басындағы халық санағының мәліметтері бойынша, олардың саны 32 189 адамды құрайды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruHOR-y5VEdzSg_zudWq_geKFRGQJgAmaTqleqgqxeBSHz2wapmbgeEInGi8zAv5tmodqF-BFA6tdgLjAty6g5QsC9iGI8Yl0FQUOrt5dVhH3YMMjLaWzwYqdrkIie--njQ%3D%3D%3Fsign%3Dectcg6o6yauHLUCdQzFY-P78hsjLdirjY3iGVcI4bgQ%3D&amp;name=Т-18-08-Г%20(каз).xlsx&amp;nosw=1|title=Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2026 жыл басына)|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Өзбектер|Өзбектермен]] қатар қарақалпақтар да саны тез өсіп келе жатқан этностардың қатарына жатады.

== Тарихы ==
Қарақалпақтардың арғы аталары ретінде [[Печенегтер|бешенектер]], ал кейінірек [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] саналады. XVIII ғасырдың ортасына дейін қарақалпақтар [[Сырдария|Сырдарияның]] орта және төменгі ағыстарын мекендеген. XVIII ғасырдың ортасында олардың басым бөлігі Сырдарияның ежелгі атырауының оңтүстік тармағы — [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадарияға]] қоныс аударды. «Қарақалпақ» этнонимінің өзі «қара қалпақ киген халық» деген мағынаны білдіреді және қазіргі Қарақалпақстан аумағында өмір сүрген бешенек тайпаларының бір бөлігінің қара қой жүнінен жасалған қалпақ кигенімен байланысты. Орыс жылнамаларында олар «черные клобуки», ал моңғол деректерінде «кара малахайли» деп аталған.

Тарихи деректерге сәйкес, X ғасырда бешенек тайпалары Шығыстан келген түркі тайпаларының жаңа шапқыншылығына байланысты қазіргі [[Қарақалпақстан]] аумағынан Ресейдің оңтүстігіне қарай қоныс аударған. Онда олар қалмақ тайпаларының соққысынан ыдырағанға дейін [[Ноғай Ордасы|Ноғай хандығының]] құрамында болды. Кейін бешенектер атақонысына оралып, осы кезден бастап қарақалпақтар ретінде атала бастады.

1714 жылы қарақалпақтар тайпа көсемдерінің бірі Есмұхаммедханның (Есімхан) басшылығымен Арал маңы мен Сырдарияның төменгі ағысында өз мемлекетін — Қарақалпақ хандығын құрды. Алайда 1723 жылы ол сол қалмақтардың соққысынан ыдырап кетті. Қарақалпақ мемлекеті екі бөлікке бөлінді: олардың бір бөлігін құраған тайпалар [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударып, өздерін «жоғарғы қарақалпақтар» деп атады, ал қалғандары Сырдарияның төменгі ағысында қалып, «төменгі қарақалпақтар» деген атауға ие болды. Соңғылары қазақ тайпаларымен бірге Ресей императорына бодандыққа қабылдау туралы өтінішпен елшілік жіберіп, 1735 жылы Ресей империясының бодандығына өтті.

1730-жылдары [[Филипп Иоганн фон Страленберг]] дала ордаларын сипаттай отырып, қазақ және қарақалпақ ордаларының «одағы» туралы атап өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>221h9j7hc9qa2toq7zubecq57ox544y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654275</id>
      <parentid>3654268</parentid>
      <timestamp>2026-09-13T15:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3654275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7578" sha1="4qsoreaymb1toah293fp92yhhxhsc44" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қазақстандағы қарақалпақтар
|төл атауы  = Qaraqalpaqlar / қарақалпақлар
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = {{Байрақ|Қазақстан}} 
|аймақ1     = 
|саны1      = 32 189 (2026 санақ)
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[Қарақалпақ тілі|қарақалпақ]], [[Қазақ тілі|қазақ]]
|діні       = [[Сунниттер|ислам суннитік бағыт]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қазақстандағы қарақалпақтар''' ({{lang-kaa|Qazaqstandaǵı qaraqalpaqlar}}) — Қазақстан Республикасында тұратын [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]] халқының өкілдері. [[Ноғайлар|Ноғайлармен]] қатар, тілі мен мәдениеті жағынан қазақтарға ең жақын халықтардың бірі болып табылады.

2026 жылдың басындағы халық санағының мәліметтері бойынша, олардың саны 32 189 адамды құрайды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruHOR-y5VEdzSg_zudWq_geKFRGQJgAmaTqleqgqxeBSHz2wapmbgeEInGi8zAv5tmodqF-BFA6tdgLjAty6g5QsC9iGI8Yl0FQUOrt5dVhH3YMMjLaWzwYqdrkIie--njQ%3D%3D%3Fsign%3Dectcg6o6yauHLUCdQzFY-P78hsjLdirjY3iGVcI4bgQ%3D&amp;name=Т-18-08-Г%20(каз).xlsx&amp;nosw=1|title=Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2026 жыл басына)|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Өзбектер|Өзбектермен]] қатар қарақалпақтар да саны тез өсіп келе жатқан этностардың қатарына жатады.

== Тарихы ==
Қарақалпақтардың арғы аталары ретінде [[Печенегтер|бешенектер]], ал кейінірек [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] саналады. XVIII ғасырдың ортасына дейін қарақалпақтар [[Сырдария|Сырдарияның]] орта және төменгі ағыстарын мекендеген. XVIII ғасырдың ортасында олардың басым бөлігі Сырдарияның ежелгі атырауының оңтүстік тармағы — [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадарияға]] қоныс аударды. «Қарақалпақ» этнонимінің өзі «қара қалпақ киген халық» деген мағынаны білдіреді және қазіргі Қарақалпақстан аумағында өмір сүрген бешенек тайпаларының бір бөлігінің қара қой жүнінен жасалған қалпақ кигенімен байланысты. Орыс жылнамаларында олар «черные клобуки», ал моңғол деректерінде «кара малахайли» деп аталған.

Тарихи деректерге сәйкес, X ғасырда бешенек тайпалары Шығыстан келген түркі тайпаларының жаңа шапқыншылығына байланысты қазіргі [[Қарақалпақстан]] аумағынан Ресейдің оңтүстігіне қарай қоныс аударған. Онда олар қалмақ тайпаларының соққысынан ыдырағанға дейін [[Ноғай Ордасы|Ноғай хандығының]] құрамында болды. Кейін бешенектер атақонысына оралып, осы кезден бастап қарақалпақтар ретінде атала бастады.

1714 жылы қарақалпақтар тайпа көсемдерінің бірі Есмұхаммедханның (Есімхан) басшылығымен Арал маңы мен Сырдарияның төменгі ағысында өз мемлекетін — Қарақалпақ хандығын құрды. Алайда 1723 жылы ол сол қалмақтардың соққысынан ыдырап кетті. Қарақалпақ мемлекеті екі бөлікке бөлінді: олардың бір бөлігін құраған тайпалар [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударып, өздерін «жоғарғы қарақалпақтар» деп атады, ал қалғандары Сырдарияның төменгі ағысында қалып, «төменгі қарақалпақтар» деген атауға ие болды. Соңғылары қазақ тайпаларымен бірге Ресей императорына бодандыққа қабылдау туралы өтінішпен елшілік жіберіп, 1735 жылы Ресей империясының бодандығына өтті.

1730-жылдары [[Филипп Иоганн фон Страленберг]] дала ордаларын сипаттай отырып, қазақ және қарақалпақ ордаларының «одағы» туралы атап өтеді.
{{cquote
|«...Екінші тарауы — Азия жұрты хақындағы бөлім. Мұны [[Өзбек хан]] атымен сабақтастыруға болады. Бұл қатарға [[Каспий теңізі|Каспий]] теңізінің шығыс жағасында қоныс қылған [[Түрікмендер|түрікмендер]], өздерін [[Өзбектер|өзбек]] деп атаған жұрт және [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасы]] кіреді. Сондай-ақ қазақтармен одақтас болған '''Қарақалпақ Ордасы''' да осы қауымның ішінде саналады.»
|author=[[Филипп Иоганн фон Страленберг]]
|source=[https://play.google.com/books/reader?id=WDYsAQAAMAAJ&amp;pg=GBS.PA12 Солтүстік және Шығыс Еуропа мен Азияның тарихи-географиялық сипаттамасы]
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>4qsoreaymb1toah293fp92yhhxhsc44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654357</id>
      <parentid>3654275</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3654357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12280" sha1="48ufeenhc6kf4g64wcg8qeh0167wci2" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қазақстандағы қарақалпақтар
|төл атауы  = Qaraqalpaqlar / қарақалпақлар
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = {{Байрақ|Қазақстан}} 
|аймақ1     = 
|саны1      = 32 189 (2026 санақ)
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[Қарақалпақ тілі|қарақалпақ]], [[Қазақ тілі|қазақ]]
|діні       = [[Сунниттер|ислам суннитік бағыт]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қазақстандағы қарақалпақтар''' ({{lang-kaa|Qazaqstandaǵı qaraqalpaqlar}}) — Қазақстан Республикасында тұратын [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]] халқының өкілдері. [[Ноғайлар|Ноғайлармен]] қатар, тілі мен мәдениеті жағынан қазақтарға ең жақын халықтардың бірі болып табылады.

2026 жылдың басындағы халық санағының мәліметтері бойынша, олардың саны 32 189 адамды құрайды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruHOR-y5VEdzSg_zudWq_geKFRGQJgAmaTqleqgqxeBSHz2wapmbgeEInGi8zAv5tmodqF-BFA6tdgLjAty6g5QsC9iGI8Yl0FQUOrt5dVhH3YMMjLaWzwYqdrkIie--njQ%3D%3D%3Fsign%3Dectcg6o6yauHLUCdQzFY-P78hsjLdirjY3iGVcI4bgQ%3D&amp;name=Т-18-08-Г%20(каз).xlsx&amp;nosw=1|title=Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2026 жыл басына)|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Өзбектер|Өзбектермен]] қатар қарақалпақтар да саны тез өсіп келе жатқан этностардың қатарына жатады.

== Тарихы ==
Қарақалпақтардың арғы аталары ретінде [[Печенегтер|бешенектер]], ал кейінірек [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] саналады. XVIII ғасырдың ортасына дейін қарақалпақтар [[Сырдария|Сырдарияның]] орта және төменгі ағыстарын мекендеген. XVIII ғасырдың ортасында олардың басым бөлігі Сырдарияның ежелгі атырауының оңтүстік тармағы — [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадарияға]] қоныс аударды. «Қарақалпақ» этнонимінің өзі «қара қалпақ киген халық» деген мағынаны білдіреді және қазіргі Қарақалпақстан аумағында өмір сүрген бешенек тайпаларының бір бөлігінің қара қой жүнінен жасалған қалпақ кигенімен байланысты. Орыс жылнамаларында олар «черные клобуки», ал моңғол деректерінде «кара малахайли» деп аталған.

Тарихи деректерге сәйкес, X ғасырда бешенек тайпалары Шығыстан келген түркі тайпаларының жаңа шапқыншылығына байланысты қазіргі [[Қарақалпақстан]] аумағынан Ресейдің оңтүстігіне қарай қоныс аударған. Онда олар қалмақ тайпаларының соққысынан ыдырағанға дейін [[Ноғай Ордасы|Ноғай хандығының]] құрамында болды. Кейін бешенектер атақонысына оралып, осы кезден бастап қарақалпақтар ретінде атала бастады.

1714 жылы қарақалпақтар тайпа көсемдерінің бірі Есмұхаммедханның (Есімхан) басшылығымен Арал маңы мен Сырдарияның төменгі ағысында өз мемлекетін — Қарақалпақ хандығын құрды. Алайда 1723 жылы ол сол қалмақтардың соққысынан ыдырап кетті. Қарақалпақ мемлекеті екі бөлікке бөлінді: олардың бір бөлігін құраған тайпалар [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударып, өздерін «жоғарғы қарақалпақтар» деп атады, ал қалғандары Сырдарияның төменгі ағысында қалып, «төменгі қарақалпақтар» деген атауға ие болды. Соңғылары қазақ тайпаларымен бірге Ресей императорына бодандыққа қабылдау туралы өтінішпен елшілік жіберіп, 1735 жылы Ресей империясының бодандығына өтті.

1730-жылдары [[Филипп Иоганн фон Страленберг]] дала ордаларын сипаттай отырып, қазақ және қарақалпақ ордаларының «одағы» туралы атап өтеді.
{{cquote
|«...Екінші тарауы — Азия жұрты хақындағы бөлім. Мұны [[Өзбек хан]] атымен сабақтастыруға болады. Бұл қатарға [[Каспий теңізі|Каспий]] теңізінің шығыс жағасында қоныс қылған [[Түрікмендер|түрікмендер]], өздерін [[Өзбектер|өзбек]] деп атаған жұрт және [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасы]] кіреді. Сондай-ақ қазақтармен одақтас болған '''Қарақалпақ Ордасы''' да осы қауымның ішінде саналады.»
|author=[[Филипп Иоганн фон Страленберг]]
|source=[https://play.google.com/books/reader?id=WDYsAQAAMAAJ&amp;pg=GBS.PA12 Солтүстік және Шығыс Еуропа мен Азияның тарихи-географиялық сипаттамасы]
}}

XIX ғасырдың басындағы француз этнографиялық әдебиеттерінде де екі халықтың өзара достық қарым-қатынаста әрі одақтас болғаны жазылған.
{{cquote
|«...Маңқатылар, яки қарақалпақтар — қазақтардың достары һәм одақтастары, һәм олар секілді атақты қарақшылар. Бұл екі орда өздерін мұсылман деп атайды, бірақ Құранның не екенінен хабарсыз; бұларда не молда, не мешіт жоқ.»
|author=
|source=[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9622831r/f332.item Le Voyageur de la jeunesse dans les quatre parties du monde. Edition 2, Tome 3,] 1804
}}

XVI ғасырдың соңына жататын тарихи деректер қарақалпақтардың [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласының төңірегін мекендеген қазақтармен көршілес қоныстанып, олармен экономикалық байланыста болғанын көрсетеді. XVII ғасырдың басында [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] [[Имамқұл хан|Имамқұл]] (1611—1642) Сырдария жағалауына жорық аттанды. Оған қарсы қазақтар мен қарақалпақтар күш біріктіріп, бірлесіп күресті. Қарақалпақтардың қазақ хандарының әскерлері құрамында [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы соғыстарға қатысқаны да белгілі. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] билігі тұсында қарақалпақтар Қазақ хандығына бағынышты болды. «[[Ақтабан шұбырынды]]» жылдарында қарақалпақтар қазақтармен бірге Бұхара және Хиуа хандықтарының шекарасына қарай қоныс аударды. Кейін қарақалпақтар: «төменгі» және «жоғарғы» қарақалпақтар деп екіге бөлінді. Жоғарғы қарақалпақтар Сырдарияның жоғарғы ағысына көтеріліп, [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударды. Ал төменгі қарақалпақтар [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханға]] бағынып, Сырдарияның төменгі ағысына қоныстанды. 1731 жылы олар [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы|Кіші жүз]] қазақтарымен бірге [[Ресей империясы|Ресей империясының]] бодандығына өтті. 1743 жылы қарақалпақтар Әбілқайыр ханға салық пен алым төлеуден бас тартты. Бұған жауап ретінде хан оларға тұтқиылдан шабуыл жасап, шамамен 300 мың қарақалпақ түтінін (1 500 000 адам) қырып-жойып, 40 мыңға жуық бас малды айдап әкетті. Осыдан кейін қарақалпақтардың бір бөлігі «жоғарғы» қарақалпақтарға қарай қоныс аударса, қалғандары [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығының]] шекарасына қоныстанды. XIX ғасырдың екінші жартысында олар Хиуа ханына бағынып, Сырдарияның төменгі сағасына түпкілікті қоныстанды.


Кеңестік республикалар қалыптасқан кезеңде [[Қарақалпақ автономиялы облысы]] алғашында [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АСКР-інің]] құрамында болды. Алайда 1936 жылы түпкілікті [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР-інің]] құрамына кірді.

КСРО ыдырап, саяси тұрақсыздық орын алғаннан кейін көптеген қарақалпақтар қазақтармен бірге [[Өзбекстан|Өзбекстаннан]] [[Қазақстан|Қазақстанға]] қоныс аударды.

== Халқы саны ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>48ufeenhc6kf4g64wcg8qeh0167wci2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654358</id>
      <parentid>3654357</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халқы саны */</comment>
      <origin>3654358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12818" sha1="qfqeep6etk4pn292bwkhjecqtitya08" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қазақстандағы қарақалпақтар
|төл атауы  = Qaraqalpaqlar / қарақалпақлар
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = {{Байрақ|Қазақстан}} 
|аймақ1     = 
|саны1      = 32 189 (2026 санақ)
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[Қарақалпақ тілі|қарақалпақ]], [[Қазақ тілі|қазақ]]
|діні       = [[Сунниттер|ислам суннитік бағыт]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қазақстандағы қарақалпақтар''' ({{lang-kaa|Qazaqstandaǵı qaraqalpaqlar}}) — Қазақстан Республикасында тұратын [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]] халқының өкілдері. [[Ноғайлар|Ноғайлармен]] қатар, тілі мен мәдениеті жағынан қазақтарға ең жақын халықтардың бірі болып табылады.

2026 жылдың басындағы халық санағының мәліметтері бойынша, олардың саны 32 189 адамды құрайды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruHOR-y5VEdzSg_zudWq_geKFRGQJgAmaTqleqgqxeBSHz2wapmbgeEInGi8zAv5tmodqF-BFA6tdgLjAty6g5QsC9iGI8Yl0FQUOrt5dVhH3YMMjLaWzwYqdrkIie--njQ%3D%3D%3Fsign%3Dectcg6o6yauHLUCdQzFY-P78hsjLdirjY3iGVcI4bgQ%3D&amp;name=Т-18-08-Г%20(каз).xlsx&amp;nosw=1|title=Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2026 жыл басына)|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Өзбектер|Өзбектермен]] қатар қарақалпақтар да саны тез өсіп келе жатқан этностардың қатарына жатады.

== Тарихы ==
Қарақалпақтардың арғы аталары ретінде [[Печенегтер|бешенектер]], ал кейінірек [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] саналады. XVIII ғасырдың ортасына дейін қарақалпақтар [[Сырдария|Сырдарияның]] орта және төменгі ағыстарын мекендеген. XVIII ғасырдың ортасында олардың басым бөлігі Сырдарияның ежелгі атырауының оңтүстік тармағы — [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадарияға]] қоныс аударды. «Қарақалпақ» этнонимінің өзі «қара қалпақ киген халық» деген мағынаны білдіреді және қазіргі Қарақалпақстан аумағында өмір сүрген бешенек тайпаларының бір бөлігінің қара қой жүнінен жасалған қалпақ кигенімен байланысты. Орыс жылнамаларында олар «черные клобуки», ал моңғол деректерінде «кара малахайли» деп аталған.

Тарихи деректерге сәйкес, X ғасырда бешенек тайпалары Шығыстан келген түркі тайпаларының жаңа шапқыншылығына байланысты қазіргі [[Қарақалпақстан]] аумағынан Ресейдің оңтүстігіне қарай қоныс аударған. Онда олар қалмақ тайпаларының соққысынан ыдырағанға дейін [[Ноғай Ордасы|Ноғай хандығының]] құрамында болды. Кейін бешенектер атақонысына оралып, осы кезден бастап қарақалпақтар ретінде атала бастады.

1714 жылы қарақалпақтар тайпа көсемдерінің бірі Есмұхаммедханның (Есімхан) басшылығымен Арал маңы мен Сырдарияның төменгі ағысында өз мемлекетін — Қарақалпақ хандығын құрды. Алайда 1723 жылы ол сол қалмақтардың соққысынан ыдырап кетті. Қарақалпақ мемлекеті екі бөлікке бөлінді: олардың бір бөлігін құраған тайпалар [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударып, өздерін «жоғарғы қарақалпақтар» деп атады, ал қалғандары Сырдарияның төменгі ағысында қалып, «төменгі қарақалпақтар» деген атауға ие болды. Соңғылары қазақ тайпаларымен бірге Ресей императорына бодандыққа қабылдау туралы өтінішпен елшілік жіберіп, 1735 жылы Ресей империясының бодандығына өтті.

1730-жылдары [[Филипп Иоганн фон Страленберг]] дала ордаларын сипаттай отырып, қазақ және қарақалпақ ордаларының «одағы» туралы атап өтеді.
{{cquote
|«...Екінші тарауы — Азия жұрты хақындағы бөлім. Мұны [[Өзбек хан]] атымен сабақтастыруға болады. Бұл қатарға [[Каспий теңізі|Каспий]] теңізінің шығыс жағасында қоныс қылған [[Түрікмендер|түрікмендер]], өздерін [[Өзбектер|өзбек]] деп атаған жұрт және [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасы]] кіреді. Сондай-ақ қазақтармен одақтас болған '''Қарақалпақ Ордасы''' да осы қауымның ішінде саналады.»
|author=[[Филипп Иоганн фон Страленберг]]
|source=[https://play.google.com/books/reader?id=WDYsAQAAMAAJ&amp;pg=GBS.PA12 Солтүстік және Шығыс Еуропа мен Азияның тарихи-географиялық сипаттамасы]
}}

XIX ғасырдың басындағы француз этнографиялық әдебиеттерінде де екі халықтың өзара достық қарым-қатынаста әрі одақтас болғаны жазылған.
{{cquote
|«...Маңқатылар, яки қарақалпақтар — қазақтардың достары һәм одақтастары, һәм олар секілді атақты қарақшылар. Бұл екі орда өздерін мұсылман деп атайды, бірақ Құранның не екенінен хабарсыз; бұларда не молда, не мешіт жоқ.»
|author=
|source=[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9622831r/f332.item Le Voyageur de la jeunesse dans les quatre parties du monde. Edition 2, Tome 3,] 1804
}}

XVI ғасырдың соңына жататын тарихи деректер қарақалпақтардың [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласының төңірегін мекендеген қазақтармен көршілес қоныстанып, олармен экономикалық байланыста болғанын көрсетеді. XVII ғасырдың басында [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] [[Имамқұл хан|Имамқұл]] (1611—1642) Сырдария жағалауына жорық аттанды. Оған қарсы қазақтар мен қарақалпақтар күш біріктіріп, бірлесіп күресті. Қарақалпақтардың қазақ хандарының әскерлері құрамында [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы соғыстарға қатысқаны да белгілі. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] билігі тұсында қарақалпақтар Қазақ хандығына бағынышты болды. «[[Ақтабан шұбырынды]]» жылдарында қарақалпақтар қазақтармен бірге Бұхара және Хиуа хандықтарының шекарасына қарай қоныс аударды. Кейін қарақалпақтар: «төменгі» және «жоғарғы» қарақалпақтар деп екіге бөлінді. Жоғарғы қарақалпақтар Сырдарияның жоғарғы ағысына көтеріліп, [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударды. Ал төменгі қарақалпақтар [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханға]] бағынып, Сырдарияның төменгі ағысына қоныстанды. 1731 жылы олар [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы|Кіші жүз]] қазақтарымен бірге [[Ресей империясы|Ресей империясының]] бодандығына өтті. 1743 жылы қарақалпақтар Әбілқайыр ханға салық пен алым төлеуден бас тартты. Бұған жауап ретінде хан оларға тұтқиылдан шабуыл жасап, шамамен 300 мың қарақалпақ түтінін (1 500 000 адам) қырып-жойып, 40 мыңға жуық бас малды айдап әкетті. Осыдан кейін қарақалпақтардың бір бөлігі «жоғарғы» қарақалпақтарға қарай қоныс аударса, қалғандары [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығының]] шекарасына қоныстанды. XIX ғасырдың екінші жартысында олар Хиуа ханына бағынып, Сырдарияның төменгі сағасына түпкілікті қоныстанды.


Кеңестік республикалар қалыптасқан кезеңде [[Қарақалпақ автономиялы облысы]] алғашында [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АСКР-інің]] құрамында болды. Алайда 1936 жылы түпкілікті [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР-інің]] құрамына кірді.

КСРО ыдырап, саяси тұрақсыздық орын алғаннан кейін көптеген қарақалпақтар қазақтармен бірге [[Өзбекстан|Өзбекстаннан]] [[Қазақстан|Қазақстанға]] қоныс аударды.

== Халқы саны ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жылы
! Қазақстандағы қарақалпақтардың саны
|-
|1926
|2059
|-
|1979
|620
|-
|1989
|1387
|-
|1999
|1497
|-
||2009||2828
|-
|2021
|20 007
|-
|2025&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/337150/|title=Population of the Republic of Kazakhstan by individual ethnic groups and age groups (at the beginning of 2025)|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|28 931
|-
|}

== Ұйымдары ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>qfqeep6etk4pn292bwkhjecqtitya08</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654359</id>
      <parentid>3654358</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұйымдары */</comment>
      <origin>3654359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13617" sha1="5z3n19hv7cobncvmfuemj4vt5uaplzu" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қазақстандағы қарақалпақтар
|төл атауы  = Qaraqalpaqlar / қарақалпақлар
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = {{Байрақ|Қазақстан}} 
|аймақ1     = 
|саны1      = 32 189 (2026 санақ)
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[Қарақалпақ тілі|қарақалпақ]], [[Қазақ тілі|қазақ]]
|діні       = [[Сунниттер|ислам суннитік бағыт]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қазақстандағы қарақалпақтар''' ({{lang-kaa|Qazaqstandaǵı qaraqalpaqlar}}) — Қазақстан Республикасында тұратын [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]] халқының өкілдері. [[Ноғайлар|Ноғайлармен]] қатар, тілі мен мәдениеті жағынан қазақтарға ең жақын халықтардың бірі болып табылады.

2026 жылдың басындағы халық санағының мәліметтері бойынша, олардың саны 32 189 адамды құрайды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruHOR-y5VEdzSg_zudWq_geKFRGQJgAmaTqleqgqxeBSHz2wapmbgeEInGi8zAv5tmodqF-BFA6tdgLjAty6g5QsC9iGI8Yl0FQUOrt5dVhH3YMMjLaWzwYqdrkIie--njQ%3D%3D%3Fsign%3Dectcg6o6yauHLUCdQzFY-P78hsjLdirjY3iGVcI4bgQ%3D&amp;name=Т-18-08-Г%20(каз).xlsx&amp;nosw=1|title=Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2026 жыл басына)|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Өзбектер|Өзбектермен]] қатар қарақалпақтар да саны тез өсіп келе жатқан этностардың қатарына жатады.

== Тарихы ==
Қарақалпақтардың арғы аталары ретінде [[Печенегтер|бешенектер]], ал кейінірек [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] саналады. XVIII ғасырдың ортасына дейін қарақалпақтар [[Сырдария|Сырдарияның]] орта және төменгі ағыстарын мекендеген. XVIII ғасырдың ортасында олардың басым бөлігі Сырдарияның ежелгі атырауының оңтүстік тармағы — [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадарияға]] қоныс аударды. «Қарақалпақ» этнонимінің өзі «қара қалпақ киген халық» деген мағынаны білдіреді және қазіргі Қарақалпақстан аумағында өмір сүрген бешенек тайпаларының бір бөлігінің қара қой жүнінен жасалған қалпақ кигенімен байланысты. Орыс жылнамаларында олар «черные клобуки», ал моңғол деректерінде «кара малахайли» деп аталған.

Тарихи деректерге сәйкес, X ғасырда бешенек тайпалары Шығыстан келген түркі тайпаларының жаңа шапқыншылығына байланысты қазіргі [[Қарақалпақстан]] аумағынан Ресейдің оңтүстігіне қарай қоныс аударған. Онда олар қалмақ тайпаларының соққысынан ыдырағанға дейін [[Ноғай Ордасы|Ноғай хандығының]] құрамында болды. Кейін бешенектер атақонысына оралып, осы кезден бастап қарақалпақтар ретінде атала бастады.

1714 жылы қарақалпақтар тайпа көсемдерінің бірі Есмұхаммедханның (Есімхан) басшылығымен Арал маңы мен Сырдарияның төменгі ағысында өз мемлекетін — Қарақалпақ хандығын құрды. Алайда 1723 жылы ол сол қалмақтардың соққысынан ыдырап кетті. Қарақалпақ мемлекеті екі бөлікке бөлінді: олардың бір бөлігін құраған тайпалар [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударып, өздерін «жоғарғы қарақалпақтар» деп атады, ал қалғандары Сырдарияның төменгі ағысында қалып, «төменгі қарақалпақтар» деген атауға ие болды. Соңғылары қазақ тайпаларымен бірге Ресей императорына бодандыққа қабылдау туралы өтінішпен елшілік жіберіп, 1735 жылы Ресей империясының бодандығына өтті.

1730-жылдары [[Филипп Иоганн фон Страленберг]] дала ордаларын сипаттай отырып, қазақ және қарақалпақ ордаларының «одағы» туралы атап өтеді.
{{cquote
|«...Екінші тарауы — Азия жұрты хақындағы бөлім. Мұны [[Өзбек хан]] атымен сабақтастыруға болады. Бұл қатарға [[Каспий теңізі|Каспий]] теңізінің шығыс жағасында қоныс қылған [[Түрікмендер|түрікмендер]], өздерін [[Өзбектер|өзбек]] деп атаған жұрт және [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасы]] кіреді. Сондай-ақ қазақтармен одақтас болған '''Қарақалпақ Ордасы''' да осы қауымның ішінде саналады.»
|author=[[Филипп Иоганн фон Страленберг]]
|source=[https://play.google.com/books/reader?id=WDYsAQAAMAAJ&amp;pg=GBS.PA12 Солтүстік және Шығыс Еуропа мен Азияның тарихи-географиялық сипаттамасы]
}}

XIX ғасырдың басындағы француз этнографиялық әдебиеттерінде де екі халықтың өзара достық қарым-қатынаста әрі одақтас болғаны жазылған.
{{cquote
|«...Маңқатылар, яки қарақалпақтар — қазақтардың достары һәм одақтастары, һәм олар секілді атақты қарақшылар. Бұл екі орда өздерін мұсылман деп атайды, бірақ Құранның не екенінен хабарсыз; бұларда не молда, не мешіт жоқ.»
|author=
|source=[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9622831r/f332.item Le Voyageur de la jeunesse dans les quatre parties du monde. Edition 2, Tome 3,] 1804
}}

XVI ғасырдың соңына жататын тарихи деректер қарақалпақтардың [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласының төңірегін мекендеген қазақтармен көршілес қоныстанып, олармен экономикалық байланыста болғанын көрсетеді. XVII ғасырдың басында [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] [[Имамқұл хан|Имамқұл]] (1611—1642) Сырдария жағалауына жорық аттанды. Оған қарсы қазақтар мен қарақалпақтар күш біріктіріп, бірлесіп күресті. Қарақалпақтардың қазақ хандарының әскерлері құрамында [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы соғыстарға қатысқаны да белгілі. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] билігі тұсында қарақалпақтар Қазақ хандығына бағынышты болды. «[[Ақтабан шұбырынды]]» жылдарында қарақалпақтар қазақтармен бірге Бұхара және Хиуа хандықтарының шекарасына қарай қоныс аударды. Кейін қарақалпақтар: «төменгі» және «жоғарғы» қарақалпақтар деп екіге бөлінді. Жоғарғы қарақалпақтар Сырдарияның жоғарғы ағысына көтеріліп, [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударды. Ал төменгі қарақалпақтар [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханға]] бағынып, Сырдарияның төменгі ағысына қоныстанды. 1731 жылы олар [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы|Кіші жүз]] қазақтарымен бірге [[Ресей империясы|Ресей империясының]] бодандығына өтті. 1743 жылы қарақалпақтар Әбілқайыр ханға салық пен алым төлеуден бас тартты. Бұған жауап ретінде хан оларға тұтқиылдан шабуыл жасап, шамамен 300 мың қарақалпақ түтінін (1 500 000 адам) қырып-жойып, 40 мыңға жуық бас малды айдап әкетті. Осыдан кейін қарақалпақтардың бір бөлігі «жоғарғы» қарақалпақтарға қарай қоныс аударса, қалғандары [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығының]] шекарасына қоныстанды. XIX ғасырдың екінші жартысында олар Хиуа ханына бағынып, Сырдарияның төменгі сағасына түпкілікті қоныстанды.


Кеңестік республикалар қалыптасқан кезеңде [[Қарақалпақ автономиялы облысы]] алғашында [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АСКР-інің]] құрамында болды. Алайда 1936 жылы түпкілікті [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР-інің]] құрамына кірді.

КСРО ыдырап, саяси тұрақсыздық орын алғаннан кейін көптеген қарақалпақтар қазақтармен бірге [[Өзбекстан|Өзбекстаннан]] [[Қазақстан|Қазақстанға]] қоныс аударды.

== Халқы саны ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жылы
! Қазақстандағы қарақалпақтардың саны
|-
|1926
|2059
|-
|1979
|620
|-
|1989
|1387
|-
|1999
|1497
|-
||2009||2828
|-
|2021
|20 007
|-
|2025&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/337150/|title=Population of the Republic of Kazakhstan by individual ethnic groups and age groups (at the beginning of 2025)|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|28 931
|-
|}

== Ұйымдары ==
1999 жылдан бастап [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысында]] қарақалпақ тілін сақтауға, сондай-ақ Маңғыстау тұрғындарына Қарақалпақстанның мәдениеті мен тарихын таныстыруға бағытталған «Аллаяр жолы» этномәдени бірлестігі жұмыс істейді. 2009 жылы 22 желтоқсанда оның негізінде «Аллаяр жолы-Ақтау» қарақалпақ этномәдени бірлестігі» құрылды. [[Атырау облысы|Атырау облысында]] «Еділ-Жайық» этномәдени бірлестігі тіркелген.

== Тағы қараңыз ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>5z3n19hv7cobncvmfuemj4vt5uaplzu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654360</id>
      <parentid>3654359</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3654360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13678" sha1="8elapdmet6w7vnkl39p532rmu4x0a14" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қазақстандағы қарақалпақтар
|төл атауы  = Qaraqalpaqlar / қарақалпақлар
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = {{Байрақ|Қазақстан}} 
|аймақ1     = 
|саны1      = 32 189 (2026 санақ)
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[Қарақалпақ тілі|қарақалпақ]], [[Қазақ тілі|қазақ]]
|діні       = [[Сунниттер|ислам суннитік бағыт]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қазақстандағы қарақалпақтар''' ({{lang-kaa|Qazaqstandaǵı qaraqalpaqlar}}) — Қазақстан Республикасында тұратын [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]] халқының өкілдері. [[Ноғайлар|Ноғайлармен]] қатар, тілі мен мәдениеті жағынан қазақтарға ең жақын халықтардың бірі болып табылады.

2026 жылдың басындағы халық санағының мәліметтері бойынша, олардың саны 32 189 адамды құрайды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruHOR-y5VEdzSg_zudWq_geKFRGQJgAmaTqleqgqxeBSHz2wapmbgeEInGi8zAv5tmodqF-BFA6tdgLjAty6g5QsC9iGI8Yl0FQUOrt5dVhH3YMMjLaWzwYqdrkIie--njQ%3D%3D%3Fsign%3Dectcg6o6yauHLUCdQzFY-P78hsjLdirjY3iGVcI4bgQ%3D&amp;name=Т-18-08-Г%20(каз).xlsx&amp;nosw=1|title=Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2026 жыл басына)|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Өзбектер|Өзбектермен]] қатар қарақалпақтар да саны тез өсіп келе жатқан этностардың қатарына жатады.

== Тарихы ==
Қарақалпақтардың арғы аталары ретінде [[Печенегтер|бешенектер]], ал кейінірек [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] саналады. XVIII ғасырдың ортасына дейін қарақалпақтар [[Сырдария|Сырдарияның]] орта және төменгі ағыстарын мекендеген. XVIII ғасырдың ортасында олардың басым бөлігі Сырдарияның ежелгі атырауының оңтүстік тармағы — [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадарияға]] қоныс аударды. «Қарақалпақ» этнонимінің өзі «қара қалпақ киген халық» деген мағынаны білдіреді және қазіргі Қарақалпақстан аумағында өмір сүрген бешенек тайпаларының бір бөлігінің қара қой жүнінен жасалған қалпақ кигенімен байланысты. Орыс жылнамаларында олар «черные клобуки», ал моңғол деректерінде «кара малахайли» деп аталған.

Тарихи деректерге сәйкес, X ғасырда бешенек тайпалары Шығыстан келген түркі тайпаларының жаңа шапқыншылығына байланысты қазіргі [[Қарақалпақстан]] аумағынан Ресейдің оңтүстігіне қарай қоныс аударған. Онда олар қалмақ тайпаларының соққысынан ыдырағанға дейін [[Ноғай Ордасы|Ноғай хандығының]] құрамында болды. Кейін бешенектер атақонысына оралып, осы кезден бастап қарақалпақтар ретінде атала бастады.

1714 жылы қарақалпақтар тайпа көсемдерінің бірі Есмұхаммедханның (Есімхан) басшылығымен Арал маңы мен Сырдарияның төменгі ағысында өз мемлекетін — Қарақалпақ хандығын құрды. Алайда 1723 жылы ол сол қалмақтардың соққысынан ыдырап кетті. Қарақалпақ мемлекеті екі бөлікке бөлінді: олардың бір бөлігін құраған тайпалар [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударып, өздерін «жоғарғы қарақалпақтар» деп атады, ал қалғандары Сырдарияның төменгі ағысында қалып, «төменгі қарақалпақтар» деген атауға ие болды. Соңғылары қазақ тайпаларымен бірге Ресей императорына бодандыққа қабылдау туралы өтінішпен елшілік жіберіп, 1735 жылы Ресей империясының бодандығына өтті.

1730-жылдары [[Филипп Иоганн фон Страленберг]] дала ордаларын сипаттай отырып, қазақ және қарақалпақ ордаларының «одағы» туралы атап өтеді.
{{cquote
|«...Екінші тарауы — Азия жұрты хақындағы бөлім. Мұны [[Өзбек хан]] атымен сабақтастыруға болады. Бұл қатарға [[Каспий теңізі|Каспий]] теңізінің шығыс жағасында қоныс қылған [[Түрікмендер|түрікмендер]], өздерін [[Өзбектер|өзбек]] деп атаған жұрт және [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасы]] кіреді. Сондай-ақ қазақтармен одақтас болған '''Қарақалпақ Ордасы''' да осы қауымның ішінде саналады.»
|author=[[Филипп Иоганн фон Страленберг]]
|source=[https://play.google.com/books/reader?id=WDYsAQAAMAAJ&amp;pg=GBS.PA12 Солтүстік және Шығыс Еуропа мен Азияның тарихи-географиялық сипаттамасы]
}}

XIX ғасырдың басындағы француз этнографиялық әдебиеттерінде де екі халықтың өзара достық қарым-қатынаста әрі одақтас болғаны жазылған.
{{cquote
|«...Маңқатылар, яки қарақалпақтар — қазақтардың достары һәм одақтастары, һәм олар секілді атақты қарақшылар. Бұл екі орда өздерін мұсылман деп атайды, бірақ Құранның не екенінен хабарсыз; бұларда не молда, не мешіт жоқ.»
|author=
|source=[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9622831r/f332.item Le Voyageur de la jeunesse dans les quatre parties du monde. Edition 2, Tome 3,] 1804
}}

XVI ғасырдың соңына жататын тарихи деректер қарақалпақтардың [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласының төңірегін мекендеген қазақтармен көршілес қоныстанып, олармен экономикалық байланыста болғанын көрсетеді. XVII ғасырдың басында [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] [[Имамқұл хан|Имамқұл]] (1611—1642) Сырдария жағалауына жорық аттанды. Оған қарсы қазақтар мен қарақалпақтар күш біріктіріп, бірлесіп күресті. Қарақалпақтардың қазақ хандарының әскерлері құрамында [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы соғыстарға қатысқаны да белгілі. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] билігі тұсында қарақалпақтар Қазақ хандығына бағынышты болды. «[[Ақтабан шұбырынды]]» жылдарында қарақалпақтар қазақтармен бірге Бұхара және Хиуа хандықтарының шекарасына қарай қоныс аударды. Кейін қарақалпақтар: «төменгі» және «жоғарғы» қарақалпақтар деп екіге бөлінді. Жоғарғы қарақалпақтар Сырдарияның жоғарғы ағысына көтеріліп, [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударды. Ал төменгі қарақалпақтар [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханға]] бағынып, Сырдарияның төменгі ағысына қоныстанды. 1731 жылы олар [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы|Кіші жүз]] қазақтарымен бірге [[Ресей империясы|Ресей империясының]] бодандығына өтті. 1743 жылы қарақалпақтар Әбілқайыр ханға салық пен алым төлеуден бас тартты. Бұған жауап ретінде хан оларға тұтқиылдан шабуыл жасап, шамамен 300 мың қарақалпақ түтінін (1 500 000 адам) қырып-жойып, 40 мыңға жуық бас малды айдап әкетті. Осыдан кейін қарақалпақтардың бір бөлігі «жоғарғы» қарақалпақтарға қарай қоныс аударса, қалғандары [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығының]] шекарасына қоныстанды. XIX ғасырдың екінші жартысында олар Хиуа ханына бағынып, Сырдарияның төменгі сағасына түпкілікті қоныстанды.


Кеңестік республикалар қалыптасқан кезеңде [[Қарақалпақ автономиялы облысы]] алғашында [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АСКР-інің]] құрамында болды. Алайда 1936 жылы түпкілікті [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР-інің]] құрамына кірді.

КСРО ыдырап, саяси тұрақсыздық орын алғаннан кейін көптеген қарақалпақтар қазақтармен бірге [[Өзбекстан|Өзбекстаннан]] [[Қазақстан|Қазақстанға]] қоныс аударды.

== Халқы саны ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жылы
! Қазақстандағы қарақалпақтардың саны
|-
|1926
|2059
|-
|1979
|620
|-
|1989
|1387
|-
|1999
|1497
|-
||2009||2828
|-
|2021
|20 007
|-
|2025&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/337150/|title=Population of the Republic of Kazakhstan by individual ethnic groups and age groups (at the beginning of 2025)|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|28 931
|-
|}

== Ұйымдары ==
1999 жылдан бастап [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысында]] қарақалпақ тілін сақтауға, сондай-ақ Маңғыстау тұрғындарына Қарақалпақстанның мәдениеті мен тарихын таныстыруға бағытталған «Аллаяр жолы» этномәдени бірлестігі жұмыс істейді. 2009 жылы 22 желтоқсанда оның негізінде «Аллаяр жолы-Ақтау» қарақалпақ этномәдени бірлестігі» құрылды. [[Атырау облысы|Атырау облысында]] «Еділ-Жайық» этномәдени бірлестігі тіркелген.

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақ-қарақалпақ қатынастары]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>8elapdmet6w7vnkl39p532rmu4x0a14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654361</id>
      <parentid>3654360</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T06:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұйымдары */</comment>
      <origin>3654361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13966" sha1="i7imkw84rraa8u3zqa30ewek3he86a1" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қазақстандағы қарақалпақтар
|төл атауы  = Qaraqalpaqlar / қарақалпақлар
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = {{Байрақ|Қазақстан}} 
|аймақ1     = 
|саны1      = 32 189 (2026 санақ)
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[Қарақалпақ тілі|қарақалпақ]], [[Қазақ тілі|қазақ]]
|діні       = [[Сунниттер|ислам суннитік бағыт]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қазақстандағы қарақалпақтар''' ({{lang-kaa|Qazaqstandaǵı qaraqalpaqlar}}) — Қазақстан Республикасында тұратын [[Қарақалпақтар|қарақалпақ]] халқының өкілдері. [[Ноғайлар|Ноғайлармен]] қатар, тілі мен мәдениеті жағынан қазақтарға ең жақын халықтардың бірі болып табылады.

2026 жылдың басындағы халық санағының мәліметтері бойынша, олардың саны 32 189 адамды құрайды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-browser%3A%2F%2F4DT1uXEPRrJRXlUFoewruHOR-y5VEdzSg_zudWq_geKFRGQJgAmaTqleqgqxeBSHz2wapmbgeEInGi8zAv5tmodqF-BFA6tdgLjAty6g5QsC9iGI8Yl0FQUOrt5dVhH3YMMjLaWzwYqdrkIie--njQ%3D%3D%3Fsign%3Dectcg6o6yauHLUCdQzFY-P78hsjLdirjY3iGVcI4bgQ%3D&amp;name=Т-18-08-Г%20(каз).xlsx&amp;nosw=1|title=Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2026 жыл басына)|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Өзбектер|Өзбектермен]] қатар қарақалпақтар да саны тез өсіп келе жатқан этностардың қатарына жатады.

== Тарихы ==
Қарақалпақтардың арғы аталары ретінде [[Печенегтер|бешенектер]], ал кейінірек [[Қыпшақтар|қыпшақтар]] саналады. XVIII ғасырдың ортасына дейін қарақалпақтар [[Сырдария|Сырдарияның]] орта және төменгі ағыстарын мекендеген. XVIII ғасырдың ортасында олардың басым бөлігі Сырдарияның ежелгі атырауының оңтүстік тармағы — [[Жаңадария (ескі арна)|Жаңадарияға]] қоныс аударды. «Қарақалпақ» этнонимінің өзі «қара қалпақ киген халық» деген мағынаны білдіреді және қазіргі Қарақалпақстан аумағында өмір сүрген бешенек тайпаларының бір бөлігінің қара қой жүнінен жасалған қалпақ кигенімен байланысты. Орыс жылнамаларында олар «черные клобуки», ал моңғол деректерінде «кара малахайли» деп аталған.

Тарихи деректерге сәйкес, X ғасырда бешенек тайпалары Шығыстан келген түркі тайпаларының жаңа шапқыншылығына байланысты қазіргі [[Қарақалпақстан]] аумағынан Ресейдің оңтүстігіне қарай қоныс аударған. Онда олар қалмақ тайпаларының соққысынан ыдырағанға дейін [[Ноғай Ордасы|Ноғай хандығының]] құрамында болды. Кейін бешенектер атақонысына оралып, осы кезден бастап қарақалпақтар ретінде атала бастады.

1714 жылы қарақалпақтар тайпа көсемдерінің бірі Есмұхаммедханның (Есімхан) басшылығымен Арал маңы мен Сырдарияның төменгі ағысында өз мемлекетін — Қарақалпақ хандығын құрды. Алайда 1723 жылы ол сол қалмақтардың соққысынан ыдырап кетті. Қарақалпақ мемлекеті екі бөлікке бөлінді: олардың бір бөлігін құраған тайпалар [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударып, өздерін «жоғарғы қарақалпақтар» деп атады, ал қалғандары Сырдарияның төменгі ағысында қалып, «төменгі қарақалпақтар» деген атауға ие болды. Соңғылары қазақ тайпаларымен бірге Ресей императорына бодандыққа қабылдау туралы өтінішпен елшілік жіберіп, 1735 жылы Ресей империясының бодандығына өтті.

1730-жылдары [[Филипп Иоганн фон Страленберг]] дала ордаларын сипаттай отырып, қазақ және қарақалпақ ордаларының «одағы» туралы атап өтеді.
{{cquote
|«...Екінші тарауы — Азия жұрты хақындағы бөлім. Мұны [[Өзбек хан]] атымен сабақтастыруға болады. Бұл қатарға [[Каспий теңізі|Каспий]] теңізінің шығыс жағасында қоныс қылған [[Түрікмендер|түрікмендер]], өздерін [[Өзбектер|өзбек]] деп атаған жұрт және [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасы]] кіреді. Сондай-ақ қазақтармен одақтас болған '''Қарақалпақ Ордасы''' да осы қауымның ішінде саналады.»
|author=[[Филипп Иоганн фон Страленберг]]
|source=[https://play.google.com/books/reader?id=WDYsAQAAMAAJ&amp;pg=GBS.PA12 Солтүстік және Шығыс Еуропа мен Азияның тарихи-географиялық сипаттамасы]
}}

XIX ғасырдың басындағы француз этнографиялық әдебиеттерінде де екі халықтың өзара достық қарым-қатынаста әрі одақтас болғаны жазылған.
{{cquote
|«...Маңқатылар, яки қарақалпақтар — қазақтардың достары һәм одақтастары, һәм олар секілді атақты қарақшылар. Бұл екі орда өздерін мұсылман деп атайды, бірақ Құранның не екенінен хабарсыз; бұларда не молда, не мешіт жоқ.»
|author=
|source=[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9622831r/f332.item Le Voyageur de la jeunesse dans les quatre parties du monde. Edition 2, Tome 3,] 1804
}}

XVI ғасырдың соңына жататын тарихи деректер қарақалпақтардың [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласының төңірегін мекендеген қазақтармен көршілес қоныстанып, олармен экономикалық байланыста болғанын көрсетеді. XVII ғасырдың басында [[Бұхара хандығы|Бұхара ханы]] [[Имамқұл хан|Имамқұл]] (1611—1642) Сырдария жағалауына жорық аттанды. Оған қарсы қазақтар мен қарақалпақтар күш біріктіріп, бірлесіп күресті. Қарақалпақтардың қазақ хандарының әскерлері құрамында [[Жоңғарлар|жоңғарларға]] қарсы соғыстарға қатысқаны да белгілі. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] билігі тұсында қарақалпақтар Қазақ хандығына бағынышты болды. «[[Ақтабан шұбырынды]]» жылдарында қарақалпақтар қазақтармен бірге Бұхара және Хиуа хандықтарының шекарасына қарай қоныс аударды. Кейін қарақалпақтар: «төменгі» және «жоғарғы» қарақалпақтар деп екіге бөлінді. Жоғарғы қарақалпақтар Сырдарияның жоғарғы ағысына көтеріліп, [[Ташкент]] бағытына қарай қоныс аударды. Ал төменгі қарақалпақтар [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханға]] бағынып, Сырдарияның төменгі ағысына қоныстанды. 1731 жылы олар [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы|Кіші жүз]] қазақтарымен бірге [[Ресей империясы|Ресей империясының]] бодандығына өтті. 1743 жылы қарақалпақтар Әбілқайыр ханға салық пен алым төлеуден бас тартты. Бұған жауап ретінде хан оларға тұтқиылдан шабуыл жасап, шамамен 300 мың қарақалпақ түтінін (1 500 000 адам) қырып-жойып, 40 мыңға жуық бас малды айдап әкетті. Осыдан кейін қарақалпақтардың бір бөлігі «жоғарғы» қарақалпақтарға қарай қоныс аударса, қалғандары [[Хиуа хандығы|Хиуа хандығының]] шекарасына қоныстанды. XIX ғасырдың екінші жартысында олар Хиуа ханына бағынып, Сырдарияның төменгі сағасына түпкілікті қоныстанды.


Кеңестік республикалар қалыптасқан кезеңде [[Қарақалпақ автономиялы облысы]] алғашында [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АСКР-інің]] құрамында болды. Алайда 1936 жылы түпкілікті [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР-інің]] құрамына кірді.

КСРО ыдырап, саяси тұрақсыздық орын алғаннан кейін көптеген қарақалпақтар қазақтармен бірге [[Өзбекстан|Өзбекстаннан]] [[Қазақстан|Қазақстанға]] қоныс аударды.

== Халқы саны ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жылы
! Қазақстандағы қарақалпақтардың саны
|-
|1926
|2059
|-
|1979
|620
|-
|1989
|1387
|-
|1999
|1497
|-
||2009||2828
|-
|2021
|20 007
|-
|2025&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/337150/|title=Population of the Republic of Kazakhstan by individual ethnic groups and age groups (at the beginning of 2025)|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|28 931
|-
|}

== Ұйымдары ==
1999 жылдан бастап [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысында]] қарақалпақ тілін сақтауға, сондай-ақ Маңғыстау тұрғындарына Қарақалпақстанның мәдениеті мен тарихын таныстыруға бағытталған «Аллаяр жолы» этномәдени бірлестігі жұмыс істейді. 2009 жылы 22 желтоқсанда оның негізінде «Аллаяр жолы-Ақтау» қарақалпақ этномәдени бірлестігі» құрылды. [[Атырау облысы|Атырау облысында]] «Еділ-Жайық» этномәдени бірлестігі тіркелген&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = https://kaz.inform.kz/news/atyrauda-karakalpaktar-oz-etnomadeni-birlestigin-kurdy_a2222021/ |url-status = live |title = Атырауда қарақалпақтар өз этномәдени бірлестігін құрды |access-date=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;.

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақ-қарақалпақ қатынастары]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]
[[Санат:Қарақалпақтар]]</text>
      <sha1>i7imkw84rraa8u3zqa30ewek3he86a1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лейден обсерваториясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786511</id>
    <revision>
      <id>3654271</id>
      <timestamp>2026-09-13T15:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Обсерватория | Атауы          = Лейден обсерваториясы | Сурет          = Oude Sterrewacht, Leiden.jpg | Сипаттама      =  | Шын атауы      = Sterrewacht Leiden | Түрі           =  | Код            = 013 | Орналасуы      = [[Лейден]], [[Нидерланд]] | Координаттары  = {{coord|52|10|04|N|4|27|39|E}} | Биіктігі       =  | Ауа райы       =  | Негізі...</comment>
      <origin>3654271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3580" sha1="aphzizbdpssbgep2ftudgbjllo744yy" xml:space="preserve">{{Обсерватория
| Атауы          = Лейден обсерваториясы
| Сурет          = Oude Sterrewacht, Leiden.jpg
| Сипаттама      = 
| Шын атауы      = Sterrewacht Leiden
| Түрі           = 
| Код            = 013
| Орналасуы      = [[Лейден]], [[Нидерланд]]
| Координаттары  = {{coord|52|10|04|N|4|27|39|E}}
| Биіктігі       = 
| Ауа райы       = 
| Негізі қаланды = 1633 жыл
| Ашылды         = 
| Жабылды        = 
| Сайты          = http://www.strw.leidenuniv.nl/
| Телескоп_1_аты = Зес-Дуимс Мерц
| Телескоп_1_тип = 6,5 дюймдік рефрактор (~1830)
| Телескоп_2_аты = Репсольд
| Телескоп_2_тип = 10,5 дюймдік рефрактор (1885)
| Телескоп_3_аты = Зундерман
| Телескоп_3_тип = 18 дюймдік рефлектор (1947)
| Қосымша        = 
}}
'''Лейден обсерваториясы''' — [[Нидерланд]]тағы [[Лейден университеті]] қарамағында істейтін [[обсерватория]]. Бүгінгі күнге шейін істеп жатқан обсерваториялардың ішінде [[Ватикан обсерваториясы]]нан кейін екінші ең көнесі болып келеді.

Оның негізі 1633 жылы қаланды. Басында ол [[Лейден]] қаласының ортасында тұрған университет ғимаратының төбесіне орналастырылды. 1860 жылы обсерватория үшін қаланың шетінде жаңа ғимарат салынды. Ол университетке қарайтын ботаникалық бақтың ішінде болды. Заманауи ғимараты 1974 жылы қаланың солтүстік-батысында салынды.
&lt;gallery&gt;
Leiden Observatory in 1670.png|Университет және обсерватория 1670 жылғы суретте
Leiden old observatory2.jpg|1860 жылы салынған ғимарат
NIMH - 2011 - 0300 - Aerial photograph of Leiden, The Netherlands - 1920 - 1940.jpg|Үстінен қарағанда
&lt;/gallery&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде мұнда [[Альберт Эйнштейн]] біраз уақыт болған. Ол директор [[Виллем де Ситтер]]мен жақсы қарым-қатынаста болған.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Delft|first=Dirk van|date=2007-01-12|title=Albert Einstein in Leiden|journal=Physics Today|language=en|volume=59|issue=4|pages=57–62|doi=10.1063/1.2207039|issn=0031-9228}}&lt;/ref&gt;

Де Ситтерден кейін обсерваторияны 1934 жылдан бастап атақты дат астрономы [[Эйнар Герцшпрунг]] басқарды. Одан кейін, 1945 жылдан 1970 жылға дейін, обсерваторияны [[Ян Оорт]] басқарды.
&lt;gallery&gt;
Einsteinchair.jpg|Эйнштейн отырған кресло
Leiden-Sterrewacht-01.jpg|Зундерман телескобы
&lt;/gallery&gt;
== Тағы қараңыз ==
* [[Обсерваториялар тізімі]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Нидерланд астрономиялық обсерваториялары]]
[[Санат:Лейден университеті]]</text>
      <sha1>aphzizbdpssbgep2ftudgbjllo744yy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазіргі АҚШ сенаторларының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786512</id>
    <revision>
      <id>3654290</id>
      <timestamp>2026-09-13T16:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Сурет:119th United States Congress Senators.svg|нобай|оңға|370px|Штат және партия бойынша жіктелген Сенат құрылымы:{{ublist  |{{Colorbox|#3333FF}} 2 [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]  |{{Colorbox|#E81B23}} 2 [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]  |{{Colorbox|#882299}} 1 Демократиялық партия (АҚШ)|Демокра...</comment>
      <origin>3654290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35064" sha1="ntwwoa4c2zr7tgq2t57u36232i9143b" xml:space="preserve">[[Сурет:119th United States Congress Senators.svg|нобай|оңға|370px|Штат және партия бойынша жіктелген Сенат құрылымы:{{ublist
 |{{Colorbox|#3333FF}} 2 [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |{{Colorbox|#E81B23}} 2 [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |{{Colorbox|#882299}} 1 [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]] пен 1 [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |{{Colorbox|#9999FF}} {{Colorbox|#3333FF}} 1 [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]] пен [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократтар]]мен коалициядағы 1 тәуелсіз
 |{{Colorbox|#9999FF}} {{Colorbox|#E81B23}} 1 [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]] мен [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократтар]]мен коалициядағы 1 тәуелсіз}}]]

'''Қазіргі АҚШ сенаторларының тізіміне''' [[АҚШ Конгрессі]] [[АҚШ Сенаты|жоғарғы палатасы]]ның 119-шақырылым депутаттары кіреді. Олардың өкілеттіктері 2025 жылғы 3 қаңтарда басталған болатын. Палата құрылымы [[АҚШ Сенатына сайлау (2024)|2024 жылғы сайлау]] нәтижесінде анықталды.

АҚШ Сенатында 100 депутат бар; [[АҚШ штаттары|50 штаттың]] әрбіреуінен өкіл болып екі депутаттан сайланады.

2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша АҚШ-тың 53 республикашыл, 45 демократ және демократтармен коалициядағы 2 тәуелсіз сенаторы бар. Сенатор [[Джон Тун]] ([[Республикалық партия (АҚШ)|R]]) — Сенаттағы көпшілік көшбасшысы болса,{{efn|Ұғымның қазақтілді атауы:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/amp/ilon-mask-tramptin-zan-zhobasin-singa-aldi-0ea430/ |title=Илон Маск Трамптың заң жобасын сынға алды |language=kk |work=kaz.inform.kz |date=2025-06-04 |accessdate=2026-09-13}}&lt;/ref&gt;}} Сенатор [[Чак Шумер]] ([[Демократиялық партия (АҚШ)|D]]) — Сенаттағы азшылық көлшбасшысы.

== Партия бойынша ==
[[Сурет:119th United States Senate.svg|нобай|275x275px|Партия бойынша АҚШ Сенатының құрамы:{{ublist
 |{{Colorbox|#3333FF}} [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократтар]]
 |{{Colorbox|#E81B23}} [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашылдар]]
 |{{Colorbox|#9999FF}} [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократтар]]мен коалициядағы партиясыздар
}}]]
{|class=wikitable
|- valign=bottom
!colspan=2 |Партиясы
!Депутат
|-
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық партия]]
|align=center |53
|-
| bgcolor=3333FF|
|{{nowrap|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]}}
|align=center |45
|-
| bgcolor=CDCDCD|
|[[Партиясыз]]
|align=center |2
|-
!colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|Жалпы саны
!align=center |100
|}

Сенаттың жалғыз партиясыз депутаттары — [[мэн (штат)|мэн]]дік [[Ангус Кинг]] пен [[вермонт]]тық [[Берни Сандерс]].&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Padmananda |last=Rama |date=2012-11-14 |title=Maine Independent Angus King To Caucus With Senate Democrats |work=[[Politico]] |url=https://www.npr.org/sections/itsallpolitics/2012/11/14/165149633/maine-independent-angus-king-to-caucus-with-senate-democrats |accessdate=2020-11-28 |quote=Angus King of Maine, who cruised to victory last week running as an independent, said Wednesday that he will caucus with Senate Democrats. [...] The Senate's other independent, Bernie Sanders of Vermont, also caucuses with the Democrats. |language=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20201208105816/https://www.npr.org/sections/itsallpolitics/2012/11/14/165149633/maine-independent-angus-king-to-caucus-with-senate-democrats |date=2020-12-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=nbcnews&gt;{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/politics/congress/senate-group-social-security-changes-biden-hits-republicans-rcna73307 |title=Senate group eyes Social Security changes as Biden hits Republicans over benefits |date=2023-03-03 |language=en |publisher=[[NBC News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=thehill&gt;{{Cite web|url=https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/3770717-sanders-calls-sinema-corporate-democrat-who-sabotaged-legislation/ |title=Sanders calls Sinema 'corporate Democrat' who 'sabotaged' legislation |first=Zach |last=Schonfeld |language=en |date=2022-12-11}}&lt;/ref&gt;

== Басшылығы ==
=== Сенат басшылығы ===
{|class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; 
|-
!Лауазымы
!Партиясы
!Басшы
!Штаты
!Өкілеттігі
|-
|[[АҚШ вице-президенті|Сенат президенті]]
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
|{{sortname|Джей Ди|Вэнс}}
|[[Огайо]]
|20 қаңтар 2025
|-
|[[АҚШ Сенатының уақытша президенті|Уақытша президент]]
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
|{{sortname|Чак|Грассли}}
|[[Айова]]
|3 қаңтар 2025
|}

=== Фракция басшылығы ===
{|class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; 
|-
!Лауазымы
!Партиясы
!Басшы
!Штаты
!Өкілеттігі
|-
|Көпшілік басшысы
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
|{{sortname|Джон|Тун}}
|[[Оңтүстік Дакота|Оңт. Дакота]]
|3 қаңтар 2025
|-
|Азшылық басшысы
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
|{{sortname|Чак|Шумер}}
|[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
|3 қаңтар 2025
|}

== Сенаторлар тізімі ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
 !Штаты
 ! width=&quot;150px&quot; |Есімі
! class=&quot;unsortable&quot;| Суреті
! colspan=&quot;2&quot;| Партиясы
 !Өкілеттігі
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Айдахо]]
 |{{sortname|Джим|Риш}}&lt;br&gt;{{lang|en|Jim Risch}}
|[[Сурет:Jim Risch official portrait (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2009
 |-
 |{{sortname|Майк|Крейпо}}&lt;br&gt;{{lang|en|Mike Crapo}}
|[[Сурет:Mike Crapo Official Photo 110th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;1999
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Айова]]
 |{{sortname|Джони|Эрнст}}&lt;br&gt;{{lang|en|Joni Ernst}}
|[[Сурет:Joni Ernst, official portrait, 116th Congress 3 (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2015
 |-
 |{{sortname|Чак|Грассли}}&lt;br&gt;{{lang|en|Chuck Grassley}}
|[[Сурет:Chuck Grassley official photo 2017 (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;1981
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Алабама]]
 |{{sortname|Томми|Табервилл}}&lt;br&gt;{{lang|en|Tommy Tuberville}}
|[[Сурет:Tommy Tuberville, official portrait, 118th Congress (slight crop).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2021
 |-
 |{{sortname|Кэти|Бритт}}&lt;br&gt;{{lang|en|Katie Britt}}
|[[Сурет:Katie Britt (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2023
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Аляска]]
 |{{sortname|Дэн|Салливан}}&lt;br&gt;{{lang|en|Dan Sullivan}}
|[[Сурет:Senator Dan Sullivan official (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2015
 |-
 |{{sortname|Лиза|Мурковски}}&lt;br&gt;{{lang|en|Lisa Murkowski}}
|[[Сурет:Lisa Murkowski official photo (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |20 желтоқсан&lt;br&gt;2002
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Аризона]]
 |{{sortname|Рубен|Гальего}}&lt;br&gt;{{lang|en|Ruben Gallego}}
|[[Сурет:Senator Ruben Gallego Official Portrait (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2025
 |-
 |{{sortname|Марк|Келли}}&lt;br&gt;{{lang|en|Mark Kelly}}
|[[Сурет:Mark Kelly Official Portrait 119th (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |2 желтоқсан&lt;br&gt;2020
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Арканзас]]
 |{{sortname|Том|Коттон}}&lt;br&gt;{{lang|en|Tom Cotton}}
|[[Сурет:Tom Cotton official Senate photo (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2015
 |-
 |{{sortname|Джон|Бузмен}}&lt;br&gt;{{lang|en|John Boozman}}
|[[Сурет:Senator John Boozman Official Portrait (115th Congress) (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2011
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Батыс Виргиния]]
 |{{sortname|Джим|Джастис}}&lt;br&gt;{{lang|en|Jim Justice}}
|[[Сурет:Senator Jim Justice Official Portrait with flags.jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |14 қаңтар&lt;br&gt;2025
 |-
 |{{sortname|Шелли|Мур-Кэпито}}&lt;br&gt;{{lang|en|Shelly Moore Capito}}
|[[Сурет:Shelley Moore Capito official Senate photo (cropped 2).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2015
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Вайоминг]]
 |{{sortname|Джон|Баррассо}}&lt;br&gt;{{lang|en|John Barrasso}}
|[[Сурет:John Barrasso official portrait 112th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |25 маусым&lt;br&gt;2007
 |-
 |{{sortname|Синтия|Ламмис}}&lt;br&gt;{{lang|en|John Boozman}}
|[[Сурет:Cynthia Lummis U.S. Senator (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2021
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Вашингтон (штат)|Вашингтон]]
 |{{sortname|Мария|Кантуэлл}}&lt;br&gt;{{lang|en|Maria Cantwell}}
|[[Сурет:Maria Cantwell, official portrait, 110th Congress 2 (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2001
 |-
 |{{sortname|Пэтти|Мюррей}}&lt;br&gt;{{lang|en|Patty Murray}}
|[[Сурет:Patty Murray 113th Congress.jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;1993
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Вермонт]]
 |{{sortname|Берни|Сандерс}}&lt;br&gt;{{lang|en|Bernie Sanders}}
|[[Сурет:Bernie Sanders (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=CDCDCD|
|[[Партиясыз]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2007
 |-
 |{{sortname|Питер|Уэлч}}&lt;br&gt;{{lang|en|Peter Welch}}
|[[Сурет:Peter Welch official Senate photo (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2023
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Виргиния]]
 |{{sortname|Тим|Кейн}}&lt;br&gt;{{lang|en|Tim Kaine}}
|[[Сурет:Tim Kaine, official portrait (119th Congress) (cropped 2).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2013
 |-
 |{{sortname|Марк|Уорнер}}&lt;br&gt;{{lang|en|Mark Warner}}
|[[Сурет:Mark Warner 2025 (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2009
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Висконсин]]
 |{{sortname|Тэмми|Болдуин}}&lt;br&gt;{{lang|en|Tammy Baldwin}}
|[[Сурет:Tammy Baldwin, official portrait, 113th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2013
 |-
 |{{sortname|Рон|Джонсон}}&lt;br&gt;{{lang|en|Ron Johnson}}
|[[Сурет:Ron Johnson portrait 117th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2011
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Гавайи]]
 |{{sortname|Мэйзи|Хироно}}&lt;br&gt;{{lang|en|Mazie Hirono}}
|[[Сурет:Mazie Hirono, official portrait, 113th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2013
 |-
 |{{sortname|Брайан|Шац}}&lt;br&gt;{{lang|en|Brian Schatz}}
|[[Сурет:Brian Schatz, official portrait, 113th Congress 2 (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |26 желтоқсан&lt;br&gt;2012
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Делавэр]]
 |{{sortname|Лиза|Блант-Рочестер}}&lt;br&gt;{{lang|en|Lisa Blunt Rochester}}
|[[Сурет:Senator Blunt Rochester Official Portrait (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2025
 |-
 |{{sortname|Кринс|Кунс}}&lt;br&gt;{{lang|en|Chris Coons}}
|[[Сурет:Chris Coons, official portrait, 112th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |15 қараша&lt;br&gt;2010
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Джорджия]]
 |{{sortname|Джон|Оссофф}}&lt;br&gt;{{lang|en|Jon Ossoff}}
|[[Сурет:Jon Ossoff Senate Portrait 2021 (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |20 қаңтар&lt;br&gt;2021
 |-
 |{{sortname|Рафаэль|Уорнок}}&lt;br&gt;{{lang|en|Raphael Warnock}}
|[[Сурет:Raphael Warnock official photo (4x5 crop).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |20 қаңтар&lt;br&gt;2021
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Иллинойс]]
 |{{sortname|Дик|Дурбин}}&lt;br&gt;{{lang|en|Dick Durbin}}
|[[Сурет:Dick Durbin 2022 official portrait (cropped) 2.jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;1997
 |-
 |{{sortname|Тэмми|Дакуорт}}&lt;br&gt;{{lang|en|Tammy Duckworth}}
|[[Сурет:Tammy Duckworth 115th official portrait (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2017
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Индиана]]
 |{{sortname|Джим|Бэнкс}}&lt;br&gt;{{lang|en|Jim Banks}}
|[[Сурет:Jim Banks Official Senate Portrait (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2025
 |-
 |{{sortname|Тодд|Янг}}&lt;br&gt;{{lang|en|Todd Young}}
|[[Сурет:Sen. Todd Young official photo (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2017
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Калифорния]]
 |{{sortname|Адам|Шифф}}&lt;br&gt;{{lang|en|Adam Schiff}}
|[[Сурет:Schiff Adam 119th Congress (close crop).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |9 желтоқсан&lt;br&gt;2024
 |-
 |{{sortname|Алекс|Падилья}}&lt;br&gt;{{lang|en|Alex Padilla}}
|[[Сурет:Alex Padilla 117th Congress portrait (3) (crop).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |20 қаңтар&lt;br&gt;2021
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Канзас]]
 |{{sortname|Роджер|Маршалл}}&lt;br&gt;{{lang|en|Adam Schiff}}
|[[Сурет:Roger Marshall 117th Congress portrait (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2021
 |-
 |{{sortname|Джерри|Моран}}&lt;br&gt;{{lang|en|Jerry Moran}}
|[[Сурет:Jerry Moran, official portrait, 112th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2011
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Кентукки]]
 |{{sortname|Митч|Макконнелл}}&lt;br&gt;{{lang|en|Mitch McConnell}}
|[[Сурет:Mitch McConnell portrait 2016.jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;1985
 |-
 |{{sortname|Рэнд|Пол}}&lt;br&gt;{{lang|en|Rand Paul}}
|[[Сурет:Rand Paul Portrait (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2011
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Колорадо]]
 |{{sortname|Джон|Хикенлупер}}&lt;br&gt;{{lang|en|John Hickenlooper}}
|[[Сурет:John Hickenlooper, official portrait, 117th Congress (4x5 crop).jpeg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2021
 |-
 |{{sortname|Майк|Беннет}}&lt;br&gt;{{lang|en|Mike Bennett}}
|[[Сурет:Senator Mike Bennett (4x5 crop).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |21 қаңтар&lt;br&gt;2009
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Коннектикут]]
 |{{sortname|Крис|Мёрфи}}&lt;br&gt;{{lang|en|Chris Murphy}}
|[[Сурет:Chris Murphy, official portrait, 113th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2013
 |-
 |{{sortname|Ричард|Блументал}}&lt;br&gt;{{lang|en|Richard Blumenthal}}
|[[Сурет:Richard Blumenthal Official Portrait (4x5 crop).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |5 қаңтар&lt;br&gt;2011
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Луизиана]]
 |{{sortname|Билл|Кэссиди}}&lt;br&gt;{{lang|en|Bill Cassidy}}
|[[Сурет:Bill Cassidy official Senate photo (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2015
 |-
 |{{sortname|Джон Нили|Кеннеди}}&lt;br&gt;{{lang|en|John Neely Kennedy}}
|[[Сурет:John N. Kennedy official portrait (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2017
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Массачусетс]]
 |{{sortname|Элизабет|Уоррен}}&lt;br&gt;{{lang|en|Elizabeth Warren}}
|[[Сурет:Elizabeth Warren--2016 Official Portrait--(cropped) (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2013
 |-
 |{{sortname|Эд|Марки}}&lt;br&gt;{{lang|en|Ed Markey}}
|[[Сурет:Edward Markey, official portrait, 114th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |16 шілде&lt;br&gt;2013
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Миннесота]]
 |{{sortname|Эми|Клобушар}}&lt;br&gt;{{lang|en|Amy Klobuchar}}
|[[Сурет:Amy Klobuchar, official portrait, 113th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2007
 |-
 |{{sortname|Тина|Смит}}&lt;br&gt;{{lang|en|Tina Smith}}
|[[Сурет:Tina Smith, official portrait, 116th congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2018
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Миссисипи]]
 |{{sortname|Роджер|Уикер}}&lt;br&gt;{{lang|en|Roger Wicker}}
|[[Сурет:U.S. Senator Roger F. Wicker Official Portrait, 2018 (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |31 желтоқсан&lt;br&gt;2007
 |-
 |{{sortname|Синди|Хайд-Смит}}&lt;br&gt;{{lang|en|Cindy Hyde-Smith}}
|[[Сурет:Official headshot of US Senator Cindy Hyde-Smith (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |9 сәуір&lt;br&gt;2018
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Миссури]]
 |{{sortname|Джош|Хоули}}&lt;br&gt;{{lang|en|Josh Hawley}}
|[[Сурет:Josh Hawley, official portrait, 116th congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2019
 |-
 |{{sortname|Эрик|Шмитт}}&lt;br&gt;{{lang|en|Eric Schmitt}}
|[[Сурет:Sen. Eric Schmitt, official portrait, 118th Congress (cropped 2).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2023
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Мичиган]]
 |{{sortname|Элисса|Слоткин}}&lt;br&gt;{{lang|en|Elissa Slotkin}}
|[[Сурет:Elissa Slotkin 2026 Official Portrait (cropped1).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2025
 |-
 |{{sortname|Гэри|Питерс}}&lt;br&gt;{{lang|en|Gary Peters}}
|[[Сурет:Gary Peters official photo 115th congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2015
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Монтана]]
 |{{sortname|Тим|Шихи}}&lt;br&gt;{{lang|en|Tim Sheehy}}
|[[Сурет:Sen. Tim Sheehy, alternate portrait, 119th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2025
 |-
 |{{sortname|Стив|Дэйнс}}&lt;br&gt;{{lang|en|Steve Daines}}
|[[Сурет:Steve Daines, Official Portrait, 116th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2015
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Мэн (штат)|Мэн]]
 |{{sortname|Ангус|Кинг}}&lt;br&gt;{{lang|en|Angus King}}
|[[Сурет:Angus King, official portrait, 113th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=CDCDCD|
|[[Партиясыз]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2013
 |-
 |{{sortname|Сьюзан|Коллинз}}&lt;br&gt;{{lang|en|Susan Collins}}
|[[Сурет:Senator Susan Collins 2014 official portrait (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;1997
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Мэриленд]]
 |{{sortname|Анджела|Олсбрукс}}&lt;br&gt;{{lang|en|Elissa Slotkin}}
|[[Сурет:Sen. Angela Alsobrooks official Senate photo, 119th Congress Higher def (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2025
 |-
 |{{sortname|Крис|Ван Холлен}}&lt;br&gt;{{lang|en|Chris Van Hollen}}
|[[Сурет:Chris Van Hollen official portrait 115th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2017
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Небраска]]
 |{{sortname|Деб|Фишер}}&lt;br&gt;{{lang|en|Deb Fisher}}
|[[Сурет:Sen. Deb Fischer (R-NE), official portrait, 118th United States Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2013
 |-
 |{{sortname|Пит|Риккетс}}&lt;br&gt;{{lang|en|Pete Ricketts}}
|[[Сурет:Sen. Pete Ricketts official portrait, 118th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |23 қаңтар&lt;br&gt;2023
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Невада]]
 |{{sortname|Джеки|Роузен}}&lt;br&gt;{{lang|en|Jacky Rosen}}
|[[Сурет:Senator Jacky Rosen Official Portrait (2022) (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2019
 |-
 |{{sortname|Кэтрин|Кортес-Масто}}&lt;br&gt;{{lang|en|Catherine Cortez Masto}}
|[[Сурет:Catherine Cortez Masto portrait red ( 4x5 crop).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |23 қаңтар&lt;br&gt;2017
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Нью-Гэмпшир]]
 |{{sortname|Джинн|Шейхин}}&lt;br&gt;{{lang|en|Jeanne Shaheen}}
|[[Сурет:Shaheen Senate Portrait (cropped) (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2009
 |-
 |{{sortname|Мэгги|Хассен}}&lt;br&gt;{{lang|en|Maggie Hassan}}
|[[Сурет:Maggie Hassan, official portrait, 115th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2017
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Нью-Джерси]]
 |{{sortname|Энди|Ким}}&lt;br&gt;{{lang|en|Andy Kim}}
|[[Сурет:Sen Andy Kim 118th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |8 желтоқсан&lt;br&gt;2024
 |-
 |{{sortname|Кори|Букер}}&lt;br&gt;{{lang|en|Cory Booker}}
|[[Сурет:Cory Booker, official portrait (119th Congress) (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |31 қазан&lt;br&gt;2013
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Нью-Мексико]]
 |{{sortname|Мартин|Хайнрик}}&lt;br&gt;{{lang|en|Martin Heinrich}}
|[[Сурет:Heinrich Official Headshot 2019 (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2013
 |-
 |{{sortname|Бен Рэй|Лухан}}&lt;br&gt;{{lang|en|Ben Ray Lujan}}
|[[Сурет:Ben Ray Lujan, 117th Congress portrait.jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2021
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]
 |{{sortname|Кирстен|Джиллибранд}}&lt;br&gt;{{lang|en|Kirsten Gillibrand}}
|[[Сурет:Kirsten Gillibrand, official photo, 116th Congress (4x5 crop).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |26 қаңтар&lt;br&gt;2009
 |-
 |{{sortname|Чак|Шумер}}&lt;br&gt;{{lang|en|Chuck Schumer}}
|[[Сурет:Chuck Schumer official photo (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;1999
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Оклахома]]
 |{{sortname|Алан Стюарт|Армстронг}}&lt;br&gt;{{lang|en|Alan Stuart Armstrong}}
|[[Сурет:Alan S Armstrong official portrait (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |24 наурыз&lt;br&gt;2026
 |-
 |{{sortname|Джеймс|Лэнкфорд}}&lt;br&gt;{{lang|en|James Lankford}}
|[[Сурет:James Lankford official portrait, 118th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2015
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Орегон]]
 |{{sortname|Джефф|Мёркли}}&lt;br&gt;{{lang|en|Jeff Merkley}}
|[[Сурет:Jeff Merkley, 115th official photo (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2009
 |-
 |{{sortname|Рон|Уайден}}&lt;br&gt;{{lang|en|Ron Wyden}}
|[[Сурет:Ron Wyden 117th Congress (cropped).jpeg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |6 ақпан&lt;br&gt;1996
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Пенсильвания]]
 |{{sortname|Дэвид|Маккормик}}&lt;br&gt;{{lang|en|David McCormick}}
|[[Сурет:McCormick Portrait (HR) (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2025
 |-
 |{{sortname|Джон|Феттерман}}&lt;br&gt;{{lang|en|John Fetterman}}
|[[Сурет:John Fetterman official portrait (3x4).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2023
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Род-Айленд]]
 |{{sortname|Шелдон|Уайтхаус}}&lt;br&gt;{{lang|en|Sheldon Whitehouse}}
|[[Сурет:Sheldon Whitehouse, official portrait, 116th congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2007
 |-
 |{{sortname|Джек|Рид}}&lt;br&gt;{{lang|en|Jack Reed}}
|[[Сурет:Sen. Jack Reed (D-RI), Official Portrait, 119th Congress (1) (head crop).jpg|110px]]
| bgcolor=3333FF|
|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;1997
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Солтүстік Дакота]]
 |{{sortname|Кевин|Крамер}}&lt;br&gt;{{lang|en|Kevin Cramer}}
|[[Сурет:Kevin Cramer, official portrait, 116th congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2019
 |-
 |{{sortname|Джон|Хувен}}&lt;br&gt;{{lang|en|John Hoeven}}
|[[Сурет:Hoeven Official Portrait 2014 (cropped).JPG|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2011
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Солтүстік Каролина]]
 |{{sortname|Том|Тиллис}}&lt;br&gt;{{lang|en|Thom Tillis}}
|[[Сурет:Sen. Thom Tillis official photo (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2015
 |-
 |{{sortname|Тед|Бадд}}&lt;br&gt;{{lang|en|Ted Budd}}
|[[Сурет:Senator Ted Budd official portrait (cropped 2).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2023
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Теннесси]]
 |{{sortname|Марша|Блэкберн}}&lt;br&gt;{{lang|en|Marsha Blackburn}}
|[[Сурет:Sen. Marsha Blackburn (R-TN) official headshot - 116th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2019
 |-
 |{{sortname|Уильям|Хагерти}}&lt;br&gt;{{lang|en|William Hagerty}}
|[[Сурет:Sen. Bill Hagerty official Senate portrait, 117th Congress (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2021
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Техас]]
 |{{sortname|Тед|Круз}}&lt;br&gt;{{lang|en|Ted Cruz}}
|[[Сурет:Ted Cruz official 116th portrait (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2013
 |-
 |{{sortname|Джон|Корнин}}&lt;br&gt;{{lang|en|John Cornyn}}
|[[Сурет:John Cornyn (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |1 желтоқсан&lt;br&gt;2002
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Оңтүстік Дакота]]
 |{{sortname|Майк|Раундс}}&lt;br&gt;{{lang|en|Mike Rounds}}
|[[Сурет:Mike Rounds official Senate portrait (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2015
 |-
 |{{sortname|Джон|Тун}}&lt;br&gt;{{lang|en|John Thune}}
|[[Сурет:John Thune 117th Congress portrait (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2005
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Оңтүстік Каролина]]
 |{{sortname|Дарлин|Грэм Нордон}}&lt;br&gt;{{lang|en|Darline Graham Nordone}}
|[[Сурет:Official portrait of Darline Graham, member of the United States Senate from South Carolina (2026).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |14 шілде&lt;br&gt;2026
 |-
 |{{sortname|Тим|Скотт}}&lt;br&gt;{{lang|en|Tim Scott}}
|[[Сурет:Tim Scott official portrait.jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |2 қаңтар&lt;br&gt;2013
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Флорида]]
 |{{sortname|Рик|Скотт}}&lt;br&gt;{{lang|en|Rick Scott}}
|[[Сурет:Official Portrait of Senator Rick Scott (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |8 қаңтар&lt;br&gt;2019
 |-
 |{{sortname|Эшли|Муди}}&lt;br&gt;{{lang|en|Ashley Moody}}
|[[Сурет:Official Portrait of Senator Ashley Moody (cropped).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |21 қаңтар&lt;br&gt;2025
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |[[Юта]]
 |{{sortname|Джон|Кёртис}}&lt;br&gt;{{lang|en|John Curtis}}
|[[Сурет:John Curtis Official Portrait 1.jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2025
 |-
 |{{sortname|Майк|Ли}}&lt;br&gt;{{lang|en|Mike Lee}}
|[[Сурет:Mike Lee, official portrait (4x5 crop).jpg|110px]]
| bgcolor=E81B23|
|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 |3 қаңтар&lt;br&gt;2011
 |-
|}

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ мемлекеттік құрылымы]]
[[Санат:АҚШ Сенаты]]
[[Санат:АҚШ сенаторлары тізімдері|*]]</text>
      <sha1>ntwwoa4c2zr7tgq2t57u36232i9143b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Миссисипи (штат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786513</id>
    <redirect title="Миссисипи" />
    <revision>
      <id>3654296</id>
      <timestamp>2026-09-13T16:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Nurken [[Миссисипи (штат)]] бетін [[Миссисипи]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3654296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="5g5imobt2i52j93o5fefkjhibfvu4je" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Миссисипи]]</text>
      <sha1>5g5imobt2i52j93o5fefkjhibfvu4je</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Миссури (штат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786514</id>
    <redirect title="Миссури" />
    <revision>
      <id>3654299</id>
      <timestamp>2026-09-13T16:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Nurken [[Миссури (штат)]] бетін [[Миссури]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3654299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="g3a2netdk58xhlpzytz1y5k4t79kbxm" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Миссури]]</text>
      <sha1>g3a2netdk58xhlpzytz1y5k4t79kbxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:VoloDymyr 195</title>
    <ns>3</ns>
    <id>786518</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:Rymydolov Vertyslovo" />
    <revision>
      <id>3654320</id>
      <timestamp>2026-09-13T17:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S.Marchenko</username>
        <id>170485</id>
      </contributor>
      <comment>S.Marchenko [[Қатысушы талқылауы:VoloDymyr 195]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Rymydolov Vertyslovo]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/VoloDymyr 195|VoloDymyr 195]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Rymydolov Vertyslovo|Rymydolov Vertyslovo]]&quot;</comment>
      <origin>3654320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="8w44ohhj56jgu4a7ybm8h02szqe8z39" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Rymydolov Vertyslovo]]</text>
      <sha1>8w44ohhj56jgu4a7ybm8h02szqe8z39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-09-14</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786519</id>
    <revision>
      <id>3654324</id>
      <timestamp>2026-09-13T18:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-09-14|POTD 2026-09-14]]: filename only</comment>
      <origin>3654324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="563j21se1h5a0y4xlz6n6do6kohvxqq" xml:space="preserve">Oregon National Historic Trail in Wyoming.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>563j21se1h5a0y4xlz6n6do6kohvxqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786520</id>
    <revision>
      <id>3654326</id>
      <timestamp>2026-09-13T18:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер  | Есімі                = Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов  | Суреті               = Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg  | Атауы                = Рақымжанов, 2023 жыл   | Титулы               = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған Қазақстан Құрылтайы]]ның Құрылта...</comment>
      <origin>3654326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8895" sha1="4sihyu84rvqv2centzp93fpu387ihhj" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Есімі                = Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов
 | Суреті               = Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg
 | Атауы                = Рақымжанов, 2023 жыл

 | Титулы               = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады      = 27 тамыз 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | тақырыпша2           = Партиялық тізімі
 | мәтін2               = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
 | Ізашары              = ''лауазым құрылды''
 | Ізбасары             = 

 | Титулы_2             = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 6 қыркүйек 2019 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = [[Ермұрат Сейітқазыұлы Бәпи|Ермұрат Бәпи]]
 | Ізбасары_2           = 

 | Титулы_3             = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым депутаты]]
 | Ту_3                 = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
 | Ту2_3                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады_3    = 28 наурыз 2023 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 1 шілде 2026
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = ''лауазым ыдырады''

 | Туған күні           = 10.6.1983
 | Туған жері      = {{туғанжері|Астана{{!}}Целиноград|Астанада}}, [[Ақмола облысы|Целиноград облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 

 | Партиясы             = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]
 | Білімі               = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 | Мамандығы            = 

 | Марапаттары          = 
}}
'''Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов''' ([[10 маусым]] [[1983 жыл|1983]], [[Астана|Целиноград]]) — қазақстандық саяси қайраткер, 2019 жылдан бастап [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның (ЖСДП) төрағасы және 2026 жылғы тамыздан бастап ЖСДП атынан сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|Қазақстан Құрылтайы 1-шақырылым]]ының [[Құрылтай депутаты|депутаты]]. Бұдан бұрын Рақымжанов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]]нің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым депутаты]] (2023–2026) және [[Астана]]дағы ЖСДП филиалының төрағасы болатын.

== Өмірбаяны ==
Рақымжанов 1983 жылғы 10 маусымда [[Астана|Целиноград]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=ЦИК Казахстана зарегистрировала партийный список кандидатов в депутаты от ОСДП |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31092379#pos=112;-41 |accessdate=2020-10-16 |publisher=Информационная система ПАРАГРАФ |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2005 жылы ол [[Еуразия ұлттық университеті]]ндегі оқуын бітіріп, саясаттанушы атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-06-27 |title=Асхат РАХИМЖАНОВ: Талгат Мусабаев не лоббирует интересы Казахстана {{!}} {{!}} общественная позиция |url=https://datnews.info/ashat-rahimzhanov-talgat-musabaev-ne-l/ |accessdate=2020-10-16 |publisher=DAT |language=ru}}&lt;/ref&gt; Рақымжанов Астанадағы ЖСДП филиалы төрағасының орынбасары болады да, кейін төрағаның өзі болып сайланады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2019 жылғы 6 қыркүйектегі ЖСДП-ның кезектен тыс 15-съезінде делегаттар Рақымжановты [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның төрағасы қылып сайлады. Оның ізбасары [[Ермұрат Сейітқазыұлы Бәпи|Ермұрат Бәпи]] бұны «заңсыз» деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Маулетбай |first=Серикжан |date=2019-09-06 |title=Ермурат Бапи покинул пост главы ОСДП, новым лидером партии стал Асхат Рахимжанов |url=https://informburo.kz/novosti/ermurat-bapi-pokinul-post-glavy-osdp-novym-liderom-partii-stal-ashat-rahimzhanov.html |accessdate=2020-10-16 |work=informburo.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Даримбет |first=Назира |date=2019-10-08|title=Ермурат Бапи: новый «хозяин» ОСДП – беглый олигарх |url=https://kz.media/archives/2499 |accessdate=2020-10-16 |work=kz.media |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-10-08 |title=&quot;Owner&quot; of the USDP party is Bergey Ryskaliyev - Bapi |url=https://kaztag.kz/en/news/owner-of-the-usdp-party-is-bergey-ryskaliyev-bapi |accessdate=2020-10-16 |publisher=kaztag.kz |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде ол 2023 жылғы 28 наурызда [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]]нің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым депутаты]] болып сайланады.

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде Рақымжанов ЖСДП партиялық тізімі арқылы 2026 жылғы 28 тамызда [[Құрылтай депутаты|Қазақстан Құрылтайының депутаты]] атанады.

1 қыркүйекте Рақымжанов Құрылтайдағы ЖСДП фракциясының төрағасы болып сайланады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2026-09-01 |title=Фракции Курултая первого созыва: руководители и численный состав |url=https://www.inform.kz/ru/fraktsii-kurultaya-pervogo-soziva-rukovoditeli-i-chislenniy-sostav-de42a2a3 |accessdate=2026-09-13 |publisher=inform.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Рақымжанов, Асхат Нұрмағамбетұлы}}
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Жалпыұлттық социал-демократиялық партияның мүшелері]]</text>
      <sha1>4sihyu84rvqv2centzp93fpu387ihhj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654342</id>
      <parentid>3654326</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T00:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3654342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9605" sha1="psow8gl8sh4is0cch93nxkusbizn8mt" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Есімі                = Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов
 | Суреті               = Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg
 | Атауы                = Рақымжанов, 2023 жыл

 | Титулы               = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады      = 27 тамыз 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | тақырыпша2           = Партиялық тізімі
 | мәтін2               = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
 | Ізашары              = ''лауазым құрылды''
 | Ізбасары             = 

 | Титулы_2             = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 6 қыркүйек 2019 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = [[Ермұрат Сейітқазыұлы Бәпи|Ермұрат Бәпи]]
 | Ізбасары_2           = 

 | Титулы_3             = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым депутаты]]
 | Ту_3                 = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
 | Ту2_3                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады_3    = 28 наурыз 2023 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 1 шілде 2026
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = ''лауазым ыдырады''

 | Туған күні           = 10.6.1983
 | Туған жері      = {{туғанжері|Астана{{!}}Целиноград|Астанада}}, [[Ақмола облысы|Целиноград облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 

 | Партиясы             = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]
 | Білімі               = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 | Мамандығы            = 

 | Марапаттары          = 
}}
'''Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов''' ([[10 маусым]] [[1983 жыл|1983]], [[Астана|Целиноград]]) — қазақстандық саяси қайраткер, 2019 жылдан бастап [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның (ЖСДП) төрағасы және 2026 жылғы тамыздан бастап ЖСДП атынан сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|Қазақстан Құрылтайы 1-шақырылым]]ының [[Құрылтай депутаты|депутаты]]. Бұдан бұрын Рақымжанов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]]нің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым депутаты]] (2023–2026) және [[Астана]]дағы ЖСДП филиалының төрағасы болатын.

== Өмірбаяны ==
Асхат Рақымжанов 1983 жылғы 10 маусымда [[Астана|Целиноград]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=ЦИК Казахстана зарегистрировала партийный список кандидатов в депутаты от ОСДП |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31092379#pos=112;-41 |accessdate=2020-10-16 |publisher=Информационная система ПАРАГРАФ |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2005 жылы ол [[Еуразия ұлттық университеті]]ндегі оқуын бітіріп, саясаттанушы атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-06-27 |title=Асхат РАХИМЖАНОВ: Талгат Мусабаев не лоббирует интересы Казахстана {{!}} {{!}} общественная позиция |url=https://datnews.info/ashat-rahimzhanov-talgat-musabaev-ne-l/ |accessdate=2020-10-16 |publisher=DAT |language=ru}}&lt;/ref&gt; 

Еңбек жолын 2006 жылы «MOS Print House» ЖШС менеджері болып бастаған. 

Жұмысын 2008 жылы «Vita Cleaning» ЖШС менеджері, 2008–2009 жылдары «M-Line Property Management» ЖШС маркетологі, менеджері, 2009–2010 жылдары «Standart» ЖШС директоры, 2010 жылы «Петропавл орман компаниясы» ЖШС коммерциялық директоры болып жалғастырды. 2010–2011 жылдары жеке кәсіпкерлікпен айналысты.

2012–2019 жылдары Жалпыұлттық социал-демократиялық партияның (ЖСДП) Астана қалалық филиалына басшылық етті.&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/person/askhat-nurmagambetuly-rakymzhanov-1739201907 Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2019 жылғы 6 қыркүйектегі ЖСДП-ның кезектен тыс 15-съезінде делегаттар Рақымжановты [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның төрағасы қылып сайлады. Оның ізашары [[Ермұрат Бапи]] бұны «заңсыз» деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Маулетбай |first=Серикжан |date=2019-09-06 |title=Ермурат Бапи покинул пост главы ОСДП, новым лидером партии стал Асхат Рахимжанов |url=https://informburo.kz/novosti/ermurat-bapi-pokinul-post-glavy-osdp-novym-liderom-partii-stal-ashat-rahimzhanov.html |accessdate=2020-10-16 |work=informburo.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Даримбет |first=Назира |date=2019-10-08|title=Ермурат Бапи: новый «хозяин» ОСДП – беглый олигарх |url=https://kz.media/archives/2499 |accessdate=2020-10-16 |work=kz.media |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-10-08 |title=&quot;Owner&quot; of the USDP party is Bergey Ryskaliyev - Bapi |url=https://kaztag.kz/en/news/owner-of-the-usdp-party-is-bergey-ryskaliyev-bapi |accessdate=2020-10-16 |publisher=kaztag.kz |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде ол 2023 жылғы 28 наурызда [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]]нің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым депутаты]] болып сайланады.

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде Рақымжанов ЖСДП партиялық тізімі арқылы 2026 жылғы 27 тамызда [[Құрылтай депутаты|Қазақстан Құрылтайының депутаты]] атанады.

1 қыркүйекте Рақымжанов Құрылтайдағы ЖСДП фракциясының төрағасы болып сайланады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2026-09-01 |title=Фракции Курултая первого созыва: руководители и численный состав |url=https://www.inform.kz/ru/fraktsii-kurultaya-pervogo-soziva-rukovoditeli-i-chislenniy-sostav-de42a2a3 |accessdate=2026-09-13 |publisher=inform.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Рақымжанов, Асхат Нұрмағамбетұлы}}
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Жалпыұлттық социал-демократиялық партияның мүшелері]]</text>
      <sha1>psow8gl8sh4is0cch93nxkusbizn8mt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654343</id>
      <parentid>3654342</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T00:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3654343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9586" sha1="ax8g040cer02ebljtrghtksgwhlpy2l" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Есімі                = Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов
 | Суреті               = Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg
 | Атауы                = Рақымжанов, 2023 жыл

 | Титулы               = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады      = 27 тамыз 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | тақырыпша2           = Партиялық тізімі
 | мәтін2               = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
 | Ізашары              = ''лауазым құрылды''
 | Ізбасары             = 

 | Титулы_2             = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_2                = ЖСДП логотипі.png
 | Басқара бастады_2    = 6 қыркүйек 2019 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = [[Ермұрат Бапи]]
 | Ізбасары_2           = 

 | Титулы_3             = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]]нің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым депутаты]]
 | Ту_3                 = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
 | Ту2_3                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады_3    = 28 наурыз 2023 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 1 шілде 2026
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = ''лауазым ыдырады''

 | Туған күні           = 10.6.1983
 | Туған жері      = {{туғанжері|Астана{{!}}Целиноград|Астанада}}, [[Ақмола облысы|Целиноград облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 

 | Партиясы             = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
 | Білімі               = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 | Мамандығы            = саясаттанушы

 | Марапаттары          = {{қатар
  |{{Құрмет ордені}}
}}
}}
'''Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов''' ([[10 маусым]] [[1983 жыл|1983]], [[Астана|Целиноград]]) — қазақстандық саясаткер және саясаттанушы, 2019 жылдан бастап [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның (ЖСДП) төрағасы және 2026 жылғы тамыздан бастап ЖСДП атынан сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Құрылтай депутаты]]. Бұдан бұрын Рақымжанов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым депутаты]] (2023–2026) және [[Астана]]дағы ЖСДП филиалының төрағасы болатын.

== Өмірбаяны ==
Асхат Рақымжанов 1983 жылғы 10 маусымда [[Астана|Целиноград]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=ЦИК Казахстана зарегистрировала партийный список кандидатов в депутаты от ОСДП |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31092379#pos=112;-41 |accessdate=2020-10-16 |publisher=Информационная система ПАРАГРАФ |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2005 жылы ол [[Еуразия ұлттық университеті]]ндегі оқуын бітіріп, саясаттанушы атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-06-27 |title=Асхат РАХИМЖАНОВ: Талгат Мусабаев не лоббирует интересы Казахстана {{!}} {{!}} общественная позиция |url=https://datnews.info/ashat-rahimzhanov-talgat-musabaev-ne-l/ |accessdate=2020-10-16 |publisher=DAT |language=ru}}&lt;/ref&gt; 

Еңбек жолын 2006 жылы «MOS Print House» ЖШС менеджері болып бастаған. 

Жұмысын 2008 жылы «Vita Cleaning» ЖШС менеджері, 2008–2009 жылдары «M-Line Property Management» ЖШС маркетологі, менеджері, 2009–2010 жылдары «Standart» ЖШС директоры, 2010 жылы «Петропавл орман компаниясы» ЖШС коммерциялық директоры болып жалғастырды. 2010–2011 жылдары жеке кәсіпкерлікпен айналысты.

2012–2019 жылдары Жалпыұлттық социал-демократиялық партияның (ЖСДП) Астана қалалық филиалына басшылық етті.&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/person/askhat-nurmagambetuly-rakymzhanov-1739201907 Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2019 жылғы 6 қыркүйектегі ЖСДП-ның кезектен тыс 15-съезінде делегаттар Рақымжановты [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның төрағасы қылып сайлады. Оның ізашары [[Ермұрат Бапи]] бұны «заңсыз» деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Маулетбай |first=Серикжан |date=2019-09-06 |title=Ермурат Бапи покинул пост главы ОСДП, новым лидером партии стал Асхат Рахимжанов |url=https://informburo.kz/novosti/ermurat-bapi-pokinul-post-glavy-osdp-novym-liderom-partii-stal-ashat-rahimzhanov.html |accessdate=2020-10-16 |work=informburo.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Даримбет |first=Назира |date=2019-10-08|title=Ермурат Бапи: новый «хозяин» ОСДП – беглый олигарх |url=https://kz.media/archives/2499 |accessdate=2020-10-16 |work=kz.media |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-10-08 |title=&quot;Owner&quot; of the USDP party is Bergey Ryskaliyev - Bapi |url=https://kaztag.kz/en/news/owner-of-the-usdp-party-is-bergey-ryskaliyev-bapi |accessdate=2020-10-16 |publisher=kaztag.kz |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде ол 2023 жылғы 28 наурызда [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]]нің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым депутаты]] болып сайланады.

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде Рақымжанов ЖСДП партиялық тізімі арқылы 2026 жылғы 27 тамызда [[Құрылтай депутаты|Қазақстан Құрылтайының депутаты]] атанады.

1 қыркүйекте Рақымжанов Құрылтайдағы ЖСДП фракциясының төрағасы болып сайланады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2026-09-01 |title=Фракции Курултая первого созыва: руководители и численный состав |url=https://www.inform.kz/ru/fraktsii-kurultaya-pervogo-soziva-rukovoditeli-i-chislenniy-sostav-de42a2a3 |accessdate=2026-09-13 |publisher=inform.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Рақымжанов, Асхат Нұрмағамбетұлы}}
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Жалпыұлттық социал-демократиялық партияның мүшелері]]</text>
      <sha1>ax8g040cer02ebljtrghtksgwhlpy2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654346</id>
      <parentid>3654343</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T01:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3654346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10093" sha1="3prgsq2lt4qfgsl31tfqu2l7cohyhnd" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Есімі                = Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов
 | Суреті               = Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg
 | Атауы                = Рақымжанов, 2023 жыл

 | Титулы               = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады      = 27 тамыз 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | тақырыпша2           = Партиялық тізімі
 | мәтін2               = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
 | Ізашары              = ''лауазым құрылды''
 | Ізбасары             = 

 | Титулы_2             = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_2                = ЖСДП логотипі.png
 | Басқара бастады_2    = 6 қыркүйек 2019 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = [[Ермұрат Бапи]]
 | Ізбасары_2           = 

 | Титулы_3             = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]]нің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым депутаты]]
 | Ту_3                 = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
 | Ту2_3                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады_3    = 28 наурыз 2023 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 1 шілде 2026
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = ''лауазым ыдырады''

 | Туған күні           = 10.6.1983
 | Туған жері      = {{туғанжері|Астана{{!}}Целиноград|Астанада}}, [[Ақмола облысы|Целиноград облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 

 | Партиясы             = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
 | Білімі               = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 | Мамандығы            = саясаттанушы

 | Марапаттары          = {{қатар
  |{{Құрмет ордені}}
}}
}}
'''Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов''' ([[10 маусым]] [[1983 жыл|1983]], [[Астана|Целиноград]]) — қазақстандық саясаткер және саясаттанушы, 2019 жылдан бастап [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның (ЖСДП) төрағасы және 2026 жылғы тамыздан бастап ЖСДП атынан сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Құрылтай депутаты]]. Бұдан бұрын Рақымжанов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым депутаты]] (2023–2026) және [[Астана]]дағы ЖСДП филиалының төрағасы болатын.

== Өмірбаяны ==
Асхат Рақымжанов 1983 жылғы 10 маусымда [[Астана|Целиноград]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=ЦИК Казахстана зарегистрировала партийный список кандидатов в депутаты от ОСДП |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31092379#pos=112;-41 |accessdate=2020-10-16 |publisher=Информационная система ПАРАГРАФ |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2005 жылы ол [[Еуразия ұлттық университеті]]ндегі оқуын бітіріп, саясаттанушы атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-06-27 |title=Асхат РАХИМЖАНОВ: Талгат Мусабаев не лоббирует интересы Казахстана {{!}} {{!}} общественная позиция |url=https://datnews.info/ashat-rahimzhanov-talgat-musabaev-ne-l/ |accessdate=2020-10-16 |publisher=DAT |language=ru}}&lt;/ref&gt; 

Еңбек жолын 2006 жылы «MOS Print House» ЖШС менеджері болып бастаған. 

Жұмысын 2008 жылы «Vita Cleaning» ЖШС менеджері, 2008–2009 жылдары «M-Line Property Management» ЖШС маркетологі, менеджері, 2009–2010 жылдары «Standart» ЖШС директоры, 2010 жылы «Петропавл орман компаниясы» ЖШС коммерциялық директоры болып жалғастырды. 2010–2011 жылдары жеке кәсіпкерлікпен айналысты.

2012–2019 жылдары Жалпыұлттық социал-демократиялық партияның (ЖСДП) Астана қалалық филиалына басшылық етті. Сондай-ақ партия төрағасының орынбасары болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date= |title=Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|url=https://kaz.inform.kz/person/askhat-nurmagambetuly-rakymzhanov-1739201907 |accessdate=2026-09-14 |publisher=inform.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2019 жылғы 6 қыркүйектегі ЖСДП-ның кезектен тыс 15-съезінде делегаттар Рақымжановты [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның төрағасы қылып сайлады. Бұрынғы төраға [[Ермұрат Бапи]] бұны «заңсыз» деп есептеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Маулетбай |first=Серикжан |date=2019-09-06 |title=Ермурат Бапи покинул пост главы ОСДП, новым лидером партии стал Асхат Рахимжанов |url=https://informburo.kz/novosti/ermurat-bapi-pokinul-post-glavy-osdp-novym-liderom-partii-stal-ashat-rahimzhanov.html |accessdate=2020-10-16 |work=informburo.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Даримбет |first=Назира |date=2019-10-08|title=Ермурат Бапи: новый «хозяин» ОСДП – беглый олигарх |url=https://kz.media/archives/2499 |accessdate=2020-10-16 |work=kz.media |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-10-08 |title=&quot;Owner&quot; of the USDP party is Bergey Ryskaliyev - Bapi |url=https://kaztag.kz/en/news/owner-of-the-usdp-party-is-bergey-ryskaliyev-bapi |accessdate=2020-10-16 |publisher=kaztag.kz |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде ол 2023 жылғы 28 наурызда [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]]нің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым депутаты]] болып сайланады.

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде Рақымжанов ЖСДП партиялық тізімі арқылы 2026 жылғы 27 тамызда [[Құрылтай депутаты|Қазақстан Құрылтайының депутаты]] атанады. Бұдан бөлек ол — Құрылтайдағы ЖСДП фракциясының жетекшісі, Құрылтайдың Әлеуметтік-мәдени даму комитеті төрағасының орынбасары.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2026-09-01 |title=Фракции Курултая первого созыва: руководители и численный состав |url=https://www.inform.kz/ru/fraktsii-kurultaya-pervogo-soziva-rukovoditeli-i-chislenniy-sostav-de42a2a3 |accessdate=2026-09-13 |publisher=inform.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date= |title=Құрамы және құрылымы |url=https://quryltai.kz/kk/composition-n-structure/deputies/2 |accessdate=2026-09-14 |publisher=Құрылтайдың ресми сайты |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Рақымжанов, Асхат Нұрмағамбетұлы}}
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Жалпыұлттық социал-демократиялық партияның мүшелері]]</text>
      <sha1>3prgsq2lt4qfgsl31tfqu2l7cohyhnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654355</id>
      <parentid>3654346</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T05:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3654355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10064" sha1="0jxlyjnsd3hmxp2aetj8yyedpj29pt9" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Есімі                = Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов
 | Суреті               = Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg
 | Атауы                = Рақымжанов, 2023 жыл

 | Титулы               = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады      = 27 тамыз 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | тақырыпша2           = Партиялық тізімі
 | мәтін2               = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
 | Ізашары              = ''лауазым құрылды''
 | Ізбасары             = 

 | Титулы_2             = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның төрағасы
 | Ту_2                 = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 6 қыркүйек 2019 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = [[Ермұрат Бапи]]
 | Ізбасары_2           = 

 | Титулы_3             = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]]нің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым депутаты]]
 | Ту_3                 = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
 | Ту2_3                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады_3    = 28 наурыз 2023 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 1 шілде 2026
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = ''лауазым ыдырады''

 | Туған күні           = 10.6.1983
 | Туған жері      = {{туғанжері|Астана{{!}}Целиноград|Астанада}}, [[Ақмола облысы|Целиноград облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 

 | Партиясы             = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
 | Білімі               = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 | Мамандығы            = саясаттанушы

 | Марапаттары          = {{қатар
  |{{Құрмет ордені}}
}}
}}
'''Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов''' ([[10 маусым]] [[1983 жыл|1983]], [[Астана|Целиноград]]) — қазақстандық саясаткер және саясаттанушы, 2019 жылдан бастап [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның (ЖСДП) төрағасы және 2026 жылғы тамыздан бастап ЖСДП атынан сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Құрылтай депутаты]]. Бұдан бұрын Рақымжанов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым депутаты]] (2023–2026) және [[Астана]]дағы ЖСДП филиалының төрағасы болатын.

== Өмірбаяны ==
Асхат Рақымжанов 1983 жылғы 10 маусымда [[Астана|Целиноград]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=ЦИК Казахстана зарегистрировала партийный список кандидатов в депутаты от ОСДП |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31092379#pos=112;-41 |accessdate=2020-10-16 |publisher=Информационная система ПАРАГРАФ |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2005 жылы ол [[Еуразия ұлттық университеті]]ндегі оқуын бітіріп, саясаттанушы атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-06-27 |title=Асхат РАХИМЖАНОВ: Талгат Мусабаев не лоббирует интересы Казахстана {{!}} {{!}} общественная позиция |url=https://datnews.info/ashat-rahimzhanov-talgat-musabaev-ne-l/ |accessdate=2020-10-16 |publisher=DAT |language=ru}}&lt;/ref&gt; 

Еңбек жолын 2006 жылы «MOS Print House» ЖШС менеджері болып бастаған. 

Жұмысын 2008 жылы «Vita Cleaning» ЖШС менеджері, 2008–2009 жылдары «M-Line Property Management» ЖШС маркетологі, менеджері, 2009–2010 жылдары «Standart» ЖШС директоры, 2010 жылы «Петропавл орман компаниясы» ЖШС коммерциялық директоры болып жалғастырды. 2010–2011 жылдары жеке кәсіпкерлікпен айналысты.

2012–2019 жылдары Жалпыұлттық социал-демократиялық партияның (ЖСДП) Астана қалалық филиалына басшылық етті. Сондай-ақ партия төрағасының орынбасары болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date= |title=Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|url=https://kaz.inform.kz/person/askhat-nurmagambetuly-rakymzhanov-1739201907 |accessdate=2026-09-14 |publisher=inform.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2019 жылғы 6 қыркүйектегі ЖСДП-ның кезектен тыс 15-съезінде делегаттар Рақымжановты [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]ның төрағасы қылып сайлады. Бұрынғы төраға [[Ермұрат Бапи]] бұны «заңсыз» деп есептеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Маулетбай |first=Серикжан |date=2019-09-06 |title=Ермурат Бапи покинул пост главы ОСДП, новым лидером партии стал Асхат Рахимжанов |url=https://informburo.kz/novosti/ermurat-bapi-pokinul-post-glavy-osdp-novym-liderom-partii-stal-ashat-rahimzhanov.html |accessdate=2020-10-16 |work=informburo.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Даримбет |first=Назира |date=2019-10-08|title=Ермурат Бапи: новый «хозяин» ОСДП – беглый олигарх |url=https://kz.media/archives/2499 |accessdate=2020-10-16 |work=kz.media |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-10-08 |title=&quot;Owner&quot; of the USDP party is Bergey Ryskaliyev - Bapi |url=https://kaztag.kz/en/news/owner-of-the-usdp-party-is-bergey-ryskaliyev-bapi |accessdate=2020-10-16 |publisher=kaztag.kz |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде ол 2023 жылғы 28 наурызда [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]]нің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым депутаты]] болып сайланады.

[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде Рақымжанов ЖСДП партиялық тізімі арқылы 2026 жылғы 27 тамызда [[Құрылтай депутаты|Қазақстан Құрылтайының депутаты]] атанады. Бұдан бөлек ол — Құрылтайдағы ЖСДП фракциясының жетекшісі, Құрылтайдың Әлеуметтік-мәдени даму комитеті төрағасының орынбасары.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2026-09-01 |title=Фракции Курултая первого созыва: руководители и численный состав |url=https://www.inform.kz/ru/fraktsii-kurultaya-pervogo-soziva-rukovoditeli-i-chislenniy-sostav-de42a2a3 |accessdate=2026-09-13 |publisher=inform.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date= |title=Құрамы және құрылымы |url=https://quryltai.kz/kk/composition-n-structure/deputies/2 |accessdate=2026-09-14 |publisher=Құрылтайдың ресми сайты |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Рақымжанов, Асхат Нұрмағамбетұлы}}
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Жалпыұлттық социал-демократиялық партияның мүшелері]]</text>
      <sha1>0jxlyjnsd3hmxp2aetj8yyedpj29pt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уоллес пен Громит: Ең жабайы кек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786521</id>
    <revision>
      <id>3654329</id>
      <timestamp>2026-09-13T18:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Мультфильм  |Атауы            = Уоллес пен Громит: Ең жабайы кек  |Шынайы атауы     = Wallace &amp; Gromit: Vengeance Most Fowl  |Сурет            =   |Ені              =  |Сурет тақырыбы   =   |Түрі             = [[ермексаз]]ды анимация  |Жанры            = комедия, драма, отбасылық  |Приквелі         = Уоллес пен Громит: Құ...</comment>
      <origin>3654329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4970" sha1="fctqvc1pvzpjil146n5ov9aqdtu4qyc" xml:space="preserve">{{Мультфильм
 |Атауы            = Уоллес пен Громит: Ең жабайы кек
 |Шынайы атауы     = Wallace &amp; Gromit: Vengeance Most Fowl
 |Сурет            = 
 |Ені              =
 |Сурет тақырыбы   = 
 |Түрі             = [[ермексаз]]ды анимация
 |Жанры            = комедия, драма, отбасылық
 |Приквелі         = [[Уоллес пен Громит: Құбыжық қоянның қарғысы]]
 |Сиквелі          = 
 |Режиссёрлері     = Ник Парк, Мерлин Кроссингем
 |Продюсерлері     = Ричард Бик
 |Сценарийдің авторлары = Марк Бёртон
 |Қоюшы суретшілер =
 |Дыбыстағандар    = 
 |Композиторы      = Лорн Балф, Джулиан Нотт
 |Аниматорлары     = 
 |Операторы        = Дэйв Алекс Риддетт
 |Студия           = [[Aardman Animations]]
 |Мемлекет         = {{GBR}}
 |Дистрибьюторы    = [[BBC]], [[Netflix]]
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Ұзақтығы         = 79 минут
 |Премьера         = [[27 қазан]] [[2024 жыл]]
 |Бюджеті          = 
 |Түсім            = [[АҚШ доллары|$]] 191 452
 |imdb_id          = 17163970 
 |bcdb_link        = 
 |allrovi          = 
 |rottentomatoes   = 
 |Сайты            = [https://www.wallaceandgromit.com/films/vengeance-most-fowl Веб-сайт]
 |Commons          = 
}}
'''«Уоллес пен Громит: Ең жабайы кек»''' — [[Уоллес пен Громит]] туралы екінші толықметражды [[мультфильм]].

[[Aardman Animations]] британиялық студиясының «[[Бұрыс шалбар]]» атты қысқаметражды мультфильмінің жалғасы болып келеді.

Мұнда өнертапқыш Уоллес бау-бақшаға қарайтын гном түріндегі роботты ойлап табады. Оған Норбот деген есім береді. Алайда бұрын Уоллестің көмегімен түрмеге отырғызылған пингвин Физерс Макгро бұл роботтың бағдарламасын зұлым нұсқаға ауыстыра алады. [[Жасанды интеллект]]ісі бар Норбот өзіне ұқсас тағы ондаған роботты жасап шығарады. Олар Уоллестің ақылды иті Громитті лашықтың ішіне жабады. Алайда Громит бұл тұзақтан шығып, роботтардың не бүлдірейін деп жатқанын анықтауға тырысады.

Мультфильм [[Үздік анимациялық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы|Оскар сыйлығы]] номинациясына ілікті&lt;ref&gt;{{cite|title=97th Oscar Nominees Announced|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2025|work=Oscars.org|date=23 қаңтар 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және екі [[BAFTA]] сыйлығын&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last1=Shafer |first1=Ellise |last2=Ritman |first2=Alex |date=16 ақпан 2025 |title=BAFTA Film Awards 2025 Winners List |url=https://variety.com/2025/film/awards/bafta-film-awards-2025-winners-list-1236302717/ |access-date= |magazine=[[Variety]] }}&lt;/ref&gt; жеңіп алды.

== Дыбыстағандар ==
* [[Бен Уайтхэд]] — Уоллес (бұрынғы орындаушы [[Питер Саллис]] 2017 жылы қайтыс болды)
* [[Питер Кэй]] — аға инспектор Альберт Макинтош (бірінші толықметражды мультфильмде ол констебль болды)
* [[Лорен Патель]] — Макинтоштың қасында істейтін констебль Мукерджи
* [[Рис Ширсмит]] — гном түріндегі робот Норбот
* [[Диана Морган]] — репортер Онья Дорстеп
(Громит және Физерс — сөйлемейтін кейіпкерлер)
&lt;gallery&gt;
WallaceCrop2024.jpg|
GromitCrop2024.jpg|
FeathersMcGraw2024.jpg|
&lt;/gallery&gt;
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://www.rottentomatoes.com/m/wallace_and_gromit_vengeance_most_fowl Rotten Tomatoes сайтында]

{{Уоллес пен Громит}}

[[Санат:2024 жылғы мультфильмдер]]
[[Санат:Ник Парк мультфильмдері]]
[[Санат:Ұлыбритания мультфильмдері]]
[[Санат:Ермексаз мультфильмдер]]
[[Санат:Aardman Animations мультфильмдері]]</text>
      <sha1>fctqvc1pvzpjil146n5ov9aqdtu4qyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асхат Нұрмағамбетұлы Рахимжанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786525</id>
    <redirect title="Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов" />
    <revision>
      <id>3654354</id>
      <timestamp>2026-09-14T05:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3654354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="pkon8w27j2s78rx7plid2bshe3g6849" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов]]</text>
      <sha1>pkon8w27j2s78rx7plid2bshe3g6849</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786526</id>
    <redirect title="Салават Юлаев ескерткіші (Үфі)" />
    <revision>
      <id>3654374</id>
      <timestamp>2026-09-14T06:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Орел Карл [[Салават Юлаев ескерткіші (Уфа)]] бетін [[Салават Юлаев ескерткіші (Үфі)]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3654374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="g110invsw3g0n1wsne9y0t1cijp9jd1" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Салават Юлаев ескерткіші (Үфі)]]</text>
      <sha1>g110invsw3g0n1wsne9y0t1cijp9jd1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Байрақ/Қалмақстан</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786527</id>
    <revision>
      <id>3654391</id>
      <timestamp>2026-09-14T08:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|байрақ/ту&lt;/noinclude&gt;}}} | alias = Қалмақстан | shortname alias-1990 = Қалмақ КСР | flag alias = Flag of Kalmykia.svg | flag alias-1990 = Flag of Kalmykia (1990–1992).svg | flag alias-1992 = Flag of Kalmykia (1992–1993).svg | flag alias-глава = Flag of the President of the Republic of Kalmykia.svg | размер = {{{өлшемі|}}} | variant = {{{variant|}}} &lt;noinclude&gt; | var1 = 1990 | var2 = 1992 | var3 = бас...</comment>
      <origin>3654391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="589" sha1="2aoikojvwqn7cdtliu39oajmbgo60c2" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|байрақ/ту&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Қалмақстан
| shortname alias-1990 = Қалмақ КСР
| flag alias = Flag of Kalmykia.svg
| flag alias-1990 = Flag of Kalmykia (1990–1992).svg
| flag alias-1992 = Flag of Kalmykia (1992–1993).svg
| flag alias-глава = Flag of the President of the Republic of Kalmykia.svg
| размер = {{{өлшемі|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1990
| var2 = 1992
| var3 = басшысы
&lt;/noinclude&gt;
}}&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Байрақтар|Қалмақстан]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2aoikojvwqn7cdtliu39oajmbgo60c2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654392</id>
      <parentid>3654391</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T08:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3654392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="497" sha1="f8ov312tpf85uqks0uo0nlwq2scyzlr" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|байрақ/ту&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Қалмақстан
| shortname alias-1990 = Қалмақ КСР
| flag alias = Flag of Kalmykia.svg
| flag alias-1990 = Flag of Kalmykia (1990–1992).svg
| flag alias-1992 = Flag of Kalmykia (1992–1993).svg
| flag alias-глава = Flag of the President of the Republic of Kalmykia.svg
| размер = {{{өлшемі|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1990
| var2 = 1992
| var3 = басшысы
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>f8ov312tpf85uqks0uo0nlwq2scyzlr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654393</id>
      <parentid>3654392</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T08:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3654393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="493" sha1="lwwcp307bbwudi91upzosrtti5ln4ue" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|байрақ/ту&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Қалмақстан
| shortname alias-1990 = Қалмақ КСР
| flag alias = Flag of Kalmykia.svg
| flag alias-1990 = Flag of Kalmykia (1990–1992).svg
| flag alias-1992 = Flag of Kalmykia (1992–1993).svg
| flag alias-глава = Flag of the President of the Republic of Kalmykia.svg
| размер = {{{өлшемі|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1990
| var2 = 1992
| var3 = глава
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>lwwcp307bbwudi91upzosrtti5ln4ue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:ПозКарта Украина Сумы облысы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786528</id>
    <revision>
      <id>3654406</id>
      <timestamp>2026-09-14T09:11:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{#switch:{{{1}}} | name   = Сумы облысы | top    = 52.4500 | bottom = 49.9300 | left   = 32.7800 | right  = 35.8500 |image    = {{#switch:{{{2|}}}  |physical = Sumy province physical map.svg  |#default = Sumskaya oblast location map.svg }} }}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Украина}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Украина]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>3654406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="404" sha1="9vcl6ngl883wgypu2oa8yq7h642u3ha" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
| name   = Сумы облысы
| top    = 52.4500
| bottom = 49.9300
| left   = 32.7800
| right  = 35.8500
|image    = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = Sumy province physical map.svg
 |#default = Sumskaya oblast location map.svg
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Украина}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Украина]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9vcl6ngl883wgypu2oa8yq7h642u3ha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:ПозКарта Украина Чернигов облысы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786529</id>
    <revision>
      <id>3654413</id>
      <timestamp>2026-09-14T09:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{#switch:{{{1}}} | name   = Чернигов облысы | top    = 52.45 | bottom = 50.21 | left   = 30.28 | right  = 33.68 |image    = {{#switch:{{{2|}}}  |physical = Chernihiv province physical map.svg  |#default = Chernigov oblast location map.svg }} }}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Украина}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Украина]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>3654413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="410" sha1="0f05tot92i93dkpze9aoqr9kz2xw360" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
| name   = Чернигов облысы
| top    = 52.45
| bottom = 50.21
| left   = 30.28
| right  = 33.68
|image    = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = Chernihiv province physical map.svg
 |#default = Chernigov oblast location map.svg
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Украина}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Украина]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0f05tot92i93dkpze9aoqr9kz2xw360</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ай-Петри яйласы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786531</id>
    <revision>
      <id>3654462</id>
      <timestamp>2026-09-14T10:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тау  |Түрі            = Тау сілемі  |Атауы           = Ай-Петрин яйласы   |Шынайы атауы   = {{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}&lt;br /&gt; {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}  |Сурет           = Ay-Petri yayla.JPG   |Сурет өлшемі   =    |Сурет атауы    =   |Пайда болған кезеңі    =   |Аумағы          = 1795   |Ұзындығы       = 30   |Ені            = 2,5—4,5  |...</comment>
      <origin>3654462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1522" sha1="5s3cf0u328cb81nnwhdb8jgi6as84wg" xml:space="preserve">{{Тау
 |Түрі            = Тау сілемі
 |Атауы           = Ай-Петрин яйласы
  |Шынайы атауы   = {{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}&lt;br /&gt; {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}
 |Сурет           = Ay-Petri yayla.JPG
  |Сурет өлшемі   = 
  |Сурет атауы    = 
 |Пайда болған кезеңі    = 
 |Аумағы          = 1795
  |Ұзындығы       = 30
  |Ені            = 2,5—4,5
 |Ең биік шыңы    = Рока тауы
  |Биіктігі       = 1346
|Биіктік көзі     = 
  |Салыстырмалы биіктік   = 
  |Алғашқы шыңға шығу     = 
 |Орналасуы       = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}}
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 27|lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 03|lon_sec = 00
  |region         = 
  |CoordScale     = 
 |Позициялық карта 1  = Қырым
  |ПозКарта 1 ені     = 
  |crosses180         = 
 |Позициялық карта 2  = 
  |ПозКарта 2 ені     = 
 |Ортаққордағы санаты = Aj-Petri Yayla
}}
'''Ай-Петрин яйласы''' ({{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}, {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}) — Қырым тауларының Басты тізбегінің батыс бөлігіндегі яйла (үстірт).

== Географиялық сипаттамасы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>5s3cf0u328cb81nnwhdb8jgi6as84wg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654463</id>
      <parentid>3654462</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:33:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ай-Петрин яйласы|Ай-Петрин яйласы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3654463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1569" sha1="rmcepjlpj42hmipwrsy61xro9nkuzsh" xml:space="preserve">{{Тау
 |Түрі            = Тау сілемі
 |Атауы           = Ай-Петрин яйласы
  |Шынайы атауы   = {{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}&lt;br /&gt; {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}
 |Сурет           = Ay-Petri yayla.JPG
  |Сурет өлшемі   = 
  |Сурет атауы    = 
 |Пайда болған кезеңі    = 
 |Аумағы          = 1795
  |Ұзындығы       = 30
  |Ені            = 2,5—4,5
 |Ең биік шыңы    = Рока тауы
  |Биіктігі       = 1346
|Биіктік көзі     = 
  |Салыстырмалы биіктік   = 
  |Алғашқы шыңға шығу     = 
 |Орналасуы       = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}}
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 27|lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 03|lon_sec = 00
  |region         = 
  |CoordScale     = 
 |Позициялық карта 1  = Қырым
  |ПозКарта 1 ені     = 
  |crosses180         = 
 |Позициялық карта 2  = 
  |ПозКарта 2 ені     = 
 |Ортаққордағы санаты = Aj-Petri Yayla
}}
'''Ай-Петрин яйласы''' ({{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}, {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}) — Қырым тауларының Басты тізбегінің батыс бөлігіндегі яйла (үстірт).

== Географиялық сипаттамасы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ай-Петрин яйласы]]</text>
      <sha1>rmcepjlpj42hmipwrsy61xro9nkuzsh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654464</id>
      <parentid>3654463</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Карсттық сілемдер|Карсттық сілемдер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3654464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1618" sha1="f1ty6lexanptpw8dq5pcccragcbfp42" xml:space="preserve">{{Тау
 |Түрі            = Тау сілемі
 |Атауы           = Ай-Петрин яйласы
  |Шынайы атауы   = {{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}&lt;br /&gt; {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}
 |Сурет           = Ay-Petri yayla.JPG
  |Сурет өлшемі   = 
  |Сурет атауы    = 
 |Пайда болған кезеңі    = 
 |Аумағы          = 1795
  |Ұзындығы       = 30
  |Ені            = 2,5—4,5
 |Ең биік шыңы    = Рока тауы
  |Биіктігі       = 1346
|Биіктік көзі     = 
  |Салыстырмалы биіктік   = 
  |Алғашқы шыңға шығу     = 
 |Орналасуы       = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}}
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 27|lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 03|lon_sec = 00
  |region         = 
  |CoordScale     = 
 |Позициялық карта 1  = Қырым
  |ПозКарта 1 ені     = 
  |crosses180         = 
 |Позициялық карта 2  = 
  |ПозКарта 2 ені     = 
 |Ортаққордағы санаты = Aj-Petri Yayla
}}
'''Ай-Петрин яйласы''' ({{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}, {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}) — Қырым тауларының Басты тізбегінің батыс бөлігіндегі яйла (үстірт).

== Географиялық сипаттамасы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ай-Петрин яйласы]]
[[Санат:Карсттық сілемдер]]</text>
      <sha1>f1ty6lexanptpw8dq5pcccragcbfp42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654465</id>
      <parentid>3654464</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қырым тауларының яйлалары|Қырым тауларының яйлалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3654465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1682" sha1="9k1jig53uvndh9w4lf2n7kd4pk6nc55" xml:space="preserve">{{Тау
 |Түрі            = Тау сілемі
 |Атауы           = Ай-Петрин яйласы
  |Шынайы атауы   = {{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}&lt;br /&gt; {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}
 |Сурет           = Ay-Petri yayla.JPG
  |Сурет өлшемі   = 
  |Сурет атауы    = 
 |Пайда болған кезеңі    = 
 |Аумағы          = 1795
  |Ұзындығы       = 30
  |Ені            = 2,5—4,5
 |Ең биік шыңы    = Рока тауы
  |Биіктігі       = 1346
|Биіктік көзі     = 
  |Салыстырмалы биіктік   = 
  |Алғашқы шыңға шығу     = 
 |Орналасуы       = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}}
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 27|lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 03|lon_sec = 00
  |region         = 
  |CoordScale     = 
 |Позициялық карта 1  = Қырым
  |ПозКарта 1 ені     = 
  |crosses180         = 
 |Позициялық карта 2  = 
  |ПозКарта 2 ені     = 
 |Ортаққордағы санаты = Aj-Petri Yayla
}}
'''Ай-Петрин яйласы''' ({{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}, {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}) — Қырым тауларының Басты тізбегінің батыс бөлігіндегі яйла (үстірт).

== Географиялық сипаттамасы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ай-Петрин яйласы]]
[[Санат:Карсттық сілемдер]]
[[Санат:Қырым тауларының яйлалары]]</text>
      <sha1>9k1jig53uvndh9w4lf2n7kd4pk6nc55</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654466</id>
      <parentid>3654465</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3654466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1744" sha1="qyq1utqgl76r3uykfmc87mrdmt3xapc" xml:space="preserve">{{Тау
 |Түрі            = Тау сілемі
 |Атауы           = Ай-Петрин яйласы
  |Шынайы атауы   = {{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}&lt;br /&gt; {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}
 |Сурет           = Ay-Petri yayla.JPG
  |Сурет өлшемі   = 
  |Сурет атауы    = 
 |Пайда болған кезеңі    = 
 |Аумағы          = 1795
  |Ұзындығы       = 30
  |Ені            = 2,5—4,5
 |Ең биік шыңы    = Рока тауы
  |Биіктігі       = 1346
|Биіктік көзі     = 
  |Салыстырмалы биіктік   = 
  |Алғашқы шыңға шығу     = 
 |Орналасуы       = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}}
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 27|lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 03|lon_sec = 00
  |region         = 
  |CoordScale     = 
 |Позициялық карта 1  = Қырым
  |ПозКарта 1 ені     = 
  |crosses180         = 
 |Позициялық карта 2  = 
  |ПозКарта 2 ені     = 
 |Ортаққордағы санаты = Aj-Petri Yayla
}}
'''Ай-Петрин яйласы''' ({{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}, {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}) — [[Қырым тауларының басты тізбегі|Қырым тауларының Басты тізбегінің]] батыс бөлігіндегі яйла (үстірт).

== Географиялық сипаттамасы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ай-Петрин яйласы]]
[[Санат:Карсттық сілемдер]]
[[Санат:Қырым тауларының яйлалары]]</text>
      <sha1>qyq1utqgl76r3uykfmc87mrdmt3xapc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654469</id>
      <parentid>3654466</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық сипаттамасы */</comment>
      <origin>3654469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4323" sha1="k98fu7qd3ezcwujb2t8jqc383jgffvl" xml:space="preserve">{{Тау
 |Түрі            = Тау сілемі
 |Атауы           = Ай-Петрин яйласы
  |Шынайы атауы   = {{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}&lt;br /&gt; {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}
 |Сурет           = Ay-Petri yayla.JPG
  |Сурет өлшемі   = 
  |Сурет атауы    = 
 |Пайда болған кезеңі    = 
 |Аумағы          = 1795
  |Ұзындығы       = 30
  |Ені            = 2,5—4,5
 |Ең биік шыңы    = Рока тауы
  |Биіктігі       = 1346
|Биіктік көзі     = 
  |Салыстырмалы биіктік   = 
  |Алғашқы шыңға шығу     = 
 |Орналасуы       = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}}
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 27|lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 03|lon_sec = 00
  |region         = 
  |CoordScale     = 
 |Позициялық карта 1  = Қырым
  |ПозКарта 1 ені     = 
  |crosses180         = 
 |Позициялық карта 2  = 
  |ПозКарта 2 ені     = 
 |Ортаққордағы санаты = Aj-Petri Yayla
}}
'''Ай-Петрин яйласы''' ({{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}, {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}) — [[Қырым тауларының басты тізбегі|Қырым тауларының Басты тізбегінің]] батыс бөлігіндегі яйла (үстірт).

== Географиялық сипаттамасы ==
Оңтүстік-батысында [[Байдар яйласы|Байдар яйласымен]], ал солтүстік-шығысында [[Ялта яйласы|Ялта яйласымен]] шектеседі. Соңғысының шекарасы Ендік тауы (1371 м) мен Рока тауының (1349 м) арасындағы ойыспен өтеді. Бұл ойыс өзіндік бір «ор» тәрізді болып келеді; түрік тіліндегі ''эндек'' сөзі «ор» деген мағынаны білдіреді.

Яйланың теңіз деңгейінен орташа биіктігі шығысында 1200—1300 м-ден батысында 600—700 м-ге дейін жетеді. Яйланың ең биік нүктесі — Рока тауы (1349 м), ол яйланың солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Екінші биіктіктегі тау — Бөденеқыр (1320 м), ал ең танымал әрі көркем шыңы — [[Ай-петри|Ай-Петри]] (1234 м). Рока тауынан шығыста [[Байдар қақпасы|Байдар қақпасына]] дейін батысқа қарай үстірттің орташа биіктігі біртіндеп 1200—1300 метрден 600—700 метрге дейін төмендейді.

[[Кастрополь]], [[Мухалатка]] және [[Форос]] маңында яйланың тік жартасты беткейлері теңіз жағалауына тым жақындап келіп, айбынды [[Кастрополь қабырғасы|Байдар-Кастрополь қабырғасын]] түзеді.

Яйланың басым бөлігі, атап айтқанда Ялта қалалық округінің аумағындағы оңтүстік бөлігі, [[Ялта тау-орман табиғи қорық|Ялта тау-орман қорығының]] құрамына кіреді. Ақиар аумағындағы батыс бөлігі [[Байдар қорықшасы|Байдар қорықшасының]], ал Бақшасарай ауданы аумағындағы шығыс бөлігі [[Ай-Петринская яйласы (қорықша)|Ай-Петринская яйласы]] қорықшасының құрамында. Бөденеқыр тауында әскери радиотехникалық станция орналасқан.

== Көлік қатынасының қолжетімділігі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ай-Петрин яйласы]]
[[Санат:Карсттық сілемдер]]
[[Санат:Қырым тауларының яйлалары]]</text>
      <sha1>k98fu7qd3ezcwujb2t8jqc383jgffvl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654471</id>
      <parentid>3654469</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көлік қатынасының қолжетімділігі */</comment>
      <origin>3654471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4820" sha1="8hxieuk41fyyz4q8p2vx21e9eqh7gug" xml:space="preserve">{{Тау
 |Түрі            = Тау сілемі
 |Атауы           = Ай-Петрин яйласы
  |Шынайы атауы   = {{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}&lt;br /&gt; {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}
 |Сурет           = Ay-Petri yayla.JPG
  |Сурет өлшемі   = 
  |Сурет атауы    = 
 |Пайда болған кезеңі    = 
 |Аумағы          = 1795
  |Ұзындығы       = 30
  |Ені            = 2,5—4,5
 |Ең биік шыңы    = Рока тауы
  |Биіктігі       = 1346
|Биіктік көзі     = 
  |Салыстырмалы биіктік   = 
  |Алғашқы шыңға шығу     = 
 |Орналасуы       = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}}
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 27|lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 03|lon_sec = 00
  |region         = 
  |CoordScale     = 
 |Позициялық карта 1  = Қырым
  |ПозКарта 1 ені     = 
  |crosses180         = 
 |Позициялық карта 2  = 
  |ПозКарта 2 ені     = 
 |Ортаққордағы санаты = Aj-Petri Yayla
}}
'''Ай-Петрин яйласы''' ({{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}, {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}) — [[Қырым тауларының басты тізбегі|Қырым тауларының Басты тізбегінің]] батыс бөлігіндегі яйла (үстірт).

== Географиялық сипаттамасы ==
Оңтүстік-батысында [[Байдар яйласы|Байдар яйласымен]], ал солтүстік-шығысында [[Ялта яйласы|Ялта яйласымен]] шектеседі. Соңғысының шекарасы Ендік тауы (1371 м) мен Рока тауының (1349 м) арасындағы ойыспен өтеді. Бұл ойыс өзіндік бір «ор» тәрізді болып келеді; түрік тіліндегі ''эндек'' сөзі «ор» деген мағынаны білдіреді.

Яйланың теңіз деңгейінен орташа биіктігі шығысында 1200—1300 м-ден батысында 600—700 м-ге дейін жетеді. Яйланың ең биік нүктесі — Рока тауы (1349 м), ол яйланың солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Екінші биіктіктегі тау — Бөденеқыр (1320 м), ал ең танымал әрі көркем шыңы — [[Ай-петри|Ай-Петри]] (1234 м). Рока тауынан шығыста [[Байдар қақпасы|Байдар қақпасына]] дейін батысқа қарай үстірттің орташа биіктігі біртіндеп 1200—1300 метрден 600—700 метрге дейін төмендейді.

[[Кастрополь]], [[Мухалатка]] және [[Форос]] маңында яйланың тік жартасты беткейлері теңіз жағалауына тым жақындап келіп, айбынды [[Кастрополь қабырғасы|Байдар-Кастрополь қабырғасын]] түзеді.

Яйланың басым бөлігі, атап айтқанда Ялта қалалық округінің аумағындағы оңтүстік бөлігі, [[Ялта тау-орман табиғи қорық|Ялта тау-орман қорығының]] құрамына кіреді. Ақиар аумағындағы батыс бөлігі [[Байдар қорықшасы|Байдар қорықшасының]], ал Бақшасарай ауданы аумағындағы шығыс бөлігі [[Ай-Петринская яйласы (қорықша)|Ай-Петринская яйласы]] қорықшасының құрамында. Бөденеқыр тауында әскери радиотехникалық станция орналасқан.

== Көлік қатынасының қолжетімділігі ==
Ай-Петрин яйласы арқылы [[Бақшасарай—Ялта (автожол)|Бақшасарай—Ялта тау жолы]] 35К-020 (Т-01-17) өтеді. Осы жолмен Ялтадан үстіртке бағдарлы таксилер қатынайды. Сонымен қатар яйла теңіз жағалауымен [[Мисхор—Ай-Петри арқанжолы]] арқылы жалғасады.

== Ай-Петриндегі метеостанция ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ай-Петрин яйласы]]
[[Санат:Карсттық сілемдер]]
[[Санат:Қырым тауларының яйлалары]]</text>
      <sha1>8hxieuk41fyyz4q8p2vx21e9eqh7gug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654473</id>
      <parentid>3654471</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ай-Петриндегі метеостанция */</comment>
      <origin>3654473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6102" sha1="o4cr0csxzaswe3zhbg4yeuw4fn0ebfh" xml:space="preserve">{{Тау
 |Түрі            = Тау сілемі
 |Атауы           = Ай-Петрин яйласы
  |Шынайы атауы   = {{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}&lt;br /&gt; {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}
 |Сурет           = Ay-Petri yayla.JPG
  |Сурет өлшемі   = 
  |Сурет атауы    = 
 |Пайда болған кезеңі    = 
 |Аумағы          = 1795
  |Ұзындығы       = 30
  |Ені            = 2,5—4,5
 |Ең биік шыңы    = Рока тауы
  |Биіктігі       = 1346
|Биіктік көзі     = 
  |Салыстырмалы биіктік   = 
  |Алғашқы шыңға шығу     = 
 |Орналасуы       = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}}
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 27|lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 03|lon_sec = 00
  |region         = 
  |CoordScale     = 
 |Позициялық карта 1  = Қырым
  |ПозКарта 1 ені     = 
  |crosses180         = 
 |Позициялық карта 2  = 
  |ПозКарта 2 ені     = 
 |Ортаққордағы санаты = Aj-Petri Yayla
}}
'''Ай-Петрин яйласы''' ({{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}, {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}) — [[Қырым тауларының басты тізбегі|Қырым тауларының Басты тізбегінің]] батыс бөлігіндегі яйла (үстірт).

== Географиялық сипаттамасы ==
Оңтүстік-батысында [[Байдар яйласы|Байдар яйласымен]], ал солтүстік-шығысында [[Ялта яйласы|Ялта яйласымен]] шектеседі. Соңғысының шекарасы Ендік тауы (1371 м) мен Рока тауының (1349 м) арасындағы ойыспен өтеді. Бұл ойыс өзіндік бір «ор» тәрізді болып келеді; түрік тіліндегі ''эндек'' сөзі «ор» деген мағынаны білдіреді.

Яйланың теңіз деңгейінен орташа биіктігі шығысында 1200—1300 м-ден батысында 600—700 м-ге дейін жетеді. Яйланың ең биік нүктесі — Рока тауы (1349 м), ол яйланың солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Екінші биіктіктегі тау — Бөденеқыр (1320 м), ал ең танымал әрі көркем шыңы — [[Ай-петри|Ай-Петри]] (1234 м). Рока тауынан шығыста [[Байдар қақпасы|Байдар қақпасына]] дейін батысқа қарай үстірттің орташа биіктігі біртіндеп 1200—1300 метрден 600—700 метрге дейін төмендейді.

[[Кастрополь]], [[Мухалатка]] және [[Форос]] маңында яйланың тік жартасты беткейлері теңіз жағалауына тым жақындап келіп, айбынды [[Кастрополь қабырғасы|Байдар-Кастрополь қабырғасын]] түзеді.

Яйланың басым бөлігі, атап айтқанда Ялта қалалық округінің аумағындағы оңтүстік бөлігі, [[Ялта тау-орман табиғи қорық|Ялта тау-орман қорығының]] құрамына кіреді. Ақиар аумағындағы батыс бөлігі [[Байдар қорықшасы|Байдар қорықшасының]], ал Бақшасарай ауданы аумағындағы шығыс бөлігі [[Ай-Петринская яйласы (қорықша)|Ай-Петринская яйласы]] қорықшасының құрамында. Бөденеқыр тауында әскери радиотехникалық станция орналасқан.

== Көлік қатынасының қолжетімділігі ==
Ай-Петрин яйласы арқылы [[Бақшасарай—Ялта (автожол)|Бақшасарай—Ялта тау жолы]] 35К-020 (Т-01-17) өтеді. Осы жолмен Ялтадан үстіртке бағдарлы таксилер қатынайды. Сонымен қатар яйла теңіз жағалауымен [[Мисхор—Ай-Петри арқанжолы]] арқылы жалғасады.

== Ай-Петриндегі метеостанция ==
Метеостанцияны 1895 жылы Шишко жартасының маңында Бас физикалық Пулково обсерваториясы ашқан. Мұнда метеорологиялық бақылаулардан бөлек, гидрология, ботаника, топырақтану, астрономия және зоология салаларында да зерттеу жұмыстары жүргізілді. 1905—1932 жылдары метеостанция бастығы К. Ф. Левандовский желдер мен атмосфералық электр құбылыстарын зерттеу жұмыстарын басқарды.

Ай-Петриде тағы екі метеостанция жұмыс істейді: Беш-Текне және Ай-Дмитрий шатқалдарында. Олар 1963 жылы Геология министрлігінің Ялта гидрогеологиялық және инженерлік-геологиялық экспедициясы тарапынан жарықшақты-карсты сулардың су теңгерімінің негізгі құрамдас бөліктерін анықтау мақсатында құрылды.

== Сикорский бөгені ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ай-Петрин яйласы]]
[[Санат:Карсттық сілемдер]]
[[Санат:Қырым тауларының яйлалары]]</text>
      <sha1>o4cr0csxzaswe3zhbg4yeuw4fn0ebfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654474</id>
      <parentid>3654473</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сикорский бөгені */</comment>
      <origin>3654474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7045" sha1="tqqact8zmlc9tn09by6ythuav9kz0j6" xml:space="preserve">{{Тау
 |Түрі            = Тау сілемі
 |Атауы           = Ай-Петрин яйласы
  |Шынайы атауы   = {{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}&lt;br /&gt; {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}
 |Сурет           = Ay-Petri yayla.JPG
  |Сурет өлшемі   = 
  |Сурет атауы    = 
 |Пайда болған кезеңі    = 
 |Аумағы          = 1795
  |Ұзындығы       = 30
  |Ені            = 2,5—4,5
 |Ең биік шыңы    = Рока тауы
  |Биіктігі       = 1346
|Биіктік көзі     = 
  |Салыстырмалы биіктік   = 
  |Алғашқы шыңға шығу     = 
 |Орналасуы       = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}}
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 27|lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 03|lon_sec = 00
  |region         = 
  |CoordScale     = 
 |Позициялық карта 1  = Қырым
  |ПозКарта 1 ені     = 
  |crosses180         = 
 |Позициялық карта 2  = 
  |ПозКарта 2 ені     = 
 |Ортаққордағы санаты = Aj-Petri Yayla
}}
'''Ай-Петрин яйласы''' ({{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}, {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}) — [[Қырым тауларының басты тізбегі|Қырым тауларының Басты тізбегінің]] батыс бөлігіндегі яйла (үстірт).

== Географиялық сипаттамасы ==
Оңтүстік-батысында [[Байдар яйласы|Байдар яйласымен]], ал солтүстік-шығысында [[Ялта яйласы|Ялта яйласымен]] шектеседі. Соңғысының шекарасы Ендік тауы (1371 м) мен Рока тауының (1349 м) арасындағы ойыспен өтеді. Бұл ойыс өзіндік бір «ор» тәрізді болып келеді; түрік тіліндегі ''эндек'' сөзі «ор» деген мағынаны білдіреді.

Яйланың теңіз деңгейінен орташа биіктігі шығысында 1200—1300 м-ден батысында 600—700 м-ге дейін жетеді. Яйланың ең биік нүктесі — Рока тауы (1349 м), ол яйланың солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Екінші биіктіктегі тау — Бөденеқыр (1320 м), ал ең танымал әрі көркем шыңы — [[Ай-петри|Ай-Петри]] (1234 м). Рока тауынан шығыста [[Байдар қақпасы|Байдар қақпасына]] дейін батысқа қарай үстірттің орташа биіктігі біртіндеп 1200—1300 метрден 600—700 метрге дейін төмендейді.

[[Кастрополь]], [[Мухалатка]] және [[Форос]] маңында яйланың тік жартасты беткейлері теңіз жағалауына тым жақындап келіп, айбынды [[Кастрополь қабырғасы|Байдар-Кастрополь қабырғасын]] түзеді.

Яйланың басым бөлігі, атап айтқанда Ялта қалалық округінің аумағындағы оңтүстік бөлігі, [[Ялта тау-орман табиғи қорық|Ялта тау-орман қорығының]] құрамына кіреді. Ақиар аумағындағы батыс бөлігі [[Байдар қорықшасы|Байдар қорықшасының]], ал Бақшасарай ауданы аумағындағы шығыс бөлігі [[Ай-Петринская яйласы (қорықша)|Ай-Петринская яйласы]] қорықшасының құрамында. Бөденеқыр тауында әскери радиотехникалық станция орналасқан.

== Көлік қатынасының қолжетімділігі ==
Ай-Петрин яйласы арқылы [[Бақшасарай—Ялта (автожол)|Бақшасарай—Ялта тау жолы]] 35К-020 (Т-01-17) өтеді. Осы жолмен Ялтадан үстіртке бағдарлы таксилер қатынайды. Сонымен қатар яйла теңіз жағалауымен [[Мисхор—Ай-Петри арқанжолы]] арқылы жалғасады.

== Ай-Петриндегі метеостанция ==
Метеостанцияны 1895 жылы Шишко жартасының маңында Бас физикалық Пулково обсерваториясы ашқан. Мұнда метеорологиялық бақылаулардан бөлек, гидрология, ботаника, топырақтану, астрономия және зоология салаларында да зерттеу жұмыстары жүргізілді. 1905—1932 жылдары метеостанция бастығы К. Ф. Левандовский желдер мен атмосфералық электр құбылыстарын зерттеу жұмыстарын басқарды.

Ай-Петриде тағы екі метеостанция жұмыс істейді: Беш-Текне және Ай-Дмитрий шатқалдарында. Олар 1963 жылы Геология министрлігінің Ялта гидрогеологиялық және инженерлік-геологиялық экспедициясы тарапынан жарықшақты-карсты сулардың су теңгерімінің негізгі құрамдас бөліктерін анықтау мақсатында құрылды.

== Сикорский бөгені ==
1867 жылы Қырымға арнайы экспедиция жіберіліп, ол Қырымды сумен қамтамасыз етуді жақсарту жөніндегі шараларды әзірлеп, ұсынды. Жайлауларда инженерлер А. В. Кондради, И. К. Сикорский, К. Д. Кельтсер, гидрологтар Н. В. Рухлов, Д. И. Кочерин, географ А. А. Крубер, гидрогеолог Н. А. Головкинский, топырақтанушы Н. Н. Клепинин, ботаник Е. В. Вульф және биолог И. И. Пузанов зерттеу жұмыстарын жүргізді. Олар жайлауларды тиімді пайдалану мен олардың су ресурстарын игеруді жақсарту жөнінде практикалық кеңестер мен ұсыныстар берді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ай-Петрин яйласы]]
[[Санат:Карсттық сілемдер]]
[[Санат:Қырым тауларының яйлалары]]</text>
      <sha1>tqqact8zmlc9tn09by6ythuav9kz0j6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654475</id>
      <parentid>3654474</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сикорский бөгені */</comment>
      <origin>3654475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9450" sha1="5o45yf1l18jpqjwvexpolb0jezteeh4" xml:space="preserve">{{Тау
 |Түрі            = Тау сілемі
 |Атауы           = Ай-Петрин яйласы
  |Шынайы атауы   = {{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}&lt;br /&gt; {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}
 |Сурет           = Ay-Petri yayla.JPG
  |Сурет өлшемі   = 
  |Сурет атауы    = 
 |Пайда болған кезеңі    = 
 |Аумағы          = 1795
  |Ұзындығы       = 30
  |Ені            = 2,5—4,5
 |Ең биік шыңы    = Рока тауы
  |Биіктігі       = 1346
|Биіктік көзі     = 
  |Салыстырмалы биіктік   = 
  |Алғашқы шыңға шығу     = 
 |Орналасуы       = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}}
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 27|lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 03|lon_sec = 00
  |region         = 
  |CoordScale     = 
 |Позициялық карта 1  = Қырым
  |ПозКарта 1 ені     = 
  |crosses180         = 
 |Позициялық карта 2  = 
  |ПозКарта 2 ені     = 
 |Ортаққордағы санаты = Aj-Petri Yayla
}}
'''Ай-Петрин яйласы''' ({{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}, {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}) — [[Қырым тауларының басты тізбегі|Қырым тауларының Басты тізбегінің]] батыс бөлігіндегі яйла (үстірт).

== Географиялық сипаттамасы ==
Оңтүстік-батысында [[Байдар яйласы|Байдар яйласымен]], ал солтүстік-шығысында [[Ялта яйласы|Ялта яйласымен]] шектеседі. Соңғысының шекарасы Ендік тауы (1371 м) мен Рока тауының (1349 м) арасындағы ойыспен өтеді. Бұл ойыс өзіндік бір «ор» тәрізді болып келеді; түрік тіліндегі ''эндек'' сөзі «ор» деген мағынаны білдіреді.

Яйланың теңіз деңгейінен орташа биіктігі шығысында 1200—1300 м-ден батысында 600—700 м-ге дейін жетеді. Яйланың ең биік нүктесі — Рока тауы (1349 м), ол яйланың солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Екінші биіктіктегі тау — Бөденеқыр (1320 м), ал ең танымал әрі көркем шыңы — [[Ай-петри|Ай-Петри]] (1234 м). Рока тауынан шығыста [[Байдар қақпасы|Байдар қақпасына]] дейін батысқа қарай үстірттің орташа биіктігі біртіндеп 1200—1300 метрден 600—700 метрге дейін төмендейді.

[[Кастрополь]], [[Мухалатка]] және [[Форос]] маңында яйланың тік жартасты беткейлері теңіз жағалауына тым жақындап келіп, айбынды [[Кастрополь қабырғасы|Байдар-Кастрополь қабырғасын]] түзеді.

Яйланың басым бөлігі, атап айтқанда Ялта қалалық округінің аумағындағы оңтүстік бөлігі, [[Ялта тау-орман табиғи қорық|Ялта тау-орман қорығының]] құрамына кіреді. Ақиар аумағындағы батыс бөлігі [[Байдар қорықшасы|Байдар қорықшасының]], ал Бақшасарай ауданы аумағындағы шығыс бөлігі [[Ай-Петринская яйласы (қорықша)|Ай-Петринская яйласы]] қорықшасының құрамында. Бөденеқыр тауында әскери радиотехникалық станция орналасқан.

== Көлік қатынасының қолжетімділігі ==
Ай-Петрин яйласы арқылы [[Бақшасарай—Ялта (автожол)|Бақшасарай—Ялта тау жолы]] 35К-020 (Т-01-17) өтеді. Осы жолмен Ялтадан үстіртке бағдарлы таксилер қатынайды. Сонымен қатар яйла теңіз жағалауымен [[Мисхор—Ай-Петри арқанжолы]] арқылы жалғасады.

== Ай-Петриндегі метеостанция ==
Метеостанцияны 1895 жылы Шишко жартасының маңында Бас физикалық Пулково обсерваториясы ашқан. Мұнда метеорологиялық бақылаулардан бөлек, гидрология, ботаника, топырақтану, астрономия және зоология салаларында да зерттеу жұмыстары жүргізілді. 1905—1932 жылдары метеостанция бастығы К. Ф. Левандовский желдер мен атмосфералық электр құбылыстарын зерттеу жұмыстарын басқарды.

Ай-Петриде тағы екі метеостанция жұмыс істейді: Беш-Текне және Ай-Дмитрий шатқалдарында. Олар 1963 жылы Геология министрлігінің Ялта гидрогеологиялық және инженерлік-геологиялық экспедициясы тарапынан жарықшақты-карсты сулардың су теңгерімінің негізгі құрамдас бөліктерін анықтау мақсатында құрылды.

== Сикорский бөгені ==
1867 жылы Қырымға арнайы экспедиция жіберіліп, ол Қырымды сумен қамтамасыз етуді жақсарту жөніндегі шараларды әзірлеп, ұсынды. Жайлауларда инженерлер А. В. Кондради, И. К. Сикорский, К. Д. Кельтсер, гидрологтар Н. В. Рухлов, Д. И. Кочерин, географ А. А. Крубер, гидрогеолог Н. А. Головкинский, топырақтанушы Н. Н. Клепинин, ботаник Е. В. Вульф және биолог И. И. Пузанов зерттеу жұмыстарын жүргізді. Олар жайлауларды тиімді пайдалану мен олардың су ресурстарын игеруді жақсарту жөнінде практикалық кеңестер мен ұсыныстар берді.

Алайда Н. В. Рухлов 1915 жылы атап өткендей:
&lt;blockquote&gt;
олардың кейбір ұсыныстары қаражаттың жетіспеушілігіне байланысты жүзеге асырылмады, өйткені оларды іске асыруға өте қомақты шығындар қажет болатын. Ал жүзеге асырылған басқа шаралар да күткен нәтижеге жеткізбеді.
&lt;/blockquote&gt;

Осы жұмыстарды еске түсіретін екі қабырғаны жайлаудан кездестіруге болады. Олардың біріншісі жайлауда қарды ұстап қалу үшін тұрғызылған және зерттеушілердің жайлауды пайдалану жөніндегі ұсыныстарының жүзеге асқан үлгісі болды. Екінші қабырға — аңғарды көлденең кесіп өтетін, шөбі қалың өскен бөгет. Ол инженер Иосиф Казимирович Сикорскийдің (1852—1912) жобасы бойынша 1906 жылы салынған. Сондай-ақ оның жобасы бойынша Массандра сарқырамасынан төмен орналасқан жерасты суларын пайдалану үшін каптаж салынған.

Бөгеннің бірегейлігі — оның жайлауда нақты инженерлік есептеулер мен жинақталған ғылыми деректер негізінде салынған алғашқы әрі жалғыз су қоймасы болуында. Сикорский метеорологиялық жағдайлар мен Ливадия бұлақтарының су режимін зерттеу нәтижелерін пайдаланды. Бұл бұлақтарға бұған дейін 20 жыл бойы бақылау жүргізілген болатын.

Сикорский су қоймасы еріген қар және жаңбыр суларымен толып, жайлаудағы көптеген қой отарларын сумен қамтамасыз етті. 1927 жылғы жер сілкінісінен кейін су қоймасы босап қалды.

== Көрікті жерлері ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ай-Петрин яйласы]]
[[Санат:Карсттық сілемдер]]
[[Санат:Қырым тауларының яйлалары]]</text>
      <sha1>5o45yf1l18jpqjwvexpolb0jezteeh4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654476</id>
      <parentid>3654475</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті жерлері */</comment>
      <origin>3654476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11670" sha1="jr328ngrsps6wlgw42gxqmtyzaoves9" xml:space="preserve">{{Тау
 |Түрі            = Тау сілемі
 |Атауы           = Ай-Петрин яйласы
  |Шынайы атауы   = {{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}&lt;br /&gt; {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}
 |Сурет           = Ay-Petri yayla.JPG
  |Сурет өлшемі   = 
  |Сурет атауы    = 
 |Пайда болған кезеңі    = 
 |Аумағы          = 1795
  |Ұзындығы       = 30
  |Ені            = 2,5—4,5
 |Ең биік шыңы    = Рока тауы
  |Биіктігі       = 1346
|Биіктік көзі     = 
  |Салыстырмалы биіктік   = 
  |Алғашқы шыңға шығу     = 
 |Орналасуы       = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}}
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 27|lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 03|lon_sec = 00
  |region         = 
  |CoordScale     = 
 |Позициялық карта 1  = Қырым
  |ПозКарта 1 ені     = 
  |crosses180         = 
 |Позициялық карта 2  = 
  |ПозКарта 2 ені     = 
 |Ортаққордағы санаты = Aj-Petri Yayla
}}
'''Ай-Петрин яйласы''' ({{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}, {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}) — [[Қырым тауларының басты тізбегі|Қырым тауларының Басты тізбегінің]] батыс бөлігіндегі яйла (үстірт).

== Географиялық сипаттамасы ==
Оңтүстік-батысында [[Байдар яйласы|Байдар яйласымен]], ал солтүстік-шығысында [[Ялта яйласы|Ялта яйласымен]] шектеседі. Соңғысының шекарасы Ендік тауы (1371 м) мен Рока тауының (1349 м) арасындағы ойыспен өтеді. Бұл ойыс өзіндік бір «ор» тәрізді болып келеді; түрік тіліндегі ''эндек'' сөзі «ор» деген мағынаны білдіреді.

Яйланың теңіз деңгейінен орташа биіктігі шығысында 1200—1300 м-ден батысында 600—700 м-ге дейін жетеді. Яйланың ең биік нүктесі — Рока тауы (1349 м), ол яйланың солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Екінші биіктіктегі тау — Бөденеқыр (1320 м), ал ең танымал әрі көркем шыңы — [[Ай-петри|Ай-Петри]] (1234 м). Рока тауынан шығыста [[Байдар қақпасы|Байдар қақпасына]] дейін батысқа қарай үстірттің орташа биіктігі біртіндеп 1200—1300 метрден 600—700 метрге дейін төмендейді.

[[Кастрополь]], [[Мухалатка]] және [[Форос]] маңында яйланың тік жартасты беткейлері теңіз жағалауына тым жақындап келіп, айбынды [[Кастрополь қабырғасы|Байдар-Кастрополь қабырғасын]] түзеді.

Яйланың басым бөлігі, атап айтқанда Ялта қалалық округінің аумағындағы оңтүстік бөлігі, [[Ялта тау-орман табиғи қорық|Ялта тау-орман қорығының]] құрамына кіреді. Ақиар аумағындағы батыс бөлігі [[Байдар қорықшасы|Байдар қорықшасының]], ал Бақшасарай ауданы аумағындағы шығыс бөлігі [[Ай-Петринская яйласы (қорықша)|Ай-Петринская яйласы]] қорықшасының құрамында. Бөденеқыр тауында әскери радиотехникалық станция орналасқан.

== Көлік қатынасының қолжетімділігі ==
Ай-Петрин яйласы арқылы [[Бақшасарай—Ялта (автожол)|Бақшасарай—Ялта тау жолы]] 35К-020 (Т-01-17) өтеді. Осы жолмен Ялтадан үстіртке бағдарлы таксилер қатынайды. Сонымен қатар яйла теңіз жағалауымен [[Мисхор—Ай-Петри арқанжолы]] арқылы жалғасады.

== Ай-Петриндегі метеостанция ==
Метеостанцияны 1895 жылы Шишко жартасының маңында Бас физикалық Пулково обсерваториясы ашқан. Мұнда метеорологиялық бақылаулардан бөлек, гидрология, ботаника, топырақтану, астрономия және зоология салаларында да зерттеу жұмыстары жүргізілді. 1905—1932 жылдары метеостанция бастығы К. Ф. Левандовский желдер мен атмосфералық электр құбылыстарын зерттеу жұмыстарын басқарды.

Ай-Петриде тағы екі метеостанция жұмыс істейді: Беш-Текне және Ай-Дмитрий шатқалдарында. Олар 1963 жылы Геология министрлігінің Ялта гидрогеологиялық және инженерлік-геологиялық экспедициясы тарапынан жарықшақты-карсты сулардың су теңгерімінің негізгі құрамдас бөліктерін анықтау мақсатында құрылды.

== Сикорский бөгені ==
1867 жылы Қырымға арнайы экспедиция жіберіліп, ол Қырымды сумен қамтамасыз етуді жақсарту жөніндегі шараларды әзірлеп, ұсынды. Жайлауларда инженерлер А. В. Кондради, И. К. Сикорский, К. Д. Кельтсер, гидрологтар Н. В. Рухлов, Д. И. Кочерин, географ А. А. Крубер, гидрогеолог Н. А. Головкинский, топырақтанушы Н. Н. Клепинин, ботаник Е. В. Вульф және биолог И. И. Пузанов зерттеу жұмыстарын жүргізді. Олар жайлауларды тиімді пайдалану мен олардың су ресурстарын игеруді жақсарту жөнінде практикалық кеңестер мен ұсыныстар берді.

Алайда Н. В. Рухлов 1915 жылы атап өткендей:
&lt;blockquote&gt;
олардың кейбір ұсыныстары қаражаттың жетіспеушілігіне байланысты жүзеге асырылмады, өйткені оларды іске асыруға өте қомақты шығындар қажет болатын. Ал жүзеге асырылған басқа шаралар да күткен нәтижеге жеткізбеді.
&lt;/blockquote&gt;

Осы жұмыстарды еске түсіретін екі қабырғаны жайлаудан кездестіруге болады. Олардың біріншісі жайлауда қарды ұстап қалу үшін тұрғызылған және зерттеушілердің жайлауды пайдалану жөніндегі ұсыныстарының жүзеге асқан үлгісі болды. Екінші қабырға — аңғарды көлденең кесіп өтетін, шөбі қалың өскен бөгет. Ол инженер Иосиф Казимирович Сикорскийдің (1852—1912) жобасы бойынша 1906 жылы салынған. Сондай-ақ оның жобасы бойынша Массандра сарқырамасынан төмен орналасқан жерасты суларын пайдалану үшін каптаж салынған.

Бөгеннің бірегейлігі — оның жайлауда нақты инженерлік есептеулер мен жинақталған ғылыми деректер негізінде салынған алғашқы әрі жалғыз су қоймасы болуында. Сикорский метеорологиялық жағдайлар мен Ливадия бұлақтарының су режимін зерттеу нәтижелерін пайдаланды. Бұл бұлақтарға бұған дейін 20 жыл бойы бақылау жүргізілген болатын.

Сикорский су қоймасы еріген қар және жаңбыр суларымен толып, жайлаудағы көптеген қой отарларын сумен қамтамасыз етті. 1927 жылғы жер сілкінісінен кейін су қоймасы босап қалды.

== Көрікті жерлері ==
1913—1918 жылдары Жерге орналастыру және егіншілік бас басқармасының Жерді жақсарту бөлімі Ай-Петриде іздестіру жұмыстарын жүргізді. Экспедиция өзіндік пішіні бар геодезиялық белгі — шойын шар орнатылған тас тұғыр орнатты. Қазіргі кезде ол «Ай-Петрин меридианы» деген атаумен белгілі. Құрылымдағы тақтайшада: «Ж. о. ж. е. Б. б. Б. Ж. ж. б. Қырымдағы су іздестіру жұмыстарының негізгі репері. 1913 жылы орнатылды», — деген жазу бар. Қазіргі уақытта бұл белгі метеостанциядан бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан. Соғыс жылдарында белгі бүлініп, кейін қалпына келтірілді.

Ай-Петринская жайлауында белсенді карст аймақтарының бірі орналасқан. Мұнда көптеген үңгірлер анықталған: 35-ке дейін үңгір бар, ал карсты қуыстардың жалпы саны 230-дан асады. Олардың ішінен туристер үшін аспалы жол станциясына жақын орналасқан үш үңгір жабдықталған: Геофизикалық үңгір, Үшкөзді үңгір (Мұзды немесе Воронцов үңгірі) және Ялта үңгірі. Скель үңгірі жайлаудың ең оңтүстік шетінде, Родниковое ауылының маңында орналасқан. Ай-Петридегі көптеген үңгірлер ежелгі дәуірден белгілі және оларда шаруашылық қызмет жүргізілген. Мысалы, Воронцов үңгірінде Оңтүстік жағалаудағы иеліктер үшін мұз дайындау және өндіру жұмыстары жүргізілген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ай-Петрин яйласы]]
[[Санат:Карсттық сілемдер]]
[[Санат:Қырым тауларының яйлалары]]</text>
      <sha1>jr328ngrsps6wlgw42gxqmtyzaoves9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3654477</id>
      <parentid>3654476</parentid>
      <timestamp>2026-09-14T10:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көлік қатынасының қолжетімділігі */</comment>
      <origin>3654477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12729" sha1="prpzq175uymvee1r68fa5n9cfcng1pp" xml:space="preserve">{{Тау
 |Түрі            = Тау сілемі
 |Атауы           = Ай-Петрин яйласы
  |Шынайы атауы   = {{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}&lt;br /&gt; {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}
 |Сурет           = Ay-Petri yayla.JPG
  |Сурет өлшемі   = 
  |Сурет атауы    = 
 |Пайда болған кезеңі    = 
 |Аумағы          = 1795
  |Ұзындығы       = 30
  |Ені            = 2,5—4,5
 |Ең биік шыңы    = Рока тауы
  |Биіктігі       = 1346
|Биіктік көзі     = 
  |Салыстырмалы биіктік   = 
  |Алғашқы шыңға шығу     = 
 |Орналасуы       = {{байрақ|Ресей}} / {{байрақ|Украина}}
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 27|lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 03|lon_sec = 00
  |region         = 
  |CoordScale     = 
 |Позициялық карта 1  = Қырым
  |ПозКарта 1 ені     = 
  |crosses180         = 
 |Позициялық карта 2  = 
  |ПозКарта 2 ені     = 
 |Ортаққордағы санаты = Aj-Petri Yayla
}}
'''Ай-Петрин яйласы''' ({{lang-crh|Ay Petri Yaylası}}, {{lang-uk|Ай-Петринська яйла}}) — [[Қырым тауларының басты тізбегі|Қырым тауларының Басты тізбегінің]] батыс бөлігіндегі яйла (үстірт).

== Географиялық сипаттамасы ==
Оңтүстік-батысында [[Байдар яйласы|Байдар яйласымен]], ал солтүстік-шығысында [[Ялта яйласы|Ялта яйласымен]] шектеседі. Соңғысының шекарасы Ендік тауы (1371 м) мен Рока тауының (1349 м) арасындағы ойыспен өтеді. Бұл ойыс өзіндік бір «ор» тәрізді болып келеді; түрік тіліндегі ''эндек'' сөзі «ор» деген мағынаны білдіреді.

Яйланың теңіз деңгейінен орташа биіктігі шығысында 1200—1300 м-ден батысында 600—700 м-ге дейін жетеді. Яйланың ең биік нүктесі — Рока тауы (1349 м), ол яйланың солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Екінші биіктіктегі тау — Бөденеқыр (1320 м), ал ең танымал әрі көркем шыңы — [[Ай-петри|Ай-Петри]] (1234 м). Рока тауынан шығыста [[Байдар қақпасы|Байдар қақпасына]] дейін батысқа қарай үстірттің орташа биіктігі біртіндеп 1200—1300 метрден 600—700 метрге дейін төмендейді.

[[Кастрополь]], [[Мухалатка]] және [[Форос]] маңында яйланың тік жартасты беткейлері теңіз жағалауына тым жақындап келіп, айбынды [[Кастрополь қабырғасы|Байдар-Кастрополь қабырғасын]] түзеді.

Яйланың басым бөлігі, атап айтқанда Ялта қалалық округінің аумағындағы оңтүстік бөлігі, [[Ялта тау-орман табиғи қорық|Ялта тау-орман қорығының]] құрамына кіреді. Ақиар аумағындағы батыс бөлігі [[Байдар қорықшасы|Байдар қорықшасының]], ал Бақшасарай ауданы аумағындағы шығыс бөлігі [[Ай-Петринская яйласы (қорықша)|Ай-Петринская яйласы]] қорықшасының құрамында. Бөденеқыр тауында әскери радиотехникалық станция орналасқан.

== Көлік қатынасының қолжетімділігі ==
Ай-Петрин яйласы арқылы [[Бақшасарай—Ялта (автожол)|Бақшасарай—Ялта тау жолы]] 35К-020 (Т-01-17) өтеді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_241151.pdf|title=Об утверждении критериев отнесения автомобильных дорог общего пользования… Республики Крым.|date=2015-03-11|publisher=Правительство Республики Крым|access-date=2016-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127202113/http://rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_241151.pdf|archive-date=2018-01-27|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/712-2015-%D0%BF|title=Постанова Кабінету міністрів України &quot;Про затвердження переліку автомобільних доріг загального користування державного значення&quot; від 16 вересня 2015 р|publisher=rada.gov.ua|lang=uk|access-date=2018-04-10|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011025650/http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/712-2015-%D0%BF|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Осы жолмен Ялтадан үстіртке бағдарлы таксилер қатынайды. Сонымен қатар яйла теңіз жағалауымен [[Мисхор—Ай-Петри арқанжолы]] арқылы жалғасады.

== Ай-Петриндегі метеостанция ==
Метеостанцияны 1895 жылы Шишко жартасының маңында Бас физикалық Пулково обсерваториясы ашқан. Мұнда метеорологиялық бақылаулардан бөлек, гидрология, ботаника, топырақтану, астрономия және зоология салаларында да зерттеу жұмыстары жүргізілді. 1905—1932 жылдары метеостанция бастығы К. Ф. Левандовский желдер мен атмосфералық электр құбылыстарын зерттеу жұмыстарын басқарды.

Ай-Петриде тағы екі метеостанция жұмыс істейді: Беш-Текне және Ай-Дмитрий шатқалдарында. Олар 1963 жылы Геология министрлігінің Ялта гидрогеологиялық және инженерлік-геологиялық экспедициясы тарапынан жарықшақты-карсты сулардың су теңгерімінің негізгі құрамдас бөліктерін анықтау мақсатында құрылды.

== Сикорский бөгені ==
1867 жылы Қырымға арнайы экспедиция жіберіліп, ол Қырымды сумен қамтамасыз етуді жақсарту жөніндегі шараларды әзірлеп, ұсынды. Жайлауларда инженерлер А. В. Кондради, И. К. Сикорский, К. Д. Кельтсер, гидрологтар Н. В. Рухлов, Д. И. Кочерин, географ А. А. Крубер, гидрогеолог Н. А. Головкинский, топырақтанушы Н. Н. Клепинин, ботаник Е. В. Вульф және биолог И. И. Пузанов зерттеу жұмыстарын жүргізді. Олар жайлауларды тиімді пайдалану мен олардың су ресурстарын игеруді жақсарту жөнінде практикалық кеңестер мен ұсыныстар берді.

Алайда Н. В. Рухлов 1915 жылы атап өткендей:
&lt;blockquote&gt;
олардың кейбір ұсыныстары қаражаттың жетіспеушілігіне байланысты жүзеге асырылмады, өйткені оларды іске асыруға өте қомақты шығындар қажет болатын. Ал жүзеге асырылған басқа шаралар да күткен нәтижеге жеткізбеді.
&lt;/blockquote&gt;

Осы жұмыстарды еске түсіретін екі қабырғаны жайлаудан кездестіруге болады. Олардың біріншісі жайлауда қарды ұстап қалу үшін тұрғызылған және зерттеушілердің жайлауды пайдалану жөніндегі ұсыныстарының жүзеге асқан үлгісі болды. Екінші қабырға — аңғарды көлденең кесіп өтетін, шөбі қалың өскен бөгет. Ол инженер Иосиф Казимирович Сикорскийдің (1852—1912) жобасы бойынша 1906 жылы салынған. Сондай-ақ оның жобасы бойынша Массандра сарқырамасынан төмен орналасқан жерасты суларын пайдалану үшін каптаж салынған.

Бөгеннің бірегейлігі — оның жайлауда нақты инженерлік есептеулер мен жинақталған ғылыми деректер негізінде салынған алғашқы әрі жалғыз су қоймасы болуында. Сикорский метеорологиялық жағдайлар мен Ливадия бұлақтарының су режимін зерттеу нәтижелерін пайдаланды. Бұл бұлақтарға бұған дейін 20 жыл бойы бақылау жүргізілген болатын.

Сикорский су қоймасы еріген қар және жаңбыр суларымен толып, жайлаудағы көптеген қой отарларын сумен қамтамасыз етті. 1927 жылғы жер сілкінісінен кейін су қоймасы босап қалды.

== Көрікті жерлері ==
1913—1918 жылдары Жерге орналастыру және егіншілік бас басқармасының Жерді жақсарту бөлімі Ай-Петриде іздестіру жұмыстарын жүргізді. Экспедиция өзіндік пішіні бар геодезиялық белгі — шойын шар орнатылған тас тұғыр орнатты. Қазіргі кезде ол «Ай-Петрин меридианы» деген атаумен белгілі. Құрылымдағы тақтайшада: «Ж. о. ж. е. Б. б. Б. Ж. ж. б. Қырымдағы су іздестіру жұмыстарының негізгі репері. 1913 жылы орнатылды», — деген жазу бар. Қазіргі уақытта бұл белгі метеостанциядан бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан. Соғыс жылдарында белгі бүлініп, кейін қалпына келтірілді.

Ай-Петринская жайлауында белсенді карст аймақтарының бірі орналасқан. Мұнда көптеген үңгірлер анықталған: 35-ке дейін үңгір бар, ал карсты қуыстардың жалпы саны 230-дан асады. Олардың ішінен туристер үшін аспалы жол станциясына жақын орналасқан үш үңгір жабдықталған: Геофизикалық үңгір, Үшкөзді үңгір (Мұзды немесе Воронцов үңгірі) және Ялта үңгірі. Скель үңгірі жайлаудың ең оңтүстік шетінде, Родниковое ауылының маңында орналасқан. Ай-Петридегі көптеген үңгірлер ежелгі дәуірден белгілі және оларда шаруашылық қызмет жүргізілген. Мысалы, Воронцов үңгірінде Оңтүстік жағалаудағы иеліктер үшін мұз дайындау және өндіру жұмыстары жүргізілген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ай-Петрин яйласы]]
[[Санат:Карсттық сілемдер]]
[[Санат:Қырым тауларының яйлалары]]</text>
      <sha1>prpzq175uymvee1r68fa5n9cfcng1pp</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>